Apophoreta

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="la">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikisource</sitename>
    <dbname>lawikisource</dbname>
    <base>https://la.wikisource.org/wiki/Pagina_prima</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Specialis</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Disputatio</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Usor</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Disputatio Usoris</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Vicifons</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Disputatio Vicifontis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fasciculus</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Disputatio Fasciculi</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Disputatio MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Formula</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Disputatio Formulae</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Auxilium</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Disputatio Auxilii</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Disputatio Categoriae</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Scriptor</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Disputatio Scriptoris</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Pagina</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Disputatio Paginae</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Liber</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Disputatio Libri</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulus</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Disputatio Moduli</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Apophoreta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1731</id>
    <revision>
      <id>269430</id>
      <parentid>269418</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T12:23:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>269430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33432" sha1="mp6ai4roe3mxijky47taaozfkwupklw" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Valerius Martialis
|OperaeTitulus= Apophoreta
|OperaeWikiPagina= Apophoreta (Epigrammaton liber XIV)
|SubTitulus= ''sive'' epigrammaton liber XIV
|Genera=Epigrammata
|Annus=c. anno 80 p.Ch.n.
}}
{{Liber
|Ante = Liber XIII (Xenia)
|AnteNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XIII
}}

&lt;div class=text&gt;

==&lt;span id='1.0'&gt;&lt;/span&gt;I.==
&lt;poem&gt;
Synthesibus dum gaudet eques dominusque senator
Dumque decent nostrum pillea sumpta Iovem;
Nec timet aedilem moto spectare fritillo,
Cum videat gelidos tam prope verna lacus:

Divitis alternas et pauperis accipe sortes:{{r|1.5|5}}
Praemia convivae dent sua quisque suo.
'Sunt apinae tricaeque et si quid vilius istis.'
Quis nescit? vel quis tam manifesta negat?
Sed quid agam potius madidis, Saturne, diebus,

Quos tibi pro caelo filius ipse dedit?{{r|1.10|10}}
Vis scribam Thebas Troiamve malasve Mycenas?
'Lude,' inquis, 'nucibus'. Perdere nolo nuces.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='2.0'&gt;&lt;/span&gt;II.==
&lt;poem&gt;
Quo vis cumque loco potes hunc finire libellum:
Versibus explicitumst omne duobus opus.
Lemmata si quaeris cur sint adscripta, docebo:
Ut, si malueris, lemmata sola legas.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='3.0'&gt;&lt;/span&gt;III. Pugillares citrei==
&lt;poem&gt;
Secta nisi in tenues essemus ligna tabellas,
Essemus Libyci nobile dentis onus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='4.0'&gt;&lt;/span&gt;IV. Quinquiplices==
&lt;poem&gt;
Caede iuvencorum domini calet area felix,
Quinquiplici cera cum datur altus honos.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='5.0'&gt;&lt;/span&gt;V. Pugillares eborei==
&lt;poem&gt;
Languida ne tristes obscurent lumina cerae,
Nigra tibi niveum littera pingat ebur.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='6.0'&gt;&lt;/span&gt;VI. Triplices==
&lt;poem&gt;
Tunc triplices nostros non vilia dona putabis,
Cum se venturam scribet amica tibi.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='7.0'&gt;&lt;/span&gt;VII. Pugillares membranei==
&lt;poem&gt;
Esse puta ceras, licet haec membrana vocetur:
Delebis, quotiens scripta novare voles.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='8.0'&gt;&lt;/span&gt;VIII. Vitelliani==
&lt;poem&gt;
Nondum legerit hos licet puella,
Novit quid cupiant Vitelliani.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='9.0'&gt;&lt;/span&gt;IX. Idem==
&lt;poem&gt;
Quod minimos cernis, mitti nos credis amicae.
Falleris: et nummos ista tabella rogat.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='10.0'&gt;&lt;/span&gt;X. Chartae maiores==
&lt;poem&gt;
Non est, munera quod putes pusilla,
Cum donat vacuas poeta chartas.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='11.0'&gt;&lt;/span&gt;XI. Chartae epistulares==
&lt;poem&gt;
Seu leviter noto, seu caro missa sodali
Omnes ista solet charta vocare suos.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='12.0'&gt;&lt;/span&gt;XII. Loculi eborei==
&lt;poem&gt;
Hos nisi de flava loculos implere moneta
Non decet: argentum vilia ligna ferant.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='13.0'&gt;&lt;/span&gt;XIII. Loculi lignei==
&lt;poem&gt;
Si quid adhuc superest in nostri faece locelli,
Munus erit. Nihil est: ipse locellus erit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='14.0'&gt;&lt;/span&gt;XIV. Tali eborei==
&lt;poem&gt;
Cum steterit nullus vultu tibi talus eodem,
Munera me dices magna dedisse tibi.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='15.0'&gt;&lt;/span&gt;XV. Tesserae==
&lt;poem&gt;
Non sim talorum numero par tessera, dum sit
Maior, quam talis, alea saepe mihi.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='16.0'&gt;&lt;/span&gt;XVI. Turricula==
&lt;poem&gt;
Quae scit compositos manus improba mittere talos,
Si per me misit, nil nisi vota feret.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='17.0'&gt;&lt;/span&gt;XVII. Tabula lusoria==
&lt;poem&gt;
Hac mihi bis seno numeratur tessera puncto;
Calculus hac gemino discolor hoste perit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='18.0'&gt;&lt;/span&gt;XVIII. Calculi==
&lt;poem&gt;
Insidiosorum si ludis bella latronum,
Gemmeus iste tibi miles et hostis erit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='19.0'&gt;&lt;/span&gt;XIX. Nuces==
&lt;poem&gt;
Alea parva nuces et non damnosa videtur;
Saepe tamen pueris abstulit illa natis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='20.0'&gt;&lt;/span&gt;XX. Theca libraria==
&lt;poem&gt;
Sortitus thecam calamis armare memento:
Cetera nos dedimus, tu leviora para.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='21.0'&gt;&lt;/span&gt;XXI. Graphiarium==
&lt;poem&gt;
Haec tibi erunt armata suo graphiaria ferro:
Si puero dones, non leve munus erit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='22.0'&gt;&lt;/span&gt;XXII. Dentiscalpium==
&lt;poem&gt;
Lentiscum melius: sed si tibi frondea cuspis
Defuerit, dentes pinna levare potest.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='23.0'&gt;&lt;/span&gt;XXIII. Auriscalpium==
&lt;poem&gt;
Si tibi morosa prurigine verminat auris,
Arma damus tantis apta libidinibus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='24.0'&gt;&lt;/span&gt;XXIV. Acus aurea==
&lt;poem&gt;
Splendida ne madidi violent bombycina crines,
Figat acus tortas sustineatque comas.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='25.0'&gt;&lt;/span&gt;XXV. Pectines==
&lt;poem&gt;
Quid faciet nullos hic inventura capillos
Multifido buxus quae tibi dente datur?
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='26.0'&gt;&lt;/span&gt;XXVI. Crines==
&lt;poem&gt;
Chattica Teutonicos accendit spuma capillos:
Captivis poteris cultior esse comis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='27.0'&gt;&lt;/span&gt;XXVII. Sapo==
&lt;poem&gt;
Si mutare paras longaevos cana capillos,
Accipe Mattiacas - quo tibi calva? - pilas.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='28.0'&gt;&lt;/span&gt;XXVIII. Umbella==
&lt;poem&gt;
Accipe quae nimios vincant umbracula soles:
Sit licet et ventus, te tua vela tegent.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='29.0'&gt;&lt;/span&gt;XXIX. Causea==
&lt;poem&gt;
In Pompeiano tecum spectabo theatro:
Mandatus populo vela negare solet.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='30.0'&gt;&lt;/span&gt;XXX. Venabula==
&lt;poem&gt;
Excipient apros expectabuntque leones,
Intrabunt ursos, sit modo firma manus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='31.0'&gt;&lt;/span&gt;XXXI. Culter venatorius==
&lt;poem&gt;
Si deiecta gemas longo venabula rostro,
Hic brevis ingentem comminus ibit aprum.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='32.0'&gt;&lt;/span&gt;XXXII. Parazonium==
&lt;poem&gt;
Militiae decus hoc gratique erit omen honoris,
Arma tribunicium cingere digna latus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='33.0'&gt;&lt;/span&gt;XXXIII. Pugio==
&lt;poem&gt;
Pugio, quem curva signat brevis orbita vena.
Stridentem gelidis hunc Salo tinxit aquis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='34.0'&gt;&lt;/span&gt;XXXIV. Falx==
&lt;poem&gt;
Pax me certa ducis placidos curvavit in usus.
Agricolae nunc sum, militis ante fui.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='35.0'&gt;&lt;/span&gt;XXXV. Securicula==
&lt;poem&gt;
Cum fieret tristis solvendis auctio nummis,
Haec quadringentis milibus empta fuit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='36.0'&gt;&lt;/span&gt;XXXVI. Ferramenta tonsoria==
&lt;poem&gt;
Tondendis haec arma tibi sunt apta capillis;
Unguibus hic longis utilis, illa genis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='37.0'&gt;&lt;/span&gt;XXXVII. Scrinium==
&lt;poem&gt;
Selectos nisi das mihi libellos,
Admittam tineas trucesque blattas.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='38.0'&gt;&lt;/span&gt;XXXVIII. Fasces calamorum==
&lt;poem&gt;
Dat chartis habiles calamos Memphitica tellus;
Texantur reliqua tecta palude tibi.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='39.0'&gt;&lt;/span&gt;XXXIX. Lucerna cubicularis==
&lt;poem&gt;
Dulcis conscia lectuli lucerna,
Quidquid vis facias licet, tacebo.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='40.0'&gt;&lt;/span&gt;XL. Cicindela==
&lt;poem&gt;
Ancillam tibi sors dedit lucernae,
Totas quae vigil exigit tenebras.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='41.0'&gt;&lt;/span&gt;XLI. Lucerna polymyxos==
&lt;poem&gt;
Inlustrem cum tota meis convivia flammis
Totque geram myxos, una lucerna vocor.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='42.0'&gt;&lt;/span&gt;XLII. Cereus==
&lt;poem&gt;
Hic tibi nocturnos praestabit cereus ignes:
Subducta est puero namque lucerna tuo.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='43.0'&gt;&lt;/span&gt;XLIII. Candelabrum Corinthium==
&lt;poem&gt;
Nomina candelae nobis antiqua dederunt:
Non norat parcos uncta lucerna patres.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='44.0'&gt;&lt;/span&gt;XLIV. Candelabrum ligneum==
&lt;poem&gt;
Esse vides lignum; servas nisi lumina, fiet
De candelabro magna lucerna tibi.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='45.0'&gt;&lt;/span&gt;XLV. Pila paganica==
&lt;poem&gt;
Haec quae difficili turget paganica pluma,
Folle minus laxast et minus arta pila.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='46.0'&gt;&lt;/span&gt;XLVI. Pila trigonalis==
&lt;poem&gt;
Si me nobilibus scis expulsare sinistris,
Sum tua. Tu nescis? rustice, redde pilam.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='47.0'&gt;&lt;/span&gt;XLVII. Follis==
&lt;poem&gt;
Ite procul, iuvenes: mitis mihi convenit aetas:
Folle decet pueros ludere, folle senes.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='48.0'&gt;&lt;/span&gt;XLVIII. Harpasta==
&lt;poem&gt;
Haec rapit Antaei velox in pulvere draucus,
Grandia qui vano colla labore facit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='49.0'&gt;&lt;/span&gt;XLIX. Halteres==
&lt;poem&gt;
Quid pereunt stulto fortes haltere lacerti?
Exercet melius vinea fossa viros.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='50.0'&gt;&lt;/span&gt;L. Galericulum==
&lt;poem&gt;
Ne lutet inmundum nitidos ceroma capillos,
Hac poteris madidas condere pelle comas.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='51.0'&gt;&lt;/span&gt;LI. Strigiles==
&lt;poem&gt;
Pergamon has misit. Curvo destringere ferro:
Non tam saepe teret lintea fullo tibi.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='52.0'&gt;&lt;/span&gt;LII. Gutus corneus==
&lt;poem&gt;
Gestavit modo fronte me iuvencus:
Verum rhinocerota me putabas.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='53.0'&gt;&lt;/span&gt;LIII. Rhinoceros==
&lt;poem&gt;
Nuper in Ausonia domini spectatus harena
Hic erit ille tibi, cui pila taurus erat.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='54.0'&gt;&lt;/span&gt;LIV. Crepitacillum==
&lt;poem&gt;
Si quis plorator collo tibi vernula pendet,
Haec quatiat tenera garrula sistra manu.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='55.0'&gt;&lt;/span&gt;LV. Flagellum==
&lt;poem&gt;
Proficies nihil hoc, caedas licet usque, flagello,
Si tibi purpureo de grege currit equus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='56.0'&gt;&lt;/span&gt;LVI. Dentifricium==
&lt;poem&gt;
Quid mecum est tibi? me puella sumat:
Emptos non soleo polire dentes.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='57.0'&gt;&lt;/span&gt;LVII. Myrobalanum==
&lt;poem&gt;
Quod nec Vergilius nec carmine dicit Homerus,
Hoc ex unguento constat et ex balano.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='58.0'&gt;&lt;/span&gt;LVIII. Aphronitrum==
&lt;poem&gt;
Rusticus es? nescis, quid Graeco nomine dicar:
Spuma vocor nitri. Graecus es? aphronitrum.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='59.0'&gt;&lt;/span&gt;LIX. Opobalsama==
&lt;poem&gt;
Balsama me capiunt, haec sunt unguenta virorum:
Delicias Cosmi vos redolete, nurus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='60.0'&gt;&lt;/span&gt;LX. Lomentum==
&lt;poem&gt;
Gratum munus erit scisso nec inutile ventri,
Si clara Stephani balnea luce petes.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='61.0'&gt;&lt;/span&gt;LXI. Lanterna cornea==
&lt;poem&gt;
Dux lanterna viae clusis feror aurea flammis,
Et tuta est gremio parva lucerna meo.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='62.0'&gt;&lt;/span&gt;LXII. Lanterna de vesica==
&lt;poem&gt;
Cornea si non sum, numquid sum fuscior? aut me
Vesicam, contra qui venit, esse putat?
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='63.0'&gt;&lt;/span&gt;LXIII. Tibiae==
&lt;poem&gt;
Ebria nos madidis rumpit tibicina buccis:
Saepe duas pariter, saepe monaulon habet.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='64.0'&gt;&lt;/span&gt;LXIV. Fistula==
&lt;poem&gt;
Quid me conpactam ceris et harundine rides?
Quae primum structa est fistula talis erat.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='65.0'&gt;&lt;/span&gt;LXV. Soleae lanatae==
&lt;poem&gt;
Defuerit si forte puer soleasque libebit
Sumere, pro puero pes erit ipse sibi.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='66.0'&gt;&lt;/span&gt;LXVI. Mamillare==
&lt;poem&gt;
Taurino poteras pectus constringere tergo:
Nam pellis mammas non capit ista tuas.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='67.0'&gt;&lt;/span&gt;LXVII. Muscarium pavoninum==
&lt;poem&gt;
Lambere quae turpes prohibet tua prandia muscas,
Alitis eximiae cauda superba fuit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='68.0'&gt;&lt;/span&gt;LXVIII. Muscarium bubulum==
&lt;poem&gt;
Sordida si flavo fuerit tibi pulvere vestis,
Colligat hunc tenui verbere cauda levis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='69.0'&gt;&lt;/span&gt;LXIX. Copta Rhodiaca==
&lt;poem&gt;
Peccantis famuli pugno ne percute dentes:
Clara Rhodos coptam quam tibi misit edat.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='70.0'&gt;&lt;/span&gt;LXX. Priapus siligineus==
&lt;poem&gt;
Si vis esse satur, nostrum potes esse Priapum:
Ipsa licet rodas inguina, purus eris.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='71.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXI. Porcus==
&lt;poem&gt;
Iste tibi faciet bona Saturnalia porcus,
Inter spumantes ilice pastus apros.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='72.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXII. Botulus==
&lt;poem&gt;
Qui venit botulus mediae tibi tempore brumae,
Saturni septem venerat ante dies.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='73.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXIII. Psittacus==
&lt;poem&gt;
Psittacus a vobis aliorum nomina discam:
Hoc didici per me dicere &amp;7caesar have&amp;.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='74.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXIV. Corvus==
&lt;poem&gt;
Corve salutator, quare fellator haberis?
In caput intravit mentula nulla tuum.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='75.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXV. Luscinia==
&lt;poem&gt;
Flet Philomela nefas incesti Tereos, et quae
Muta puella fuit, garrula fertur avis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='76.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXVI. Pica==
&lt;poem&gt;
Pica loquax certa dominum te voce saluto:
Si me non videas, esse negabis avem.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='77.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXVII. Cavea eborea==
&lt;poem&gt;
Si tibi talis erit, qualem dilecta Catullo
Lesbia plorabat, hic habitare potest.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='78.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXVIII. Narthecium==
&lt;poem&gt;
Artis ebur medicae narthecia cernis: habebis
Munera, quae cuperet Paccius esse sua.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='79.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXIX. Flagra==
&lt;poem&gt;
Ludite lascivi, sed tantum ludite, servi:
Haec signata mihi quinque diebus erunt.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='80.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXX. Ferulae==
&lt;poem&gt;
Invisae nimium pueris grataeque magistris,
Clara Prometheo munere ligna sumus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='81.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXXI. Pera==
&lt;poem&gt;
Ne mendica ferat barbati prandia nudi
Dormiat et tetrico cum cane, pera rogat.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='82.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXXII. Scopae==
&lt;poem&gt;
In pretio scopas testatur palma fuisse.
Otia sed scopis nunc analecta dedit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='83.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXXIII. Scalptorium eboreum==
&lt;poem&gt;
Defendet manus haec scapulas mordente molesto
Pulice, vel si quid pulice sordidius.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='84.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXXIV. Manuale==
&lt;poem&gt;
Ne toga barbatos faciat vel paenula libros,
Haec abies chartis tempora longa dabit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='85.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXXV. Lectus pavoninus==
&lt;poem&gt;
Nomina dat spondae pictis pulcherrima pinnis
Nunc Iunonis avis, sed prius Argus erat.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='86.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXXVI. Ephippium==
&lt;poem&gt;
Stragula succincti venator sume veredi:
Nam solet a nudo surgere ficus equo.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='87.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXXVII. Stibadia==
&lt;poem&gt;
Accipe lunata scriptum testudine sigma.
Octo capit; veniat quisquis amicus erit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='88.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXXVIII. Gustatorium==
&lt;poem&gt;
Femineam nobis cherson si credis inesse,
Deciperis: pelagi mascula praeda sumus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='89.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXXIX. Mensa citrea==
&lt;poem&gt;
Accipe felices, Atlantica munera, silvas:
Aurea qui dederit dona, minora dabit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='90.0'&gt;&lt;/span&gt;XC. Mensa acerna==
&lt;poem&gt;
Non sum crispa quidem nec silvae filia Maurae,
Sed norunt lautas et mea ligna dapes.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='91.0'&gt;&lt;/span&gt;XCI. Dentes eborei==
&lt;poem&gt;
Grandia taurorum portant qui corpora, quaeris,
An Libycas possint sustinuisse trabes?
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='92.0'&gt;&lt;/span&gt;XCII. Quinquepedal==
&lt;poem&gt;
Puncta notis ilex et acuta cuspide clusa
Saepe redemptoris prodere furta solet.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='93.0'&gt;&lt;/span&gt;XCIII. Pocula archetypa==
&lt;poem&gt;
Non est ista recens nec nostri gloria caeli:
Primus in his Mentor, dum facit illa, bibit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='94.0'&gt;&lt;/span&gt;XCIV. Calices audaces==
&lt;poem&gt;
Nos sumus audacis plebeia toreumata vitri,
Nostra neque ardenti gemma feritur aqua.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='95.0'&gt;&lt;/span&gt;XCV. Phiala aurea caelata==
&lt;poem&gt;
Quamvis Callaïco rubeam generosa metallo,
Glorior arte magis: nam Myos iste labor.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='96.0'&gt;&lt;/span&gt;XCVI. Calices Vatinii==
&lt;poem&gt;
Vilia sutoris calicem monimenta Vatini
Accipe; sed nasus longior ille fuit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='97.0'&gt;&lt;/span&gt;XCVII. Lances chrysendetae==
&lt;poem&gt;
Grandia ne viola parvo chrysendeta mullo:
Ut minimum, libras debet habere duas.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='98.0'&gt;&lt;/span&gt;XCVIII. Vasa Arretina==
&lt;poem&gt;
Arretina nimis ne spernas vasa monemus:
Lautus erat Tuscis Porsena fictilibus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='99.0'&gt;&lt;/span&gt;XCIX. Bascauda==
&lt;poem&gt;
Barbara de pictis veni bascauda Britannis;
Sed me iam mavolt dicere Roma suam.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='100.0'&gt;&lt;/span&gt;C. Panaca==
&lt;poem&gt;
Si non ignotast docti tibi terra Catulli,
Potasti testa Raetica vina mea.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='101.0'&gt;&lt;/span&gt;CI. Boletaria==
&lt;poem&gt;
Cum mihi boleti dederint tam nobile nomen,
Prototomis - pudet heu! - servio coliculis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='102.0'&gt;&lt;/span&gt;CII. Calices Surrentini==
&lt;poem&gt;
Accipe non vili calices de pulvere natos,
Sed Surrentinae leve toreuma rotae.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='103.0'&gt;&lt;/span&gt;CIII. Colum nivarium==
&lt;poem&gt;
Setinos, moneo, nostra nive frange trientes:
Pauperiore mero tingere lina potes.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='104.0'&gt;&lt;/span&gt;CIV. Saccus nivarius==
&lt;poem&gt;
Attenuare nives norunt et lintea nostra:
Frigidior colo non salit unda tuo.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='105.0'&gt;&lt;/span&gt;CV. Urceoli ministratorii==
&lt;poem&gt;
Frigida non deerit, non deerit calda petenti.
Sed tu morosa ludere parce siti.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='106.0'&gt;&lt;/span&gt;CVI. Urceus fictilis==
&lt;poem&gt;
Hic tibi donatur pansa ruber urceus ansa.
Stoicus hoc gelidam Fronto petebat aquam.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='107.0'&gt;&lt;/span&gt;CVII. Calathi==
&lt;poem&gt;
Nos Satyri, nos Bacchus amat, nos ebria tigris,
Perfusos domini lambere docta pedes.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='108.0'&gt;&lt;/span&gt;CVIII. Calices Saguntini==
&lt;poem&gt;
Quae non sollicitus teneat servetque minister,
Sume Saguntino pocula facta luto.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='109.0'&gt;&lt;/span&gt;CIX. Calices gemmati==
&lt;poem&gt;
Gemmatum Scythicis ut luceat ignibus aurum,
Aspice. Quot digitos exuit iste calix!
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='110.0'&gt;&lt;/span&gt;CX. Ampulla potoria==
&lt;poem&gt;
Hac licet in gemma, servat quae nomina Cosmi,
Luxuriose, bibas, si foliata sitis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='111.0'&gt;&lt;/span&gt;CXI. Crystallina==
&lt;poem&gt;
Frangere dum metuis, franges crystallina: peccant
Securae nimium sollicitaeque manus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='112.0'&gt;&lt;/span&gt;CXII. Nimbus vitreus==
&lt;poem&gt;
A Iove qui veniet, miscenda ad pocula largas
Fundet nimbus aquas: hic tibi vina dabit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='113.0'&gt;&lt;/span&gt;CXIII. Murrina==
&lt;poem&gt;
Si caldum potas, ardenti murra Falerno
Convenit et melior fit sapor inde mero.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='114.0'&gt;&lt;/span&gt;CXIV. Patella Cumana==
&lt;poem&gt;
Hanc tibi Cumano rubicundam pulvere testam
Municipem misit casta Sibylla suam.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='115.0'&gt;&lt;/span&gt;CXV. Calices vitrei==
&lt;poem&gt;
Aspicis ingenium Nili: quibus addere plura
Dum cupit, a quotiens perdidit auctor opus!
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='116.0'&gt;&lt;/span&gt;CXVI. Lagona nivaria==
&lt;poem&gt;
Spoletina bibis vel Marsis condita cellis:
Quo tibi decoctae nobile frigus aquae?
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='117.0'&gt;&lt;/span&gt;CXVII. Idem==
&lt;poem&gt;
Non potare nivem, sed aquam potare recentem
De nive commenta est ingeniosa sitis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='118.0'&gt;&lt;/span&gt;CXVIII. Idem==
&lt;poem&gt;
Massiliae fumos miscere nivalibus undis
Parce, puer, constet ne tibi pluris aqua.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='119.0'&gt;&lt;/span&gt;CXIX. Matella fictilis==
&lt;poem&gt;
Dum poscor crepitu digitorum et verna moratur,
O quotiens paelex culcita facta mea est!
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='120.0'&gt;&lt;/span&gt;CXX. Ligula argentea==
&lt;poem&gt;
Quamvis me ligulam dicant equitesque patresque,
Dicor ab indoctis lingula grammaticis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='121.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXI. Coclearia==
&lt;poem&gt;
Sum cocleis habilis, sed nec minus utilis ovis.
Numquid scis, potius cur cocleare vocer?
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='122.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXII. Anuli==
&lt;poem&gt;
Ante frequens, sed nunc rarus nos donat amicus.
Felix, cui comes est non alienus eques.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='123.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXIII. Dactyliotheca==
&lt;poem&gt;
Saepe gravis digitis elabitur anulus unctis,
Tuta mea fiet sed tua gemma fide.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='124.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXIV. Toga==
&lt;poem&gt;
Romanos rerum dominos gentemque togatam
Ille facit, magno qui dedit astra patri.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='125.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXV. Idem==
&lt;poem&gt;
Si matutinos facilest tibi perdere somnos,
Attrita veniet sportula saepe toga.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='126.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXVI. Endromis==
&lt;poem&gt;
Pauperis est munus, sed non est pauperis usus:
Hanc tibi pro laena mittimus endromida.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='127.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXVII. Canusinae fuscae==
&lt;poem&gt;
Haec tibi turbato Canusina simillima mulso
Munus erit. Gaude: non cito fiet anus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='128.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXVIII. Bardocucullus==
&lt;poem&gt;
Gallia Santonico vestit te bardocucullo.
Cercopithecorum paenula nuper erat.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='129.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXIX. Canusinae rufae==
&lt;poem&gt;
Roma magis fuscis vestitur, Gallia rufis,
Et placet hic pueris militibusque colos.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='130.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXX. Paenula scortea==
&lt;poem&gt;
Ingrediare viam caelo licet usque sereno,
Ad subitas numquam scortea desit aquas.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='131.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXXI. Lacernae coccineae==
&lt;poem&gt;
Si veneto prasinove faves, quid coccina sumes?
Ne fias ista transfuga sorte, vide.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='132.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXXII. Pilleum==
&lt;poem&gt;
Si possem, totas cuperem misisse lacernas:
Nunc tantum capiti munera mitto tuo.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='133.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXXIII. Lacernae Baeticae==
&lt;poem&gt;
Non est lana mihi mendax, nec mutor aheno.
Sic placeant Tyriae: me mea tinxit ovis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='134.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXXIV. Fascia pectoralis==
&lt;poem&gt;
Fascia, crescentes dominae compesce papillas,
Ut sit quod capiat nostra tegatque manus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='135.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXXV. Lacernae albae==
&lt;poem&gt;
Amphitheatrali nos commendamus ab usu,
Cum teget algentes alba lacerna togas.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='136.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXXVI. Cenatoria==
&lt;poem&gt;
Nec fora sunt nobis nec sunt vadimonia nota:
Hoc opus est, pictis accubuisse toris.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='137.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXXVII. Focale==
&lt;poem&gt;
Si recitaturus dedero tibi forte libellum,
Hoc focale tuas adserat auriculas.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='138.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXXVIII. Laena==
&lt;poem&gt;
Tempore brumali non multum levia prosunt:
Calfaciunt villi pallia vestra mei.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='139.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXXIX. Mantele==
&lt;poem&gt;
Nobilius villosa tegant tibi lintea citrum:
Orbibus in nostris circulus esse potest.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='140.0'&gt;&lt;/span&gt;CXL. Cuculli Liburnici==
&lt;poem&gt;
Iungere nescisti nobis, o stulte, lacernas:
Indueras albas, exue callaïnas.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='141.0'&gt;&lt;/span&gt;CXLI. Udones Cilicii==
&lt;poem&gt;
Non hos lana dedit, sed olentis barba mariti:
Cinyphio poterit planta latere sinu.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='142.0'&gt;&lt;/span&gt;CXLII. Synthesis==
&lt;poem&gt;
Dum toga per quinas gaudet requiescere luces,
Hos poteris cultus sumere iure tuo.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='143.0'&gt;&lt;/span&gt;CXLIII. Tunicae Patavinae==
&lt;poem&gt;
Vellera consumunt Patavinae multa trilices,
Et pingues tunicas serra secare potest.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='144.0'&gt;&lt;/span&gt;CXLIV. Spongia==
&lt;poem&gt;
Haec tibi sorte datur tergendis spongia mensis
Utilis, expresso cum levis imbre tumet.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='145.0'&gt;&lt;/span&gt;CXLV. Paenula gausapina==
&lt;poem&gt;
Is mihi candor inest, villorum gratia tanta,
Ut me vel media sumere messe velis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='146.0'&gt;&lt;/span&gt;CXLVI. Cervical==
&lt;poem&gt;
Tingue caput Cosmi folio, cervical olebit:
Perdidit unguentum cum coma, pluma tenet.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='147.0'&gt;&lt;/span&gt;CXLVII. Cubicularia gausapina==
&lt;poem&gt;
Stragula purpureis lucent villosa tapetis.
Quid prodest, si te congelat uxor anus?
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='148.0'&gt;&lt;/span&gt;CXLVIII. Lodices==
&lt;poem&gt;
Nudo stragula ne toro paterent,
Iunctae nos tibi venimus sorores.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='149.0'&gt;&lt;/span&gt;CXLIX. Amictorium==
&lt;poem&gt;
Mammosas metuo; tenerae me trade puellae,
Ut possint niveo pectore lina frui.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='150.0'&gt;&lt;/span&gt;CL. Cubicularia polymita==
&lt;poem&gt;
Haec tibi Memphitis tellus dat munera: victa est
Pectine Niliaco iam Babylonos acus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='151.0'&gt;&lt;/span&gt;CLI. Zona==
&lt;poem&gt;
Longa satis nunc sum; dulci sed pondere venter
Si tumeat, fiam tunc tibi zona brevis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='152.0'&gt;&lt;/span&gt;CLII. Gausapum quadratum==
&lt;poem&gt;
Lodices mittet docti tibi terra Catulli:
Nos Helicaonia de regione sumus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='153.0'&gt;&lt;/span&gt;CLIII. Semicinctium==
&lt;poem&gt;
Det tunicam locuples: ego te praecingere possum.
Essem si locuples, munus utrumque darem.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='154.0'&gt;&lt;/span&gt;CLIV. Lanae amethystinae==
&lt;poem&gt;
Ebria Sidoniae cum sim de sanguine conchae,
Non video, quare sobria lana vocer.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='155.0'&gt;&lt;/span&gt;CLV. Lanae albae==
&lt;poem&gt;
Velleribus primis Apulia, Parma secundis
Nobilis; Altinum tertia laudat ovis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='156.0'&gt;&lt;/span&gt;CLVI. Lanae Tyriae==
&lt;poem&gt;
Nos Lacedaemoniae pastor donavit amicae:
Deterior Ledae purpura matris erat.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='157.0'&gt;&lt;/span&gt;CLVII. Lanae Pollentinae==
&lt;poem&gt;
Non tantum pullo lugentes vellere lanas,
Sed solet et calices haec dare terra suos.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='158.0'&gt;&lt;/span&gt;CLVIII. Idem==
&lt;poem&gt;
Lana quidem tristis, sed tonsis nata ministris,
Quales non primo de grege mensa citat.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='159.0'&gt;&lt;/span&gt;CLIX. Tomentum Leuconicum==
&lt;poem&gt;
Oppressae nimium vicina est fascia plumae?
Vellera Leuconicis accipe rasa sagis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='160.0'&gt;&lt;/span&gt;CLX. Tomentum Circense==
&lt;poem&gt;
Tomentum concisa palus Circense vocatur.
Haec pro Leuconico stramina pauper emit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='161.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXI. Pluma==
&lt;poem&gt;
Lassus Amyclaea poteris requiescere pluma,
Interior cycni quam tibi lana dedit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='162.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXII. Faenum==
&lt;poem&gt;
Fraudata tumeat fragilis tibi culcita mula.
Non venit ad duros pallida cura toros.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='163.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXIII. Tintinabulum==
&lt;poem&gt;
Redde pilam: sonat aes thermarum. Ludere pergis?
Virgine vis sola lotus abire domum.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='164.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXIV. Discus==
&lt;poem&gt;
Splendida cum volitant Spartani pondera disci,
Este procul, pueri: sit semel ille nocens.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='165.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXV. Cithara==
&lt;poem&gt;
Reddidit Eurydicen vati: sed perdidit ipse,
Dum sibi non credit nec patienter amat.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='166.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXVI. Idem==
&lt;poem&gt;
De Pompeiano saepe est eiecta theatro
Quae duxit silvas detinuitque feras.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='167.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXVII. Plectrum==
&lt;poem&gt;
Fervida ne trito tibi pollice pusula surgat,
Exornent docilem candida plectra lyram.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='168.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXVIII. Trochus==
&lt;poem&gt;
Inducenda rota est: das nobis utile munus:
Iste trochus pueris, at mihi cantus erit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='169.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXIX. Idem==
&lt;poem&gt;
Garrulus in laxo cur anulus orbe vagatur?
Cedat ut argutis obvia turba trochis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='170.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXX. Signum Victoriae aureum==
&lt;poem&gt;
Haec illi sine sorte datur, cui nomina Rhenus
Vera dedit. Deciens adde Falerna, puer.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='171.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXXI. {{graeca|''Βρούτον παιδίον''}} fictile==
&lt;poem&gt;
Gloria tam parvi non est obscura sigilli:
Istius pueri Brutus amator erat.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='172.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXXII. Sauroctonos Corinthius==
&lt;poem&gt;
Ad te reptanti, puer insidiose, lacertae
Parce: cupit digitis illa perire tuis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='173.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXXIII. Hyacinthus in tabula pictus==
&lt;poem&gt;
Flectit ab inviso morientia lumina disco
Oebalius, Phoebi culpa dolorque, puer.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='174.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXXIV. Hermaphroditus marmoreus==
&lt;poem&gt;
Masculus intravit fontis, emersit utrumque:
Pars est una patris, cetera matris habet.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='175.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXXV. Danae picta==
&lt;poem&gt;
Cur a te pretium Danae, regnator Olympi,
Accepit, gratis si tibi Leda dedit?
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='176.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXXVI. Persona Germana==
&lt;poem&gt;
Sum figuli lusus russi persona Batavi.
Quae tu derides, haec timet ora puer.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='177.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXXVII. Hercules Corinthius==
&lt;poem&gt;
Elidit geminos infans nec respicit anguis.
Iam poterat teneras hydra timere manus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='178.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXXVIII. Hercules fictilis==
&lt;poem&gt;
Sum fragilis: sed tu, moneo, ne sperne sigillum:
Non pudet Alciden nomen habere meum.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='179.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXXIX. Minerva argentea==
&lt;poem&gt;
Dic mihi, virgo ferox, cum sit tibi cassis et hasta,
Quare non habeas aegida. 'Caesar habet.'
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='180.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXXX. Europe picta==
&lt;poem&gt;
Mutari melius tauro, pater optime divum,
Tunc poteras, Io cum tibi vacca fuit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='181.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXXXI. Leandros marmoreus==
&lt;poem&gt;
Clamabat tumidis audax Leandros in undis:
'Mergite me, fluctus, cum rediturus ero.'
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='182.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXXXII. Sigillum gibberi fictile==
&lt;poem&gt;
Ebrius haec fecit terris, puto, monstra Prometheus:
Saturnalicio lusit et ipse luto.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='183.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXXXIII. Homeri Batrachomachia==
&lt;poem&gt;
Perlege Maeonio cantatas carmine ranas
Et frontem nugis solvere disce meis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='184.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXXXIV. Homerus in pugillaribus membraneis==
&lt;poem&gt;
Ilias et Priami regnis inimicus Ulixes
Multiplici pariter condita pelle latent.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='185.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXXXV. Vergili Culex==
&lt;poem&gt;
Accipe facundi Culicem, studiose, Maronis,
Ne nucibus positis &amp;7arma virumque&amp; legas.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='186.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXXXVI. Vergilius in membranis==
&lt;poem&gt;
Quam brevis inmensum cepit membrana Maronem!
Ipsius vultus prima tabella gerit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='187.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXXXVII. {{graeca|''Μενάνδρου Θαΐς''}}==
&lt;poem&gt;
Hac primum iuvenum lascivos lusit amores;
Nec Glycera pueri, Thais amica fuit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='188.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXXXVIII. Cicero in membranis==
&lt;poem&gt;
Si comes ista tibi fuerit membrana, putato
Carpere te longas cum Cicerone vias.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='189.0'&gt;&lt;/span&gt;CLXXXIX. Monobyblos Properti==
&lt;poem&gt;
Cynthia - facundi carmen iuvenale Properti -
Accepit famam, non minus ipsa dedit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='190.0'&gt;&lt;/span&gt;CXC. Titus Livius in membranis==
&lt;poem&gt;
Pellibus exiguis artatur Livius ingens,
Quem mea non totum bibliotheca capit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='191.0'&gt;&lt;/span&gt;CXCI. Sallustius==
&lt;poem&gt;
Hic erit, ut perhibent doctorum corda virorum,
Primus Romana Crispus in historia.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='192.0'&gt;&lt;/span&gt;CXCII. Ovidi Metamorphosis in membranis==
&lt;poem&gt;
Haec tibi, multiplici quae structa est massa tabella,
Carmina Nasonis quinque decemque gerit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='193.0'&gt;&lt;/span&gt;CXCIII. Tibullus==
&lt;poem&gt;
Ussit amatorem Nemesis lasciva Tibullum,
In tota iuvit quem nihil esse domo.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='194.0'&gt;&lt;/span&gt;CXCIV. Lucanus==
&lt;poem&gt;
Sunt quidam, qui me dicant non esse poetam:
Sed qui me vendit bybliopola putat.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='195.0'&gt;&lt;/span&gt;CXCV. Catullus==
&lt;poem&gt;
Tantum magna suo debet Verona Catullo,
Quantum parva suo Mantua Vergilio.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='196.0'&gt;&lt;/span&gt;CXCVI. Calvi de aquae frigidae usu==
&lt;poem&gt;
Haec tibi quae fontes et aquarum nomina dicit,
Ipsa suas melius charta natabat aquas.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='197.0'&gt;&lt;/span&gt;CXCVII. Mulae pumilae==
&lt;poem&gt;
His tibi de mulis non est metuenda ruina:
Altius in terra paene sedere soles.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='198.0'&gt;&lt;/span&gt;CXCVIII. Catella Gallicana==
&lt;poem&gt;
Delicias parvae si vis audire catellae,
Narranti brevis est pagina tota mihi.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='199.0'&gt;&lt;/span&gt;CXCIX. Asturco==
&lt;poem&gt;
Hic brevis ad numeros rapidum qui colligit unguem,
Venit ab auriferis gentibus Astur equus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='200.0'&gt;&lt;/span&gt;CC. Canis vertragus==
&lt;poem&gt;
Non sibi, sed domino venatur vertragus acer,
Inlaesum leporem qui tibi dente feret.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='201.0'&gt;&lt;/span&gt;CCI. Palaestrita==
&lt;poem&gt;
Non amo quod vincat, sed quod succumbere novit
Et didicit melius {{graeca|''τήν ἐπικλίνοπάλην''}}.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='202.0'&gt;&lt;/span&gt;CCII. Simius==
&lt;poem&gt;
Callidus emissas eludere simius hastas,
Si mihi cauda foret, cercopithecus eram.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='203.0'&gt;&lt;/span&gt;CCIII. Puella Gaditana==
&lt;poem&gt;
Tam tremulum crisat, tam blandum prurit, ut ipsum
Masturbatorem fecerit Hippolytum.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='204.0'&gt;&lt;/span&gt;CCIV. Cymbala==
&lt;poem&gt;
Aera Celaenaeos lugentia matris amores
Esuriens Gallus vendere saepe solet.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='205.0'&gt;&lt;/span&gt;CCV. Puer==
&lt;poem&gt;
Sit nobis aetate puer, non pumice levis,
Propter quem placeat nulla puella mihi.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='206.0'&gt;&lt;/span&gt;CCVI. Cestos==
&lt;poem&gt;
Collo necte, puer, meros amores,
Ceston de Veneris sinu calentem.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='207.0'&gt;&lt;/span&gt;CCVII. Idem==
&lt;poem&gt;
Sume Cytheriaco medicatum nectare ceston:
Ussit amatorem balteus iste Iovem.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='208.0'&gt;&lt;/span&gt;CCVIII. Notarius==
&lt;poem&gt;
Currant verba licet, manus est velocior illis:
Nondum lingua suum, dextra peregit opus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='209.0'&gt;&lt;/span&gt;CCIX. Concha==
&lt;poem&gt;
Levis ab aequorea cortex Mareotica concha
Fiat: inoffensa curret harundo via.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='210.0'&gt;&lt;/span&gt;CCX. Morio==
&lt;poem&gt;
Non mendax stupor est, nec fingitur arte dolosa.
Quisquis plus iusto non sapit, ille sapit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='211.0'&gt;&lt;/span&gt;CCXI. Caput vervecinum==
&lt;poem&gt;
Mollia Phrixei secuisti colla mariti.
Hoc meruit tunicam qui tibi, saeve, dedit?
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='212.0'&gt;&lt;/span&gt;CCXII. Pumilus==
&lt;poem&gt;
Si solum spectes hominis caput, Hectora credas:
Si stantem videas, Astyanacta putes.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='213.0'&gt;&lt;/span&gt;CCXIII. Parma==
&lt;poem&gt;
Haec, quae saepe solet vinci, quae vincere raro,
Parma tibi, scutum pumilionis erit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='214.0'&gt;&lt;/span&gt;CCXIV. Comoedi pueri==
&lt;poem&gt;
Non erit in turba quisquam {{graeca|''Μισούμενος''}} ista:
Sed poterit quivis esse {{graeca|''Δὶς ἐξαπατῶν''}}.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='215.0'&gt;&lt;/span&gt;CCXV. Fibula==
&lt;poem&gt;
Dic mihi simpliciter, comoedis et citharoedis,
Fibula, quid praestas? 'Carius ut futuant.'
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='216.0'&gt;&lt;/span&gt;CCXVI. Auceps==
&lt;poem&gt;
Non tantum calamis, sed cantu fallitur ales,
Callida dum tacita crescit harundo manu.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='217.0'&gt;&lt;/span&gt;CCXVII. Accipiter==
&lt;poem&gt;
Praedo fuit volucrum: famulus nunc aucupis idem
Decipit et captas non sibi maeret aves.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='218.0'&gt;&lt;/span&gt;CCXVIII. Obsonator==
&lt;poem&gt;
Dic quotus et quanti cupias cenare, nec unum
Addideris verbum: cena parata tibi est.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='219.0'&gt;&lt;/span&gt;CCXIX. Cor bubulum==
&lt;poem&gt;
Pauper causidicus nullos referentia nummos
Carmina cum scribas, accipe cor, quod habes.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='220.0'&gt;&lt;/span&gt;CCXX. Cocus==
&lt;poem&gt;
Non satis est ars sola coco: servire palatum
Nolo: cocus domini debet habere gulam.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='221.0'&gt;&lt;/span&gt;CCXXI. Craticula cum veribus==
&lt;poem&gt;
Rara tibi curva craticula sudet ofella;
Spumeus in longa cuspide fumet aper.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='222.0'&gt;&lt;/span&gt;CCXXII. Pistor dulciarius==
&lt;poem&gt;
Mille tibi dulces operum manus ista figuras
Extruet: huic uni parca laborat apis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='223.0'&gt;&lt;/span&gt;CCXXIII. Adipata==
&lt;poem&gt;
Surgite: iam vendit pueris ientacula pistor
Cristataeque sonant undique lucis aves.
&lt;/poem&gt;
&lt;/div&gt;{{finis}}
{{Liber
|Ante = Liber XIII (Xenia)
|AnteNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XIII
}}</text>
      <sha1>mp6ai4roe3mxijky47taaozfkwupklw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xenia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1919</id>
    <revision>
      <id>269429</id>
      <parentid>269428</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T12:22:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>269429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19327" sha1="6ofydo50sak75bfh6i7qpjai6uiw9hq" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Valerius Martialis
|OperaeTitulus= Xenia
|OperaeWikiPagina= Xenia (Epigrammaton liber XIII)
|Annus= c. anno 80 p.Ch.n.
|SubTitulus= ''sive'' epigrammaton liber XIII
|Genera=Epigrammata
}}__NOTOC__
&lt;div class=text&gt;
{{Liber
|Ante = Liber XII
|AnteNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XII
|Post= Liber XIV (Apophoreta)
|PostNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XIV
}}

==&lt;span id='1.0'&gt;&lt;/span&gt;I.==
&lt;poem&gt;
Ne toga cordylis et paenula desit olivis
Aut inopem metuat sordida blatta famem,
Perdite Niliacas, Musae, mea damna, papyros:
Postulat, ecce, novos ebria bruma sales.

Non mea magnanimo depugnat tessera telo,{{r|1.5|5}}
Senio nec nostrum cum cane quassat ebur:
Haec mihi charta nuces, haec est mihi charta fritillus:
Alea nec damnum nec facit ista lucrum.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='2.0'&gt;&lt;/span&gt;II.==
&lt;poem&gt;
Nasutus sis usque licet, sis denique nasus,
Quantum noluerat ferre rogatus Atlans,
Et possis ipsum tu deridere Latinum:
Non potes in nugas dicere plura meas,

Ipse ego quam dixi. Quid dentem dente iuvabit{{r|2.5|5}}
Rodere? carne opus est, si satur esse velis.
Ne perdas operam: qui se mirantur, in illos
Virus habe, nos haec novimus esse nihil.
Non tamen hoc nimium nihil est, si candidus aure,

Nec matutina si mihi fronte venis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='3.0'&gt;&lt;/span&gt;III.==
&lt;poem&gt;
Omnis in hoc gracili ‘Xeniorum’ turba libello
Constabit nummis quattuor empta tibi.
Quattuor est nimium? poterit constare duobus,
Et faciet lucrum bybliopola Tryphon.

Haec licet hospitibus pro munere disticha mittas,{{r|3.5|5}}
Si tibi tam rarus, quam mihi, nummus erit.
Addita per titulos sua nomina rebus habebis:
Praetereas, si quid non facit ad stomachum.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='4.0'&gt;&lt;/span&gt;IV. Tus==
&lt;poem&gt;
Serus ut aetheriae Germanicus imperet aulae
Utque diu terris, da pia tura Iovi.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='5.0'&gt;&lt;/span&gt;V. Piper==
&lt;poem&gt;
Cerea quae patulo lucet ficedula lumbo,
Cum tibi sorte datur, si sapis, adde piper.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='6.0'&gt;&lt;/span&gt;VI. Alica==
&lt;poem&gt;
Nos alicam, poterit mulsum tibi mittere dives.
Si tibi noluerit mittere dives, emes.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='7.0'&gt;&lt;/span&gt;VII. Faba==
&lt;poem&gt;
Si spumet rubra conchis tibi pallida testa,
Lautorum cenis saepe negare potes.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='8.0'&gt;&lt;/span&gt;VIII. Far==
&lt;poem&gt;
Inbue plebeias Clusinis pultibus ollas,
Ut satur in vacuis dulcia musta bibas.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='9.0'&gt;&lt;/span&gt;IX. Lens==
&lt;poem&gt;
Accipe Niliacam, Pelusia munera, lentem:
Vilior est alica, carior illa faba.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='10.0'&gt;&lt;/span&gt;X. Simila==
&lt;poem&gt;
Nec dotes similae possis numerare nec usus,
Pistori totiens cum sit et apta coco.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='11.0'&gt;&lt;/span&gt;XI. Hordeum==
&lt;poem&gt;
Mulio quod non det tacituris, accipe, mulis.
Haec ego coponi, non tibi dona dedi.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='12.0'&gt;&lt;/span&gt;XII. Frumentum==
&lt;poem&gt;
Tercentum Libyci modios de messe coloni
Sume, suburbanus ne moriatur ager.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='13.0'&gt;&lt;/span&gt;XIII. Betae==
&lt;poem&gt;
Ut sapiant fatuae, fabrorum prandia, betae,
O quam saepe petet vina piperque cocus!
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='14.0'&gt;&lt;/span&gt;XIV. Lactucae==
&lt;poem&gt;
Cludere quae cenas lactuca solebat avorum,
Dic mihi, cur nostras inchoat illa dapes?
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='15.0'&gt;&lt;/span&gt;XV. Ligna acapna==
&lt;poem&gt;
Si vicina tibi Nomento rura coluntur,
Ad villam moneo, rustice, ligna feras.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='16.0'&gt;&lt;/span&gt;XVI. Rapa==
&lt;poem&gt;
Haec tibi brumali gaudentia frigore rapa
Quae damus, in caelo Romulus esse solet.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='17.0'&gt;&lt;/span&gt;XVII. Fascis coliculi==
&lt;poem&gt;
Ne tibi pallentes moveant fastidia caules,
Nitrata viridis brassica fiat aqua.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='18.0'&gt;&lt;/span&gt;XVIII. Porri sectivi==
&lt;poem&gt;
Fila Tarentini graviter redolentia porri
Edisti quotiens, oscula clusa dato.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='19.0'&gt;&lt;/span&gt;XIX. Porri capitati==
&lt;poem&gt;
Mittit praecipuos nemoralis Aricia porros:
In niveo virides stipite cerne comas.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='20.0'&gt;&lt;/span&gt;XX. Napi==
&lt;poem&gt;
Hos Amiternus ager felicibus educat hortis:
Nursinas poteris parcius esse pilas.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='21.0'&gt;&lt;/span&gt;XXI. Asparagi==
&lt;poem&gt;
Mollis in aequorea quae crevit spina Ravenna,
Non erit incultis gratior asparagis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='22.0'&gt;&lt;/span&gt;XXII. Uvae duracinae==
&lt;poem&gt;
Non habilis cyathis et inutilis uva Lyaeo,
Sed non potanti me tibi nectar ero.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='23.0'&gt;&lt;/span&gt;XXIII. Ficus Chiae==
&lt;poem&gt;
Chia seni similis Baccho, quem Setia misit,
Ipsa merum secum portat et ipsa salem.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='24.0'&gt;&lt;/span&gt;XXIV. Cydonea==
&lt;poem&gt;
Si tibi Cecropio saturata Cydonea melle
Ponentur, dicas: 'Haec melimela placent.'
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='25.0'&gt;&lt;/span&gt;XXV. Nuces pineae==
&lt;poem&gt;
Poma sumus Cybeles: procul hinc discede, viator,
Ne cadat in miserum nostra ruina caput.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='26.0'&gt;&lt;/span&gt;XXVI. Sorba==
&lt;poem&gt;
Sorba sumus, molles nimium tendentia ventres:
Aptius haec puero, quam tibi, poma dabis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='27.0'&gt;&lt;/span&gt;XXVII. Petalium caryotarum==
&lt;poem&gt;
Aurea porrigitur Iani caryota Kalendis;
Sed tamen hoc munus pauperis esse solet.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='28.0'&gt;&lt;/span&gt;XXVIII. Vas cottanorum==
&lt;poem&gt;
Haec tibi quae torta venerunt condita meta,
Si maiora forent cottana, ficus erat.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='29.0'&gt;&lt;/span&gt;XXIX. Vas Damascenorum==
&lt;poem&gt;
Pruna peregrinae carie rugosa senectae
Sume: solent duri solvere ventris onus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='30.0'&gt;&lt;/span&gt;XXX. Caseus Lunensis==
&lt;poem&gt;
Caseus Etruscae signatus imagine Lunae
Praestabit pueris prandia mille tuis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='31.0'&gt;&lt;/span&gt;XXXI. Caseus Vestinus==
&lt;poem&gt;
Si sine carne voles ientacula sumere frugi,
Haec tibi Vestino de grege massa venit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='32.0'&gt;&lt;/span&gt;XXXII. Caseus fumosus==
&lt;poem&gt;
Non quemcumque focum nec fumum caseus omnem,
Sed Velabrensem qui bibit, ille sapit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='33.0'&gt;&lt;/span&gt;XXXIII. Casei Trebulani==
&lt;poem&gt;
Trebula nos genuit; commendat gratia duplex,
Sive levi flamma, sive domamur aqua.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='34.0'&gt;&lt;/span&gt;XXXIV. Bulbi==
&lt;poem&gt;
Cum sit anus coniunx et sint tibi mortua membra,
Nil aliud bulbis quam satur esse potes.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='35.0'&gt;&lt;/span&gt;XXXV. Lucanicae==
&lt;poem&gt;
Filia Picenae venio Lucanica porcae:
Pultibus hinc niveis grata corona datur.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='36.0'&gt;&lt;/span&gt;XXXVI. Cistella olivarum==
&lt;poem&gt;
Haec, quae Picenis venit subducta trapetis,
Inchoat atque eadem finit oliva dapes.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='37.0'&gt;&lt;/span&gt;XXXVII. Mala citrea==
&lt;poem&gt;
Aut Corcyraei sunt haec de frondibus horti,
Aut haec Massyli poma draconis erant.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='38.0'&gt;&lt;/span&gt;XXXVIII. Colustrum==
&lt;poem&gt;
Subripuit pastor quae nondum stantibus haedis
De primo matrum lacte colustra damus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='39.0'&gt;&lt;/span&gt;XXXIX. Haedus==
&lt;poem&gt;
Lascivum pecus et viridi non utile Baccho
Det poenas; nocuit iam tener ille deo.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='40.0'&gt;&lt;/span&gt;XL. Ova==
&lt;poem&gt;
Candida si croceos circumfluit unda vitellos,
Hesperius scombri temperet ova liquor.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='41.0'&gt;&lt;/span&gt;XLI. Porcellus lactans==
&lt;poem&gt;
Lacte mero pastum pigrae mihi matris alumnum
Ponat, et Aetolo de sue dives edat.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='42.0'&gt;&lt;/span&gt;XLII. Apyrina et tubures==
&lt;poem&gt;
Non tibi de Libycis tubures et apyrina ramis,
De Nomentanis sed damus arboribus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='43.0'&gt;&lt;/span&gt;XLIII. Idem==
&lt;poem&gt;
Lecta suburbanis mittuntur apyrina ramis
Et vernae tubures. Quid tibi cum Libycis?
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='44.0'&gt;&lt;/span&gt;XLIV. Sumen==
&lt;poem&gt;
Esse putes nondum sumen: sic ubere largo
Et fluit et vivo lacte papilla tumet.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='45.0'&gt;&lt;/span&gt;XLV. Pulli gallinacei==
&lt;poem&gt;
Si Libycae nobis volucres et Phasides essent,
Acciperes, at nunc accipe chortis aves.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='46.0'&gt;&lt;/span&gt;XLVI. Persica praecocia==
&lt;poem&gt;
Vilia maternis fueramus Persica ramis:
Nunc in adoptivis Persica cara sumus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='47.0'&gt;&lt;/span&gt;XLVII. Panes Picentini==
&lt;poem&gt;
Picentina Ceres niveo sic nectare crescit,
Ut levis accepta spongia turget aqua.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='48.0'&gt;&lt;/span&gt;XLVIII. Boleti==
&lt;poem&gt;
Argentum atque aurum facilest laenamque togamque
Mittere: boletos mittere difficilest.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='49.0'&gt;&lt;/span&gt;XLIX. Ficedulae==
&lt;poem&gt;
Cum me ficus alat, cum pascar dulcibus uvis,
Cur potius nomen non dedit uva mihi?
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='50.0'&gt;&lt;/span&gt;L. Terrae tubera==
&lt;poem&gt;
Rumpimus altricem tenero quae vertice terram
Tubera, boletis poma secunda sumus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='51.0'&gt;&lt;/span&gt;LI. Turdorum decuria==
&lt;poem&gt;
Texta rosis fortasse tibi vel divite nardo,
At mihi de turdis facta corona placet.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='52.0'&gt;&lt;/span&gt;LII. Anates==
&lt;poem&gt;
Tota quidem ponatur anas; sed pectore tantum
Et cervice sapit: cetera redde coco.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='53.0'&gt;&lt;/span&gt;LIII. Turtures==
&lt;poem&gt;
Cum pinguis mihi turtur erit, lactuca valebis:
Et cocleas tibi habe. Perdere nolo famem.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='54.0'&gt;&lt;/span&gt;LIV. Perna==
&lt;poem&gt;
Cerretana mihi fiat vel missa licebit
De Menapis: lauti de petasone vorent.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='55.0'&gt;&lt;/span&gt;LV. Petaso==
&lt;poem&gt;
Musteus est: propera, caros nec differ amicos.
Nam mihi cum vetulo sit petasone nihil.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='56.0'&gt;&lt;/span&gt;LVI. Volva==
&lt;poem&gt;
Te fortasse magis capiat de virgine porca;
Me materna gravi de sue volva capit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='57.0'&gt;&lt;/span&gt;LVII. Colocasia==
&lt;poem&gt;
Niliacum ridebis holus lanasque sequaces,
Inproba cum morsu fila manuque trahes.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='58.0'&gt;&lt;/span&gt;LVIII. Iecur anserinum==
&lt;poem&gt;
Aspice, quam tumeat magno iecur ansere maius!
Miratus dices: 'Hoc, rogo, crevit ubi?'
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='59.0'&gt;&lt;/span&gt;LIX. Glires==
&lt;poem&gt;
Tota mihi dormitur hiems et pinguior illo
Tempore sum, quo me nil nisi somnus alit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='60.0'&gt;&lt;/span&gt;LX. Cuniculi==
&lt;poem&gt;
Gaudet in effossis habitare cuniculus antris.
Monstravit tacitas hostibus ille vias.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='61.0'&gt;&lt;/span&gt;LXI. Attagenae==
&lt;poem&gt;
Inter sapores fertur alitum primus
Ionicarum gustus attagenarum.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='62.0'&gt;&lt;/span&gt;LXII. Gallinae altiles==
&lt;poem&gt;
Pascitur et dulci facilis gallina farina,
Pascitur et tenebris. Ingeniosa gula est.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='63.0'&gt;&lt;/span&gt;LXIII. Capones==
&lt;poem&gt;
Ne nimis exhausto macresceret inguine gallus,
Amisit testes. Nunc mihi gallus erit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='64.0'&gt;&lt;/span&gt;LXIV. Idem==
&lt;poem&gt;
Succumbit sterili frustra gallina marito.
Hunc matris Cybeles esse decebat avem.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='65.0'&gt;&lt;/span&gt;LXV. Perdices==
&lt;poem&gt;
Ponitur Ausoniis avis haec rarissima mensis:
Hanc in piscina ludere saepe soles.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='66.0'&gt;&lt;/span&gt;LXVI. Columbini==
&lt;poem&gt;
Ne violes teneras periuro dente columbas,
Tradita si Gnidiae sunt tibi sacra deae.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='67.0'&gt;&lt;/span&gt;LXVII. Palumbi==
&lt;poem&gt;
Inguina torquati tardant hebetantque palumbi:
Non edat hanc volucrem qui cupit esse salax.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='68.0'&gt;&lt;/span&gt;LXVIII. Galbuli==
&lt;poem&gt;
Galbina decipitur calamis et retibus ales,
Turget adhuc viridi cum rudis uva mero.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='69.0'&gt;&lt;/span&gt;LXIX. Cattae==
&lt;poem&gt;
Pannonicas nobis numquam dedit Umbria cattas:
Mavult haec dominae mittere dona Pudens.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='70.0'&gt;&lt;/span&gt;LXX. Pavones==
&lt;poem&gt;
Miraris, quotiens gemmantis explicat alas,
Et potes hunc saevo tradere, dure, coco?
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='71.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXI. Phoenicopteri==
&lt;poem&gt;
Dat mihi pinna rubens nomen, sed lingua gulosis
Nostra sapit. Quid si garrula lingua foret?
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='72.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXII. Phasianae==
&lt;poem&gt;
Argoa primum sum transportata carina:
Ante mihi notum nil nisi Phasis erat.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='73.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXIII. Numidicae==
&lt;poem&gt;
Ansere Romano quamvis satur Hannibal esset,
Ipse suas numquam barbarus edit aves.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='74.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXIV. Anseres==
&lt;poem&gt;
Haec servavit avis Tarpei templa Tonantis.
Miraris? Nondum fecerat illa deus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='75.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXV. Grues==
&lt;poem&gt;
Turbabis versus nec littera tota volabit,
Unam perdideris si Palamedis avem.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='76.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXVI. Rusticulae==
&lt;poem&gt;
Rustica sim an perdix, quid refert, si sapor idem est?
Carior est perdix. Sic sapit illa magis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='77.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXVII. Cycni==
&lt;poem&gt;
Dulcia defecta modulatur carmina lingua
Cantator cycnus funeris ipse sui.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='78.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXVIII. Porphyriones==
&lt;poem&gt;
Nomen habet magni volucris tam parva gigantis?
Et nomen prasini Porphyrionis habet.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='79.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXIX. Mulli vivi==
&lt;poem&gt;
Spirat in advecto, sed iam piger, aequore mullus;
Languescit. Vivum da mare: fortis erit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='80.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXX. Muraenae==
&lt;poem&gt;
Quae natat in Siculo grandis muraena profundo,
Non valet exustam mergere sole cutem.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='81.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXXI. Rhombi==
&lt;poem&gt;
Quamvis lata gerat patella rhombum,
Rhombus latior est tamen patella.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='82.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXXII. Ostrea==
&lt;poem&gt;
Ebria Baiano veni modo concha Lucrino:
Nobile nunc sitio luxuriosa garum.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='83.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXXIII. Squillae==
&lt;poem&gt;
Caeruleus nos Liris amat, quem silva Maricae
Protegit: hinc squillae maxima turba sumus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='84.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXXIV. Scarus==
&lt;poem&gt;
Hic scarus, aequoreis qui venit adesus ab undis,
Visceribus bonus est, cetera vile sapit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='85.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXXV. Coracinus==
&lt;poem&gt;
Princeps Niliaci raperis, coracine, macelli:
Pellaeae prior est gloria nulla gulae.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='86.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXXVI. Echini==
&lt;poem&gt;
Iste licet digitos testudine pungat acuta,
Cortice deposita mollis echinus erit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='87.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXXVII. Murices==
&lt;poem&gt;
Sanguine de nostro tinctas, ingrate, lacernas
Induis, et non est hoc satis, esca sumus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='88.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXXVIII. Gobii==
&lt;poem&gt;
In Venetis sint lauta licet convivia terris,
Principium cenae gobius esse solet.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='89.0'&gt;&lt;/span&gt;LXXXIX. Lupus==
&lt;poem&gt;
Laneus Euganei lupus excipit ora Timavi,
Aequoreo dulces cum sale pastus aquas.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='90.0'&gt;&lt;/span&gt;XC. Aurata==
&lt;poem&gt;
Non omnis laudes pretiumque aurata meretur,
Sed cui solus erit concha Lucrina cibus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='91.0'&gt;&lt;/span&gt;XCI. Acipensis==
&lt;poem&gt;
Ad Palatinas acipensem mittite mensas:
Ambrosias ornent munera rara dapes.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='92.0'&gt;&lt;/span&gt;XCII. Lepores==
&lt;poem&gt;
Inter aves turdus, si quid me iudice certum est,
Inter quadripedes mattea prima lepus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='93.0'&gt;&lt;/span&gt;XCIII. Aper==
&lt;poem&gt;
Qui Diomedeis metuendus saetiger agris
Aetola cecidit cuspide, talis erat.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='94.0'&gt;&lt;/span&gt;XCIV. Dammae==
&lt;poem&gt;
Dente timetur aper, defendunt cornua cervum:
Inbelles dammae quid, nisi praeda, sumus?
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='95.0'&gt;&lt;/span&gt;XCV. Oryx==
&lt;poem&gt;
Matutinarum non ultima praeda ferarum
Saevos oryx constat quot mihi morte canum!
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='96.0'&gt;&lt;/span&gt;XCVI. Cervus==
&lt;poem&gt;
Hic erat ille tuo domitus, Cyparisse, capistro.
An magis iste tuus, Silvia, cervus erat?
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='97.0'&gt;&lt;/span&gt;XCVII. Lalisio==
&lt;poem&gt;
Dum tener est onager solaque lalisio matre
Pascitur, hoc infans, sed breve nomen habet.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='98.0'&gt;&lt;/span&gt;XCVIII. Caprea==
&lt;poem&gt;
Pendentem summa capream de rupe videbis
Casuram speres; despicit illa canes.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='99.0'&gt;&lt;/span&gt;XCIX. Dorcas==
&lt;poem&gt;
Delicium parvo donabis dorcada nato:
Iactatis solet hanc mittere turba togis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='100.0'&gt;&lt;/span&gt;C. Onager==
&lt;poem&gt;
Pulcher adest onager: mitti venatio debet
Dentis Erythraei: iam removete sinus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='101.0'&gt;&lt;/span&gt;CI. Oleum Venafrum==
&lt;poem&gt;
Hoc tibi Campani sudavit baca Venafri:
Unguentum quotiens sumis, et istud olet.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='102.0'&gt;&lt;/span&gt;CII. Garum sociorum==
&lt;poem&gt;
Expirantis adhuc scombri de sanguine primo
Accipe fastosum, munera cara, garum.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='103.0'&gt;&lt;/span&gt;CIII. Amphora muriae==
&lt;poem&gt;
Antipolitani, fateor, sum filia thynni:
Essem si scombri, non tibi missa forem.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='104.0'&gt;&lt;/span&gt;CIV. Mel Atticum==
&lt;poem&gt;
Hoc tibi Thesei populatrix misit Hymetti
Pallados a silvis nobile nectar apis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='105.0'&gt;&lt;/span&gt;CV. Favi Siculi==
&lt;poem&gt;
Cum dederis Siculos mediae de collibus Hyblae,
Cecropios dicas tu licet esse favos.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='106.0'&gt;&lt;/span&gt;CVI. Passum==
&lt;poem&gt;
Gnosia Minoae genuit vindemia Cretae
Hoc tibi, quod mulsum pauperis esse solet.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='107.0'&gt;&lt;/span&gt;CVII. Picatum==
&lt;poem&gt;
Haec de vitifera venisse picata Vienna
Ne dubites, misit Romulus ipse mihi.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='108.0'&gt;&lt;/span&gt;CVIII. Mulsum==
&lt;poem&gt;
Attica nectareum turbatis mella Falernum.
Misceri decet hoc a Ganymede merum.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='109.0'&gt;&lt;/span&gt;CIX. Albanum==
&lt;poem&gt;
Hoc de Caesareis mitis vindemia cellis
Misit, Iuleo quae sibi monte placet.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='110.0'&gt;&lt;/span&gt;CX. Surrentinum==
&lt;poem&gt;
Surrentina bibis? nec murrina picta nec aurum
Sume: dabunt calices haec tibi vina suos.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='111.0'&gt;&lt;/span&gt;CXI. Falernum==
&lt;poem&gt;
De Sinuessanis venerunt Massica prelis:
Condita quo quaeris consule? Nullus erat.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='112.0'&gt;&lt;/span&gt;CXII. Setinum==
&lt;poem&gt;
Pendula Pomptinos quae spectat Setia campos,
Exigua vetulos misit ab urbe cados.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='113.0'&gt;&lt;/span&gt;CXIII. Fundanum==
&lt;poem&gt;
Haec Fundana tulit felix autumnus Opimi.
Expressit mustum consul et ipse bibit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='114.0'&gt;&lt;/span&gt;CXIV. Trifolinum==
&lt;poem&gt;
Non sum de primo, fateor, Trifolina Lyaeo,
Inter vina tamen septima vitis ero.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='115.0'&gt;&lt;/span&gt;CXV. Caecubum==
&lt;poem&gt;
Caecuba Fundanis generosa cocuntur Amyclis,
Vitis et in media nata palude viret.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='116.0'&gt;&lt;/span&gt;CXVI. Signinum==
&lt;poem&gt;
Potabis liquidum Signina morantia ventrem?
Ne nimium sistant, sit tibi parca sitis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='117.0'&gt;&lt;/span&gt;CXVII. Mamertinum==
&lt;poem&gt;
Amphora Nestorea tibi Mamertina senecta
Si detur, quodvis nomen habere potest.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='118.0'&gt;&lt;/span&gt;CXVIII. Tarraconense==
&lt;poem&gt;
Tarraco, Campano tantum cessura Lyaeo,
Haec genuit Tuscis aemula vina cadis.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='119.0'&gt;&lt;/span&gt;CXIX. Nomentanum==
&lt;poem&gt;
Nomentana meum tibi dat vindemia Bacchum:
Si te Quintus amat, commodiora bibes.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='120.0'&gt;&lt;/span&gt;CXX. Spoletinum==
&lt;poem&gt;
De Spoletinis quae sunt cariosa lagonis
Malueris, quam si musta Falerna bibas.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='121.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXI. Paelignum==
&lt;poem&gt;
Marsica Paeligni mittunt turbata coloni:
Non tu, libertus sed bibat illa tuus.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='122.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXII. Acetum==
&lt;poem&gt;
Amphora Niliaci non sit tibi vilis aceti:
Esset cum vinum, vilior illa fuit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='123.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXIII. Massilitanum==
&lt;poem&gt;
Cum tua centenos expunget sportula civis,
Fumea Massiliae ponere vina potes.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='124.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXIV. Caeretanum==
&lt;poem&gt;
Caeretana Nepos ponat, Setina putabis.
Non ponit turbae, cum tribus illa bibit.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='125.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXV. Tarentinum==
&lt;poem&gt;
Nobilis et lanis et felix vitibus Aulon
Det pretiosa tibi vellera, vina mihi.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='126.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXVI. Unguentum==
&lt;poem&gt;
Unguentum heredi numquam nec vina relinquas.
Ille habeat nummos, haec tibi tota dato.
&lt;/poem&gt;

==&lt;span id='127.0'&gt;&lt;/span&gt;CXXVII. Coronae roseae==
&lt;poem&gt;
Dat festinatas, Caesar, tibi bruma coronas:
Quondam veris erat, nunc tua facta rosa est.
&lt;/poem&gt;

&lt;/div&gt;{{finis}}
{{Liber
|Ante = Liber XII
|AnteNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XII
|Post= Liber XIII (Apophoreta)
|PostNomen = Epigrammaton libri XII/Liber XIII
}}</text>
      <sha1>6ofydo50sak75bfh6i7qpjai6uiw9hq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ab urbe condita/Liber I</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2225</id>
    <revision>
      <id>269585</id>
      <parentid>265610</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T09:53:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120062" sha1="qwruvcb4xxloewd0mgme1eav1ar69cb" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Titus Livius
|OperaeTitulus= Ab urbe condita
|OperaeWikiPagina= Ab urbe condita
|Annus=
|SubTitulus= Liber I
}}
&lt;div class=text&gt;
{{Liber
|Ante= Praefatio
|AnteNomen= Ab urbe condita/Praefatio
|Post= Liber II
|PostNomen= Ab urbe condita/Liber II
}}
==1==
{{pn|1.1|1}}Iam primum omnium satis constat Troia capta in ceteros saevitum esse Troianos, duobus, Aeneae Antenorique, et vetusti iure hospitii et quia pacis reddendaeque Helenae semper auctores fuerant, omne ius belli Achiuos abstinuisse; {{pn|1.2|2}}casibus deinde variis Antenorem cum multitudine Enetum, qui seditione ex Paphlagonia pulsi et sedes et ducem rege Pylaemene ad Troiam amisso quaerebant, venisse in intimum maris Hadriatici sinum, {{pn|1.3|3}}Euganeisque qui inter mare Alpesque incolebant pulsis Enetos Troianosque eas tenuisse terras. Et in quem primo egressi sunt locum Troia vocatur pagoque inde Troiano nomen est: gens universa Veneti appellati.

{{pn|1.4|4}}Aeneam ab simili clade domo profugum sed ad maiora rerum initia ducentibus fatis, primo in Macedoniam venisse, inde in Siciliam quaerentem sedes delatum, ab Sicilia classe ad Laurentem agrum tenuisse. Troia et huic loco nomen est. {{pn|1.5|5}}Ibi egressi Troiani, ut quibus ab immenso prope errore nihil praeter arma et naues superesset, cum praedam ex agris agerent, Latinus rex Aboriginesque qui tum ea tenebant loca ad arcendam vim advenarum armati ex urbe atque agris concurrunt. {{pn|1.6|6}}Duplex inde fama est. Alii proelio victum Latinum pacem cum Aenea, deinde adfinitatem iunxisse tradunt: {{pn|1.7|7}}alii, cum instructae acies constitissent, priusquam signa canerent processisse Latinum inter primores ducemque advenarum euocasse ad conloquium; percontatum deinde qui mortales essent, unde aut quo casu profecti domo quidue quaerentes in agrum Laurentinum exissent, {{pn|1.8|8}}postquam audierit multitudinem Troianos esse, ducem Aeneam filium Anchisae et Veneris, cremata patria domo profugos, sedem condendaeque urbi locum quaerere, et nobilitatem admiratum gentis virique et animum vel bello vel paci paratum, dextra data fidem futurae amicitiae sanxisse. {{pn|1.9|9}}Inde foedus ictum inter duces, inter exercitus salutationem factam. Aeneam apud Latinum fuisse in hospitio; ibi Latinum apud penates deos domesticum publico adiunxisse foedus filia Aeneae in matrimonium data. {{pn|1.10|10}}Ea res utique Troianis spem adfirmat tandem stabili certaque sede finiendi erroris. {{pn|1.11|11}}Oppidum condunt; Aeneas ab nomine uxoris Lavinium appellat. Brevi stirpis quoque virilis ex novo matrimonio fuit, cui Ascanium parentes dixere nomen.
 
==2==
Bello deinde Aborigines Troianique simul petiti. Turnus rex Rutulorum, cui pacta Lavinia ante adventum Aeneae fuerat, praelatum sibi advenam aegre patiens simul Aeneae Latinoque bellum intulerat. Neutra acies laeta ex eo certamine abiit: victi Rutuli: victores Aborigines Troianique ducem Latinum amisere. Inde Turnus Rutulique diffisi rebus ad florentes opes Etruscorum Mezentiumque regem eorum confugiunt, qui Caere opulento tum oppido imperitans, iam inde ab initio minime laetus novae origine urbis et tum nimio plus quam satis tutum esset accolis rem Troianam crescere ratus, haud gravatim socia arma Rutulis iunxit. Aeneas adversus tanti belli terrorem ut animos Aboriginum sibi conciliaret nec sub eodem iure solum sed etiam nomine omnes essent, Latinos utramque gentem appellavit; nec deinde Aborigines Troianis studio ac fide erga regem Aeneam cessere. Fretusque his animis coalescentium in dies magis duorum populorum Aeneas, quamquam tanta opibus Etruria erat ut iam non terras solum sed mare etiam per totam Italiae longitudinem ab Alpibus ad fretum Siculum fama nominis sui implesset, tamen cum moenibus bellum propulsare posset in aciem copias eduxit. Secundum inde proelium Latinis, Aeneae etiam ultimum operum mortalium fuit. Situs est, quemcumque eum dici ius fasque est super Numicum flumen: Iovem indigetem appellant.
 
==3==
Nondum maturus imperio Ascanius Aeneae filius erat; tamen id imperium ei ad puberem aetatem incolume mansit; tantisper tutela muliebri—tanta indoles in Lavinia erat—res Latina et regnum avitum paternumque puero stetit. Haud ambigam—quis enim rem tam veterem pro certo adfirmet?—hicine fuerit Ascanius an maior quam hic, Creusa matre Ilio incolumi natus comesque inde paternae fugae, quem Iulum eundem Iulia gens auctorem nominis sui nuncupat. Is Ascanius, ubicumque et quacumque matre genitus—certe natum Aenea constat—abundante Lavinii multitudine florentem iam ut tum res erant atque opulentam urbem matri seu novercae relinquit, novam ipse aliam sub Albano monte condidit quae ab situ porrectae in dorso urbis Longa Alba appellata. Inter Lavinium et Albam Longam coloniam deductam triginta ferme interfuere anni. Tantum tamen opes creuerant maxime fusis Etruscis ut ne morte quidem Aeneae nec deinde inter muliebrem tutelam rudimentumque primum puerilis regni movere arma aut Mezentius Etruscique aut ulli alii accolae ausi sint. Pax ita conuenerat ut Etruscis Latinisque fluuius Albula, quem nunc Tiberim vocant, finis esset. Silvius deinde regnat Ascani filius, casu quodam in siluis natus; is Aeneam Silvium creat; is deinde Latinum Silvium. Ab eo coloniae aliquot deductae, Prisci Latini appellati. Mansit Silviis postea omnibus cognomen, qui Albae regnarunt. Latino Alba ortus, Alba Atys, Atye Capys, Capye Capetus, Capeto Tiberinus, qui in traiectu Albulae amnis submersus celebre ad posteros nomen flumini dedit. Agrippa inde Tiberini filius, post Agrippam Romulus Silvius a patre accepto imperio regnat. Aventino fulmine ipse ictus regnum per manus tradidit. Is sepultus in eo colle qui nunc pars Romanae est urbis, cognomen colli fecit. Proca deinde regnat. Is Numitorem atque Amulium procreat, Numitori, qui stirpis maximus erat, regnum vetustum Silviae gentis legat. Plus tamen vis potuit quam voluntas patris aut verecundia aetatis: pulso fratre Amulius regnat. Addit sceleri scelus: stirpem fratris virilem interemit, fratris filiae Reae Silviae per speciem honoris cum Vestalem eam legisset perpetua virginitate spem partus adimit.
 
==4==
Sed debebatur, ut opinor, fatis tantae origo urbis maximique secundum deorum opes imperii principium. Vi compressa Vestalis cum geminum partum edidisset, seu ita rata seu quia deus auctor culpae honestior erat, Martem incertae stirpis patrem nuncupat. Sed nec di nec homines aut ipsam aut stirpem a crudelitate regia vindicant: sacerdos vincta in custodiam datur, pueros in profluentem aquam mitti iubet. Forte quadam divinitus super ripas Tiberis effusus lenibus stagnis nec adiri usquam ad iusti cursum poterat amnis et posse quamuis languida mergi aqua infantes spem ferentibus dabat. Ita velut defuncti regis imperio in proxima alluuie ubi nunc ficus Ruminalis est—Romularem vocatam ferunt—pueros exponunt. Vastae tum in his locis solitudines erant. Tenet fama cum fluitantem alveum, quo expositi erant pueri, tenuis in sicco aqua destituisset, lupam sitientem ex montibus qui circa sunt ad puerilem vagitum cursum flexisse; eam submissas infantibus adeo mitem praebuisse mammas ut lingua lambentem pueros magister regii pecoris invenerit— Faustulo fuisse nomen ferunt—ab eo ad stabula Larentiae uxori educandos datos. Sunt qui Larentiam volgato corpore lupam inter pastores vocatam putent; inde locum fabulae ac miraculo datum. Ita geniti itaque educati, cum primum adolevit aetas, nec in stabulis nec ad pecora segnes venando peragrare saltus. Hinc robore corporibus animisque sumpto iam non feras tantum subsistere sed in latrones praeda onustos impetus facere pastoribusque rapta dividere et cum his crescente in dies grege iuvenum seria ac iocos celebrare.
 
==5==
Iam tum in Palatio monte Lupercal hoc fuisse ludicrum ferunt, et a Pallanteo, urbe Arcadica, Pallantium, dein Palatium montem appellatum; ibi Evandrum, qui ex eo genere Arcadum multis ante tempestatibus tenuerit loca, sollemne allatum ex Arcadia instituisse ut nudi iuvenes Lycaeum Pana venerantes per lusum atque lasciuiam currerent, quem Romani deinde vocarunt Inuum. Huic deditis ludicro cum sollemne notum esset insidiatos ob iram praedae amissae latrones, cum Romulus vi se defendisset, Remum cepisse, captum regi Amulio tradidisse, ultro accusantes. Crimini maxime dabant in Numitoris agros ab iis impetum fieri; inde eos collecta iuvenum manu hostilem in modum praedas agere. Sic Numitori ad supplicium Remus deditur. Iam inde ab initio Faustulo spes fuerat regiam stirpem apud se educari; nam et expositos iussu regis infantes sciebat et tempus quo ipse eos sustulisset ad id ipsum congruere; sed rem immaturam nisi aut per occasionem aut per necessitatem aperiri noluerat. Necessitas prior venit: ita metu subactus Romulo rem aperit. Forte et Numitori cum in custodia Remum haberet audissetque geminos esse fratres, comparando et aetatem eorum et ipsam minime seruilem indolem, tetigerat animum memoria nepotum; sciscitandoque eodem pervenit ut haud procul esset quin Remum agnosceret. Ita undique regi dolus nectitur. Romulus non cum globo iuvenum—nec enim erat ad vim apertam par—sed aliis alio itinere iussis certo tempore ad regiam venire pastoribus ad regem impetum facit; et a domo Numitoris alia comparata manu adiuuat Remus. Ita regem obtruncat.
 
==6==
Numitor inter primum tumultum, hostes inuasisse urbem atque adortos regiam dictitans, cum pubem Albanam in arcem praesidio armisque obtinendam auocasset, postquam iuvenes perpetrata caede pergere ad se gratulantes vidit, extemplo advocato concilio scelera in se fratris originem nepotum, ut geniti, ut educati, ut cogniti essent, caedem deinceps tyranni seque eius auctorem ostendit. Iuvenes per mediam contionem agmine ingressi cum auum regem salutassent, secuta ex omni multitudine consentiens vox ratum nomen imperiumque regi efficit.
 
Ita Numitori Albana re permissa Romulum Remumque cupido cepit in iis locis ubi expositi ubique educati erant urbis condendae. Et supererat multitudo Albanorum Latinorumque; ad id pastores quoque accesserant, qui omnes facile spem facerent parvam Albam, parvum Lavinium prae ea urbe quae conderetur fore. Intervenit deinde his cogitationibus avitum malum, regni cupido, atque inde foedum certamen coortum a satis miti principio. Quoniam gemini essent nec aetatis verecundia discrimen facere posset, ut di quorum tutelae ea loca essent auguriis legerent qui nomen novae urbi daret, qui conditam imperio regeret, Palatium Romulus, Remus Aventinum ad inaugurandum templa capiunt. Sut Imperii Romana

==7==
Priori Remo augurium venisse fertur, sex voltures; iamque nuntiato augurio cum duplex numerus Romulo se ostendisset, utrumque regem sua multitudo consalutaverat: tempore illi praecepto, at hi numero avium regnum trahebant. Inde cum altercatione congressi certamine irarum ad caedem vertuntur; ibi in turba ictus Remus cecidit. Volgatior fama est ludibrio fratris Remum novos transiluisse muros; inde ab irato Romulo, cum verbis quoque increpitans adiecisset, &quot;Sic deinde, quicumque alius transiliet moenia mea,&quot; interfectum. Ita solus potitus imperio Romulus; condita urbs conditoris nomine appellata.
 
Palatium primum, in quo ipse erat educatus, muniit. Sacra dis aliis Albano ritu, Graeco Herculi, ut ab Evandro instituta erant, facit. Herculem in ea loca Geryone interempto boves mira specie abegisse memorant, ac prope Tiberim fluuium, qua prae se armentum agens nando traiecerat, loco herbido ut quiete et pabulo laeto reficeret boves et ipsum fessum via procubuisse. Ibi cum eum cibo uinoque gravatum sopor oppressisset, pastor accola eius loci, nomine Cacus, ferox viribus, captus pulchritudine boum cum avertere eam praedam vellet, quia si agendo armentum in speluncam compulisset ipsa uestigia quaerentem dominum eo deductura erant, aversos boves eximium quemque pulchritudine caudis in speluncam traxit. Hercules ad primam auroram somno excitus cum gregem perlustrasset oculis et partem abesse numero sensisset, pergit ad proximam speluncam, si forte eo uestigia ferrent. Quae ubi omnia foras versa vidit nec in partem aliam ferre, confusus atque incertus animi ex loco infesto agere porro armentum occepit. Inde cum actae boves quaedam ad desiderium, ut fit, relictarum mugissent, reddita inclusarum ex spelunca boum vox Herculem convertit. Quem cum vadentem ad speluncam Cacus vi prohibere conatus esset, ictus claua fidem pastorum nequiquam invocans morte occubuit. Evander tum ea, profugus ex Peloponneso, auctoritate magis quam imperio regebat loca, venerabilis vir miraculo litterarum, rei novae inter rudes artium homines, venerabilior divinitate credita Carmentae matris, quam fatiloquam ante Sibyllae in Italiam adventum miratae eae gentes fuerant. Is tum Evander concursu pastorum trepidantium circa advenam manifestae reum caedis excitus postquam facinus facinorisque causam audivit, habitum formamque viri aliquantum ampliorem augustioremque humana intuens rogitat qui vir esset. Vbi nomen patremque ac patriam accepit, &quot;Iove nate, Hercules, salue,&quot; inquit; &quot;te mihi mater, veridica interpres deum, aucturum caelestium numerum cecinit, tibique aram hic dicatum iri quam opulentissima olim in terris gens maximam vocet tuoque ritu colat.&quot; Dextra Hercules data accipere se omen impleturumque fata ara condita ac dicata ait. Ibi tum primum bove eximia capta de grege sacrum Herculi, adhibitis ad ministerium dapemque Potitiis ac Pinariis, quae tum familiae maxime inclitae ea loca incolebant, factum. Forte ita evenit ut Potitii ad tempus praesto essent iisque exta apponerentur, Pinarii extis adesis ad ceteram venirent dapem. Inde institutum mansit donec Pinarium genus fuit, ne extis eorum sollemnium vescerentur. Potitii ab Evandro edocti antistites sacri eius per multas aetates fuerunt, donec tradito seruis publicis sollemni familiae ministerio genus omne Potitiorum interiit. Haec tum sacra Romulus una ex omnibus peregrina suscepit, iam tum immortalitatis virtute partae ad quam eum sua fata ducebant fautor.
 
==8==
Rebus divinis rite perpetratis vocataque ad concilium multitudine quae coalescere in populi unius corpus nulla re praeterquam legibus poterat, iura dedit; quae ita sancta generi hominum agresti fore ratus, si se ipse venerabilem insignibus imperii fecisset, cum cetero habitu se augustiorem, tum maxime lictoribus duodecim sumptis fecit. Alii ab numero auium quae augurio regnum portenderant eum secutum numerum putant. me haud paenitet eorum sententiae esse quibus et apparitores hoc genus ab Etruscis finitimis, unde sella curulis, unde toga praetexta sumpta est, et numerum quoque ipsum ductum placet, et ita habuisse Etruscos quod ex duodecim populis communiter creato rege singulos singuli populi lictores dederint.
 
Crescebat interim urbs munitionibus alia atque alia appetendo loca, cum in spem magis futurae multitudinis quam ad id quod tum hominum erat munirent. Deinde ne uana urbis magnitudo esset, adiciendae multitudinis causa vetere consilio condentium urbes, qui obscuram atque humilem conciendo ad se multitudinem natam e terra sibi prolem ementiebantur, locum qui nunc saeptus descendentibus inter duos lucos est asylum aperit. Eo ex finitimis populis turba omnis sine discrimine, liber an seruus esset, auida novarum rerum perfugit, idque primum ad coeptam magnitudinem roboris fuit. Cum iam virium haud paeniteret consilium deinde viribus parat. Centum creat senatores, sive quia is numerus satis erat, sive quia soli centum erant qui creari patres possent. Patres certe ab honore patriciique progenies eorum appellati.
 
==9==
Iam res Romana adeo erat ualida ut cuilibet finitimarum civitatum bello par esset; sed penuria mulierum hominis aetatem duratura magnitudo erat, quippe quibus nec domi spes prolis nec cum finitimis conubia essent. Tum ex consilio patrum Romulus legatos circa vicinas gentes misit qui societatem conubiumque novo populo peterent: urbes quoque, ut cetera, ex infimo nasci; dein, quas sua virtus ac di iuvent, magnas opes sibi magnumque nomen facere; satis scire, origini Romanae et deos adfuisse et non defuturam virtutem; proinde ne gravarentur homines cum hominibus sanguinem ac genus miscere. Nusquam benigne legatio audita est: adeo simul spernebant, simul tantam in medio crescentem molem sibi ac posteris suis metuebant. Ac plerisque rogitantibus dimissi ecquod feminis quoque asylum aperuissent; id enim demum compar conubium fore. Aegre id Romana pubes passa et haud dubie ad vim spectare res coepit. Cui tempus locumque aptum ut daret Romulus aegritudinem animi dissimulans ludos ex industria parat Neptuno equestri sollemnes; Consualia vocat. Indici deinde finitimis spectaculum iubet; quantoque apparatu tum sciebant aut poterant, concelebrant ut rem claram exspectatamque facerent.
 
Multi mortales conuenere, studio etiam videndae novae urbis, maxime proximi quique, Caeninenses, Crustumini, Antemnates; iam Sabinorum omnis multitudo cum liberis ac coniugibus venit. Inuitati hospitaliter per domos cum situm moeniaque et frequentem tectis urbem vidissent, mirantur tam breui rem Romanam crevisse. Vbi spectaculi tempus venit deditaeque eo mentes cum oculis erant, tum ex composito orta vis signoque dato iuventus Romana ad rapiendas virgines discurrit. Magna pars forte in quem quaeque inciderat raptae: quasdam forma excellentes, primoribus patrum destinatas, ex plebe homines quibus datum negotium erat domos deferebant. Vnam longe ante alias specie ac pulchritudine insignem a globo Thalassi cuiusdam raptam ferunt multisque sciscitantibus cuinam eam ferrent, identidem ne quis violaret Thalassio ferri clamitatum; inde nuptialem hanc vocem factam.
 
Turbato per metum ludicro maesti parentes virginum profugiunt, incusantes violati hospitii foedus deumque invocantes cuius ad sollemne ludosque per fas ac fidem decepti venissent. Nec raptis aut spes de se melior aut indignatio est minor. Sed ipse Romulus circumibat docebatque patrum id superbia factum qui conubium finitimis negassent; illas tamen in matrimonio, in societate fortunarum omnium civitatisque et quo nihil carius humano generi sit liberum fore; mollirent modo iras et, quibus fors corpora dedisset, darent animos; saepe ex iniuria postmodum gratiam ortam; eoque melioribus usuras viris quod adnisurus pro se quisque sit ut, cum suam vicem functus officio sit, parentium etiam patriaeque expleat desiderium. Accedebant blanditiae virorum, factum purgantium cupiditate atque amore, quae maxime ad muliebre ingenium efficaces preces sunt.
 
==10==
Iam admodum mitigati animi raptis erant; at raptarum parentes tum maxime sordida ueste lacrimisque et querellis civitates concitabant. Nec domi tantum indignationes continebant sed congregabantur undique ad T. Tatium regem Sabinorum, et legationes eo quod maximum Tati nomen in iis regionibus erat conveniebant. Caeninenses Crustuminique et Antemnates erant ad quos eius iniuriae pars pertinebat. Lente agere his Tatius Sabinique visi sunt: ipsi inter se tres populi communiter bellum parant. Ne Crustumini quidem atque Antemnates pro ardore iraque Caeninensium satis se impigre movent; ita per se ipsum nomen Caeninum in agrum Romanum impetum facit. Sed effuse uastantibus fit obuius cum exercitu Romulus levique certamine docet uanam sine viribus iram esse. Exercitum fundit fugatque, fusum persequitur: regem in proelio obtruncat et spoliat: duce hostium occiso urbem primo impetu capit. Inde exercitu victore reducto, ipse cum factis vir magnificus tum factorum ostentator haud minor, spolia ducis hostium caesi suspensa fabricato ad id apte ferculo gerens in Capitolium escendit; ibique ea cum ad quercum pastoribus sacram deposuisset, simul cum dono designavit templo Iovis fines cognomenque addidit deo: &quot;Iuppiter Feretri&quot; inquit, &quot;haec tibi victor Romulus rex regia arma fero, templumque his regionibus quas modo animo metatus sum dedico, sedem opimis spoliis quae regibus ducibusque hostium caesis me auctorem sequentes posteri ferent.&quot; Haec templi est origo quod primum omnium Romae sacratum est. Ita deinde dis visum nec inritam conditoris templi vocem esse qua laturos eo spolia posteros nuncupavit nec multitudine compotum eius doni volgari laudem. Bina postea, inter tot annos, tot bella, opima parta sunt spolia: adeo rara eius fortuna decoris fuit.
 
==11==
Dum ea ibi Romani gerunt, Antemnatium exercitus per occasionem ac solitudinem hostiliter in fines Romanos incursionem facit. Raptim et ad hos Romana legio ducta palatos in agris oppressit. Fusi igitur primo impetu et clamore hostes, oppidum captum; duplicique victoria ouantem Romulum Hersilia coniunx precibus raptarum fatigata orat ut parentibus earum det veniam et in civitatem accipiat: ita rem coalescere concordia posse. Facile impetratum. Inde contra Crustuminos profectus bellum inferentes. Ibi minus etiam quod alienis cladibus ceciderant animi certaminis fuit. Vtroque coloniae missae: plures inventi qui propter ubertatem terrae in Crustuminum nomina darent. Et Romam inde frequenter migratum est, a parentibus maxime ac propinquis raptarum.
 
Nouissimum ab Sabinis bellum ortum multoque id maximum fuit; nihil enim per iram aut cupiditatem actum est, nec ostenderunt bellum prius quam intulerunt. Consilio etiam additus dolus. Sp. Tarpeius Romanae praeerat arci. Huius filiam virginem auro corrumpit Tatius ut armatos in arcem accipiat; aquam forte ea tum sacris extra moenia petitum ierat. Accepti obrutam armis necavere, seu ut vi capta potius arx videretur seu prodendi exempli causa ne quid usquam fidum proditori esset. Additur fabula, quod volgo Sabini aureas armillas magni ponderis brachio laevo gemmatosque magna specie anulos habuerint, pepigisse eam quod in sinistris manibus haberent; eo scuta illi pro aureis donis congesta. Sunt qui eam ex pacto tradendi quod in sinistris manibus esset derecto arma petisse dicant et fraude visam agere sua ipsam peremptam mercede.
 
==12==
Tenuere tamen arcem Sabini; atque inde postero die, cum Romanus exercitus instructus quod inter Palatinum Capitolinumque collem campi est complesset, non prius descenderunt in aequum quam ira et cupiditate reciperandae arcis stimulante animos in adversum Romani subiere. Principes utrimque pugnam ciebant ab Sabinis Mettius Curtius, ab Romanis Hostius Hostilius. Hic rem Romanam iniquo loco ad prima signa animo atque audacia sustinebat. Vt Hostius cecidit, confestim Romana inclinatur acies fusaque est. Ad veterem portam Palati Romulus et ipse turba fugientium actus, arma ad caelum tollens, &quot;Iuppiter, tuis&quot; inquit &quot;iussus auibus hic in Palatio prima urbi fundamenta ieci. Arcem iam scelere emptam Sabini habent; inde huc armati superata media valle tendunt; at tu, pater deum hominumque, hinc saltem arce hostes; deme terrorem Romanis fugamque foedam siste. Hic ego tibi templum Statori Iovi, quod monumentum sit posteris tua praesenti ope seruatam urbem esse, voveo.&quot; Haec precatus, ueluti sensisset auditas preces, &quot;Hinc&quot; inquit, &quot;Romani, Iuppiter optimus maximus resistere atque iterare pugnam iubet.&quot; Restitere Romani tamquam caelesti voce iussi: ipse ad primores Romulus provolat. Mettius Curtius ab Sabinis princeps ab arce decucurrerat et effusos egerat Romanos toto quantum foro spatium est. Nec procul iam a porta Palati erat, clamitans: &quot;Vicimus perfidos hospites, imbelles hostes; iam sciunt longe aliud esse virgines rapere, aliud pugnare cum viris.&quot; In eum haec gloriantem cum globo ferocissimorum iuvenum Romulus impetum facit. Ex equo tum forte Mettius pugnabat; eo pelli facilius fuit.
 
Pulsum Romani persequuntur; et alia Romana acies, audacia regis accensa, fundit Sabinos. Mettius in paludem sese strepitu sequentium trepidante equo coniecit; averteratque ea res etiam Sabinos tanti periculo viri. Et ille quidem adnuentibus ac vocantibus suis favore multorum addito animo evadit: Romani Sabinique in media conualle duorum montium redintegrant proelium; sed res Romana erat superior.
 
==13==
Tum Sabinae mulieres, quarum ex iniuria bellum ortum erat, crinibus passis scissaque ueste, victo malis muliebri pavore, ausae se inter tela volantia inferre, ex transuerso impetu facto dirimere infestas acies, dirimere iras, hinc patres, hinc viros orantes, ne sanguine se nefando soceri generique respergerent, ne parricidio macularent partus suos, nepotum illi, hi liberum progeniem. &quot;Si adfinitatis inter vos, si conubii piget, in nos vertite iras; nos causa belli, nos volnerum ac caedium viris ac parentibus sumus; melius peribimus quam sine alteris uestrum viduae aut orbae uiuemus.&quot; movet res cum multitudinem tum duces; silentium et repentina fit quies; inde ad foedus faciendum duces prodeunt. Nec pacem modo sed civitatem unam ex duabus faciunt. Regnum consociant: imperium omne conferunt Romam. Ita geminata urbe ut Sabinis tamen aliquid daretur Quirites a Curibus appellati. Monumentum eius pugnae ubi primum ex profunda emersus palude equus Curtium in vado statuit, Curtium lacum appellarunt.
 
Ex bello tam tristi laeta repente pax cariores Sabinas viris ac parentibus et ante omnes Romulo ipsi fecit. Itaque cum populum in curias triginta divideret, nomina earum curiis imposuit. Id non traditur, cum haud dubie aliquanto numerus maior hoc mulierum fuerit, aetate an dignitatibus suis virorumue an sorte lectae sint, quae nomina curiis darent. Eodem tempore et centuriae tres equitum conscriptae sunt. Ramnenses ab Romulo, ab T. Tatio Titienses appellati: Lucerum nominis et originis causa incerta est. Inde non modo commune sed concors etiam regnum duobus regibus fuit.
 
==14==
Post aliquot annos propinqui regis Tati legatos Laurentium pulsant; cumque Laurentes iure gentium agerent, apud Tatium gratia suorum et preces plus poterant. Igitur illorum poenam in se vertit; nam Lavinii cum ad sollemne sacrificium eo venisset concursu facto interficitur. Eam rem minus aegre quam dignum erat tulisse Romulum ferunt, seu ob infidam societatem regni seu quia haud iniuria caesum credebat. Itaque bello quidem abstinuit; ut tamen expiarentur legatorum iniuriae regisque caedes, foedus inter Romam Laviniumque urbes renovatum est.
 
Et cum his quidem insperata pax erat: aliud multo propius atque in ipsis prope portis bellum ortum. Fidenates nimis vicinas prope se conualescere opes rati, priusquam tantum roboris esset quantum futurum apparebat, occupant bellum facere. Iuventute armata immissa uastatur agri quod inter urbem ac Fidenas est; inde ad laevam versi quia dextra Tiberis arcebat, cum magna trepidatione agrestium populantur, tumultusque repens ex agris in urbem inlatus pro nuntio fuit. Excitus Romulus—neque enim dilationem pati tam vicinum bellum poterat—exercitum educit, castra a Fidenis mille passuum locat. Ibi modico praesidio relicto, egressus omnibus copiis partem militum locis circa densa obsita virgulta obscuris subsidere in insidiis iussit: cum parte maiore atque omni equitatu profectus, id quod quaerebat, tumultuoso et minaci genere pugnae adequitando ipsis prope portis hostem exciuit. Fugae quoque, quae simulanda erat, eadem equestris pugna causam minus mirabilem dedit. Et cum, velut inter pugnae fugaeque consilium trepidante equitatu, pedes quoque referret gradum, plenis repente portis effusi hostes impulsa Romana acie studio instandi sequendique trahuntur ad locum insidiarum. Inde subito exorti Romani transuersam invadunt hostium aciem; addunt pavorem mota e castris signa eorum qui in praesidio relicti fuerant.
 
Ita multiplici terrore perculsi Fidenates prius paene, quam Romulus quique avehi cum eo visi erant circumagerent frenis equos, terga vertunt; multoque effusius, quippe vera fuga, qui simulantes paulo ante secuti erant oppidum repetebant. Non tamen eripuere se hosti: haerens in tergo Romanus, priusquam fores portarum obicerentur, velut agmine uno inrumpit.
 
==15==
Belli Fidenatis contagione inritati Veientium animi et consanguinitate—nam Fidenates quoque Etrusci fuerunt—et quod ipsa propinquitas loci, si Romana arma omnibus infesta finitimis essent, stimulabat. In fines Romanos excucurrerunt populabundi magis quam iusti more belli. Itaque non castris positis, non exspectato hostium exercitu, raptam ex agris praedam portantes Veios rediere. Romanus contra postquam hostem in agris non invenit, dimicationi ultimae instructus intentusque Tiberim transit. Quem postquam castra ponere et ad urbem accessurum Veientes audiuere, obuiam egressi ut potius acie decernerent quam inclusi de tectis moenibusque dimicarent. Ibi viribus nulla arte adiutis, tantum veterani robore exercitus rex Romanus vicit; persecutusque fusos ad moenia hostes, urbe ualida muris ac situ ipso munita abstinuit, agros rediens uastat, ulciscendi magis quam praedae studio; eaque clade haud minus quam adversa pugna subacti Veientes pacem petitum oratores Romam mittunt. Agri parte multatis in centum annos indutiae datae.
 
Haec ferme Romulo regnante domi militiaeque gesta, quorum nihil absonum fidei divinae originis divinitatisque post mortem creditae fuit, non animus in regno avito reciperando, non condendae urbis consilium, non bello ac pace firmandae. Ab illo enim profecto viribus datis tantum ualuit ut in quadraginta deinde annos tutam pacem haberet. Multitudini tamen gratior fuit quam patribus, longe ante alios acceptissimus militum animis; trecentosque armatos ad custodiam corporis quos Celeres appellavit non in bello solum sed etiam in pace habuit.
 
==16==
His immortalibus editis operibus cum ad exercitum recensendum contionem in campo ad Caprae paludem haberet, subito coorta tempestas cum magno fragore tonitribusque tam denso regem operuit nimbo ut conspectum eius contioni abstulerit; nec deinde in terris Romulus fuit. Romana pubes sedato tandem pavore postquam ex tam turbido die serena et tranquilla lux rediit, ubi vacuam sedem regiam vidit, etsi satis credebat patribus qui proximi steterant sublimem raptum procella, tamen velut orbitatis metu icta maestum aliquamdiu silentium obtinuit. Deinde a paucis initio facto, deum deo natum, regem parentemque urbis Romanae saluere universi Romulum iubent; pacem precibus exposcunt, uti volens propitius suam semper sospitet progeniem. Fuisse credo tum quoque aliquos qui discerptum regem patrum manibus taciti arguerent; manavit enim haec quoque sed perobscura fama; illam alteram admiratio viri et pavor praesens nobilitavit. Et consilio etiam unius hominis addita rei dicitur fides. Namque Proculus Iulius, sollicita civitate desiderio regis et infensa patribus, gravis, ut traditur, quamuis magnae rei auctor in contionem prodit. &quot;Romulus&quot; inquit, &quot;Quirites, parens urbis huius, prima hodierna luce caelo repente delapsus se mihi obuium dedit. Cum perfusus horrore venerabundusque adstitissem petens precibus ut contra intueri fas esset, &quot;&quot;Abi, nuntia&quot;&quot; inquit &quot;&quot;Romanis, caelestes ita velle ut mea Roma caput orbis terrarum sit; proinde rem militarem colant sciantque et ita posteris tradant nullas opes humanas armis Romanis resistere posse.&quot;&quot; Haec&quot; inquit &quot;locutus sublimis abiit.&quot; Mirum quantum illi viro nuntianti haec fides fuerit, quamque desiderium Romuli apud plebem exercitumque facta fide immortalitatis lenitum sit.
 
==17==
Patrum interim animos certamen regni ac cupido versabat; necdum ad singulos, quia nemo magnopere eminebat in novo populo, pervenerat: factionibus inter ordines certabatur. Oriundi ab Sabinis, ne quia post Tati mortem ab sua parte non erat regnatum, in societate aequa possessionem imperii amitterent, sui corporis creari regem volebant: Romani veteres peregrinum regem aspernabantur. In variis voluntatibus regnari tamen omnes volebant, libertatis dulcedine nondum experta. Timor deinde patres incessit ne civitatem sine imperio, exercitum sine duce, multarum circa civitatium inritatis animis, vis aliqua externa adoriretur. Et esse igitur aliquod caput placebat, et nemo alteri concedere in animum inducebat. Ita rem inter se centum patres, decem decuriis factis singulisque in singulas decurias creatis qui summae rerum praeessent consociant. Decem imperitabant: unus cum insignibus imperii et lictoribus erat: quinque dierum spatio finiebatur imperium ac per omnes in orbem ibat, annuumque interuallum regni fuit. Id ab re quod nunc quoque tenet nomen interregnum appellatum. Fremere deinde plebs multiplicatam seruitutem, centum pro uno dominos factos; nec ultra nisi regem et ab ipsis creatum videbantur passuri. Cum sensissent ea moveri patres, offerendum ultro rati quod amissuri erant, ita gratiam ineunt summa potestate populo permissa ut non plus darent iuris quam detinerent. Decreuerunt enim ut cum populus regem iussisset, id sic ratum esset si patres auctores fierent. Hodie quoque in legibus magistratibusque rogandis usurpatur idem ius, vi adempta: priusquam populus suffragium ineat, in incertum comitiorum euentum patres auctores fiunt. Tum interrex contione advocata, &quot;Quod bonum, faustum felixque sit&quot; inquit, &quot;Quirites, regem create: ita patribus visum est. Patres deinde, si dignum qui secundus ab Romulo numeretur crearitis, auctores fient.&quot; Adeo id gratum plebi fuit ut, ne victi beneficio viderentur, id modo sciscerent iuberentque ut senatus decerneret qui Romae regnaret.
 
==18==
Inclita iustitia religioque ea tempestate Numae Pompili erat. Curibus Sabinis habitabat, consultissimus vir, ut in illa quisquam esse aetate poterat, omnis divini atque humani iuris. Auctorem doctrinae eius, quia non exstat alius, falso Samium Pythagoram edunt, quem Seruio Tullio regnante Romae centum amplius post annos in ultima Italiae ora circa Metapontum Heracleamque et Crotona iuvenum aemulantium studia coetus habuisse constat. Ex quibus locis, etsi eiusdem aetatis fuisset, quae fama in Sabinos? Aut quo linguae commercio quemquam ad cupiditatem discendi excivisset? Quoue praesidio unus per tot gentes dissonas sermone moribusque pervenisset? Suopte igitur ingenio temperatum animum virtutibus fuisse opinor magis instructumque non tam peregrinis artibus quam disciplina tetrica ac tristi veterum Sabinorum, quo genere nullum quondam incorruptius fuit. Audito nomine Numae patres Romani, quamquam inclinari opes ad Sabinos rege inde sumpto videbantur, tamen neque se quisquam nec factionis suae alium nec denique patrum aut civium quemquam praeferre illi viro ausi, ad unum omnes Numae Pompilio regnum deferendum decernunt. Accitus, sicut Romulus augurato urbe condenda regnum adeptus est, de se quoque deos consuli iussit. Inde ab augure, cui deinde honoris ergo publicum id perpetuumque sacerdotium fuit, deductus in arcem, in lapide ad meridiem versus consedit. Augur ad laevam eius capite uelato sedem cepit, dextra manu baculum sine nodo aduncum tenens quem lituum appellarunt. Inde ubi prospectu in urbem agrumque capto deos precatus regiones ab oriente ad occasum determinavit, dextras ad meridiem partes, laevas ad septentrionem esse dixit; signum contra quo longissime conspectum oculi ferebant animo finiuit; tum lituo in laevam manum translato, dextra in caput Numae imposita, ita precatus est: &quot;Iuppiter pater, si est fas hunc Numam Pompilium cuius ego caput teneo regem Romae esse, uti tu signa nobis certa adclarassis inter eos fines quod feci.&quot; Tum peregit verbis auspicia quae mitti vellet. Quibus missis declaratus rex Numa de templo descendit.
 
==19==
Qui regno ita potitus urbem novam conditam vi et armis, iure eam legibusque ac moribus de integro condere parat. Quibus cum inter bella adsuescere videret non posse—quippe efferari militia animos—, mitigandum ferocem populum armorum desuetudine ratus, Ianum ad infimum Argiletum indicem pacis bellique fecit, apertus ut in armis esse civitatem, clausus pacatos circa omnes populos significaret. Bis deinde post Numae regnum clausus fuit, semel T. Manlio consule post Punicum primum perfectum bellum, iterum, quod nostrae aetati di dederunt ut videremus, post bellum Actiacum ab imperatore Caesare Augusto pace terra marique parta.— Clauso eo cum omnium circa finitimorum societate ac foederibus iunxisset animos, positis externorum periculorum curis, ne luxuriarent otio animi quos metus hostium disciplinaque militaris continuerat, omnium primum, rem ad multitudinem imperitam et illis saeculis rudem efficacissimam, deorum metum iniciendum ratus est. Qui cum descendere ad animos sine aliquo commento miraculi non posset, simulat sibi cum dea Egeria congressus nocturnos esse; eius se monitu quae acceptissima dis essent sacra instituere, sacerdotes suos cuique deorum praeficere. Atque omnium primum ad cursus lunae in duodecim menses discribit annum; quem quia tricenos dies singulis mensibus luna non explet desuntque sex dies solido anno qui solstitiali circumagitur orbe, intercalariis mensibus interponendis ita dispensavit, ut vicesimo anno ad metam eandem solis unde orsi essent, plenis omnium annorum spatiis dies congruerent. Idem nefastos dies fastosque fecit quia aliquando nihil cum populo agi utile futurum erat.
 
==20==
Tum sacerdotibus creandis animum adiecit, quamquam ipse plurima sacra obibat, ea maxime quae nunc ad Dialem flaminem pertinent. Sed quia in civitate bellicosa plures Romuli quam Numae similes reges putabat fore iturosque ipsos ad bella, ne sacra regiae vicis desererentur flaminem Iovi adsiduum sacerdotem creavit insignique eum ueste et curuli regia sella adornavit. Huic duos flamines adiecit, Marti unum, alterum Quirino, virginesque Vestae legit, Alba oriundum sacerdotium et genti conditoris haud alienum. His ut adsiduae templi antistites essent stipendium de publico statuit; virginitate aliisque caerimoniis venerabiles ac sanctas fecit. Salios item duodecim Marti Gradiuo legit, tunicaeque pictae insigne dedit et super tunicam aeneum pectori tegumen; caelestiaque arma, quae ancilia appellantur, ferre ac per urbem ire canentes carmina cum tripudiis sollemnique saltatu iussit. Pontificem deinde Numam Marcium Marci filium ex patribus legit eique sacra omnia exscripta exsignataque attribuit, quibus hostiis, quibus diebus, ad quae templa sacra fierent, atque unde in eos sumptus pecunia erogaretur. Cetera quoque omnia publica priuataque sacra pontificis scitis subiecit, ut esset quo consultum plebes veniret, ne quid divini iuris neglegendo patrios ritus peregrinosque adsciscendo turbaretur; nec caelestes modo caerimonias, sed iusta quoque funebria placandosque manes ut idem pontifex edoceret, quaeque prodigia fulminibus alIove quo visu missa susciperentur atque curarentur. Ad ea elicienda ex mentibus divinis Iovi Elicio aram in Aventino dicavit deumque consuluit auguriis, quae suscipienda essent.
 
==21==
{{pn|21.1|1}}Ad haec consultanda procurandaque multitudine omni a vi et armis conversa et animi aliquid agendo occupati erant, et deorum assidua insidens cura, cum interesse rebus humanis caeleste numen videretur, ea pietate omnium pectora imbuerat, ut fides ac ius iurandum pro obnoxio legurm ac poenarum metu civitatem regerent. {{pn|21.2|2}} Et cum ipsi se homines in regis velut unici exempli mores formarent, tum finitumi etiam populi, qui antea castra, non urbem positam in medio ad sollicitandam omnium pacem crediderant, in eam verecundiam adducti sunt, ut civitatem totam in cultum versam deorum violare ducerent nefas. 

{{pn|21.3|3}}Lucus erat, quem medium ex opaco specu fons perenni rigabat aqua. quo quia se persaepe Numa sine arbitris velut ad congressum deae inferebat, Camenis eum lucum sacravit, quod earum ibi concilia cum coniuge sua Egeria essent. {{pn|21.4|4}}Et soli Fidei sollemne instituit. Ad id sacrarium flamines bigis curru arcuato vehi iussit manuque ad digitos usque involuta rem divinam facere, significantes fidem tutandam sedemque eius etiam in dexteris sacratam esse. {{pn|21.5|5}}Multa alia sacrificia locaque sacris faciendis, quae Argeos pontifices vocant, dedicavit. omnium tamen maximum eius operum fuit tutela per omne regni tempus haud minor pacis quam regni. 

{{pn|21.6|6}}Ita duo deinceps reges, alius alia via, ille bello hic pace, civitatem auxerunt. Romulus septem et triginta regnavit annos, Numa tres et quadraginta. Cum valida tum temperata et belli et pacis artibus erat civitas.
 
==22==
Numae morte ad interregnum res rediit. Inde Tullum Hostilium, nepotem Hostili, cuius in infima arce clara pugna adversus Sabinos fuerat, regem populus iussit; patres auctores acti. Hic non solum proximo regi dissimilis sed ferocior etiam quam Romulus fuit. Cum aetas viresque tum avita quoque gloria animum stimulabat. Senescere igitur civitatem otio ratus undique materiam excitandi belli quaerebat. Forte evenit ut agrestes Romani ex Albano agro, Albani ex Romano praedas in vicem agerent. Imperitabat tum Gaius Cluilius Albae. Vtrimque legati fere sub idem tempus ad res repetendas missi. Tullus praeceperat suis ne quid prius quam mandata agerent; satis sciebat negaturum Albanum; ita pie bellum indici posse. Ab Albanis socordius res acta; excepti hospitio ab Tullo blande ac benigne, comiter regis conuiuium celebrant. Tantisper Romani et res repetiuerant priores et neganti Albano bellum in tricesimum diem indixerant. Haec renuntiant Tullo. Tum legatis Tullus dicendi potestatem quid petentes venerint facit. Illi omnium ignari primum purgando terunt tempus: se inuitos quicquam quod minus placeat Tullo dicturos, sed imperio subigi; res repetitum se venisse; ni reddantur bellum indicere iussos. Ad haec Tullus &quot;Nuntiate&quot; inquit, &quot;regi uestro regem Romanum deos facere testes, uter prius populus res repetentes legatos aspernatus dimiserit, ut in eum omnes expetant huiusce clades belli.&quot;
 
==23==
Haec nuntiant domum Albani. Et bellum utrimque summa ope parabatur, civili simillimum bello, prope inter parentes natosque, Troianam utramque prolem, cum Lavinium ab Troia, ab Lavinio Alba, ab Albanorum stirpe regum oriundi Romani essent. Euentus tamen belli minus miserabilem dimicationem fecit, quod nec acie certatum est et tectis modo dirutis alterius urbis duo populi in unum confusi sunt. Albani priores ingenti exercitu in agrum Romanum impetum fecere.
 
Castra ab urbe haud plus quinque milia passuum locant, fossa circumdant; fossa Cluilia ab nomine ducis per aliquot saecula appellata est, donec cum re nomen quoque vetustate abolevit. In his castris Cluilius Albanus rex moritur; dictatorem Albani Mettium Fufetium creant. Interim Tullus ferox, praecipue morte regis, magnumque deorum numen ab ipso capite orsum in omne nomen Albanum expetiturum poenas ob bellum impium dictitans, nocte praeteritis hostium castris, infesto exercitu in agrum Albanum pergit. Ea res ab statiuis exciuit Mettium. Ducit quam proxime ad hostem potest; inde legatum praemissum nuntiare Tullo iubet priusquam dimicent opus esse conloquio; si secum congressus sit, satis scire ea se allaturum quae nihilo minus ad rem Romanam quam ad Albanam pertineant. Haud aspernatus Tullus, tamen si uana adferantur in aciem educit.
 
Exeunt contra et Albani. Postquam instructi utrimque stabant, cum paucis procerum in medium duces procedunt. Ibi infit Albanus: &quot;Iniurias et non redditas res ex foedere quae repetitae sint, et ego regem nostrum Cluilium causam huiusce esse belli audisse videor, nec te dubito, Tulle, eadem prae te ferre; sed si vera potius quam dictu speciosa dicenda sunt, cupido imperii duos cognatos vicinosque populos ad arma stimulat. Neque, recte an perperam, interpretor. Fuerit ista eius deliberatio qui bellum suscepit: me Albani gerendo bello ducem creavere. Illud te, Tulle, monitum uelim: Etrusca res quanta circa nos teque maxime sit, quo propior es Volscis hoc magis scis. Multum illi terra, plurimum mari pollent. Memor esto, iam cum signum pugnae dabis, has duas acies spectaculo fore ut fessos confectosque simul victorem ac victum adgrediantur. Itaque si nos di amant, quoniam non contenti libertate certa in dubiam imperii seruitiique aleam imus, ineamus aliquam viam qua utri utris imperent sine magna clade, sine multo sanguine utriusque populi decerni possit.&quot; Haud displicet res Tullo quamquam cum indole animi tum spe victoriae ferocior erat. Quaerentibus utrimque ratio initur cui et fortuna ipsa praebuit materiam.
 
==24==
Forte in duobus tum exercitibus erant trigemini fratres, nec aetate nec viribus dispares. Horatios Curiatiosque fuisse satis constat, nec ferme res antiqua alia est nobilior; tamen in re tam clara nominum error manet, utrius populi Horatii, utrius Curiatii fuerint. Auctores utroque trahunt; plures tamen invenio qui Romanos Horatios vocent; hos ut sequar inclinat animus. Cum trigeminis agunt reges ut pro sua quisque patria dimicent ferro; ibi imperium fore unde victoria fuerit. Nihil recusatur; tempus et locus convenit. Priusquam dimicarent foedus ictum inter Romanos et Albanos est his legibus ut cuiusque populi ciues eo certamine vicissent, is alteri populo cum bona pace imperitaret. Foedera alia aliis legibus, ceterum eodem modo omnia fiunt. Tum ita factum accepimus, nec ullius vetustior foederis memoria est. Fetialis regem Tullum ita rogavit: &quot;Iubesne me, rex, cum patre patrato populi Albani foedus ferire?&quot; Iubente rege, &quot;Sagmina&quot; inquit &quot;te, rex, posco.&quot; Rex ait: &quot;Pura tollito.&quot; Fetialis ex arce graminis herbam puram attulit. Postea regem ita rogavit: &quot;Rex, facisne me tu regium nuntium populi Romani Quiritium, uasa comitesque meos?&quot; Rex respondit: &quot;Quod sine fraude mea populique Romani Quiritium fiat, facio.&quot; Fetialis erat M. Valerius; is patrem patratum Sp. Fusium fecit, verbena caput capillosque tangens. Pater patratus ad ius iurandum patrandum, id est, sanciendum fit foedus; multisque id verbis, quae longo effata carmine non operae est referre, peragit. Legibus deinde, recitatis, &quot;Audi&quot; inquit, &quot;Iuppiter; audi, pater patrate populi Albani; audi tu, populus Albanus. Vt illa palam prima postrema ex illis tabulis ceraue recitata sunt sine dolo malo, utique ea hic hodie rectissime intellecta sunt, illis legibus populus Romanus prior non deficiet. Si prior defexit publico consilio dolo malo, tum ille Diespiter populum Romanum sic ferito ut ego hunc porcum hic hodie feriam; tantoque magis ferito quanto magis potes pollesque.&quot; Id ubi dixit porcum saxo silice percussit. Sua item carmina Albani suumque ius iurandum per suum dictatorem suosque sacerdotes peregerunt.
 
==25==
Foedere icto trigemini, sicut conuenerat, arma capiunt. Cum sui utrosque adhortarentur, deos patrios, patriam ac parentes, quidquid civium domi, quidquid in exercitu sit, illorum tunc arma, illorum intueri manus, feroces et suopte ingenio et pleni adhortantium vocibus in medium inter duas acies procedunt. Consederant utrimque pro castris duo exercitus, periculi magis praesentis quam curae expertes; quippe imperium agebatur in tam paucorum virtute atque fortuna positum. Itaque ergo erecti suspensique in minime gratum spectaculum animo incenduntur. Datur signum infestisque armis velut acies terni iuvenes magnorum exercituum animos gerentes concurrunt. Nec his nec illis periculum suum, publicum imperium seruitiumque obuersatur animo futuraque ea deinde patriae fortuna quam ipsi fecissent. Vt primo statim concursu increpuere arma micantesque fulsere gladii, horror ingens spectantes perstringit et neutro inclinata spe torpebat vox spiritusque. Consertis deinde manibus cum iam non motus tantum corporum agitatioque anceps telorum armorumque sed volnera quoque et sanguis spectaculo essent, duo Romani super alium alius, volneratis tribus Albanis, exspirantes corruerunt. Ad quorum casum cum conclamasset gaudio Albanus exercitus, Romanas legiones iam spes tota, nondum tamen cura deseruerat, exanimes vice unius quem tres Curiatii circumsteterant. Forte is integer fuit, ut universis solus nequaquam par, sic adversus singulos ferox. Ergo ut segregaret pugnam eorum capessit fugam, ita ratus secuturos ut quemque volnere adfectum corpus sineret. Iam aliquantum spatii ex eo loco ubi pugnatum est aufugerat, cum respiciens videt magnis interuallis sequentes, unum haud procul ab sese abesse. In eum magno impetu rediit; et dum Albanus exercitus inclamat Curiatiis uti opem ferant fratri, iam Horatius caeso hoste victor secundam pugnam petebat. Tunc clamore qualis ex insperato fauentium solet Romani adiuuant militem suum; et ille defungi proelio festinat. Prius itaque quam alter—nec procul aberat—consequi posset, et alterum Curiatium conficit; iamque aequato Marte singuli supererant, sed nec spe nec viribus pares. Alterum intactum ferro corpus et geminata victoria ferocem in certamen tertium dabat: alter fessum volnere, fessum cursu trahens corpus victusque fratrum ante se strage victori obicitur hosti. Nec illud proelium fuit. Romanus exsultans &quot;Duos&quot; inquit, &quot;fratrum manibus dedi; tertium causae belli huiusce, ut Romanus Albano imperet, dabo.&quot; Male sustinenti arma gladium superne iugulo defigit, iacentem spoliat. Romani ouantes ac gratulantes Horatium accipiunt, eo maiore cum gaudio, quo prope metum res fuerat. Ad sepulturam inde suorum nequaquam paribus animis vertuntur, quippe imperio alteri aucti, alteri dicionis alienae facti. Sepulcra exstant quo quisque loco cecidit, duo Romana uno loco propius Albam, tria Albana Romam versus sed distantia locis ut et pugnatum est.
 
==26==
Priusquam inde digrederentur, roganti Mettio ex foedere icto quid imperaret, imperat Tullus uti iuventutem in armis habeat: usurum se eorum opera si bellum cum Veientibus foret. Ita exercitus inde domos abducti. Princeps Horatius ibat, trigemina spolia prae se gerens; cui soror virgo, quae desponsa, uni ex Curiatiis fuerat, obuia ante portam Capenam fuit, cognitoque super umeros fratris paludamento sponsi quod ipsa confecerat, soluit crines et flebiliter nomine sponsum mortuum appellat. movet feroci iuveni animum comploratio sororis in victoria sua tantoque gaudio publico. Stricto itaque gladio simul verbis increpans transfigit puellam. &quot;Abi hinc cum immaturo amore ad sponsum,&quot; inquit, &quot;oblita fratrum mortuorum uiuique, oblita patriae. Sic eat quaecumque Romana lugebit hostem.&quot; Atrox visum id facinus patribus plebique, sed recens meritum facto obstabat. Tamen raptus in ius ad regem. Rex ne ipse tam tristis ingratique ad volgus iudicii ac secundum iudicium supplicii auctor esset, concilio populi advocato &quot;Duumuiros&quot; inquit, &quot;qui Horatio perduellionem iudicent, secundum legem facio.&quot; Lex horrendi carminis erat: &quot;Duumuiri perduellionem iudicent; si a duumuiris provocarit, provocatione certato; si uincent, caput obnubito; infelici arbori reste suspendito; verberato vel intra pomerium vel extra pomerium.&quot; Hac lege duumuiri creati, qui se absoluere non rebantur ea lege ne innoxium quidem posse, cum condemnassent, tum alter ex iis &quot;Publi Horati, tibi perduellionem iudico&quot; inquit. &quot;I, lictor, colliga manus.&quot; Accesserat lictor iniciebatque laqueum. Tum Horatius auctore Tullo, clemente legis interprete, &quot;Provoco&quot; inquit. Itaque provocatione certatum ad populum est. Moti homines sunt in eo iudicio maxime P. Horatio patre proclamante se filiam iure caesam iudicare; ni ita esset, patrio iure in filium animaduersurum fuisse. Orabat deinde ne se quem paulo ante cum egregia stirpe conspexissent orbum liberis facerent. Inter haec senex iuvenem amplexus, spolia Curiatiorum fixa eo loco qui nunc Pila Horatia appellatur ostentans, &quot;Huncine&quot; aiebat, &quot;quem modo decoratum ouantemque victoria incedentem vidistis, Quirites, eum sub furca vinctum inter verbera et cruciatus videre potestis? quod vix Albanorum oculi tam deforme spectaculum ferre possent. I, lictor, colliga manus, quae paulo ante armatae imperium populo Romano pepererunt. I, caput obnube liberatoris urbis huius; arbore infelici suspende; verbera vel intra pomerium, modo inter illa pila et spolia hostium, vel extra pomerium, modo inter sepulcra Curiatiorum; quo enim ducere hunc iuvenem potestis ubi non sua decora eum a tanta foeditate supplicii vindicent?&quot; Non tulit populus nec patris lacrimas nec ipsius parem in omni periculo animum, absolueruntque admiratione magis virtutis quam iure causae. Itaque ut caedes manifesta aliquo tamen piaculo lueretur, imperatum patri ut filium expiaret pecunia publica. Is quibusdam piacularibus sacrificiis factis quae deinde genti Horatiae tradita sunt, transmisso per viam tigillo, capite adoperto velut sub iugum misit iuvenem. Id hodie quoque publice semper refectum manet; sororium tigillum. Vocant. Horatiae sepulcrum, quo loco corruerat icta, constructum est saxo quadrato.
 
==27==
Nec diu pax Albana mansit. Inuidia volgi quod tribus militibus fortuna publica commissa fuerit, uanum ingenium dictatoris corrupit, et quoniam recta consilia haud bene euenerant, prauis reconciliare popularium animos coepit. Igitur ut prius in bello pacem, sic in pace bellum quaerens, quia suae civitati animorum plus quam virium cernebat esse, ad bellum palam atque ex edicto gerundum alios concitat populos, suis per speciem societatis proditionem reseruat. Fidenates, colonia Romana, Veientibus sociis consilii adsumptis, pacto transitionis Albanorum ad bellum atque arma incitantur. Cum Fidenae aperte descissent, Tullus Mettio exercituque eius ab Alba accito contra hostes ducit. Vbi Anienem transiit, ad confluentes conlocat castra. Inter eum locum et Fidenas Veientium exercitus Tiberim transierat. Hi et in acie prope flumen tenuere dextrum cornu; in sinistro Fidenates propius montes consistunt. Tullus adversus Veientem hostem derigit suos, Albanos contra legionem Fidenatium conlocat. Albano non plus animi erat quam fidei. Nec manere ergo nec transire aperte ausus sensim ad montes succedit; inde ubi satis subisse sese ratus est, erigit totam aciem, fluctuansque animo ut tereret tempus ordines explicat. Consilium erat qua fortuna rem daret, ea inclinare vires. Miraculo primo esse Romanis qui proximi steterant ut nudari latera sua sociorum digressu senserunt; inde eques citato equo nuntiat regi abire Albanos. Tullus in re trepida duodecim vovit Salios fanaque Pallori ac pavori. Equitem clara increpans voce ut hostes exaudirent, redire in proelium iubet: nihil trepidatione opus esse; suo iussu circumduci Albanum exercitum ut Fidenatium nuda terga invadant; idem imperat ut hastas equites erigerent. Id factum magnae parti peditum Romanorum conspectum abeuntis Albani exercitus intersaepsit; qui viderant, id quod ab rege auditum erat rati, eo acrius pugnant. Terror ad hostes transit; et audiuerant clara voce dictum, et magna pars Fidenatium, ut quibus coloni additi Romani essent, Latine sciebant. Itaque ne subito ex collibus decursu Albanorum intercluderentur ab oppido, terga vertunt. Instat Tullus fusoque Fidenatium cornu in Veientem alieno pavore perculsum ferocior redit. Nec illi tulere impetum, sed ab effusa fuga flumen obiectum ab tergo arcebat. Quo postquam fuga inclinavit, alii arma foede iactantes in aquam caeci ruebant, alii dum cunctantur in ripis inter fugae pugnaeque consilium oppressi. Non alia ante Romana pugna atrocior fuit.
 
==28==
Tum Albanus exercitus, spectator certaminis, deductus in campos. Mettius Tullo deuictos hostes gratulatur; contra Tullus Mettium benigne adloquitur. Quod bene vertat, castra Albanos Romanis castris iungere iubet; sacrificium lustrale in diem posterum parat. Vbi inluxit, paratis omnibus ut adsolet, vocari ad contionem utrumque exercitum iubet. Praecones ab extremo orsi primos exciuere Albanos. Hi novitate etiam rei moti ut regem Romanum contionantem audirent proximi constitere. Ex composito armata circumdatur Romana legio; centurionibus datum negotium erat ut sine mora imperia exsequerentur. Tum ita Tullus infit: &quot;Romani, si unquam ante alias ullo in bello fuit quod primum dis immortalibus gratias ageretis, deinde uestrae ipsorum virtuti, hesternum id proelium fuit. Dimicatum est enim non magis cum hostibus quam, quae dimicatio maior atque periculosior est, cum proditione ac perfidia sociorum. Nam ne vos falsa opinio teneat, iniussu meo Albani subiere ad montes, nec imperium illud meum sed consilium et imperii simulatio fuit, ut nec vobis, ignorantibus deseri vos, averteretur a certamine animus, et hostibus, circumveniri se ab tergo ratis, terror ac fuga iniceretur. Nec ea culpa quam arguo omnium Albanorum est: ducem secuti sunt, ut et vos, si quo ego inde agmen declinare voluissem, fecissetis. Mettius ille est ductor itineris huius, Mettius idem huius machinator belli, Mettius foederis Romani Albanique ruptor. Audeat deinde talia alius, nisi in hunc insigne iam documentum mortalibus dedero.&quot; Centuriones armati Mettium circumsistunt; rex cetera ut orsus erat peragit: &quot;Quod bonum faustum felixque sit populo Romano ac mihi vobisque, Albani, populum omnem Albanum Romam traducere in animo est, civitatem dare plebi, primores in patres legere, unam urbem, unam rem publicam facere; ut ex uno quondam in duos populos divisa Albana res est, sic nunc in unum redeat.&quot; Ad haec Albana pubes, inermis ab armatis saepta, in variis voluntatibus communi tamen metu cogente, silentium tenet. Tum Tullus &quot;Metti Fufeti&quot; inquit, &quot;si ipse discere posses fidem ac foedera seruare, uiuo tibi ea disciplina a me adhibita esset; nunc quoniam tuum insanabile ingenium est, at tu tuo supplicio doce humanum genus ea sancta credere quae a te violata sunt. Vt igitur paulo ante animum inter Fidenatem Romanamque rem ancipitem gessisti, ita iam corpus passim distrahendum dabis.&quot; Exinde duabus admotis quadrigis, in currus earum distentum inligat Mettium; deinde in diuersum iter equi concitati, lacerum in utroque curru corpus, qua inhaeserant uinculis membra, portantes. avertere omnes ab tanta foeditate spectaculi oculos. Primum ultimumque illud supplicium apud Romanos exempli parum memoris legum humanarum fuit: in aliis gloriari licet nulli gentium mitiores placuisse poenas.
 
==29==
Inter haec iam praemissi Albam erant equites qui multitudinem traducerent Romam. Legiones deinde ductae ad diruendam urbem. Quae ubi intravere portas, non quidem fuit tumultus ille nec pavor qualis captarum esse urbium solet, cum effractis portis stratisue ariete muris aut arce vi capta clamor hostilis et cursus per urbem armatorum omnia ferro flammaque miscet; sed silentium triste ac tacita maestitia ita defixit omnium animos, ut prae metu obliti quid relinquerent, quid secum ferrent deficiente consilio rogitantesque alii alios, nunc in liminibus starent, nunc errabundi domos suas ultimum illud visuri peruagarentur. Vt vero iam equitum clamor exire iubentium instabat, iam fragor tectorum quae diruebantur ultimis urbis partibus audiebatur puluisque ex distantibus locis ortus velut nube inducta omnia impleverat, raptim quibus quisque poterat elatis, cum larem ac penates tectaque in quibus natus quisque educatusque esset relinquentes exirent, iam continens agmen migrantium impleverat vias, et conspectus aliorum mutua miseratione integrabat lacrimas, vocesque etiam miserabiles exaudiebantur, mulierum praecipue, cum obsessa ab armatis templa augusta praeterirent ac velut captos relinquerent deos. Egressis urbe Albanis Romanus passim publica priuataque omnia tecta adaequat solo, unaque hora quadringentorum annorum opus quibus Alba steterat excidio ac ruinis dedit. Templis tamen deum—ita enim edictum ab rege fuerat—temperatum est.
 
==30==
Roma interim crescit Albae ruinis. Duplicatur civium numerus; Caelius additur urbi mons, et quo frequentius habitaretur eam sedem Tullus regiae capit ibique habitavit. Principes Albanorum in patres ut ea quoque pars rei publicae cresceret legit, Iulios, Seruilios, Quinctios, Geganios, Curiatios, Cloelios; templumque ordini ab se aucto curiam fecit quae Hostilia usque ad patrum nostrorum aetatem appellata est. Et ut omnium ordinum viribus aliquid ex novo populo adiceretur equitum decem turmas ex Albanis legit, legiones et veteres eodem supplemento explevit et novas scripsit.
 
Hac fiducia virium Tullus Sabinis bellum indicit, genti ea tempestate secundum Etruscos opulentissimae viris armisque. Vtrimque iniuriae factae ac res nequiquam erant repetitae. Tullus ad Feroniae fanum mercatu frequenti negotiatores Romanos comprehensos querebatur, Sabini suos prius in lucum confugisse ac Romae retentos. Hae causae belli ferebantur. Sabini haud parum memores et suarum virium partem Romae ab Tatio locatam et Romanam rem nuper etiam adiectione populi Albani auctam, circumspicere et ipsi externa auxilia. Etruria erat vicina, proximi Etruscorum Veientes. Inde ob residuas bellorum iras maxime sollicitatis ad defectionem animis voluntarios traxere, et apud vagos quosdam ex inopi plebe etiam merces ualuit: publico auxilio nullo adiuti sunt ualuitque apud Veientes—nam de ceteris minus mirum est—pacta cum Romulo indutiarum fides. Cum bellum utrimque summa ope pararent vertique in eo res videretur utri prius arma inferrent, occupat Tullus in agrum Sabinum transire. Pugna atrox ad siluam Malitiosam fuit, ubi et peditum quidem robore, ceterum equitatu aucto nuper plurimum Romana acies ualuit. Ab equitibus repente inuectis turbati ordines sunt Sabinorum, nec pugna deinde illis constare nec fuga explicari sine magna caede potuit.
 
==31==
Deuictis Sabinis cum in magna gloria magnisque opibus regnum Tulli ac tota res Romana esset, nuntiatum regi patribusque est in monte Albano lapidibus pluvisse. Quod cum credi vix posset, missis ad id visendum prodigium in conspectu haud aliter quam cum grandinem venti glomeratam in terras agunt crebri cecidere caelo lapides. Visi etiam audire vocem ingentem ex summi cacuminis luco ut patrio ritu sacra Albani facerent, quae velut dis quoque simul cum patria relictis obliuioni dederant, et aut Romana sacra susceperant aut fortunae, ut fit, obirati cultum reliquerant deum. Romanis quoque ab eodem prodigio novendiale sacrum publice susceptum est, seu voce caelesti ex Albano monte missa—nam id quoque traditur—seu haruspicum monitu; mansit certe sollemne ut quandoque idem prodigium nuntiaretur feriae per novem dies agerentur.
 
Haud ita multo post pestilentia laboratum est. Vnde cum pigritia militandi oreretur, nulla tamen ab armis quies dabatur a bellicoso rege, salubriora etiam credente militiae quam domi iuvenum corpora esse, donec ipse quoque longinquo morbo est implicitus. Tunc adeo fracti simul cum corpore sunt spiritus illi feroces ut qui nihil ante ratus esset minus regium quam sacris dedere animum, repente omnibus magnis paruisque superstitionibus obnoxius degeret religionibusque etiam populum impleret. Volgo iam homines eum statum rerum qui sub Numa rege fuerat requirentes, unam opem aegris corporibus relictam si pax veniaque ab dis impetrata esset credebant. Ipsum regem tradunt voluentem commentarios Numae, cum ibi quaedam occulta sollemnia sacrificia Iovi Elicio facta invenisset, operatum his sacris se abdidisse; sed non rite initum aut curatum id sacrum esse, nec solum nullam ei oblatam caelestium speciem sed ira Iovis sollicitati praua religione fulmine ictum cum domo conflagrasse. Tullus magna gloria belli regnavit annos duos et triginta.
 
==32==
Mortuo Tullo res, ut institutum iam inde ab initio erat, ad patres redierat hique interregem nominauerant. Quo comitia habente Ancum Marcium regem populus creavit; patres fuere auctores. Numae Pompili regis nepos filia ortus Ancus Marcius erat. Qui ut regnare coepit et avitae gloriae memor et quia proximum regnum, cetera egregium, ab una parte haud satis prosperum fuerat aut neglectis religionibus aut praue cultis, longe antiquissimum ratus sacra publica ut ab Numa instituta erant facere, omnia ea ex commentariis regiis pontificem in album elata proponere in publico iubet. Inde et civibus otii cupidis et finitimis civitatibus facta spes in aui mores atque instituta regem abiturum. Igitur Latini cum quibus Tullo regnante ictum foedus erat sustulerant animos, et cum incursionem in agrum Romanum fecissent repetentibus res Romanis superbe responsum reddunt, desidem Romanum regem inter sacella et aras acturum esse regnum rati. Medium erat in Anco ingenium, et Numae et Romuli memor; et praeterquam quod aui regno magis necessariam fuisse pacem credebat cum in novo tum feroci populo, etiam quod illi contigisset otium sine iniuria id se haud facile habiturum; temptari patientiam et temptatam contemni, temporaque esse Tullo regi aptiora quam Numae. Vt tamen, quoniam Numa in pace religiones instituisset, a se bellicae caerimoniae proderentur, nec gererentur solum sed etiam indicerentur bella aliquo ritu, ius ab antiqua gente Aequiculis quod nunc fetiales habent descripsit, quo res repetuntur. Legatus ubi ad fines eorum venit unde res repetuntur, capite uelato filo—lanae uelamen est—&quot;Audi, Iuppiter&quot; inquit; &quot;audite, fines&quot;—cuiuscumque gentis sunt, nominat—; &quot;audiat fas. Ego sum publicus nuntius populi Romani; iuste pieque legatus venio, verbisque meis fides sit.&quot; Peragit deinde postulata. Inde Iovem testem facit: &quot;Si ego iniuste impieque illos homines illasque res dedier mihi exposco, tum patriae compotem me nunquam siris esse.&quot; Haec, cum fines suprascandit, haec, quicumque ei primus vir obuius fuerit, haec portam ingrediens, haec forum ingressus, paucis verbis carminis concipiendique iuris iurandi mutatis, peragit. Si non deduntur quos ecit diebus tribus et triginta—tot enim sollemnes sunt—peractis bellum ita indicit: &quot;Audi, Iuppiter, et tu, Iane Quirine, dique omnes caelestes, vosque terrestres vosque inferni, audite; ego vos testor populum illum&quot;—quicumque est, nominat—&quot;iniustum esse neque ius persoluere; sed de istis rebus in patria maiores natu consulemus, quo pacto ius nostrum adipiscamur.&quot;
 
Cum nuntius Romam ad consulendum redit. Confestim rex his ferme verbis patres consulebat: &quot;Quarum rerum litium causarum condixit pater patratus populi Romani Quiritium patri patrato Priscorum Latinorum hominibusque Priscis Latinis, quas res nec dederunt nec soluerunt nec fecerunt, quas res dari fieri solui oportuit, dic&quot; inquit ei quem primum sententiam rogabat, &quot;quid censes?&quot; Tum ille: &quot;Puro pioque duello quaerendas censeo, itaque consentio consciscoque.&quot; Inde ordine alii rogabantur; quandoque pars maior eorum qui aderant in eandem sententiam ibat, bellum erat consensum. Fieri solitum ut fetialis hastam ferratam aut praeustam sanguineam ad fines eorum ferret et non minus tribus puberibus praesentibus diceret: &quot;Quod populi Priscorum Latinorum hominesque Prisci Latini adversus populum Romanum Quiritium fecerunt deliquerunt, quod populus Romanus Quiritium bellum cum Priscis Latinis iussit esse senatusque populi Romani Quiritium censuit consensit consciuit ut bellum cum Priscis Latinis fieret, ob eam rem ego populusque Romanus populis Priscorum Latinorum hominibusque Priscis Latinis bellum indico facioque.&quot; Id ubi dixisset, hastam in fines eorum emittebat. Hoc tum modo ab Latinis repetitae res ac bellum indictum, moremque eum posteri acceperunt.
 
==33==
Ancus demandata cura sacrorum flaminibus sacerdotibusque aliis, exercitu novo conscripto profectus, Politorium, urbem Latinorum, vi cepit; secutusque morem regum priorum, qui rem Romanam auxerant hostibus in civitatem accipiendis, multitudinem omnem Romam traduxit. Et cum circa Palatium, sedem veterum Romanorum, Sabini Capitolium atque arcem, Caelium montem Albani implessent, Aventinum novae multitudini datum. Additi eodem haud ita multo post, Tellenis Ficanaque captis, novi ciues. Politorium inde rursus bello repetitum quod vacuum occupaverant Prisci Latini, eaque causa diruendae urbis eius fuit Romanis ne hostium semper receptaculum esset. Postremo omni bello Latino Medulliam compulso, aliquamdiu ibi Marte incerto, varia victoria pugnatum est; nam et urbs tuta munitionibus praesidioque firmata ualido erat, et castris in aperto positis aliquotiens exercitus Latinus comminus cum Romanis signa contulerat. Ad ultimum omnibus copiis conisus Ancus acie primum uincit; inde ingenti praeda potens Romam redit, tum quoque multis milibus Latinorum in civitatem acceptis, quibus, ut iungeretur Palatio Aventinum, ad Murciae datae sedes. Ianiculum quoque adiectum, non inopia loci sed ne quando ea arx hostium esset. Id non muro solum sed etiam ob commoditatem itineris ponte sublicio, tum primum in Tiberi facto, coniungi urbi placuit. Quiritium quoque fossa, haud parvum munimentum a planioribus aditu locis, Anci regis opus est. Ingenti incremento rebus auctis, cum in tanta multitudine hominum, discrimine recte an perperam facti confuso, facinora clandestina fierent, carcer ad terrorem increscentis audaciae media urbe imminens foro aedificatur. Nec urbs tantum hoc rege creuit sed etiam ager finesque. Silua Maesia Veientibus adempta usque ad mare imperium prolatum et in ore Tiberis Ostia urbs condita, salinae circa factae, egregieque rebus bello gestis aedis Iovis Feretri amplificata.
 
==34==
Anco regnante Lucumo, vir impiger ac divitiis potens, Romam commigravit cupidine maxime ac spe magni honoris, cuius adipiscendi Tarquiniis—nam ibi quoque peregrina stirpe oriundus erat—facultas non fuerat. Demarati Corinthii filius erat, qui ob seditiones domo profugus cum Tarquiniis forte consedisset, uxore ibi ducta duos filios genuit. Nomina his Lucumo atque Arruns fuerunt. Lucumo superfuit patri bonorum omnium heres: Arruns prior quam pater moritur uxore gravida relicta. Nec diu manet superstes filio pater; qui cum, ignorans nurum ventrem ferre, immemor in testando nepotis decessisset, puero post aui mortem in nullam sortem bonorum nato ab inopia Egerio inditum nomen. Lucumoni contra, omnium heredi bonorum, cum divitiae iam animos facerent, auxit ducta in matrimonium Tanaquil, summo loco nata et quae haud facile iis in quibus nata erat humiliora sineret ea quo innupsisset. Spernentibus Etruscis Lucumonem exsule advena ortum, ferre indignitatem non potuit, oblitaque ingenitae erga patriam caritatis dummodo virum honoratum videret, consilium migrandi ab Tarquiniis cepit. Roma est ad id potissima visa: in novo populo, ubi omnis repentina atque ex virtute nobilitas sit, futurum locum forti ac strenuo viro; regnasse Tatium Sabinum, arcessitum in regnum Numam a Curibus, et Ancum Sabina matre ortum nobilemque una imagine Numae esse. Facile persuadet ut cupido honorum et cui Tarquinii materna tantum patria esset. Sublatis itaque rebus amigrant Romam. Ad Ianiculum forte ventum erat; ibi ei carpento sedenti cum uxore aquila suspensis demissa leviter alis pilleum aufert, superque carpentum cum magno clangore volitans rursus velut ministerio divinitus missa capiti apte reponit; inde sublimis abiit. Accepisse id augurium laeta dicitur Tanaquil, perita ut volgo Etrusci caelestium prodigiorum mulier. Excelsa et alta sperare complexa virum iubet: eam alitem ea regione caeli et eius dei nuntiam venisse; circa summum culmen hominis auspicium fecisse; levasse humano superpositum capiti decus ut divinitus eidem redderet. Has spes cogitationesque secum portantes urbem ingressi sunt, domicilioque ibi comparato L. Tarquinium Priscum edidere nomen. Romanis conspicuum eum novitas divitiaeque faciebant; et ipse fortunam benigno adloquio, comitate inuitandi beneficiisque quos poterat sibi conciliando adiuuabat, donec in regiam quoque de eo fama perlata est. Notitiamque eam breui apud regem liberaliter dextereque obeundo officia in familiaris amicitiae adduxerat iura, ut publicis pariter ac priuatis consiliis bello domique interesset et per omnia expertus postremo tutor etiam liberis regis testamento institueretur.
 
==35==
Regnavit Ancus annos quattuor et viginti, cuilibet superiorum regum belli pacisque et artibus et gloria par. Iam filii prope puberem aetatem erant. Eo magis Tarquinius instare ut quam primum comitia regi creando fierent. Quibus indictis sub tempus pueros venatum ablegavit. Isque primus et petisse ambitiose regnum et orationem dicitur habuisse ad conciliandos plebis animos compositam: cum se non rem novam petere, quippe qui non primus, quod quisquam indignari mirariue posset, sed tertius Romae peregrinus regnum adfectet; et Tatium non ex peregrino solum sed etiam ex hoste regem factum, et Numam ignarum urbis, non petentem, in regnum ultro accitum: se ex quo sui potens fuerit Romam cum coniuge ac fortunis omnibus commigrasse; maiorem partem aetatis eius qua civilibus officiis fungantur homines, Romae se quam in vetere patria uixisse; domi militiaeque sub haud paenitendo magistro, ipso Anco rege, Romana se iura, Romanos ritus didicisse; obsequio et obseruantia in regem cum omnibus, benignitate erga alios cum rege ipso certasse. Haec eum haud falsa memorantem ingenti consensu populus Romanus regnare iussit. Ergo virum cetera egregium secuta, quam in petendo habuerat, etiam regnantem ambitio est; nec minus regni sui firmandi quam augendae rei publicae memor centum in patres legit qui deinde minorum gentium sunt appellati, factio haud dubia regis cuius beneficio in curiam venerant.
 
Bellum primum cum Latinis gessit et oppidum ibi Apiolas vi cepit; praedaque inde maiore quam quanta belli fama fuerat reuecta ludos opulentius instructiusque quam priores reges fecit. Tum primum circo qui nunc maximus dicitur designatus locus est. Loca divisa patribus equitibusque ubi spectacula sibi quisque facerent; fori appellati; spectavere furcis duodenos ab terra spectacula alta sustinentibus pedes. Ludicrum fuit equi pugilesque ex Etruria maxime acciti. Sollemnes deinde annui mansere ludi, Romani magnique varie appellati. Ab eodem rege et circa forum priuatis aedificanda divisa sunt loca; porticus tabernaeque factae.
 
==36==
Muro quoque lapideo circumdare urbem parabat cum Sabinum bellum coeptis intervenit. Adeoque ea subita res fuit ut prius Anienem transirent hostes quam obuiam ire ac prohibere exercitus Romanus posset. Itaque trepidatum Romae est; et primo dubia victoria, magna utrimque caede pugnatum est. Reductis deinde in castra hostium copiis datoque spatio Romanis ad comparandum de integro bellum, Tarquinius equitem maxime suis deesse viribus ratus ad Ramnes, Titienses, Luceres, quas centurias Romulus scripserat, addere alias constituit suoque insignes relinquere nomine. Id quia inaugurato Romulus fecerat, negare Attus Nauius, inclitus ea tempestate augur, neque mutari neque novum constitui nisi aues addixissent posse. Ex eo ira regi mota; eludensque artem ut ferunt, &quot;Age dum&quot; inquit, &quot;diuine tu, inaugura fierine possit quod nunc ego mente concipio.&quot; Cum ille augurio rem expertus profecto futuram dixisset, &quot;Atqui hoc animo agitaui&quot; inquit, &quot;te novacula cotem discissurum. Cape haec et perage quod aues tuae fieri posse portendunt.&quot; Tum illum haud cunctanter discidisse cotem ferunt. Statua Atti capite uelato, quo in loco res acta est in comitio in gradibus ipsis ad laevam curiae fuit, cotem quoque eodem loco sitam fuisse memorant ut esset ad posteros miraculi eius monumentum. Auguriis certe sacerdotioque augurum tantus honos accessit ut nihil belli domique postea nisi auspicato gereretur, concilia populi, exercitus vocati, summa rerum, ubi aues non admisissent, dirimerentur. Neque tum Tarquinius de equitum centuriis quicquam mutavit; numero alterum tantum adiecit, ut mille et octingenti equites in tribus centuriis essent. Posteriores modo sub iisdem nominibus qui additi erant appellati sunt; quas nunc quia geminatae sunt sex vocant centurias.
 
==37==
Hac parte copiarum aucta iterum cum Sabinis confligitur. Sed praeterquam quod viribus creuerat Romanus exercitus, ex occulto etiam additur dolus, missis qui magnam vim lignorum, in Anienis ripa iacentem, ardentem in flumen conicerent; ventoque iuvante accensa ligna et pleraque in ratibus impacta sublicisque cum haererent, pontem incendunt. Ea quoque res in pugna terrorem attulit Sabinis, et fusis eadem fugam impedit; multique mortales cum hostem effugissent in flumine ipso periere, quorum fluitantia arma ad urbem cognita in Tiberi prius paene quam nuntiari posset insignem victoriam fecere. Eo proelio praecipua equitum gloria fuit; utrimque ab cornibus positos, cum iam pelleretur media peditum suorum acies, ita incurrisse ab lateribus ferunt, ut non sisterent modo Sabinas legiones ferociter instantes cedentibus, sed subito in fugam averterent. Montes effuso cursu Sabini petebant, et pauci tenuere: maxima pars, ut ante dictum est, ab equitibus in flumen acti sunt. Tarquinius, instandum perterritis ratus, praeda captiuisque Romam missis, spoliis hostium—id votum Volcano erat—ingenti cumulo accensis, pergit porro in agrum Sabinum exercitum inducere; et quamquam male gesta res erat nec gesturos melius sperare poterant, tamen, quia consulendi res non dabat spatium, ire obuiam Sabini tumultuario milite; iterumque ibi fusi, perditis iam prope rebus pacem petiere.
 
==38==
Collatia et quidquid citra Collatiam agri erat Sabinis ademptum; Egerius—fratris hic filius erat regis—Collatiae in praesidio relictus. Deditosque Collatinos ita accipio eamque deditionis formulam esse: rex interrogavit: &quot;Estisne vos legati oratoresque missi a populo Collatino ut vos populumque Collatinum dederetis?&quot;—&quot;Sumus.&quot;—&quot;Estne populus Collatinus in sua potestate?&quot;—&quot;Est.&quot;—&quot;Deditisne vos populumque Collatinum, urbem, agros, aquam, terminos, delubra, utensilia, divina humanaque omnia, in meam populique Romani dicionem?&quot;—&quot;Dedimus.&quot;—&quot;At ego recipio.&quot;
 
Bello Sabino perfecto Tarquinius triumphans Romam redit. Inde Priscis Latinis bellum fecit; ubi nusquam ad universae rei dimicationem ventum est, ad singula oppida circumferendo arma omne nomen Latinum domuit. Corniculum, Ficulea vetus, Cameria, Crustumerium, Ameriola, Medullia, Nomentum, haec de Priscis Latinis aut qui ad Latinos defecerant, capta oppida. Pax deinde est facta. Maiore inde animo pacis opera incohata quam quanta mole gesserat bella, ut non quietior populus domi esset quam militiae, fuisset. Nam et muro lapideo, cuius exordium operis Sabino bello turbatum erat, urbem qua nondum munierat cingere parat, et infima urbis loca circa forum aliasque interiectas collibus conualles, quia ex planis locis haud facile euehebant aquas, cloacis fastigio in Tiberim ductis siccat, et aream ad aedem in Capitolio Iovis quam voverat bello Sabino, iam praesagiente animo futuram olim amplitudinem loci, occupat fundamentis.
 
==39==
Eo tempore in regia prodigium visu euentuque mirabile fuit. Puero dormienti, cui Seruio Tullio fuit nomen, caput arsisse ferunt multorum in conspectu; plurimo igitur clamore inde ad tantae rei miraculum orto excitos reges, et cum quidam familiarium aquam ad restinguendum ferret, ab regina retentum, sedatoque eam tumultu moveri vetuisse puerum donec sua sponte experrectus esset; mox cum somno et flammam abisse. Tum abducto in secretum viro Tanaquil &quot;Viden tu puerum hunc&quot; inquit, &quot;quem tam humili cultu educamus? Scire licet hunc lumen quondam rebus nostris dubiis futurum praesidiumque regiae adflictae; proinde materiam ingentis publice priuatimque decoris omni indulgentia nostra nutriamus.&quot; Inde puerum liberum loco coeptum haberi erudirique artibus quibus ingenia ad magnae fortunae cultum excitantur. Evenit facile quod dis cordi esset: iuvenis euasit vere indolis regiae nec, cum quaereretur gener Tarquinio, quisquam Romanae iuventutis ulla arte conferri potuit, filiamque ei suam rex despondit. Hic quacumque de causa tantus illi honos habitus credere prohibet serva natum eum parvumque ipsum servisse. Eorum magis sententiae sum qui Corniculo capto Ser. Tulli, qui princeps in illa urbe fuerat, gravidam viro occiso uxorem, cum inter reliquas captiuas cognita esset, ob unicam nobilitatem ab regina Romana prohibitam ferunt seruitio partum Romae edidisse Prisci Tarquini in domo; inde tanto beneficio et inter mulieres familiaritatem auctam et puerum, ut in domo a paruo eductum, in caritate atque honore fuisse; fortunam matris, quod, capta patria in hostium manus venerit, ut serva natus crederetur fecisse.
 
==40==
Duodequadragesimo ferme anno ex quo regnare coeperat Tarquinius, non apud regem modo sed apud patres plebemque longe maximo honore Ser. Tullius erat. Tum Anci filii duo etsi antea semper pro indignissimo habuerant se patrio regno tutoris fraude pulsos, regnare Romae advenam non modo vicinae sed ne Italicae quidem stirpis, tum impensius iis indignitas crescere si ne ab Tarquinio quidem ad se rediret regnum, sed praeceps inde porro ad seruitia caderet, ut in eadem civitate post centesimum fere annum quam Romulus deo prognatus deus ipse tenuerit regnum donec in terris fuerit, id seruus serva natus possideat. cum commune Romani nominis tum praecipue id domus suae dedecus fore, si Anci regis virili stirpe salua non modo advenis sed seruis etiam regnum Romae pateret. Ferro igitur eam arcere contumeliam statuunt; sed et iniuriae dolor in Tarquinium ipsum magis quam in Seruium eos stimulabat, et quia gravior ultor caedis, si superesset, rex futurus erat quam priuatus; tum Seruio occiso, quemcumque alium generum delegisset, eundem regni heredem facturus videbatur; ob haec ipsi regi insidiae parantur. Ex pastoribus duo ferocissimi delecti ad facinus, quibus consueti erant uterque agrestibus ferramentis, in uestibulo regiae quam potuere tumultuosissime specie rixae in se omnes apparitores regios convertunt; inde, cum ambo regem appellarent clamorque eorum penitus in regiam pervenisset, vocati ad regem pergunt. Primo uterque vociferari et certatim alter alteri obstrepere; coerciti ab lictore et iussi in vicem dicere tandem obloqui desistunt; unus rem ex composito orditur. Cum intentus in eum se rex totus averteret, alter elatam securim in caput deiecit, relictoque in volnere telo ambo se foras eiciunt.
 
==41==
Tarquinium moribundum cum qui circa erant excepissent, illos fugientes lictores comprehendunt. Clamor inde concursusque populi, mirantium quid rei esset. Tanaquil inter tumultum claudi regiam iubet, arbitros eiecit. Simul quae curando volneri opus sunt, tamquam spes subesset, sedulo comparat, simul si destituat spes, alia praesidia molitur. Seruio propere accito cum paene exsanguem virum ostendisset, dextram tenens orat ne inultam mortem soceri, ne socrum inimicis ludibrio esse sinat. &quot;Tuum est&quot; inquit, &quot;Serui, si vir es, regnum, non eorum qui alienis manibus pessimum facinus fecere. Erige te deosque duces sequere qui clarum hoc fore caput divino quondam circumfuso igni portenderunt. Nunc te illa caelestis excitet flamma; nunc expergiscere vere. Et nos peregrini regnauimus; qui sis, non unde natus sis reputa. Si tua re subita consilia torpent, at tu mea consilia sequere.&quot; Cum clamor impetusque multitudinis vix sustineri posset, ex superiore parte aedium per fenestras in Nouam viam versas—habitabat enim rex ad Iovis Statoris—populum Tanaquil adloquitur. Iubet bono animo, esse; sopitum fuisse regem subito ictu; ferrum haud alte in corpus descendisse; iam ad se redisse; inspectum volnus absterso cruore; omnia salubria esse; confidere propediem ipsum eos visuros; interim Ser. Tullio iubere populum dicto audientem esse; eum iura redditurum obiturumque alia regis munia esse. Seruius cum trabea et lictoribus prodit ac sede regia sedens alia decernit, de aliis consulturum se regem esse simulat. Itaque per aliquot dies cum iam exspirasset Tarquinius celata morte per speciem alienae fungendae vicis suas opes firmavit; tum demum palam factum est comploratione in regia orta. Seruius praesidio firmo munitus, primus iniussu populi, voluntate patrum regnavit. Anci liberi iam tum comprensis sceleris ministris ut uiuere regem et tantas esse opes Serui nuntiatum est, Suessam Pometiam exsulatum ierant.
 
==42==
Nec iam publicis magis consiliis Seruius quam priuatis munire opes, et ne, qualis Anci liberum animus adversus Tarquinium fuerat, talis adversus se Tarquini liberum esset, duas filias iuvenibus regiis, Lucio atque Arrunti Tarquiniis iungit; nec rupit tamen fati necessitatem humanis consiliis quin inuidia regni etiam inter domesticos infida omnia atque infesta faceret.
 
Peropportune ad praesentis quietem status bellum cum Veientibus—iam enim indutiae exierant—aliisque Etruscis sumptum. In eo bello et virtus et fortuna enituit Tulli; fusoque ingenti hostium exercitu haud dubius rex, seu patrum seu plebis animos periclitaretur, Romam rediit. Adgrediturque inde ad pacis longe maximum opus, ut quemadmodum Numa divini auctor iuris fuisset, ita Seruium conditorem omnis in civitate discriminis ordinumque quibus inter gradus dignitatis fortunaeque aliquid interlucet posteri fama ferrent. Censum enim instituit, rem saluberrimam tanto futuro imperio, ex quo belli pacisque munia non viritim, ut ante, sed pro habitu pecuniarum fierent; tum classes centuriasque et hunc ordinem ex censu discripsit, vel paci decorum vel bello.
 
==43==
Ex iis qui centum milium aeris aut maiorem censum haberent octoginta confecit centurias, quadragenas seniorum ac iuniorum; prima classis omnes appellati; seniores ad urbis custodiam ut praesto essent, iuvenes ut foris bella gererent; arma his imperata galea, clipeum, ocreae, lorica, omnia ex aere; haec ut tegumenta corporis essent: tela in hostem hastaque et gladius. Additae huic classi duae fabrum centuriae quae sine armis stipendia facerent; datum munus ut machinas in bello ferrent. Secunda classis intra centum usque ad quinque et septuaginta milium censum instituta, et ex iis, senioribus iunioribusque, viginti conscriptae centuriae; arma imperata scutum pro clipeo et praeter loricam omnia eadem. Tertiae classis in quinquaginta milium censum esse voluit; totidem centuriae et hae eodemque discrimine aetatium factae; nec de armis quicquam mutatum, ocreae tantum ademptae. In quarta classe census quinque et viginti milium, totidem centuriae factae, arma mutata: nihil praeter hastam et verutum datum. Quinta classis aucta; centuriae triginta factae; fundas lapidesque missiles hi secum gerebant; in his accensi cornicines tubicinesque in duas centurias distributi; undecim milibus haec classis censebatur. Hoc minor census reliquam multitudinem habuit; inde una centuria facta est, immunis militia. Ita pedestri exercitu ornato distributoque, equitum ex primoribus civitatis duodecim scripsit centurias; sex item alias centurias, tribus ab Romulo institutis, sub iisdem quibus inauguratae erant nominibus fecit. Ad equos emendos dena milia aeris ex publico data, et, quibus equos alerent, viduae attributae quae bina milia aeris in annos singulos penderent. Haec omnia in dites a pauperibus inclinata onera. Deinde est honos additus. Non enim, ut ab Romulo traditum ceteri seruauerant reges, viritim suffragium eadem vi eodemque iure promisce omnibus datum est; sed gradus facti, ut neque exclusus quisquam suffragio videretur et vis omnis penes primores civitatis esset; equites enim vocabantur primi, octoginta inde primae classis centuriae, ibi si variaret—quod raro incidebat—secundae classis; nec fere unquam infra ita descenderunt ut ad infimos pervenirent. Nec mirari oportet hunc ordinem qui nunc est post expletas quinque et triginta tribus, duplicato earum numero centuriis iuniorum seniorumque, ad institutam ab Ser. Tullio summam non convenire. Quadrifariam enim urbe divisa regionibus collibus qui habitabantur, partes eas tribus appellavit, ut ego arbitror, ab tributo; nam eius quoque aequaliter ex censu conferendi ab eodem inita ratio est; neque eae tribus ad centuriarum distributionem numerumque quicquam pertinuere.
 
==44==
Censu perfecto quem maturauerat metu legis de incensis latae cum uinculorum minis mortisque, edixit ut omnes ciues Romani, equites peditesque, in suis quisque centuriis, in campo Martio prima luce adessent. Ibi instructum exercitum omnem suouetaurilibus lustravit, idque conditum lustrum appellatum, quia is censendo finis factus est. Milia octoginta eo lustro civium censa dicuntur; adicit scriptorum antiquissimus Fabius Pictor, eorum qui arma ferre possent eum numerum fuisse. Ad eam multitudinem urbs quoque amplificanda visa est. Addit duos colles, Quirinalem Viminalemque; Viminalem inde deinceps auget Esquiliis; ibique ipse, ut loco dignitas fieret, habitat; aggere et fossis et muro circumdat urbem; ita pomerium profert. Pomerium verbi vim solam intuentes postmoerium interpretantur esse; est autem magis circamoerium, locus quem in condendis urbibus quondam Etrusci qua murum ducturi erant certis circa terminis inaugurato consecrabant, ut neque interiore parte aedificia moenibus continuarentur, quae nunc volgo etiam coniungunt, et extrinsecus puri aliquid ab humano cultu pateret soli. Hoc spatium quod neque habitari neque arari fas erat, non magis quod post murum esset quam quod murus post id, pomerium Romani appellarunt; et in urbis incremento semper quantum moenia processura erant tantum termini hi consecrati proferebantur.
 
==45==
Aucta civitate magnitudine urbis, formatis omnibus domi et ad belli et ad pacis usus, ne semper armis opes adquirerentur, consilio augere imperium conatus est, simul et aliquod addere urbi decus. Iam tum erat inclitum Dianae Ephesiae fanum; id communiter a civitatibus Asiae factum fama ferebat. Eum consensum deosque consociatos laudare mire Seruius inter proceres Latinorum, cum quibus publice priuatimque hospitia amicitiasque de industria iunxerat. Saepe iterando eadem perpulit tandem, ut Romae fanum Dianae populi Latini cum populo Romano facerent. Ea erat confessio caput rerum Romam esse, de quo totiens armis certatum fuerat. Id quamquam omissum iam ex omnium cura Latinorum ob rem totiens infeliciter temptatam armis videbatur, uni se ex Sabinis fors dare visa est priuato consilio imperii reciperandi. Bos in Sabinis nata cuidam patri familiae dicitur miranda magnitudine ac specie; fixa per multas aetates cornua in uestibulo templi Dianae monumentum ei fuere miraculo. Habita, ut erat, res prodigii loco est, et cecinere uates cuius civitatis eam civis Dianae immolasset, ibi fore imperium; idque carmen pervenerat ad antistitem fani Dianae Sabinusque ut prima apta dies sacrificio visa est, bovem Romam actam deducit ad fanum Dianae et ante aram statuit. Ibi antistes Romanus, cum eum magnitudo victimae celebrata fama movisset, memor responsi Sabinum ita adloquitur: &quot;Quidnam tu, hospes, paras?&quot; inquit, &quot;inceste sacrificium Dianae facere? Quin tu ante uiuo perfunderis flumine? infima valle praefluit Tiberis.&quot; Religione tactus hospes, qui omnia, ut prodigio responderet euentus, cuperet rite facta, extemplo descendit ad Tiberim; interea Romanus immolat Dianae bovem. Id mire gratum regi atque civitati fuit.
 
==46==
Seruius quamquam iam usu haud dubie regnum possederat, tamen quia interdum iactari voces a iuvene Tarquinio audiebat se iniussu populi regnare, conciliata prius voluntate plebis agro capto ex hostibus viritim diviso, ausus est ferre ad populum vellent iuberentne se regnare; tantoque consensu quanto haud quisquam alius ante rex est declaratus. Neque ea res Tarquinio spem adfectandi regni minuit; immo eo impensius quia de agro plebis adversa patrum voluntate senserat agi, criminandi Serui apud patres crescendique in curia sibi occasionem datam ratus est, et ipse iuvenis ardentis animi et domi uxore Tullia inquietum animum stimulante. Tulit enim et Romana regia sceleris tragici exemplum, ut taedio regum maturior veniret libertas ultimumque regnum esset quod scelere partum foret. Hic L. Tarquinius—Prisci Tarquini regis filius neposne fuerit parum liquet; pluribus tamen auctoribus filium ediderim—fratrem habuerat Arruntem Tarquinium mitis ingenii iuvenem. His duobus, ut ante dictum est, duae Tulliae regis filiae nupserant, et ipsae longe dispares moribus. Forte ita inciderat ne duo violenta ingenia matrimonio iungerentur fortuna, credo, populi Romani, quo diuturnius Serui regnum esset constituique civitatis mores possent. Angebatur ferox Tullia nihil materiae in viro neque ad cupiditatem neque ad audaciam esse; tota in alterum aversa Tarquinium eum mirari, eum virum dicere ac regio sanguine ortum: spernere sororem, quod virum nacta muliebri cessaret audacia. Contrahit celeriter similitudo eos, ut fere fit: malum malo aptissimum; sed initium turbandi omnia a femina ortum est. Ea secretis viri alieni adsuefacta sermonibus nullis verborum contumeliis parcere de viro ad fratrem, de sorore ad virum; et se rectius viduam et illum caelibem futurum fuisse contendere, quam cum impari iungi ut elanguescendum aliena ignauia esset; si sibi eum quo digna esset di dedissent virum, domi se propediem visuram regnum fuisse quod apud patrem videat. Celeriter adulescentem suae temeritatis implet; Arruns Tarquinius et Tullia minor prope continuatis funeribus cum domos vacuas novo matrimonio fecissent, iunguntur nuptiis, magis non prohibente Seruio quam adprobante.
 
==47==
Tum vero in dies infestior Tulli senectus, infestius coepit regnum esse; iam enim ab scelere ad aliud spectare mulier scelus. Nec nocte nec interdiu virum conquiescere pati, ne gratuita praeterita parricidia essent: non sibi defuisse cui nupta diceretur, nec cum quo tacita seruiret; defuisse qui se regno dignum putaret, qui meminisset se esse Prisci Tarquini filium, qui habere quam sperare regnum mallet. &quot;Si tu is es cui nuptam esse me arbitror, et virum et regem appello; sin minus, eo nunc peius mutata res est quod istic cum ignauia est scelus. Quin accingeris? Non tibi ab Corintho nec ab Tarquiniis, ut patri tuo, peregrina regna moliri necesse est: di te penates patriique et patris imago et domus regia et in domo regale solium et nomen Tarquinium creat vocatque regem. Aut si ad haec parum est animi, quid frustraris civitatem? quid te ut regium iuvenem conspici sinis? Facesse hinc Tarquinios aut Corinthum; deuoluere retro ad stirpem, fratri similior quam patri.&quot; His aliisque increpando iuvenem instigat, nec conquiescere ipsa potest si, cum Tanaquil, peregrina mulier, tantum moliri potuisset animo ut duo continua regna viro ac deinceps genero dedisset, ipsa regio semine orta nullum momentum in dando adimendoque regno faceret. His muliebribus instinctus furiis Tarquinius circumire et prensare minorum maxime gentium patres; admonere paterni beneficii ac pro eo gratiam repetere; allicere donis iuvenes; cum de se ingentia pollicendo tum regis criminibus omnibus locis crescere. Postremo ut iam agendae rei tempus visum est, stipatus agmine armatorum in forum inrupit. Inde omnibus perculsis pavore, in regia sede pro curia sedens patres in curiam per praeconem ad regem Tarquinium citari iussit. Conuenere extemplo, alii iam ante ad hoc praeparati, alii metu ne non venisse fraudi esset, novitate ac miraculo attoniti et iam de Seruio actum rati. Ibi Tarquinius maledicta ab stirpe ultima orsus: seruum seruaque natum post mortem indignam parentis sui, non interregno, ut antea, inito, non comitiis habitis, non per suffragium populi, non auctoribus patribus, muliebri dono regnum occupasse. Ita natum, ita creatum regem, fautorem infimi generis hominum ex quo ipse sit, odio alienae honestatis ereptum primoribus agrum sordidissimo cuique divisisse; omnia onera quae communia quondam fuerint inclinasse in primores civitatis; instituisse censum ut insignis ad inuidiam locupletiorum fortuna esset et parata unde, ubi vellet, egentissimis largiretur.
 
==48==
Huic orationi Seruius cum intervenisset trepido nuntio excitatus, extemplo a uestibulo curiae magna voce &quot;Quid hoc&quot; inquit, &quot;Tarquini, rei est? qua tu audacia me uiuo vocare ausus es patres aut in sede considere mea?&quot; Cum ille ferociter ad haec—se patris sui tenere sedem; multo quam seruum potiorem filium regis regni heredem; satis illum diu per licentiam eludentem insultasse dominis—, clamor ab utriusque fautoribus oritur et concursus populi fiebat in curiam, apparebatque regnaturum qui vicisset. Tum Tarquinius necessitate iam et ipsa cogente ultima audere, multo et aetate et viribus ualidior, medium arripit Seruium elatumque e curia in inferiorem partem per gradus deiecit; inde ad cogendum senatum in curiam rediit. Fit fuga regis apparitorum atque comitum; ipse prope exsanguis cum sine regio comitatu domum se reciperet ab iis qui missi ab Tarquinio fugientem consecuti erant interficitur. Creditur, quia non abhorret a cetero scelere, admonitu Tulliae id factum. Carpento certe, id quod satis constat, in forum inuecta nec reuerita coetum virorum euocavit virum e curia regemque prima appellavit. A quo facessere iussa ex tanto tumultu cum se domum reciperet pervenissetque ad summum Cyprium vicum, ubi Dianium nuper fuit, flectenti carpentum dextra in Vrbium cliuum ut in collem Esquiliarum eueheretur, restitit pavidus atque inhibuit frenos is qui iumenta agebat iacentemque dominae Seruium trucidatum ostendit. Foedum inhumanumque inde traditur scelus monumentoque locus est—Sceleratum vicum vocant—quo amens, agitantibus furiis sororis ac viri, Tullia per patris corpus carpentum egisse fertur, partemque sanguinis ac caedis paternae cruento vehiculo, contaminata ipsa respersaque, tulisse ad penates suos virique sui, quibus iratis malo regni principio similes propediem exitus sequerentur.
 
Ser. Tullius regnavit annos quattuor et quadraginta ita ut bono etiam moderatoque succedenti regi difficilis aemulatio esset; ceterum id quoque ad gloriam accessit quod cum illo simul iusta ac legitima regna occiderunt. Id ipsum tam mite ac tam moderatum imperium tamen quia unius esset deponere eum in animo habuisse quidam auctores sunt, ni scelus intestinum liberandae patriae consilia agitanti intervenisset.
 
==49==
Inde L. Tarquinius regnare occepit, cui Superbo cognomen facta indiderunt, quia socerum gener sepultura prohibuit, Romulum quoque insepultum perisse dictitans, primoresque patrum, quos Serui rebus favisse credebat, interfecit; conscius deinde male quaerendi regni ab se ipso adversus se exemplum capi posse, armatis corpus circumsaepsit; neque enim ad ius regni quicquam praeter vim habebat ut qui neque populi iussu neque auctoribus patribus regnaret. Eo accedebat ut in caritate civium nihil spei reponenti metu regnum tutandum esset. Quem ut pluribus incuteret cognitiones capitalium rerum sine consiliis per se solus exercebat, perque eam causam occidere, in exsilium agere, bonis multare poterat non suspectos modo aut inuisos sed unde nihil aliud quam praedam sperare posset. Praecipue ita patrum numero imminuto statuit nullos in patres legere, quo contemptior paucitate ipsa ordo esset minusque per se nihil agi indignarentur. Hic enim regum primus traditum a prioribus morem de omnibus senatum consulendi soluit; domesticis consiliis rem publicam administravit; bellum, pacem, foedera, societates per se ipse, cum quibus voluit, iniussu populi ac senatus, fecit diremitque. Latinorum sibi maxime gentem conciliabat ut peregrinis quoque opibus tutior inter ciues esset, neque hospitia modo cum primoribus eorum sed adfinitates quoque iungebat. Octauio Mamilio Tusculano—is longe princeps Latini nominis erat, si famae credimus, ab Vlixe deaque Circa oriundus—, ei Mamilio filiam nuptum dat, perque eas nuptias multos sibi cognatos amicosque eius conciliat.
 
==50==
Iam magna Tarquini auctoritas inter Latinorum proceres erat, cum in diem certam ut ad lucum Ferentinae conveniant indicit: esse, quae agere de rebus communibus uelit. Conveniunt frequentes prima luce: ipse Tarquinius diem quidem seruavit, sed paulo ante quam sol occideret venit. Multa ibi toto die in concilio variis iactata sermonibus erant. Turnus Herdonius ab Aricia ferociter in absentem Tarquinium erat inuectus: haud mirum esse Superbo inditum Romae cognomen.—Iam enim ita clam quidem mussitantes, volgo tamen eum appellabant.—an quicquam superbius esse quam ludificari sic omne nomen Latinum? longe ab domo excitis, ipsum, qui concilium indixerit, non adesse. temptari profecto patientiam ut, si iugum acceperint, obnoxios premat. Cui enim non apparere, adfectare eum imperium in Latinos? quod si sui bene crediderint ciues, aut si creditum illud et non raptum parricidio sit, credere et Latinos quamquam ne sic quidem alienigenae debere: sin suos eius paeniteat, quippe qui alii super alios trucidentur exsulatum eant bona amittant, quid spei melioris Latinis portendi? si se audiant, domum suam quemque inde abituros neque magis obseruaturos diem concilii quam ipse qui indixerit obseruet. Haec atque alia eodem pertinentia seditiosus facinorosusque homo hisque artibus opes domi nactus cum maxime dissereret, intervenit Tarquinius. Is finis orationi fuit; aversi omnes ad Tarquinium salutandum. Qui silentio facto monitus a proximis ut purgaret se quod id temporis venisset, disceptatorem ait se sumptum inter patrem et filium cura reconciliandi eos in gratiam moratum esse, et quia ea res exemisset illum diem, postero die acturum quae constituisset. Ne id quidem ab Turno tulisse tacitum ferunt; dixisse enim nullam breuiorem esse cognitionem quam inter patrem et filium paucisque transigi verbis posse: ni pareat patri, habitrum infortunium esse.
 
==51==
Haec Aricinus in regem Romanum increpans ex concilio abiit. Quam rem Tarquinius aliquanto quam videbatur aegrius ferens confestim Turno necem machinatur, ut eundem terrorem quo civium animos domi oppresserat Latinis iniceret. Et quia pro imperio palam interfici non poterat, oblato falso crimine insontem oppressit. Per adversae factionis quosdam Aricinos seruum Turni auro corrupit, ut in deuersorium eius vim magnam gladiorum inferri clam sineret. Ea cum una nocte perfecta essent, Tarquinius paulo ante lucem accitis ad se principibus Latinorum quasi re nova perturbatus, moram suam hesternam velut deorum quadam prouidentia inlatam ait saluti sibi atque illis fuisse. Ab Turno dici sibi et primoribus populorum parari necem ut Latinorum solus imperium teneat. Adgressurum fuisse hesterno die in concilio; dilatam rem esse, quod auctor concilii afuerit quem maxime peteret. Inde illam absentis insectationem esse natam quod morando spem destituerit. Non dubitare, si vera deferantur, quin prima luce, ubi ventum in concilium sit, instructus cum coniuratorum manu armatusque venturus sit. Dici gladiorum ingentem esse numerum ad eum conuectum. Id uanum necne sit, extemplo sciri posse. rogare eos ut inde secum ad Turnum veniant. Suspectam fecit rem et ingenium Turni ferox et oratio hesterna et mora Tarquini, quod videbatur ob eam differri caedes potuisse. Eunt inclinatis quidem ad credendum animis, tamen, nisi gladiis deprehensis, cetera uana existimaturi. Vbi est eo ventum, Turnum ex somno excitatum circumsistunt custodes; comprehensisque seruis qui caritate domini vim parabant, cum gladii abditi ex omnibus locis deuerticuli protraherentur, enimuero manifesta res visa iniectaeque Turno catenae; et confestim Latinorum concilium magno cum tumultu advocatur. Ibi tam atrox inuidia orta est gladiis in medio positis, ut indicta causa, novo genere leti, deiectus ad caput aquae Ferentinae crate superne iniecta saxisque congestis mergeretur.
 
==52==
Reuocatis deinde ad concilium Latinis Tarquinius conlaudatisque qui Turnum nouantem res pro manifesto parricidio merita poena adfecissent) ita verba fecit: posse quidem se vetusto iure agere, quod, cum omnes Latini ab Alba oriundi sint, [in] eo foedere teneantur, quo sub Tullo res omnis Albana cum colonis suis in Romanum cesserit imperium; ceterum se utilitatis id magis omnium causa censere ut renouetur id foedus, secundaque potius fortuna populi Romani ut participes Latini fruantur quam urbium excidia uastationesque agrorum, quas Anco prius, patre deinde suo regnante perpessi sint, semper aut exspectent aut patiantur. Haud difficulter persuasum Latinis, quamquam in ea foedere superior Romana res erat; ceterum et capita nominis Latini stare ac sentire cum rege videbant, et [Turnus] sui cuique periculi, si adversatus esset, recens erat documentum. Ita renovatum foedus, indictumque iunioribus Latinorum ut ex foedere die certa ad lucum Ferentinae armati frequentes adessent. Qui ubi ad edictum Romani regis ex omnibus populis conuenere, ne ducem suum neve secretum imperium propriaue signa haberent, miscuit manipulos ex Latinis Romanisque ut ex binis singulos faceret binosque ex singulis; ita geminatis manipulis centuriones imposuit.
 
==53==
Nec ut iniustus in pace rex, ita dux belli prauus fuit; quin ea arte aequasset superiores reges ni degeneratum in aliis huic quoque decori offecisset. Is primus Volscis bellum in ducentos amplius post suam aetatem annos mouit, Suessamque Pometiam ex iis vi cepit. Vbi cum diuendita praeda quadraginta talenta argenti refecisset, concepit animo eam amplitudinem Iovis templi quae digna deum hominumque rege, quae Romano imperio, quae ipsius etiam loci maiestate esset; captiuam pecuniam in aedificationem eius templi seposuit.
 
Excepit deinde lentius spe bellum, quo Gabios, propinquam urbem, nequiquam vi adortus, cum obsidendi quoque urbem spes pulso a moenibus adempta esset, postremo minime arte Romana, fraude ac dolo, adgressus est. Nam cum velut posito bello fundamentis templi iaciendis aliisque urbanis operibus intentum se esse simularet, Sextus filius eius, qui minimus ex tribus erat, transfugit ex composito Gabios, patris in se saevitiam intolerabilem conquerens: iam ab alienis in suos vertisse superbiam et liberorum quoque eum frequentiae taedere, ut quam in curia solitudinem fecerit domi quoque faciat, ne quam stirpem, ne quem heredem regni relinquat. Se quidem inter tela et gladios patris elapsum nihil usquam sibi tutum nisi apud hostes L. Tarquini credidisse. nam ne errarent, manere iis bellum quod positum simuletur, et per occasionem eum incautos inuasurum. Quod si apud eos supplicibus locus non sit, pererraturum se omne Latium, Volscosque se inde et Aequos et Hernicos petiturum donec ad eos perveniat qui a patrum crudelibus atque impiis suppliciis tegere liberos sciant. forsitan etiam ardoris aliquid ad bellum armaque se adversus superbissimum regem ac ferocissimum populum inventurum. Cum si nihil morarentur infensus ira porro inde abiturus videretur, benigne ab Gabinis excipitur. Vetant mirari si, qualis in ciues, qualis in socios, talis ad ultimum in liberos esset; in se ipsum postremo saeviturum, si alia desint. sibi vero gratum adventum eius esse, futurumque credere breui ut illo adiuuante a portis Gabinis sub Romana moenia bellum transferatur.
 
==54==
Inde in consilia publica adhiberi. Vbi cum de aliis rebus adsentire se veteribus Gabinis diceret quibus eae notiores essent, ipse identidem belli auctor esse et in eo sibi praecipuam prudentiam adsumere quod utriusque populi vires nosset, sciretque inuisam profecto superbiam regiam civibus esse quam ferre ne liberi quidem potuissent. Ita cum sensim ad rebellandum primores Gabinorum incitaret, ipse cum promptissimis iuvenum praedatum atque in expeditiones iret et dictis factisque omnibus ad fallendum instructis uana adcresceret fides, dux ad ultimum belli legitur. Ibi cum inscia multitudine quid ageretur, proelia parua inter Romam Gabiosque fierent quibus plerumque Gabina res superior esset, tum certatim summi infimique Gabinorum Sex. Tarquinium dono deum sibi missum ducem credere. Apud milites vero obeundo pericula ac labores pariter, praedam munifice largiendo tanta caritate esse ut non pater Tarquinius potentior Romae quam filius Gabiis esset. Itaque postquam satis virium conlectum ad omnes conatus videbat, tum ex suis unum sciscitatum Romam ad patrem mittit quidnam se facere vellet, quando quidem ut omnia unus publice Gabiis posset ei di dedissent. Huic nuntio, quia, credo, dubiae fidei videbatur, nihil voce responsum est; rex velut deliberabundus in hortum aedium transit sequente nuntio filii; ibi inambulans tacitus summa papauerum capita dicitur baculo decussisse. Interrogando exspectandoque responsum nuntius fessus, ut re imperfecta, redit Gabios; quae dixerit ipse quaeque viderit refert; seu ira seu odio seu superbia insita ingenio nullam eum vocem emisisse. Sexto ubi quid vellet parens quidue praeciperet tacitis ambagibus patuit, primores civitatis criminando alios apud populum, alios sua ipsos inuidia opportunos interemit. Multi palam, quidam in quibus minus speciosa criminatio erat futura clam interfecti. Patuit quibusdam volentibus fuga, aut in exsilium acti sunt, absentiumque bona iuxta atque inter emptorum divisui fuere. Largitiones inde praedaeque; et dulcedine priuati commodi sensus malorum publicorum adimi, donec orba consilio auxilioque Gabina res regi Romano sine ulla dimicatione in manum traditur.
 
==55==
Gabiis receptis Tarquinius pacem cum Aequorum gente fecit, foedus cum Tuscis renovavit. Inde ad negotia urbana animum convertit; quorum erat primum ut Iovis templum in monte Tarpeio monumentum regni sui nominisque relinqueret: Tarquinios reges ambos patrem vovisse, filium perfecisse. Et ut libera a ceteris religionibus area esset tota Iovis templique eius quod inaedificaretur, exaugurare fana sacellaque statuit quae aliquot ibi, a Tatio rege primum in ipso discrimine adversus Romulum pugnae vota, consecrata inaugurataque postea fuerant. Inter principia condendi huius operis movisse numen ad indicandam tanti imperii molem traditur deos; nam cum omnium sacellorum exaugurationes admitterent aues, in Termini fano non addixere; idque omen auguriumque ita acceptum est non motam Termini sedem unumque eum deorum non euocatum sacratis sibi finibus firma stabiliaque cuncta portendere. Hoc perpetuitatis auspicio accepto, secutum aliud magnitudinem imperii portendens prodigium est: caput humanum integra facie aperientibus fundamenta templi dicitur apparuisse. Quae visa species haud per ambages arcem eam imperii caputque rerum fore portendebat; idque ita cecinere uates quique in urbe erant quosque ad eam rem consultandam ex Etruria acciuerant.
 
Augebatur ad impensas regis animus; itaque Pometinae manubiae, quae perducendo ad culmen operi destinatae erant, vix in fundamenta suppeditavere. Eo magis Fabio, praeterquam quod antiquior est, crediderim quadraginta ea sola talenta fuisse, quam Pisoni, qui quadraginta milia pondo argenti seposita in eam rem scribit, summam pecuniae neque ex unius tum urbis praeda sperandam et nullius ne horum quidem operum fundamenta non exsuperaturam.
 
==56==
Intentus perficiendo templo, fabris undique ex Etruria accitis, non pecunia solum ad id publica est usus sed operis etiam ex plebe. Qui cum haud parvus et ipse militiae adderetur labor, minus tamen plebs gravabatur se templa deum exaedificare manibus suis quam postquam et ad alia, ut specie minora, sic laboris aliquanto maioris traducebantur opera foros in circo faciendos cloacamque maximam, receptaculum omnium purgamentorum urbis, sub terra agendam; quibus duobus operibus vix nova haec magnificentia quicquam adaequare potuit. His laboribus exercita plebe, quia et urbi multitudinem, ubi usus non esset, oneri rebatur esse et colonis mittendis occupari latius imperii fines volebat, Signiam Circeiosque colonos misit, praesidia urbi futura terra marique.
 
Haec agenti portentum terribile visum: anguis ex columna lignea elapsus cum terrorem fugamque in regia fecisset, ipsius regis non tam subito pavore perculit pectus quam anxiis implevit curis. Itaque cum ad publica prodigia Etrusci tantum uates adhiberentur, hoc velut domestico exterritus visu Delphos ad maxime inclitum in terris oraculum mittere statuit. Neque responsa sortium ulli alii committere ausus, duos filios per ignotas ea tempestate terras, ignotiora maria in Graeciam misit. Titus et Arruns profecti; comes iis additus L. Iunius Brutus, Tarquinia, sorore regis, natus, iuvenis longe alius ingenii quam cuius simulationem induerat. Is cum primores civitatis, in quibus fratrem suum, ab auunculo interfectum audisset, neque in animo suo quicquam regi timendum neque in fortuna concupiscendum relinquere statuit contemptuque tutus esse ubi in iure parum praesidii esset. Ergo ex industria factus ad imitationem stultitiae, cum se suaque praedae esse regi sineret, Bruti quoque haud abnuit cognomen ut sub eius obtentu cognominis liberator ille populi Romani animus latens opperiretur tempora sua. Is tum ab Tarquiniis ductus Delphos, ludibrium verius quam comes, aureum baculum inclusum corneo cauato ad id baculo tulisse donum Apollini dicitur, per ambages effigiem ingenii sui. Quo postquam ventum est, perfectis patris mandatis cupido incessit animos iuvenum sciscitandi ad quem eorum regnum Romanum esset venturum. Ex infimo specu vocem redditam ferunt: imperium summum Romae habebit qui uestrum primus, O iuvenes, osculum matri tulerit. Tarquinii ut Sextus, qui Romae relictus fuerat, ignarus responsi expersque imperii esset, rem summa ope taceri iubent; ipsi inter se uter prior, cum Romam redisset, matri osculum daret, sorti permittunt. Brutus alio ratus spectare Pythicam vocem, velut si prolapsus cecidisset, terram osculo contigit, scilicet quod ea communis mater omnium mortalium esset. Reditum inde Romam, ubi adversus Rutulos bellum summa vi parabatur.
 
==57==
Ardeam Rutuli habebant, gens, ut in ea regione atque in ea aetate, divitiis praepollens; eaque ipsa causa belli fuit, quod rex Romanus cum ipse ditari, exhaustus magnificentia publicorum operum, tum praeda delenire popularium animos studebat, praeter aliam superbiam regno infestos etiam quod se in fabrorum ministeriis ac seruili tam diu habitos opere ab rege indignabantur. Temptata res est, si primo impetu capi Ardea posset: ubi id parum processit, obsidione munitionibusque coepti premi hostes. In his statiuis, ut fit longo magis quam acri bello, satis liberi commeatus erant, primoribus tamen magis quam militibus; regii quidem iuvenes interdum otium conuiuiis comisationibusque inter se terebant. Forte potantibus his apud Sex. Tarquinium, ubi et Collatinus cenabat Tarquinius, Egeri filius, incidit de uxoribus mentio. Suam quisque laudare miris modis; inde certamine accenso Collatinus negat verbis opus esse; paucis id quidem horis posse sciri quantum ceteris praestet Lucretia sua. &quot;Quin, si vigor iuventae inest, conscendimus equos invisimusque praesentes nostrarum ingenia? id cuique spectatissimum sit quod necopinato viri adventu occurrerit oculis.&quot; Incaluerant vino; &quot;Age sane&quot; omnes; citatis equis avolant Romam. Quo cum primis se intendentibus tenebris pervenissent, pergunt inde Collatiam, ubi Lucretiam haudquaquam ut regias nurus, quas in convivio luxuque cum aequalibus viderant tempus terentes sed nocte sera deditam lanae inter lucubrantes ancillas in medio aedium sedentem inveniunt. Muliebris certaminis laus penes Lucretiam fuit. Adveniens vir Tarquiniique excepti benigne; victor maritus comiter invitat regios iuvenes. Ibi Sex. Tarquinium mala libido Lucretiae per vim stuprandae capit; cum forma tum spectata castitas incitat. Et tum quidem ab nocturno iuvenali ludo in castra redeunt.
 
==58==
Paucis interiectis diebus Sex. Tarquinius inscio Collatino cum comite uno Collatiam venit. Ubi exceptus benigne ab ignaris consilii cum post cenam in hospitale cubiculum deductus esset, amore ardens, postquam satis tuta circa sopitique omnes videbantur, stricto gladio ad dormientem Lucretiam venit sinistraque manu mulieris pectore oppresso &quot;Tace, Lucretia&quot; inquit; &quot;Sex. Tarquinius sum; ferrum in manu est; moriere, si emiseris vocem.&quot; Cum pavida ex somno mulier nullam opem, prope mortem imminentem videret, tum Tarquinius fateri amorem, orare, miscere precibus minas, versare in omnes partes muliebrem animum. Ubi obstinatam videbat et ne mortis quidem metu inclinari, addit ad metum dedecus: cum mortua iugulatum servum nudum positurum ait, ut in sordido adulterio necata dicatur. Quo terrore cum vicisset obstinatam pudicitiam velut vi victrix libido, profectusque inde Tarquinius ferox expugnato decore muliebri esset, Lucretia maesta tanto malo nuntium Romam eundem ad patrem Ardeamque ad virum mittit, ut cum singulis fidelibus amicis veniant; ita facto maturatoque opus esse; rem atrocem incidisse. Sp. Lucretius cum P. Valerio Volesi filio, Collatinus cum L. Iunio Bruto venit, cum quo forte Romam rediens ab nuntio uxoris erat conventus. Lucretiam sedentem maestam in cubiculo inveniunt. Adventu suorum lacrimae obortae, quaerentique viro &quot;Satin salve?&quot; &quot;Minime&quot; inquit; &quot;quid enim salvi est mulieri amissa pudicitia? Vestigia viri alieni, Collatine, in lecto sunt tuo; ceterum corpus est tantum violatum, animus insons; mors testis erit. Sed date dexteras fidemque haud impune adultero fore. Sex. est Tarquinius qui hostis pro hospite priore nocte vi armatus mihi sibique, si vos viri estis, pestiferum hinc abstulit gaudium.&quot; Dant ordine omnes fidem; consolantur aegram animi avertendo noxam ab coacta in auctorem delicti: mentem peccare, non corpus, et unde consilium afuerit culpam abesse. &quot;Vos&quot; inquit &quot;videritis quid illi debeatur: ego me etsi peccato absolvo, supplicio non libero; nec ulla deinde impudica Lucretiae exemplo vivet.&quot; Cultrum, quem sub veste abditum habebat, eum in corde defigit, prolapsaque in volnus moribunda cecidit. Conclamat vir paterque.
 
==59==
Brutus illis luctu occupatis cultrum ex volnere Lucretiae extractum, manantem cruore prae se tenens, &quot;Per hunc&quot; inquit &quot;castissimum ante regiam iniuriam sanguinem iuro, vosque, di, testes facio me L. Tarquinium Superbum cum scelerata coniuge et omni liberorum stirpe ferro igni quacumque dehinc vi possim exsecuturum, nec illos nec alium quemquam regnare Romae passurum.&quot; Cultrum deinde Collatino tradit, inde Lucretio ac Valerio, stupentibus miraculo rei, unde novum in Bruti pectore ingenium. Vt praeceptum erat iurant; totique ab luctu versi in iram, Brutum iam inde ad expugnandum regnum vocantem sequuntur ducem.
 
Elatum domo Lucretiae corpus in forum deferunt, concientque miraculo, ut fit, rei novae atque indignitate homines. Pro se quisque scelus regium ac vim queruntur. movet cum patris maestitia, tum Brutus castigator lacrimarum atque inertium querellarum auctorque quod viros, quod Romanos deceret, arma capiendi adversus hostilia ausos. Ferocissimus quisque iuvenum cum armis voluntarius adest; sequitur et cetera iuventus. Inde patre praeside relicto Collatiae [ad portas] custodibusque datis ne quis eum motum regibus nuntiaret, ceteri armati duce Bruto Romam profecti. Vbi eo ventum est, quacumque incedit armata multitudo, pavorem ac tumultum facit; rursus ubi anteire primores civitatis vident, quidquid sit haud temere esse rentur. Nec minorem motum animorum Romae tam atrox res facit quam Collatiae fecerat; ergo ex omnibus locis urbis in forum curritur. Quo simul ventum est, praeco ad tribunum celerum, in quo tum magistratu forte Brutus erat, populum advocavit. Ibi oratio habita nequaquam eius pectoris ingeniique quod simulatum ad eam diem fuerat, de vi ac libidine Sex. Tarquini, de stupro infando Lucretiae et miserabili caede, de orbitate Tricipitini cui morte filiae causa mortis indignior ac miserabilior esset. Addita superbia ipsius regis miseriaeque et labores plebis in fossas cloacasque exhauriendas demersae; Romanos homines, victores omnium circa populorum, opifices ac lapicidas pro bellatoribus factos. Indigna Ser. Tulli regis memorata caedes et inuecta corpori patris nefando vehiculo filia, invocatique ultores parentum di. His atrocioribusque, credo, aliis, quae praesens rerum indignitas haudquaquam relatu scriptoribus facilia subicit, memoratis, incensam multitudinem perpulit ut imperium regi abrogaret exsulesque esse iuberet L. Tarquinium cum coniuge ac liberis. Ipse iunioribus qui ultro nomina dabant lectis armatisque, ad concitandum inde adversus regem exercitum Ardeam in castra est profectus: imperium in urbe Lucretio, praefecto urbis iam ante ab rege instituto, relinquit. Inter hunc tumultum Tullia domo profugit exsecrantibus quacumque incedebat invocantibusque parentum furias viris mulieribusque.
 
==60==
Harum rerum nuntiis in castra perlatis cum re nova trepidus rex pergeret Romam ad comprimendos motus, flexit viam Brutus—senserat enim adventum—ne obuius fieret; eodemque fere tempore, diuersis itineribus, Brutus Ardeam, Tarquinius Romam venerunt. Tarquinio clausae portae exsiliumque indictum: liberatorem urbis laeta castra accepere, exactique inde liberi regis. Duo patrem secuti sunt qui exsulatum Caere in Etruscos ierunt. Sex. Tarquinius Gabios tamquam in suum regnum profectus ab ultoribus veterum simultatium, quas sibi ipse caedibus rapinisque concierat, est interfectus.
 
L. Tarquinius Superbus regnavit annos quinque et viginti. Regnatum Romae ab condita urbe ad liberatam annos ducentos quadraginta quattuor. Duo consules inde comitiis centuriatis a praefecto urbis ex commentariis Ser. Tulli creati sunt, L. Iunius Brutus et L. Tarquinius Collatinus.

{{Liber
|Ante= Praefatio
|AnteNomen= Ab urbe condita/Praefatio
|Post= Liber II
|PostNomen= Ab urbe condita/Liber II
}}
&lt;/div&gt;{{finis}}
{{textquality|75%}}

[[en:From the Founding of the City/Book 1]]
[[fr:Histoire romaine (Tite-Live)/Livre I]]</text>
      <sha1>qwruvcb4xxloewd0mgme1eav1ar69cb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2610</id>
    <revision>
      <id>269499</id>
      <parentid>85971</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:14:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares]]</comment>
      <origin>85971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1731" sha1="sihdrm5dz7ie11cfeklbtpsltlnvduz" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus= Epistulae ad Familiares
}}

*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/I|Epistulae ad Familiares I]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/II|Epistulae ad Familiares II]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/III|Epistulae ad Familiares III]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/IV|Epistulae ad Familiares IV]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/V|Epistulae ad Familiares V]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/VI|Epistulae ad Familiares VI]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/VII|Epistulae ad Familiares VII]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/VIII|Epistulae ad Familiares VIII]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/IX|Epistulae ad Familiares IX]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/X|Epistulae ad Familiares X]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XI|Epistulae ad Familiares XI]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XII|Epistulae ad Familiares XII]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XIII|Epistulae ad Familiares XIII]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XIV|Epistulae ad Familiares XIV]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XV|Epistulae ad Familiares XV]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XVI|Epistulae ad Familiares XVI]]
{{finis}}
[[en:Letters to friends]]</text>
      <sha1>sihdrm5dz7ie11cfeklbtpsltlnvduz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269505</id>
      <parentid>269499</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2013" sha1="0aahv7m5w3v1dg0n2bqtml9i9fzwnxt" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus=annis 51–48 a.C.n
|SubTitulus= Epistulae ad familiares
|Editio=Lipsiae, in aedibus B. G. Teubneri, 1896 
|Recensor=Carolus Fridericus Guilelmus Mueller 
|Fons=[https://archive.org/details/p1scriptaquaemanse03ciceuoft/page/1/mode/1up archive.org]
}}

*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber I|Epistulae ad familiares I]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber II|Epistulae ad familiares II]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber III|Epistulae ad familiares III]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber IV|Epistulae ad familiares IV]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber V|Epistulae ad familiares V]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VI|Epistulae ad familiares VI]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VII|Epistulae ad familiares VII]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VIII|Epistulae ad familiares VIII]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber IX|Epistulae ad familiares IX]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber X|Epistulae ad familiares X]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XI|Epistulae ad familiares XI]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XII|Epistulae ad familiares XII]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XIII|Epistulae ad familiares XIII]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XIV|Epistulae ad familiares XIV]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XV|Epistulae ad familiares XV]]
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XVI|Epistulae ad familiares XVI]]
{{finis}}
[[en:Letters to friends]]</text>
      <sha1>0aahv7m5w3v1dg0n2bqtml9i9fzwnxt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269519</id>
      <parentid>269505</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:06:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2452" sha1="ghbsm7br5fbkmt86fl0xphob1ojv3xb" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus=annis 51–48 a.C.n
|SubTitulus= Epistulae ad familiares
|Editio=Lipsiae, in aedibus B. G. Teubneri, 1896 
|Recensor=Carolus Fridericus Guilelmus Mueller 
|Fons=[https://archive.org/details/p1scriptaquaemanse03ciceuoft/page/1/mode/1up archive.org]
}}

*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber I|Epistulae ad familiares I]] - Ad P. Lentulum.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber II|Epistulae ad familiares II]] - Ad C. Curionem et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber III|Epistulae ad familiares III]] - Ad Ap. Claudium Pulchrum.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber IV|Epistulae ad familiares IV]] - Ad Ser. Sulpicium et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber V|Epistulae ad familiares V]] - Ad Q. Metellum et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VI|Epistulae ad familiares VI]] - Ad A. Torquatum et ceteros
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VII|Epistulae ad familiares VII]] - Ad M. Marium et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VIII|Epistulae ad familiares VIII]] - M. Caeli Epistulae ad M. Tullium Ciceronem.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber IX|Epistulae ad familiares IX]] - Ad M. Varronem et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber X|Epistulae ad familiares X]] - Ad L. Plancum et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XI|Epistulae ad familiares XI]] - Ad M. Brutum et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XII|Epistulae ad familiares XII]] - Ad C. Cassium et ceteros
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XIII|Epistulae ad familiares XIII]] - Ad C. Memmium et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XIV|Epistulae ad familiares XIV]] - Ad Terentiam uxorem.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XV|Epistulae ad familiares XV]] - Ad senatum et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XVI|Epistulae ad familiares XVI]] - Ad Tironem.
{{finis}}
[[en:Letters to friends]]</text>
      <sha1>ghbsm7br5fbkmt86fl0xphob1ojv3xb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269588</id>
      <parentid>269519</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2452" sha1="bge6qkfr471o7qlyil0qmf3tn4k9tn7" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus=annis 51–48 a.C.n
|SubTitulus= Epistulae ad familiares
|Editio=Lipsiae, in aedibus B. G. Teubneri, 1896 
|Recensor=Carolus Fridericus Guilelmus Mueller 
|Fons=[https://archive.org/details/p1scriptaquaemanse03ciceuoft/page/1/mode/1up archive.org]
}}

*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber I|Epistulae ad familiares I]] - Ad P. Lentulum.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber II|Epistulae ad familiares II]] - Ad C. Curionem et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber III|Epistulae ad familiares III]] - Ad Ap. Claudium Pulchrum.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber IV|Epistulae ad familiares IV]] - Ad Ser. Sulpicium et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber V|Epistulae ad familiares V]] - Ad Q. Metellum et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VI|Epistulae ad familiares VI]] - Ad A. Torquatum et ceteros
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VII|Epistulae ad familiares VII]] - Ad M. Marium et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VIII|Epistulae ad familiares VIII]] - M. Caeli epistulae ad M. Tullium Ciceronem.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber IX|Epistulae ad familiares IX]] - Ad M. Varronem et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber X|Epistulae ad familiares X]] - Ad L. Plancum et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XI|Epistulae ad familiares XI]] - Ad M. Brutum et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XII|Epistulae ad familiares XII]] - Ad C. Cassium et ceteros
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XIII|Epistulae ad familiares XIII]] - Ad C. Memmium et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XIV|Epistulae ad familiares XIV]] - Ad Terentiam uxorem.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XV|Epistulae ad familiares XV]] - Ad senatum et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XVI|Epistulae ad familiares XVI]] - Ad Tironem.
{{finis}}
[[en:Letters to friends]]</text>
      <sha1>bge6qkfr471o7qlyil0qmf3tn4k9tn7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269590</id>
      <parentid>269588</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:16:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2453" sha1="g0pfcamspd3u7wd8pmkkm2f3cvqpcmh" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus=annis 51–48 a.Ch.n
|SubTitulus= Epistulae ad familiares
|Editio=Lipsiae, in aedibus B. G. Teubneri, 1896 
|Recensor=Carolus Fridericus Guilelmus Mueller 
|Fons=[https://archive.org/details/p1scriptaquaemanse03ciceuoft/page/1/mode/1up archive.org]
}}

*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber I|Epistulae ad familiares I]] - Ad P. Lentulum.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber II|Epistulae ad familiares II]] - Ad C. Curionem et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber III|Epistulae ad familiares III]] - Ad Ap. Claudium Pulchrum.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber IV|Epistulae ad familiares IV]] - Ad Ser. Sulpicium et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber V|Epistulae ad familiares V]] - Ad Q. Metellum et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VI|Epistulae ad familiares VI]] - Ad A. Torquatum et ceteros
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VII|Epistulae ad familiares VII]] - Ad M. Marium et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VIII|Epistulae ad familiares VIII]] - M. Caeli epistulae ad M. Tullium Ciceronem.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber IX|Epistulae ad familiares IX]] - Ad M. Varronem et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber X|Epistulae ad familiares X]] - Ad L. Plancum et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XI|Epistulae ad familiares XI]] - Ad M. Brutum et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XII|Epistulae ad familiares XII]] - Ad C. Cassium et ceteros
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XIII|Epistulae ad familiares XIII]] - Ad C. Memmium et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XIV|Epistulae ad familiares XIV]] - Ad Terentiam uxorem.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XV|Epistulae ad familiares XV]] - Ad senatum et ceteros.
*[[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XVI|Epistulae ad familiares XVI]] - Ad Tironem.
{{finis}}
[[en:Letters to friends]]</text>
      <sha1>g0pfcamspd3u7wd8pmkkm2f3cvqpcmh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber I</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2965</id>
    <revision>
      <id>269444</id>
      <parentid>85976</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/I]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber I]]</comment>
      <origin>85976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50780" sha1="43gnwmuy5zf75w3hoqgs4yg8ce19h1g" xml:space="preserve">{{TextQuality|75%}}
{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus= [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares|Epistulae ad Familiares I]]
}}

&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;

== &lt;center&gt;I. Scripta est epistula Romae Idibus Ianuariis a.u.c. 698.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.&lt;/center&gt; ==
Ego omni officio ac potius pietate erga te ceteris satisfacio omnibus, mihi ipse numquam satisfacio; tanta enim magnitudo est tuorum erga me meritorum, ut, quoniam tu nisi perfecta re de me non conquiesti, ego, quia non idem in tua causa efficio, vitam mihi esse acerbam putem. In causa haec sunt: Ammonius, regis legatus, aperte pecunia nos oppugnat, res agitur per eosdem creditores, per quos, cum tu aderas, agebatur; regis causa si qui sunt qui velint, qui pauci sunt, omnes rem ad Pompeium deferri volunt, senatus religionis calumniam non religione, sed malevolentia et illius regiae largitionis invidia comprobat. Pompeium et hortari et orare et iam liberius accusare et monere, ut magnam infamiam fugiat, non desistimus; sed plane nec precibus nostris nec admonitionibus relinquit locum, nam cum in sermone quotidiano, tum in senatu palam sic egit causam tuam, ut neque eloquentia maiore quisquam nec gravitate nec studio nec contentione agere potuerit, cum summa testificatione tuorum in se officiorum et amoris erga te sui. Marcellinum tibi esse iratum scis: is hac regia causa excepta ceteris in rebus se acerrimum tui defensorem fore ostendit. Quod dat, accipimus: quod instituit referre de religione et saepe iam retulit, ab eo deduci non potest. Res ante Idus acta sic est—nam haec Idibus mane scripsi—: Hortensii et mea et Luculli sententia cedit religioni de exercitu— teneri enim res aliter non potest—, sed ex illo senatus consulto, quod te referente factum est, tibi decernit, ut regem reducas, quod commodo rei publicae facere possis, ut exercitum religio tollat, te auctorem senatus retineat. Crassus tres legatos decernit, nec excludit Pompeium, censet enim etiam ex iis, qui cum imperio sint; Bibulus tres legatos ex iis, qui privati sint. Huic assentiuntur reliqui consulares praeter Servilium, qui omnino reduci negat oportere, et Volcatium, qui Lupo referente Pompeio decernit, et Afranium, qui assentitur Volcatio, quae res auget suspicionem Pompeii voluntatis [,nam advertebatur Pompeii familiares assentiri VoIcatio]. Laboratur vehementer; inclinata res est: Libonis et Hypsaei non obscura concursatio et contentio omniumque Pompeii familiarium studium in eam opinionem rem adduxerunt, ut Pompeius cupere videatur, cui qui nolunt, iidem tibi, quod eum ornasti, non sunt amici; non in causa auctoritatem eo minorem habemus, quod tibi debemus, gratiam autem nostram exstinguit hominum suspicio, quod Pompeio se gratificari putant. Ut in rebus multo ante, quam profectus es, ab ipso rege et ab intimis ac domesticis Pompeii clam exulceratis, deinde palam a consularibus exagitatis et in summam invidiam adductis, ita versamur: nostram fidem omnes, amorem tui absentis praesentes tui cognoscent; si esset in iis fides, in quibus summa esse debebat, non laboraremus. 

== &lt;center&gt;II. Scr. Romae a.d. XVI. Kal. Februarias a.u.c. 698.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.&lt;/center&gt; ==
Idibus Ianuariis in senatu nihil est confectum, propterea quod dies magna ex parte consumptus est altercatione Lentuli consulis et Caninii tribuni pl. Eo die nos quoque multa verba fecimus maximeque visi sumus senatum commemoratione tuae voluntatis erga illum ordinem permovere. Itaque postridie placuit ut breviter sententiam diceremus; videbatur enim reconciliata nobis voluntas esse senatus, quod cum dicendo, tum singulis appellandis rogandisque perspexeram; itaque, cum sententia prima Bibuli pronuntiata esset, ut tres legati regem reducerent, secunda Hortensii, ut tu sine exercitu reduceres, tertia Volcatii, ut Pompeius reduceret, postulatum est, ut Bibuli sententia divideretur: quatenus de religione dicebat, cui quidem rei iam obsisti non poterat, Bibulo assensum est; de tribus legatis frequentes ierunt in alia omnia. Proxima erat Hortensii sententia, cum Lupus, tribunus pl., quod ipse de Pompeio retulisset, intendere coepit ante se oportere discessionem facere quam consulares. eius orationi vehementer ab omnibus reclamatum est, erat enim et iniqua et nova; consules neque concedebant neque valde repugnabant, diem consumi volebant—id quod est factum—, perspiciebant enim in Hortensii sententiam multis partibus plures ituros, quamquam aperte Volcatio assentirentur; multi rogabantur, atque id ipsum consulibus non invitis, nam ei Bibuli sententiam valere cupierant. Hac controversia usque ad noctem ducta senatus dimissus est. Ego eo die casu apud Pompeium coenavi nactusque tempus hoc magis idoneum quam umquam antea, quod post tuum discessum is dies honestissimus nobis fuerat in senatu, ita sum cum illo locutus, ut mihi viderer animum hominis ab omni alia cogitatione ad tuam dignitatem tuendam traducere: quem ego ipsum cum audio, prorsus eum libero omni suspicione cupiditatis; cum autem eius familiares omnium ordinum video, perspicio, id quod iam omnibus est apertum, totam rem istam iam pridem a certis hominibus non invito rege ipso consiliariisque eius esse corruptam. Haec scripsi a.d. XVI. Kal. Februarias ante lucem: eo die senatus erat futurus. Nos in senatu, quemadmodum spero, dignitatem nostram, ut potest in tanta hominum perfidia et iniquitate, retinebimus; quod ad popularem rationem attinet, hoc videmur esse consecuti, ut ne quid agi cum populo aut salvis auspiciis aut salvis legibus aut denique sine vi posset. De his rebus pridie, quam haec scripsi, senatus auctoritas gravissima intercessit, cui cum Cato et Caninius intercessissent, tamen est perscripta; eam ad te missam esse arbitror: de ceteris rebus, quidquid erit actum, scribam ad te et, ut quam rectissime agatur, omni mea cura opera, diligentia gratia providebo. 

== &lt;center&gt;III. Scr. Romae mense Ianuario a.u.c. 698.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.&lt;/center&gt; ==
A. Trebonio, qui in tua provincia magna negotia et ampla et expedita habet, multos annos utor valde familiariter: is cum antea semper et suo splendore et nostra ceterorumque amicorum commendatione gratiosissimus in provincia fuit, tum hoc tempore propter tuum in me amorem nostramque necessitudinem vehementer confidit his meis litteris se apud te gratiosum fore; quae ne spes eum fallat, vehementer rogo te commendoque tibi eius omnia negotia, libertos procuratores familiam, in primisque ut, quae T. Ampius de eius re decrevit, ea comprobes omnibusque rebus eum ita tractes, ut intelligat meam commendationem non vulgarem fuisse.

== &lt;center&gt;IV. Scr. Romae mense Ianuario (XV. Kal. Febr.) a.u.c. 698.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.&lt;/center&gt; ==
A.d. XVI. Kal. Febr. cum in senatu pulcherrime staremus, quod iam illam sententiam Bibuli de tribus legatis pridie eius diei fregeramus, unumque certamen esset relictum, cum sententia Volcatii, res ab adversariis nostris extracta est variis calumniis; causam enim frequenti senatu non magna varietate magnaque invidia eorum, qui a te causam regiam alio traferebant, obtinebamus. Eo die acerbum habuimus Curionem, Bibulum multo iustiorem, paene etiam amicum; Caninius et Cato negarunt se legem ullam ante comitia esse laturos. Senatus haberi ante Kalendas Februarias per legem Pupiam, id quod scis, non potest, neque mense Februario toto nisi perfectis aut reiectis legationibus. Haec tamen opinio est populi Romani, a tuis invidis atque obtrectatoribus nomen inductum fictae religionis, non tam ut te impediret, quam ut ne quis propter exercitus cupiditatem Alexandream vellet ire. Dignitatis autem tuae nemo est quin existimet habitam esse rationem ab senatu; nemo est enim, qui nesciat, quo minus discessio fieret, per adversarios tuos esse factum: qui nunc populi nomine, re autem vera sceleratissimo latrocinio si quae conabuntur agere, satis mihi provisum est, ut ne quid salvis auspiciis aut legibus aut etiam sine vi agere possent. Ego neque de meo studio neque de nonnullorum iniuria scribendum mihi esse arbitror; quid enim aut me ostentem, qui, si vitam pro tua dignitate profundam, nullam partem videar meritorum tuorum assecutus, aut de aliorum iniuriis querar, quod sine summo dolore facere non possum? Ego tibi a vi, hac praesertim imbecillitate magistratuum, praestare nihil possum: vi excepta possum confirmare te et senatus et populi Romani summo studio amplitudinem tuam retenturum. 

== &lt;center&gt;Va. Scr. Romae a.d. III. Non. Februar. a.u.c. 698.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.&lt;/center&gt; ==
Tametsi mihi nihil fuit optatius, quam ut primum abs te ipso, delude a ceteris omnibus quam gratissimus erga te esse cognoscerer, tamen afficior summo dolore eiusmodi tempora post tuam profectionem consecuta esse, ut et meam et ceterorum erga te fidem et benevolentiam absens experirere: te videre et sentire eandem fidem esse hominum in tua dignitate, quam ego in mea salute sum expertus, ex tuis litteris intellexi. Nos cum maxime consilio studio, labore gratia de causa regia niteremur, subito exorta est nefaria Catonis promulgatio, quae nostra studia impediret et animos a minore cura ad summum timorem traduceret; sed tamen, in eius modi perturbatione rerum quamquam omnia sunt metuenda, nihil magis quam perfidiam timemus, et Catoni quidem, quoquo modo se res habet, profecto resistemus. De Alexandrina re causaque regia tantum habeo polliceri, me tibi absenti tuisque praesentibus cumulate satisfacturum, sed vereor, ne aut eripiatur causa regia nobis aut deseratur, quorum utrum minus velim, non facile possum existimare; sed, si res coget, est quiddam tertium, quod nec Q. Selicio nec mihi displicebat, ut neque iacere regem pateremur nec nobis repugnantibus ad eum deferri, ad quem prope iam delatum existimatur. A nobis agentur omnia diligenter, ut neque, si quid obtineri poterit, non contendamus nec, si quid non obtinuerimus, repulsi esse videamur: tuae sapientiae magnitudinisque animi est omnem amplitudinem et dignitatem tuam in virtute atque in rebus gestis tuis atque in tua gravitate positam existimare; si quid ex its rebus, quas tibi fortuna largita est, nonnullorum hominum perfidia detraxerit, id maiori illis fraudi quam tibi futurum. A me nullum tempus praetermittitur de tuis rebus et agendi et cogitandi; utor ad omnia Q. Selicio, neque enim prudentiorem quemquam ex tuis neque fide maiore esse iudico neque amantiorem tui. 

== &lt;center&gt;Vb. Scr. Romae mense Februario (post VI. Idus) a.u.c. 698.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.&lt;/center&gt; ==
Hic quae agantur quaeque acta sint, [ea] te et litteris multorum et nuntiis cognosse arbitror; quae autem posita sunt in coniectura quaeque videntur fore, ea puto tibi a me scribi oportere. Posteaquam Pompeius et apud populum a.d. VIII. Idus Februarias, cum pro Milone diceret, clamore convicioque iactatus est in senatuque a Catone aspere et acerbe nimium magno silentio est accusatus, visus est mihi vehementer esse perturbatus; itaque Alexandrina causa, quae nobis adhuc integra est—nihil enim tibi detraxit senatus nisi id, quod per eandem religionem dari alteri non potest—, videtur ab illo plane esse deposita. Nunc id speramus idque molimur, ut rex, cum intelligat sese, quod cogitabat, ut a Pompeio reducatur, assequi non posse et, nisi per te sit restitutus, desertum se atque abiectum fore, proficiscatur ad te: quod sine ulla dubitatione, si Pompeius paullum mode ostenderit sibi placere, faciet, sed nosti hominis tarditatem et taciturnitatem; nos tamen nihil, quod ad eam rem pertinent, praetermittimus. Ceteris iniuriis, quae propositae sunt a Catone, facile, ut spero, resistemus. Amicum ex consularibus neminem tibi esse video praeter Hortensium et Lucullum; ceteri sunt partim obscurius iniqui, partim non dissimulanter irati: tu fac animo forti magnoque sis speresque fore, ut fracto impetu levissimi hominis tuam pristinam dignitatem et gloriam consequare.

== &lt;center&gt;VI. Scr. Romae mense Februario a.u.c. 698.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.&lt;/center&gt; ==
Quae gerantur, accipies ex Pollione, qui omnibus negotiis non interfuit solum, sed praefuit. Me in summo dolore, quem [in] tuis rebus capio, maxime scilicet consolatur spes, quod valde suspicor fore, ut infringatur hominum improbitas et consiliis tuorum amicorum et ipsa die, quae debilitat cogitationes et inimicorum et proditorum tuorum; facile secundo loco me consolatur recordatio meorum temporum, quorum imaginem video in rebus tuis, nam, etsi minore in re violatur tua dignitas, quam mea afflicta est, tamen est tanta similitudo, ut sperem te mihi ignoscere, si ea non timuerim, quae ne tu quidem umquam timenda duxisti. Sed praesta te eum, qui mihi a teneris, ut Graeci dicunt, unguiculis es cognitus: illustrabit, mihi crede, tuam amplitudinem hominum iniuria. A me omnia summa in te studia officiaque exspecta: non fallam opinionem tuam. 

== &lt;center&gt;VII. Scr. Romae mense Martio a.u.c. 698.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.&lt;/center&gt; ==
Legi tuas litteras, quibus ad me scribis gratum tibi esse, quod crebro certior per me fias de omnibus rebus et meam erga te benevolentiam facile perspicias: quorum alterum mihi, ut te plurimum diligam, facere necesse est, si volo is esse, quem tu me esse voluisti; alterum facio libenter, ut, quoniam intervallo locorum et temporum diiuncti sumus, per litteras tecum quam saepissime colloquar. Quod si rarius fiet, quam tu exspectabis, id erit causae, quod non eius generis meae litterae sunt, ut eas audeam temere committere: quoties mihi certorum hominum potestas erit, quibus recte dem, non praetermittam. Quod scire vis, qua quisque in te fide sit et voluntate, difficile dictu est de singulis: unum illud audeo, quod antea tibi saepe significavi, nunc quoque re perspecta et cognita scribere, vehementer quosdam homines et eos maxime, qui te et maxime debuerunt et plurimum iuvare potuerunt, invidisse dignitati tuae simillimamque in re dissimili tui temporis nunc et nostri quondam fuisse rationem, ut, quos tu rei publicae causa laeseras, palam te oppugnarent, quorum auctoritatem, dignitatem voluntatemque defenderas, non tam memores essent virtutis tuae, quam laudis inimici. Quo quidem tempore, ut perscripsi ad te antea, cognovi Hortensium percupidum tui, studiosum Lucullum, ex magistratibus autem L. Racilium et fide et animo singulari; nam nostra propugnatio ac defensio dignitatis tuae propter magnitudinem beneficii tui fortasse plerisque officii maiorem auctoritatem habere videatur quam sententiae. Praeterea quidem de consularibus nemini possum aut studii erga te aut officii aut amici animi esse testis: etenim Pompeium, qui mecum saepissime non solum a me provocatus, sed etiam sua sponte de te communicare solet, scis temporibus illis non saepe in senatu fuisse; cui quidem litterae tuae, quas proxime miseras, quod facile intellexerim, periucundae fuerunt. Mihi quidem humanitas tua vel summa potius sapientia non iucunda solum, sed etiam admirabilis visa est; virum enim excellentem et tibi tua praestanti in eum liberalitate devinctum nonnihil suspicantem propter aliquorum opinionem suae cupiditatis te ab se abalienatum illa epistola retinuisti, qui mihi cum semper tuae laudi favere visus est, etiam ipso suspiciosissimo tempore Caniniano, tum vero lectis tuis litteris perspectus est a me toto animo de te ac de tuis ornamentis et commodis cogitare. Quare ea, quae scribam, sic habeto, me cum illo re saepe communicata de illius ad te sententia atque auctoritate scribere: quoniam senatus consultum nullum exstat, quo reductio regis Alexandrini tibi adempta sit, eaque, quae de ea perscripta est auctoritas, cui scis intercessum esse, ut ne quis omnino regem reduceret, tantam vim habet, ut magis iratorum hominum studium quam constantis senatus consilium esse videatur, te perspicere posse, qui Ciliciam Cyprumque teneas, quid efficere et quid consequi possis, et, si res facultatem habitura videatur, ut Alexandream atque Aegyptum tenere possis, esse et tuae et nostri imperii dignitatis Ptolemaide aut aliquo propinquo loco rege collocato te cum classe atque exercitu proficisci Alexandream, ut, eam cum pace praesidiisque firmaris, Ptolemaeus redeat in regnum; ita fore, ut et per te restituatur, quemadmodum senatus initio censuit, et sine multitudine reducatur, quemadmodum homines religiosi Sibyllae placere dixerunt. Sed haec sententia sic et illi et nobis probabatur, ut ex eventu homines de tuo consilio existimaturos videremus: si cecidisset, ut volumus et optamus, omnes te et sapienter et fortiter, si aliquid esset offensum, eosdem illos et cupide et temere fecisse dicturos: quare, quid assequi possis, non tam facile est nobis quam tibi, cuius prope in conspectu Aegyptus est, iudicare; nos quidem hoc sentimus, si exploratum tibi sit posse te illius regni potiri, non esse cunctandum, si dubium sit, non esse conandum. Illud tibi affirmo, si rem istam ex sententia gesseris, fore, ut absens a multis, cum redieris, ab omnibus collaudere, offensionem esse periculosam propter interpositam auctoritatem religionemque video; sed ego te, ut ad certam laudem adhortor, sic a dimicatione deterreo redeoque ad illud, quod initio scripsi, totius facti tui iudicium non tam ex consilio tuo quam ex eventu homines esse facturos. Quod si haec ratio rei gerendae periculosa tibi esse videbitur, placebat illud, ut, si rex amicis tuis, qui per provinciam atque imperium tuum pecunias ei credidissent, fidem suam praestitisset, et auxiliis eum tuis et copiis adiuvares; eam esse naturam et regionem provinciae tuae, ut illius reditum vel adiuvando confirmares vel negligendo impedires. In hac ratione quid res, quid causa, quid tempus ferat, to facillime optimeque perspicies; quid nobis placuisset, ex me potissimum putavi te scire oportere. Quod mihi de nostro statu, de Milonis familiaritate, de levitate et imbecillitate Clodii gratularis, minime miramur te tuis ut egregium artificem praeclaris operibus laetari: quamquam est incredibilis hominum perversitas—graviore enim verbo uti non libet—, qui nos, quos favendo in communi causa retinere potuerunt, invidendo abalienarunt; quorum malevolentissimis obtrectationibus nos scito de vetere illa nostra diuturnaque sententia prope iam esse depulsos, non nos quidem ut nostrae dignitatis simus obliti, sed ut habeamus rationem aliquando etiam salutis. Poterat utrumque praeclare, si esset fides, si gravitas in hominibus consularibus; sed tanta est in plerisque levitas, ut eos non tam constantia in re publica nostra delectet, quam splendor offendat. Quod eo liberius ad te scribo, quia non solum temporibus his, quae per te sum adeptus, sed iam olim nascenti prope nostrae laudi dignitatique favisti, simulque quod video non, ut antehac putabam, novitati esse invisum meae, in te enim, homine omnium nobilissimo, similia invidorum vitia perspexi, quem tamen illi esse in principibus facile sunt passi, evolare altius certe noluerunt. Gaudeo tuam dissimilem fuisse fortunam, multum enim interest, utrum laus imminuatur, an salus deseratur; me meae tamen ne nimis poeniteret, tua virtute perfectum est, curasti enim, ut plus additum ad memoriam nominis nostri quam demptum de fortuna videretur. Te vero emoneo cum beneficiis tuis, tum amore incitatus meo, ut omnem gloriam, ad quam a pueritia inflammatus fuisti, omni cura atque industria consequare magnitudinemque animi tui, quam ego semper sum admiratus semperque amavi, ne umquam inflectas cuiusquam iniuria. Magna est hominum opinio de te, magna commendatio liberalitatis, magna memoria consulatus tui: haec profecto vides quanto expressiora quantoque illustriora futura sint, cum aliquantum ex provincia atque ex imperio laudis accesserit; quamquam te ita gerere volo, quae per exercitum atque imperium gerenda sunt, ut haec multo ante meditere, huc te pares, haec cogites, ad haec te exerceas sentiasque id, quod quia semper sperasti, non dubito quin adeptus intelligas, te facillime posse obtinere summum atque altissimum gradum civitatis: quae quidem mea cohortatio ne tibi inanis aut sine causa suscepta videatur, illa me ratio movit, ut te ex nostris eventis communibus admonendum putarem, ut considerares, in omni reliqua vita quibus crederes, quos caveres. Quod scribis te velle scire, qui sit rei publicae status, summa dissensio est, sod contentio dispar; nam, qui plus opibus, armis, potentia valent, profecisse tantum mihi videntur stultitia et inconstantia adversariorum, ut etiam auctoritate iam plus valerent: itaque perpaucis adversantibus omnia, quae ne per populum quidem sine seditione se assequi arbitrabantur, per senatum consecuti sunt; nam et stipendium Caesari decretum est et decem legati et, ne lege Sempronia succederetur, facile perfectum est. Quod eo ad te brevius scribo, quia me status hic rei publicae non delectat; scribo tamen, ut te admoneam, quod ipse litteris omnibus a pueritia deditus experiendo tamen magis quam discendo cognovi, tu tuis rebus integris discas, neque salutis nostrae rationem habendam nobis esse sine dignitate neque dignitatis sine salute. Quod mihi de filia et de Crassipede gratularis, agnosco humanitatem tuam speroque et opto nobis hanc coniunctionem voluptati fore. Lentulum nostrum, eximia spe summae virtutis adolescentem, cum ceteris artibus, quibus studuisti semper ipse, tun in primis imitatione tui fac erudias, nulla enim erit hac praestantior disciplina: quem nos, et quia tuus et quia te dignus est filius et quia nos diligit semperque dilexit, in primis amamus carumque habemus. 

== &lt;center&gt;VIII. Scr. Romae mense Ianuario a.u.c. 699.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.&lt;/center&gt; ==
De omnibus rebus, quae ad te pertinent, quid actum, quid constitutum sit, quid Pompeius susceperit, optime ex M. Plaetorio cognosces, qui non solum interfuit his rebus, sed etiam praefuit neque ullum officium erga te hominis amantissimi, prudentissimi, diligentissimi praetermisit. Ex eodem de toto statu rerum communium cognosces; quae quales sint, non facile est scribere: sunt quidem certe in amicorum nostrorum potestate, atque ita, ut nullam mutationem umquam hac hominum aetate habitura res esse videatur. Ego quidem, ut debeo et ut tute mihi praecepisti et ut me pietas utilitasque cogit, me ad eius rationes adiungo, quem tu in meis rationibus tibi esse adiungendum putasti; sed te non praeterit, quam sit difficile sensum in re publica, praesertim rectum et confirmatum, deponere. Verumtamen ipse me conformo ad eius voluntatem, a quo honeste dissentire non possum, neque id facio, ut forsitan quibusdam videar, simulatione, tantum enim animi inductio et mehercule amor erga Pompeium apud me valet, ut, quae illi utilia sunt et quae ille vult, ea mihi omnia iam et recta et vera videantur, neque, ut ego arbitror, errarent ne adversarii quidem eius, si, cum pares esse non possent, pugnare desisterent. Me quidem etiam illa res consolatur, quod ego is sum, cui vel maxime concedant omnes, ut vel ea defendam, quae Pompeius velit, vel taceam vel etiam, id quod mihi maxime libet, ad nostra me studia referam litterarum: quod profecto faciam, si mihi per eiusdem amicitiam licebit; quae enim proposita fuerant nobis, cum et honoribus amplissimis et laboribus maximis perfuncti essemus, dignitas in sententiis dicendis, libertas in re publica capessenda, ea sublata tota sunt, nec mihi magis quam omnibus, nam aut assentiendum est nulla cum gravitate paucis aut frustra dissentiendum. Haec ego ad te ob eam causam maxime scribo, ut iam de tua quoque ratione meditere. Commutata tota ratio est senatus, iudiciorum, rei totius publicae: otium nobis exoptandum est, quod ii, qui potiuntur rerum, praestaturi videntur, si quidam homines patientius eorum potentiam ferre potuerint; dignitatem quidem illam consularem fortis et constantis senatoris nihil est quod cogitemus: amissa culpa est eorum, qui a senatu et ordinem coniunctissimum et hominem clarissimum abalienarunt. Sed, ut ad ea, quae coniunctiora rebus tuis sunt, revertar, Pompeium tibi valde amicum esse cognovi et eo tu consule, quantum ego perspicio, omnia, quae voles, obtinebis, quibus in rebus me sibi ille affixum habebit neque a me ulla res, quae ad te pertineat, negligetur, neque enim verebor, ne sim ei molestus, cui iucundum erit etiam propter se ipsum, cum me esse gratum videbit. Tu velim tibi ita persuadeas, nullam rem esse minimam, quae ad te pertineat, quae mihi non carior sit quam meae res omnes, idque cum sentiam, sedulitate mihimet ipse satisfacere possum, re quidem ipsa ideo mihi non satisfacio, quod nullam partem tuorum meritorum non modo referenda, sed ne cogitanda quidem gratia consequi possum. Rem te valde bene gessisse rumor erat; exspectabantur litterae tuae, de quibus eramus iam cum Pompeio locuti, quae si erunt allatae, nostrum studium exstabit in conveniendis magistratibus et senatoribus, ceteraque, quae ad te pertinebunt, cum etiam plus contenderimus, quam possumus, minus tamen faciemus, quam debemus.

== &lt;center&gt;IX. Scr. Romae exeunte mense Octobri a.u.c. 700.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO IMP.&lt;/center&gt; ==
Periucundae mihi fuerunt litterae tuae, quibus intellexi te perspicere meam in te pietatem—quid enim dicam benevolentiam, cum illud ipsum gravissimum et sanctissimum nomen pietatis levius mihi meritis erga me tuis esse videatur?—; quod autem tibi grata mea erga te studia scribis esse, facis tu quidem abundantia quadam amoris, ut etiam grata sint ea, quae praetermitti sine nefario scelere non possunt, tibi autem multo notior atque illustrior meus in te animus esset, si hoc tempore omni, quo diiuncti fuimus, et una et Romae fuissemus: nam in eo ipso, quod te ostendis esse facturum quodque et in primis potes et ego a te vehementer exspecto, in sententiis senatoriis et in omni actione atque administratione rei publicae floruissemus—de qua ostendam equidem paullo post qui sit meus sensus et status, et rescribam tibi ad ea, quae quaeris—, sed certe et ego te auctore amicissimo ac sapientissimo et tu me consiliario fortasse non imperitissimo, fideli quidem et benevolo certe, usus esses—quamquam tua quidem causa te esse imperatorem provinciamque bene gestis rebus cum exercitu victore obtinere, ut debeo, laetor—, sed certe, qui tibi ex me fructus debentur, eos uberiores et praestantiores praesens capere potuisses; in eis vero ulciscendis, quos tibi partim inimicos esse intelligis propter tuam propugnationem salutis meae, partim invidere propter illius actionis amplitudinem et gloriam, mirificum me tibi comitem praebuissem, quamquam ille perennis inimicus amicorum suorum, qui tuis maximis beneficiis ornatus in te potissimum fractam illam et debilitatam vim suam contulit, nostram vicem ultus est ipse sese, ea est enim conatus, quibus patefactis nullam sibi in posterum non modo dignitatis, sed ne libertatis quidem partem reliquit. Te autem, etsi mallem in meis rebus expertum quam etiam in tuis, tamen in molestia gaudeo eam fidem cognosse hominum non ita magna mercede, quam ego maximo dolore cognoram; de qua ratione tota iam videtur mihi exponendi tempus dari, ut tibi rescribam ad ea, quae quaeris. Certiorem te per litteras scribis esse factum me cum Caesare et cum Appio esse in gratia teque id non reprehendere ascribis; Vatinium autem scire te velle ostendis quibus rebus adductus defenderim et laudarim, quod tibi ut planius exponam, altius paullo rationem consiliorum meorum repetam necesse est. Ego me, Lentule, initio rerum atque actionum tuarum non solum meis, sed etiam rei publicae restitutum putabam et, quoniam tibi incredibilem quendam amorem et omnia in te ipsum summa ac singularia studia deberem, rei publicae, quae te in me restituendo multum adiuvisset, eum certe me animum merito ipsius debere arbitrabar, quem antea tantummodo communi officio civium, non aliquo erga me singulari beneficio debitum praestitissem. Hac me mente fuisse et senatus ex me te consule audivit et tu in nostris sermonibus collocutionibusque ipsi vidisti. Etsi iam primis temporibus illis multis rebus meus offendebatur animus, cum te agente de reliqua nostra dignitate aut occulta nonnullorum odia aut obscura in me studia cernebam; nam neque de monumentis meis ab iis adiutus es, a quibus debuisti, neque de vi nefaria, qua cum fratre eram domo expulsus, neque hercule in iis ipsis rebus, quae, quamquam erant mihi propter rei familiaris naufragia necessariae, tamen a me minimi putabantur, in meis damnis ex auctoritate senatus sarciendis eam voluntatem, quam exspectaram, praestiterunt: quae cum viderem—neque erant obscura—, non tamen tam acerba mihi haec accidebant, quam erant illa grata, quae fecerant; itaque, quamquam et Pompeio plurimum, te quidem ipso praedicatore ac teste, debebam et eum non solum beneficio, sed amore etiam et perpetuo quodam iudicio meo diligebam, tamen non reputans, quid ille vellet, in omnibus meis sententiis de re publica pristinis permanebam. Ego sedente Cn. Pompeio, cum, ut laudaret P. Sestium, introisset in urbem dixissetque testis Vatinius me fortuna et felicitate C. Caesaris commotum illi amicum esse coepisse, dixi me eam M. Bibuli fortunam, quam ille afflictam putaret, omnium triumphis victoriisque anteferre, dixique eodem teste alio loco eosdem esse, qui Bibulum exire domo prohibuissent, et qui me coegissent: tota vero interrogatio mea nihil habuit nisi reprehensionem illius tribunatus; in quo omnia dicta sunt libertate animoque maximo de vi, de auspiciis, de donatione regnorum, neque vero hac in causa modo, sed constanter saepe in senatu: quin etiam Marcellino et Philippo consulibus Nonis Aprilibus mihi est senatus assensus, ut de agro Campano frequenti senatu Idibus Maiis referretur; num potui magis in arcem illius causae invadere aut magis oblivisci temporum meorum, meminisse actionum? Hac a me sententia dicta magnus animorum motus est factus cum eorum, quorum oportuit, tum illorum etiam, quorum numquam putaram: nam hoc senatus consulto in meam sententiam facto Pompeius, cum mihi nihil ostendisset se esse offensum, in Sardiniam et in Africam profectus est eoque itinere Lucam ad Caesarem venit; ibi multa de mea sententia questus est Caesar, quippe qui etiam Ravennae Crassum ante vidisset ab eoque in me esset incensus; sane moleste Pompeium id ferre constabat, quod ego, cum audissem ex aliis, maxime ex meo fratre cognovi, quem cum in Sardinia Pompeius paucis post diebus, quam Luca discesserat, convenisset, &quot;te&quot;, inquit, &quot;ipsum cupio; nihil opportunius potuit accidere: nisi cum Marco fratre diligenter egeris, dependendum tibi est, quod mihi pro illo spopondisti&quot;; quid multa? questus est graviter: sua merita commemoravit; quid egisset saepissime de actis Caesaris cum ipso meo fratre quidque sibi is de me recepisset, in memoriam redegit seque, quae de mea salute egisset, voluntate Caesaris egisse ipsum meum fratrem testatus est; cuius causam dignitatemque mihi ut commendaret, rogavit, ut eam ne oppugnarem, si nollem aut non possem tueri. Haec cum ad me frater pertulisset et cum tamen Pompeius ad me cum mandatis Vibullium misisset, ut integrum mihi de causa Campana ad suum reditum reservarem, collegi ipse me et cum ipsa quasi re publica collocutus sum, ut mihi tam multa pro se perpesso atque perfuncto concederet, ut officium meum memoremque in bene meritos animum fidemque fratris mei praestarem, eumque, quem bonum civem semper habuisset, bonum virum esse pateretur. In illis autem meis actionibus sententiisque omnibus, quae Pompeium videbantur offendere, certorum hominum, quos iam debes suspicari, sermones perferebantur ad me, qui cum illa sentirent in re publica, quae ego agebam, semperque sensissent, me tamen non satisfacere Pompeio Caesaremque inimicissimum mihi futurum gaudere se aiebant; erat hoc mihi dolendum, sed multo illud magis, quod inimicum meum—meum autem? immo vero legum, iudiciorum, otii, patriae, bonorum omnium—sic amplexabantur, sic in manibus habebant, sic fovebant, sic me praesente osculabantur, non illi quidem ut mihi stomachum facerent, quem ego funditus perdidi, sed certe ut facere se arbitrarentur: hic ego, quantum humano consilio efficere potui, circumspectis rebus meis omnibus rationibusque subductis summam feci cogitationum mearum omnium, quam tibi, si potero, breviter exponam. Ego, si ab improbis et perditis civibus rem publicam teneri viderem, sicut et meis temporibus scimus et nonnullis aliis accidisse, non modo praemiis, quae apud me minimum valent, sed ne periculis quidem compulsus ullis, quibus tamen moventur etiam fortissimi viri, ad eorum causam me adiungerem, ne si summa quidem eorum in me merita constarent; cum autem in re publica Cn. Pompeius princeps esset vir, is, qui hanc potentiam et gloriam maximis in rem publicam meritis praestantissimisque rebus gestis esset consecutus cuiusque ego dignitatis ab adolescentia fautor, in praetura autem et in consulatu adiutor etiam exstitissem, cumque idem auctoritate et sententia per se, consiliis et studiis tecum me adiuvisset meumque inimicum unum in civitate haberet inimicum, non putavi famam inconstantiae mihi pertimescendam, si quibusdam in sententiis paullum me immutassem meamque voluntatem ad summi viri de meque optime meriti dignitatem aggregassem. In hac sententia complectendus erat mihi Caesar, ut vides, in coniuncta et causa et dignitate: hic multum valuit cum vetus amicitia, quam tu non ignoras mild et Quinto fratri cum Caesare fuisse, tum humanitas eius ac liberalitas brevi tempore et litteris et officiis perspecta nobis et cognita; vehementer etiam res ipsa publica me movit, quae mihi videbatur contentionem, praesertim maximis rebus a Caesare gestis, cam illis viris nolle fieri et, ne fieret, vehementer recusare; gravissime autem me in hanc mentem impulit et Pompeii fides, quam de me Caesari dederat, et fratris mei, quam Pompeio; erant praeterea haec animadvertenda in civitate, quae sunt apud Platonem nostrum scripta divinitus, quales in re publica principes essent, tales reliquos solere esse cives. Tenebam memoria nobis consulibus ea fundamenta iacta iam ex Kalendis Ianuariis confirmandi senatus, ut neminem mirari oporteret Nonis Decembr. tantum vel animi fuisse in illo ordine vel auctoritatis, idemque memineram nobis privatis usque ad Caesarem et Bibulum consules, cum sententiae nostrae magnum in senatu pondus haberent, unum fere sensum fuisse bonorum omnium. Postea, cum tu Hispaniam citeriorem cum imperio obtineres neque res publica consules haberet, sed mercatores provinciarum et seditionum servos ac ministros, iecit quidam casus caput meum quasi certaminis causa in mediam contentionem dissensionemque civilem, quo in discrimine cum mirificus senatus, incredibilis Italiae totius, singularis omnium bonorum consensus in me tuendo exstitisset, non dicam, quid acciderit—multorum est enim et varia culpa—, tantum dicam brevi, non mihi exercitum, sed duces defuisse. In quo, ut iam sit in iis culpa, qui me non defenderunt, non minor est in iis, qui reliquerunt, et, si accusandi sunt, si qui pertimuerunt, magis etiam reprehendendi, si qui se timere simularunt: illud quidem certe nostrum consilium iure laudandum est, qui meos cives et a me conservatos et me servare cupientes spoliatos ducibus servis armatis obiici noluerim declararique maluerim, quanta vis esse potuisset in consensu bonorum, si iis pro me stante pugnare licuisset, cum afflictum excitare potuissent; quorum quidem animum tu non perspexisti solum, cum de me ageres, sed etiam confirmasti atque tenuisti. Qua in causa—non modo non negabo, sed etiam semper et meminero et praedicabo libenter—usus es quibusdam nobilissimis hominibus fortioribus in me restituendo, quam fuerant iidem in tenendo: qua in sententia si constare voluissent, suam auctoritatem simul cum salute mea recuperassent, recreatis enim bonis viris consulatu tuo et constantissimis atque optimis actionibus tuis excitatis, Cn. Pompeio praesertim ad causam adiuncto, cum etiam Caesar rebus maximis gestis singularibus ornatus et novis honoribus ac iudiciis senatus ad auctoritatem eius ordinis adiungeretur, nulli improbo civi locus ad rem publicam violandam esse potuisset; sed attende, quaeso, quae sint consecuta. Primum illa furia muliebrium religionum, qui non pluris fecerat Bonam deam quam tres sorores, impunitatem est illorum sententiis assecutus, qui, cum tribunus pl. poenas a seditioso civi per bonos viros iudicio persequi vellet, exemplum praeclarissimum in posterum vindicandae seditionis de re publica sustulerunt iidemque postea non meum monumentum—non enim illae manubiae meae, sed operis locatio mea fuerat—, monumentum vero senatus hostili nomine et cruentis inustum litteris esse passi sunt: qui me homines quod salvum esse voluerunt, est mihi gratissimum; sed vellem non solum salutis meae, quemadmodum medici, sed, ut aliptae, etiam virium et coloris rationem habere voluissent: nunc, ut Apelles Veneris caput et summa pectoris politissima arte perfecit, reliquam partem corporis inchoatam reliquit, sic quidam homines in capite meo solum elaborarunt, reliquum corpus imperfectum ac rude reliquerunt; in quo ego spem fefelli non modo invidorum, sed etiam inimicorum meorum, qui de uno acerrimo et fortissimo viro meoque iudicio omnium magnitudine animi et constantia praestantissimo, Q. Metello L. f., quondam falsam opinionem acceperant, quem post reditum dictitant fracto animo et demisso fuisse;—est vero probandum, qui et summa voluntate cesserit et egregia animi alacritate afuerit neque sane redire curarit, eum ob id ipsum fractum fuisse, in quo cum omnes homines, tum M. illum Scaurum, singularem virum, constantia et gravitate superasset!—; sed, quod de illo acceperant aut etiam suspicabantur, de me idem cogitabant, abiectiore animo me futurum, cum res publica maiorem etiam mihi animum, quam umquam habuissem, daret, cum declarasset se non potuisse me uno civi carere cumque Metellum unius tribune pl. rogatio, me universa res publica duce senatu comitante Italia, referente consule promulgantibus octo tribunis, comitiis centuriatis cunctis ordinibus hominibus incumbentibus, omnibus denique suis viribus reciperavisset. Neque vero ego mihi postea quidquam assumpsi neque hodie assumo, quod quemquam malevolentissimum iure possit offendere: tantum enitor, ut neque amicis neque etiam alienioribus opera, consilio, labore desim. Hic meae vitae cursus offendit eos fortasse, qui splendorem et speciem huius vitae intuentur, sollicitudinem autem et laborem perspicere non possunt; illud vero non obscure queruntur, in meis sententiis, quibus ornem Caesarean, quasi desciscere me a pristina causa. Ego autem cum illa sequor, quae paullo ante proposui, tum hoc non in postremis, de quo coeperam exponere: non offendes eundem bonorum sensum, Lentule, quem reliquisti, qui confirmatus consulatu nostro, nonnumquam postea interruptus, afflictus ante te consulem, recreatus abs te totus est nunc ab iis, a quibus tuendus fuerat, derelictus, idque non solum fronte atque vultu, quibus simulatio facillime sustinetur, declarant ii, qui tum in nostro illo statu optimates nominabantur, sed etiam sententia saepe iam tabellaque docuerunt; itaque tota iam sapientium civium, qualem me et esse et numerari volo, et sententia et voluntas mutata esse debet, id enim iubet idem ille Plato, quem ego vehementer auctorem sequor, &quot;tantum contendere in re publica, quantum probare tuis civibus posses; vim neque parenti nec patriae afferre oportere.&quot; Atque hanc quidem ille causam sibi ait non attingendae rei publicae fuisse, quod, cum offendisset populum Atheniensem prope iam desipientem senectute cumque eum nec persuadendo nec cogendo regi posse vidisset, cum persuaderi posse diffideret, cogi fas esse non arbitraretur: mea ratio fuit alia, quod neque desipiente populo nec integra re mihi ad consulendum, capesseremne rem publicam, implicatus tenebar, sed laetatus tamen sum, quod mihi liceret in eadem causa et mihi utilia et cuivis bono recta defendere; huc accessit commemoranda quaedam et divina Caesaris in me fratremque meum liberalitas: qui mihi, quascumque res gereret, tuendus esset, nunc in tanta felicitate tantisque victoriis, etiamsi in nos non is esset, qui est, tamen ornandus videretur; sic enim te existimare velim, cum a vobis, meae salutis auctoribus, discesserim, neminem esse, cuius officiis me tam esse devinctum non solum confitear, sed etiam gaudeam. Quod quoniam tibi eui, facilia sunt ea, quae a me de Vatinio et de Crasso requiris; nam, de Appio quod scribis, sicuti de Caesare, te non reprehendere, gaudeo tibi consilium probari meum. De Vatinio autem, primum reditus intercesserat in gratiam per Pompeium, statim ut ille praetor est factus, cum quidem ego eius petitionem gravissimis in senatu sententiis oppugnassem, neque tam illius laedendi causa quam defendendi atque ornandi Catonis; post autem Caesaris, ut illum defenderem, mira contentio est consecuta. Cur autem laudarim, peto a te, ut id a me neve in hoc reo neve in aliis requiras, ne tibi ego idem reponam, cum veneris—tametsi possum vel absenti, recordare enim, quibus laudationem ex ultimis terris miseris; nec hoc pertimueris, nam a me ipso laudantur et laudabuntur iidem—; sed tamen defendendi Vatinii fuit etiam ille stimulus, de quo in iudicio, cum illum defenderem, dixi me facere quiddam, quod in Eunucho parasitus suaderet militi: ubi nominabit Phaedriam, tu Pamphilam continuo; si quando illa dicet: &quot;Phaedriam intromittamus commissatum&quot;, tu: &quot;Pamphilam cantatum provocemus&quot;; si laudabit haec illius formam, tu huius contra; denique par pro pari referto, quod eam mordeat. Sic petivi a iudicibus, ut, quoniam quidam nobiles homines et de me optime meriti nimis amarent inimicum meum meque inspectante saepe eum in senatu modo severe seducerent, modo familiariter atque hilare amplexarentur, quoniamque illi haberent suum Publium, darent mihi ipsi alium Publium, in quo possem illorum animos mediocriter lacessitus leviter repungere; neque solum dixi, sed etiam saepe facio deis hominibusque approbantibus. Habes de Vatinio: nunc cognosce de Crasso. Ego, cum mihi cum illo magna iam gratia esset, quod eius omnes gravissimas iniurias communis concordiae causa voluntaria quadam oblivione contriveram, repentinam eius defensionem Gabinii, quem proximis superioribus diebus acerrime oppugnasset, tamen, si sine ulla mea contumelia suscepisset, tulissem; sed, cum me disputantem, non lacessentem laesisset, exarsi non solum praesenti, credo, iracundia—nam ea tam vehemens fortasse non fuisset—, sed, cum inclusum illud odium multarum eius in me iniuriarum, quod ego effudisse me omne arbitrabar, residuum tamen insciente me fuisset, omne repente apparuit: quo quidem tempore ipso quidam homines, et iidem illi, quos saepe nutu significationeque appello, cum se maximum fructum cepisse dicerent ex libertate mea meque tum denique sibi esse visum rei publicae, qualis fuissem, restitutum cumque ea contentio mihi magnum etiam foris fructum tulisset, gaudere se dicebant mihi et illum inimicum et eos, qui in eadem causa essent, numquam amicos futuros; quorum iniqui sermones cum ad me per homines honestissimos perferrentur cumque Pompeius ita contendisset, ut nihil umquam magis, ut cum Crasso redirem in gratiam, Caesarque per litteras maxima se molestia ex illa contentione affectum ostenderet, habui non temporum solum rationem meorum, sed etiam naturae, Crassusque, ut quasi testata populo Romano esset nostra gratia, paene a meis Laribus in provinciam est profectus—nam, cum mihi condixisset, coenavit apud me in mei generi Crassipedis hortis—, quamobrem eius causam, quod te scribis audisse, magna illius commendatione susceptam defendi in senatu, sicut mea fides postulabat. Accepisti, quibus rebus adductus quamque rem causamque defenderim quique meus in re publica sit pro mea parte capessenda status; de quo sic velim statuas, me haec eadem sensurum fuisse, si mihi integra omnia ac libera fuissent: nam neque pugnandum arbitrarer contra tantas opes neque delendum, etiamsi id fieri posset, summorum civium principatum nec permanendum in una sententia conversis rebus ac bonorum voluntatibus mutatis, sed temporibus assentiendum; numquam enim in praestantibus in re publica gubernanda viris laudata est in una sententia perpetua permansio, sed, ut in navigando tempestati obsequi artis est, etiamsi portum tenere non queas, cum vero id possis mutata velificatione assequi, stultum est eum tenere cum periculo cursum, quem ceperis, potius quam eo commutato quo velis tamen pervenire, sic, cum omnibus nobis in administranda re publica propositum esse debeat id, quod a me saepissime dictum est, cum dignitate otium, non idem semper dicere, sed idem semper spectare debemus. Quamobrem, ut paullo ante posui, si essent omnia mihi solutissima, tamen in re publica non alius essem, atque nunc sum; cum vero in hunc sensum et alliciar beneficiis hominum et compellar iniuriis, facile patior ea me de re publica sentire ac dicere, quae maxime cum mihi, tum etiam rei publicae rationibus putem conducere, apertius autem haec ago ac saepius, quod et Quintus, frater meus, legatus est Caesaris et nullum meum minimum dictum, non modo factum, pro Caesare intercessit, quod ille non ita illustri gratia exceperit, ut ego eum mihi devinctum putarem: itaque eius omni et gratia, quae summa est, et opibus, quas intelligis esse maximas, sic fruor, ut meis, nec mihi aliter potuisse videor hominum perditorum de me consilia frangere, nisi cum praesidiis iis, quae semper habui, nunc etiam potentium benevolentiam coniunxissem. His ego consiliis, si te praesentem habuissem, ut opinio mea fert, essem usus eisdem—novi enim temperantiam et moderationem naturae tuae, novi animum cum mihi amicissimum, tum nulla in ceteros malevolentia suffusum, contraque cum magnum et excelsum, tum etiam apertum et simplicem; vidi ego quosdam in te tales, quales te eosdem in me videre potuisti: quae me moverunt, movissent eadem te profecto—; sed, quocumque tempore mihi potestas praesentis tui fuerit, tu eris omnium moderator consiliorum meorum, tibi erit eidem, cui salus mea fuit, etiam dignitas curae: me quidem certe tuarum actionum, sententiarum, voluntatum, rerum denique omnium socium comitemque habebis, neque mihi in omni vita res tam erit ulla proposita, quam ut quotidie vehementius te de me optime meritum esse laetere. Quod rogas, ut mea tibi scripta mittam, quae post discessum tuum scripserim, sunt orationes quaedam, quas Menocrito dabo, neque ita multae, ne pertimescas. Scripsi etiam—nam ab orationibus diiungo me fere referoque ad mansuetiores Musas, quae me nunc maxime, sicut iam a prima adolescentia delectarunt—scripsi igitur Aristotelio more, quemadmodum quidem volui, tres libros in disputatione ac dialogo &quot;de oratore&quot;, quos arbitror Lentulo tuo fore non inutiles, abhorrent enim a communibus praeceptis atque omnem antiquorum, et Aristoteliam et Isocratiam, rationem oratoriam complectuntur. Scripsi etiam versibus tres libros de temporibus meis, quos iam pridem ad te misissem, si esse edendos putassem— sunt enim testes et erupt sempiterni meritorum erga me tuorum meaeque pietatis—, sed, quia verebar non eos, qui se laesos arbitrarentur—etenim id feci parce et molliter—, sed eos, quos erat infinitum bene de me meritos omnes nominare; quos tamen ipsos libros, si quem, cui recte committam, invenero, curabo ad te perferendos. Atque istam quidem partem vitae consuetudinisque nostrae totam ad te defero: quantum litteris, quantum studiis, veteribus nostris delectationibus, consequi poterimus, id omne ad arbitrium tuum, qui haec semper amasti, libentissime conferemus. Quae ad me de tuis rebus domesticis scribis quaeque mihi commendas, ea tantae mihi curae sunt, ut me nolim admoneri, rogari vero sine magno dolore vix possim. Quod de Quinti fratris negotio scribis, te priore aestate, quod morbo impeditus in Ciliciam non transieris, conficere non potuisse, nunc autem omnia facturum, ut conficias, id scito esse eiusmodi, ut frater meus vere existimet adiuncto isto fundo patrimonium fore suum per te constitutum. Tu me de tuis rebus omnibus et de Lentuli tui nostrique studiis et exercitationibus velim quam familiarissime certiorem et quam saepissime facias existimesque neminem cuiquam neque cariorem neque iucundiorem umquam fuisse, quam te mihi, idque me non modo ut tu sentias, sed ut omnes gentes etiam et posteritas omnis intelligat esse facturum. Appius in sermonibus antea dictitabat, postea dixit etiam in senatu palam sese, si licitum esset legem curiatam ferre, sortiturum esse cum collega provincias, si curiata lex non esset, se comparaturum cum collega tibique successurum: legemque curiatam consuli ferri opus esse, necesse non esse; se, quoniam ex senatus consulto provinciam haberet, lege Cornelia imperium habiturum, quoad in urbem introisset. Ego, quid ad te tuorum quisque necessariorum scribat, nescio; varias esse opiniones intelligo: sunt, qui patent posse te non decedere, quod sine lege curiata tibi succedatur; sunt etiam, qui, si decedas, a te relinqui posse, qui provinciae praesit: mihi non tam de iure certum est—quamquam ne id quidem valde dubium est—quam illud, ad tuam summam amplitudinem, dignitatem, libertatem, qua te scio libentissime frui solere, pertinere te sine ulla mora provinciam successori concedere, praesertim cum sine suspicione tuae cupiditatis non possis illius cupiditatem refutare; ego utrumque meum puto esse, et, quid sentiam, ostendere et, quod feceris, defendere. 

Scripta iam epistola superiore accepi tuas litteras de publicanis, in quibus aequitatem tuam non potui non probare; felicitate a quid vellem consequi potuisses, ne eius ordinis, quem semper ornasti, rem aut voluntatem offenderes. Equidem non desinam tua decreta defendere, sed nosti consuetudinem hominum: scis, quam graviter inimici ipsi illi Q. Scaevolae fuerint; tibi tamen sum auctor, ut, si quibus rebus possis, eum tibi ordinem aut reconcilies aut mitiges: id etsi difficile est, tamen mihi videtur esse prudentiae tuae. 

== &lt;center&gt;X. Scr. Romae mense Decembri a.u.c. 700.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. L. VALERIO IURISCONSULTO&lt;/center&gt; ==
cur enim tibi hoc non gratificer, nescio, praesertim cum his temporibus audacia pro sapientia liceat uti. Lentulo nostro egi per litteras tuo nomine gratias diligenter; sed tu velim desinas iam nostris litteris uti et nos aliquando revisas et ibi malis esse, ubi aliquo numero sis, quam istic, ubi solus sapere videare; quamquam, qui istinc veniunt, partim te superbum esse dicunt, quod nihil respondeas, partim contumeliosum, quod male respondeas; sed iam cupio tecum coram iocari, quare fac, ut quam primum venias neque in Apuliam tuam accedas, ut possimus salvum venisse gaudere; nam, illo si veneris, tamquam Ulixes cognosces tuorum neminem.
&lt;/div&gt;
{{finis}}
[[en:Letters to friends/1.9]]</text>
      <sha1>43gnwmuy5zf75w3hoqgs4yg8ce19h1g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269461</id>
      <parentid>269444</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:09:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber I]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber I]]</comment>
      <origin>85976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50780" sha1="43gnwmuy5zf75w3hoqgs4yg8ce19h1g" xml:space="preserve">{{TextQuality|75%}}
{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus= [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares|Epistulae ad Familiares I]]
}}

&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;

== &lt;center&gt;I. Scripta est epistula Romae Idibus Ianuariis a.u.c. 698.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.&lt;/center&gt; ==
Ego omni officio ac potius pietate erga te ceteris satisfacio omnibus, mihi ipse numquam satisfacio; tanta enim magnitudo est tuorum erga me meritorum, ut, quoniam tu nisi perfecta re de me non conquiesti, ego, quia non idem in tua causa efficio, vitam mihi esse acerbam putem. In causa haec sunt: Ammonius, regis legatus, aperte pecunia nos oppugnat, res agitur per eosdem creditores, per quos, cum tu aderas, agebatur; regis causa si qui sunt qui velint, qui pauci sunt, omnes rem ad Pompeium deferri volunt, senatus religionis calumniam non religione, sed malevolentia et illius regiae largitionis invidia comprobat. Pompeium et hortari et orare et iam liberius accusare et monere, ut magnam infamiam fugiat, non desistimus; sed plane nec precibus nostris nec admonitionibus relinquit locum, nam cum in sermone quotidiano, tum in senatu palam sic egit causam tuam, ut neque eloquentia maiore quisquam nec gravitate nec studio nec contentione agere potuerit, cum summa testificatione tuorum in se officiorum et amoris erga te sui. Marcellinum tibi esse iratum scis: is hac regia causa excepta ceteris in rebus se acerrimum tui defensorem fore ostendit. Quod dat, accipimus: quod instituit referre de religione et saepe iam retulit, ab eo deduci non potest. Res ante Idus acta sic est—nam haec Idibus mane scripsi—: Hortensii et mea et Luculli sententia cedit religioni de exercitu— teneri enim res aliter non potest—, sed ex illo senatus consulto, quod te referente factum est, tibi decernit, ut regem reducas, quod commodo rei publicae facere possis, ut exercitum religio tollat, te auctorem senatus retineat. Crassus tres legatos decernit, nec excludit Pompeium, censet enim etiam ex iis, qui cum imperio sint; Bibulus tres legatos ex iis, qui privati sint. Huic assentiuntur reliqui consulares praeter Servilium, qui omnino reduci negat oportere, et Volcatium, qui Lupo referente Pompeio decernit, et Afranium, qui assentitur Volcatio, quae res auget suspicionem Pompeii voluntatis [,nam advertebatur Pompeii familiares assentiri VoIcatio]. Laboratur vehementer; inclinata res est: Libonis et Hypsaei non obscura concursatio et contentio omniumque Pompeii familiarium studium in eam opinionem rem adduxerunt, ut Pompeius cupere videatur, cui qui nolunt, iidem tibi, quod eum ornasti, non sunt amici; non in causa auctoritatem eo minorem habemus, quod tibi debemus, gratiam autem nostram exstinguit hominum suspicio, quod Pompeio se gratificari putant. Ut in rebus multo ante, quam profectus es, ab ipso rege et ab intimis ac domesticis Pompeii clam exulceratis, deinde palam a consularibus exagitatis et in summam invidiam adductis, ita versamur: nostram fidem omnes, amorem tui absentis praesentes tui cognoscent; si esset in iis fides, in quibus summa esse debebat, non laboraremus. 

== &lt;center&gt;II. Scr. Romae a.d. XVI. Kal. Februarias a.u.c. 698.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.&lt;/center&gt; ==
Idibus Ianuariis in senatu nihil est confectum, propterea quod dies magna ex parte consumptus est altercatione Lentuli consulis et Caninii tribuni pl. Eo die nos quoque multa verba fecimus maximeque visi sumus senatum commemoratione tuae voluntatis erga illum ordinem permovere. Itaque postridie placuit ut breviter sententiam diceremus; videbatur enim reconciliata nobis voluntas esse senatus, quod cum dicendo, tum singulis appellandis rogandisque perspexeram; itaque, cum sententia prima Bibuli pronuntiata esset, ut tres legati regem reducerent, secunda Hortensii, ut tu sine exercitu reduceres, tertia Volcatii, ut Pompeius reduceret, postulatum est, ut Bibuli sententia divideretur: quatenus de religione dicebat, cui quidem rei iam obsisti non poterat, Bibulo assensum est; de tribus legatis frequentes ierunt in alia omnia. Proxima erat Hortensii sententia, cum Lupus, tribunus pl., quod ipse de Pompeio retulisset, intendere coepit ante se oportere discessionem facere quam consulares. eius orationi vehementer ab omnibus reclamatum est, erat enim et iniqua et nova; consules neque concedebant neque valde repugnabant, diem consumi volebant—id quod est factum—, perspiciebant enim in Hortensii sententiam multis partibus plures ituros, quamquam aperte Volcatio assentirentur; multi rogabantur, atque id ipsum consulibus non invitis, nam ei Bibuli sententiam valere cupierant. Hac controversia usque ad noctem ducta senatus dimissus est. Ego eo die casu apud Pompeium coenavi nactusque tempus hoc magis idoneum quam umquam antea, quod post tuum discessum is dies honestissimus nobis fuerat in senatu, ita sum cum illo locutus, ut mihi viderer animum hominis ab omni alia cogitatione ad tuam dignitatem tuendam traducere: quem ego ipsum cum audio, prorsus eum libero omni suspicione cupiditatis; cum autem eius familiares omnium ordinum video, perspicio, id quod iam omnibus est apertum, totam rem istam iam pridem a certis hominibus non invito rege ipso consiliariisque eius esse corruptam. Haec scripsi a.d. XVI. Kal. Februarias ante lucem: eo die senatus erat futurus. Nos in senatu, quemadmodum spero, dignitatem nostram, ut potest in tanta hominum perfidia et iniquitate, retinebimus; quod ad popularem rationem attinet, hoc videmur esse consecuti, ut ne quid agi cum populo aut salvis auspiciis aut salvis legibus aut denique sine vi posset. De his rebus pridie, quam haec scripsi, senatus auctoritas gravissima intercessit, cui cum Cato et Caninius intercessissent, tamen est perscripta; eam ad te missam esse arbitror: de ceteris rebus, quidquid erit actum, scribam ad te et, ut quam rectissime agatur, omni mea cura opera, diligentia gratia providebo. 

== &lt;center&gt;III. Scr. Romae mense Ianuario a.u.c. 698.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.&lt;/center&gt; ==
A. Trebonio, qui in tua provincia magna negotia et ampla et expedita habet, multos annos utor valde familiariter: is cum antea semper et suo splendore et nostra ceterorumque amicorum commendatione gratiosissimus in provincia fuit, tum hoc tempore propter tuum in me amorem nostramque necessitudinem vehementer confidit his meis litteris se apud te gratiosum fore; quae ne spes eum fallat, vehementer rogo te commendoque tibi eius omnia negotia, libertos procuratores familiam, in primisque ut, quae T. Ampius de eius re decrevit, ea comprobes omnibusque rebus eum ita tractes, ut intelligat meam commendationem non vulgarem fuisse.

== &lt;center&gt;IV. Scr. Romae mense Ianuario (XV. Kal. Febr.) a.u.c. 698.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.&lt;/center&gt; ==
A.d. XVI. Kal. Febr. cum in senatu pulcherrime staremus, quod iam illam sententiam Bibuli de tribus legatis pridie eius diei fregeramus, unumque certamen esset relictum, cum sententia Volcatii, res ab adversariis nostris extracta est variis calumniis; causam enim frequenti senatu non magna varietate magnaque invidia eorum, qui a te causam regiam alio traferebant, obtinebamus. Eo die acerbum habuimus Curionem, Bibulum multo iustiorem, paene etiam amicum; Caninius et Cato negarunt se legem ullam ante comitia esse laturos. Senatus haberi ante Kalendas Februarias per legem Pupiam, id quod scis, non potest, neque mense Februario toto nisi perfectis aut reiectis legationibus. Haec tamen opinio est populi Romani, a tuis invidis atque obtrectatoribus nomen inductum fictae religionis, non tam ut te impediret, quam ut ne quis propter exercitus cupiditatem Alexandream vellet ire. Dignitatis autem tuae nemo est quin existimet habitam esse rationem ab senatu; nemo est enim, qui nesciat, quo minus discessio fieret, per adversarios tuos esse factum: qui nunc populi nomine, re autem vera sceleratissimo latrocinio si quae conabuntur agere, satis mihi provisum est, ut ne quid salvis auspiciis aut legibus aut etiam sine vi agere possent. Ego neque de meo studio neque de nonnullorum iniuria scribendum mihi esse arbitror; quid enim aut me ostentem, qui, si vitam pro tua dignitate profundam, nullam partem videar meritorum tuorum assecutus, aut de aliorum iniuriis querar, quod sine summo dolore facere non possum? Ego tibi a vi, hac praesertim imbecillitate magistratuum, praestare nihil possum: vi excepta possum confirmare te et senatus et populi Romani summo studio amplitudinem tuam retenturum. 

== &lt;center&gt;Va. Scr. Romae a.d. III. Non. Februar. a.u.c. 698.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.&lt;/center&gt; ==
Tametsi mihi nihil fuit optatius, quam ut primum abs te ipso, delude a ceteris omnibus quam gratissimus erga te esse cognoscerer, tamen afficior summo dolore eiusmodi tempora post tuam profectionem consecuta esse, ut et meam et ceterorum erga te fidem et benevolentiam absens experirere: te videre et sentire eandem fidem esse hominum in tua dignitate, quam ego in mea salute sum expertus, ex tuis litteris intellexi. Nos cum maxime consilio studio, labore gratia de causa regia niteremur, subito exorta est nefaria Catonis promulgatio, quae nostra studia impediret et animos a minore cura ad summum timorem traduceret; sed tamen, in eius modi perturbatione rerum quamquam omnia sunt metuenda, nihil magis quam perfidiam timemus, et Catoni quidem, quoquo modo se res habet, profecto resistemus. De Alexandrina re causaque regia tantum habeo polliceri, me tibi absenti tuisque praesentibus cumulate satisfacturum, sed vereor, ne aut eripiatur causa regia nobis aut deseratur, quorum utrum minus velim, non facile possum existimare; sed, si res coget, est quiddam tertium, quod nec Q. Selicio nec mihi displicebat, ut neque iacere regem pateremur nec nobis repugnantibus ad eum deferri, ad quem prope iam delatum existimatur. A nobis agentur omnia diligenter, ut neque, si quid obtineri poterit, non contendamus nec, si quid non obtinuerimus, repulsi esse videamur: tuae sapientiae magnitudinisque animi est omnem amplitudinem et dignitatem tuam in virtute atque in rebus gestis tuis atque in tua gravitate positam existimare; si quid ex its rebus, quas tibi fortuna largita est, nonnullorum hominum perfidia detraxerit, id maiori illis fraudi quam tibi futurum. A me nullum tempus praetermittitur de tuis rebus et agendi et cogitandi; utor ad omnia Q. Selicio, neque enim prudentiorem quemquam ex tuis neque fide maiore esse iudico neque amantiorem tui. 

== &lt;center&gt;Vb. Scr. Romae mense Februario (post VI. Idus) a.u.c. 698.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.&lt;/center&gt; ==
Hic quae agantur quaeque acta sint, [ea] te et litteris multorum et nuntiis cognosse arbitror; quae autem posita sunt in coniectura quaeque videntur fore, ea puto tibi a me scribi oportere. Posteaquam Pompeius et apud populum a.d. VIII. Idus Februarias, cum pro Milone diceret, clamore convicioque iactatus est in senatuque a Catone aspere et acerbe nimium magno silentio est accusatus, visus est mihi vehementer esse perturbatus; itaque Alexandrina causa, quae nobis adhuc integra est—nihil enim tibi detraxit senatus nisi id, quod per eandem religionem dari alteri non potest—, videtur ab illo plane esse deposita. Nunc id speramus idque molimur, ut rex, cum intelligat sese, quod cogitabat, ut a Pompeio reducatur, assequi non posse et, nisi per te sit restitutus, desertum se atque abiectum fore, proficiscatur ad te: quod sine ulla dubitatione, si Pompeius paullum mode ostenderit sibi placere, faciet, sed nosti hominis tarditatem et taciturnitatem; nos tamen nihil, quod ad eam rem pertinent, praetermittimus. Ceteris iniuriis, quae propositae sunt a Catone, facile, ut spero, resistemus. Amicum ex consularibus neminem tibi esse video praeter Hortensium et Lucullum; ceteri sunt partim obscurius iniqui, partim non dissimulanter irati: tu fac animo forti magnoque sis speresque fore, ut fracto impetu levissimi hominis tuam pristinam dignitatem et gloriam consequare.

== &lt;center&gt;VI. Scr. Romae mense Februario a.u.c. 698.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.&lt;/center&gt; ==
Quae gerantur, accipies ex Pollione, qui omnibus negotiis non interfuit solum, sed praefuit. Me in summo dolore, quem [in] tuis rebus capio, maxime scilicet consolatur spes, quod valde suspicor fore, ut infringatur hominum improbitas et consiliis tuorum amicorum et ipsa die, quae debilitat cogitationes et inimicorum et proditorum tuorum; facile secundo loco me consolatur recordatio meorum temporum, quorum imaginem video in rebus tuis, nam, etsi minore in re violatur tua dignitas, quam mea afflicta est, tamen est tanta similitudo, ut sperem te mihi ignoscere, si ea non timuerim, quae ne tu quidem umquam timenda duxisti. Sed praesta te eum, qui mihi a teneris, ut Graeci dicunt, unguiculis es cognitus: illustrabit, mihi crede, tuam amplitudinem hominum iniuria. A me omnia summa in te studia officiaque exspecta: non fallam opinionem tuam. 

== &lt;center&gt;VII. Scr. Romae mense Martio a.u.c. 698.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.&lt;/center&gt; ==
Legi tuas litteras, quibus ad me scribis gratum tibi esse, quod crebro certior per me fias de omnibus rebus et meam erga te benevolentiam facile perspicias: quorum alterum mihi, ut te plurimum diligam, facere necesse est, si volo is esse, quem tu me esse voluisti; alterum facio libenter, ut, quoniam intervallo locorum et temporum diiuncti sumus, per litteras tecum quam saepissime colloquar. Quod si rarius fiet, quam tu exspectabis, id erit causae, quod non eius generis meae litterae sunt, ut eas audeam temere committere: quoties mihi certorum hominum potestas erit, quibus recte dem, non praetermittam. Quod scire vis, qua quisque in te fide sit et voluntate, difficile dictu est de singulis: unum illud audeo, quod antea tibi saepe significavi, nunc quoque re perspecta et cognita scribere, vehementer quosdam homines et eos maxime, qui te et maxime debuerunt et plurimum iuvare potuerunt, invidisse dignitati tuae simillimamque in re dissimili tui temporis nunc et nostri quondam fuisse rationem, ut, quos tu rei publicae causa laeseras, palam te oppugnarent, quorum auctoritatem, dignitatem voluntatemque defenderas, non tam memores essent virtutis tuae, quam laudis inimici. Quo quidem tempore, ut perscripsi ad te antea, cognovi Hortensium percupidum tui, studiosum Lucullum, ex magistratibus autem L. Racilium et fide et animo singulari; nam nostra propugnatio ac defensio dignitatis tuae propter magnitudinem beneficii tui fortasse plerisque officii maiorem auctoritatem habere videatur quam sententiae. Praeterea quidem de consularibus nemini possum aut studii erga te aut officii aut amici animi esse testis: etenim Pompeium, qui mecum saepissime non solum a me provocatus, sed etiam sua sponte de te communicare solet, scis temporibus illis non saepe in senatu fuisse; cui quidem litterae tuae, quas proxime miseras, quod facile intellexerim, periucundae fuerunt. Mihi quidem humanitas tua vel summa potius sapientia non iucunda solum, sed etiam admirabilis visa est; virum enim excellentem et tibi tua praestanti in eum liberalitate devinctum nonnihil suspicantem propter aliquorum opinionem suae cupiditatis te ab se abalienatum illa epistola retinuisti, qui mihi cum semper tuae laudi favere visus est, etiam ipso suspiciosissimo tempore Caniniano, tum vero lectis tuis litteris perspectus est a me toto animo de te ac de tuis ornamentis et commodis cogitare. Quare ea, quae scribam, sic habeto, me cum illo re saepe communicata de illius ad te sententia atque auctoritate scribere: quoniam senatus consultum nullum exstat, quo reductio regis Alexandrini tibi adempta sit, eaque, quae de ea perscripta est auctoritas, cui scis intercessum esse, ut ne quis omnino regem reduceret, tantam vim habet, ut magis iratorum hominum studium quam constantis senatus consilium esse videatur, te perspicere posse, qui Ciliciam Cyprumque teneas, quid efficere et quid consequi possis, et, si res facultatem habitura videatur, ut Alexandream atque Aegyptum tenere possis, esse et tuae et nostri imperii dignitatis Ptolemaide aut aliquo propinquo loco rege collocato te cum classe atque exercitu proficisci Alexandream, ut, eam cum pace praesidiisque firmaris, Ptolemaeus redeat in regnum; ita fore, ut et per te restituatur, quemadmodum senatus initio censuit, et sine multitudine reducatur, quemadmodum homines religiosi Sibyllae placere dixerunt. Sed haec sententia sic et illi et nobis probabatur, ut ex eventu homines de tuo consilio existimaturos videremus: si cecidisset, ut volumus et optamus, omnes te et sapienter et fortiter, si aliquid esset offensum, eosdem illos et cupide et temere fecisse dicturos: quare, quid assequi possis, non tam facile est nobis quam tibi, cuius prope in conspectu Aegyptus est, iudicare; nos quidem hoc sentimus, si exploratum tibi sit posse te illius regni potiri, non esse cunctandum, si dubium sit, non esse conandum. Illud tibi affirmo, si rem istam ex sententia gesseris, fore, ut absens a multis, cum redieris, ab omnibus collaudere, offensionem esse periculosam propter interpositam auctoritatem religionemque video; sed ego te, ut ad certam laudem adhortor, sic a dimicatione deterreo redeoque ad illud, quod initio scripsi, totius facti tui iudicium non tam ex consilio tuo quam ex eventu homines esse facturos. Quod si haec ratio rei gerendae periculosa tibi esse videbitur, placebat illud, ut, si rex amicis tuis, qui per provinciam atque imperium tuum pecunias ei credidissent, fidem suam praestitisset, et auxiliis eum tuis et copiis adiuvares; eam esse naturam et regionem provinciae tuae, ut illius reditum vel adiuvando confirmares vel negligendo impedires. In hac ratione quid res, quid causa, quid tempus ferat, to facillime optimeque perspicies; quid nobis placuisset, ex me potissimum putavi te scire oportere. Quod mihi de nostro statu, de Milonis familiaritate, de levitate et imbecillitate Clodii gratularis, minime miramur te tuis ut egregium artificem praeclaris operibus laetari: quamquam est incredibilis hominum perversitas—graviore enim verbo uti non libet—, qui nos, quos favendo in communi causa retinere potuerunt, invidendo abalienarunt; quorum malevolentissimis obtrectationibus nos scito de vetere illa nostra diuturnaque sententia prope iam esse depulsos, non nos quidem ut nostrae dignitatis simus obliti, sed ut habeamus rationem aliquando etiam salutis. Poterat utrumque praeclare, si esset fides, si gravitas in hominibus consularibus; sed tanta est in plerisque levitas, ut eos non tam constantia in re publica nostra delectet, quam splendor offendat. Quod eo liberius ad te scribo, quia non solum temporibus his, quae per te sum adeptus, sed iam olim nascenti prope nostrae laudi dignitatique favisti, simulque quod video non, ut antehac putabam, novitati esse invisum meae, in te enim, homine omnium nobilissimo, similia invidorum vitia perspexi, quem tamen illi esse in principibus facile sunt passi, evolare altius certe noluerunt. Gaudeo tuam dissimilem fuisse fortunam, multum enim interest, utrum laus imminuatur, an salus deseratur; me meae tamen ne nimis poeniteret, tua virtute perfectum est, curasti enim, ut plus additum ad memoriam nominis nostri quam demptum de fortuna videretur. Te vero emoneo cum beneficiis tuis, tum amore incitatus meo, ut omnem gloriam, ad quam a pueritia inflammatus fuisti, omni cura atque industria consequare magnitudinemque animi tui, quam ego semper sum admiratus semperque amavi, ne umquam inflectas cuiusquam iniuria. Magna est hominum opinio de te, magna commendatio liberalitatis, magna memoria consulatus tui: haec profecto vides quanto expressiora quantoque illustriora futura sint, cum aliquantum ex provincia atque ex imperio laudis accesserit; quamquam te ita gerere volo, quae per exercitum atque imperium gerenda sunt, ut haec multo ante meditere, huc te pares, haec cogites, ad haec te exerceas sentiasque id, quod quia semper sperasti, non dubito quin adeptus intelligas, te facillime posse obtinere summum atque altissimum gradum civitatis: quae quidem mea cohortatio ne tibi inanis aut sine causa suscepta videatur, illa me ratio movit, ut te ex nostris eventis communibus admonendum putarem, ut considerares, in omni reliqua vita quibus crederes, quos caveres. Quod scribis te velle scire, qui sit rei publicae status, summa dissensio est, sod contentio dispar; nam, qui plus opibus, armis, potentia valent, profecisse tantum mihi videntur stultitia et inconstantia adversariorum, ut etiam auctoritate iam plus valerent: itaque perpaucis adversantibus omnia, quae ne per populum quidem sine seditione se assequi arbitrabantur, per senatum consecuti sunt; nam et stipendium Caesari decretum est et decem legati et, ne lege Sempronia succederetur, facile perfectum est. Quod eo ad te brevius scribo, quia me status hic rei publicae non delectat; scribo tamen, ut te admoneam, quod ipse litteris omnibus a pueritia deditus experiendo tamen magis quam discendo cognovi, tu tuis rebus integris discas, neque salutis nostrae rationem habendam nobis esse sine dignitate neque dignitatis sine salute. Quod mihi de filia et de Crassipede gratularis, agnosco humanitatem tuam speroque et opto nobis hanc coniunctionem voluptati fore. Lentulum nostrum, eximia spe summae virtutis adolescentem, cum ceteris artibus, quibus studuisti semper ipse, tun in primis imitatione tui fac erudias, nulla enim erit hac praestantior disciplina: quem nos, et quia tuus et quia te dignus est filius et quia nos diligit semperque dilexit, in primis amamus carumque habemus. 

== &lt;center&gt;VIII. Scr. Romae mense Ianuario a.u.c. 699.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.&lt;/center&gt; ==
De omnibus rebus, quae ad te pertinent, quid actum, quid constitutum sit, quid Pompeius susceperit, optime ex M. Plaetorio cognosces, qui non solum interfuit his rebus, sed etiam praefuit neque ullum officium erga te hominis amantissimi, prudentissimi, diligentissimi praetermisit. Ex eodem de toto statu rerum communium cognosces; quae quales sint, non facile est scribere: sunt quidem certe in amicorum nostrorum potestate, atque ita, ut nullam mutationem umquam hac hominum aetate habitura res esse videatur. Ego quidem, ut debeo et ut tute mihi praecepisti et ut me pietas utilitasque cogit, me ad eius rationes adiungo, quem tu in meis rationibus tibi esse adiungendum putasti; sed te non praeterit, quam sit difficile sensum in re publica, praesertim rectum et confirmatum, deponere. Verumtamen ipse me conformo ad eius voluntatem, a quo honeste dissentire non possum, neque id facio, ut forsitan quibusdam videar, simulatione, tantum enim animi inductio et mehercule amor erga Pompeium apud me valet, ut, quae illi utilia sunt et quae ille vult, ea mihi omnia iam et recta et vera videantur, neque, ut ego arbitror, errarent ne adversarii quidem eius, si, cum pares esse non possent, pugnare desisterent. Me quidem etiam illa res consolatur, quod ego is sum, cui vel maxime concedant omnes, ut vel ea defendam, quae Pompeius velit, vel taceam vel etiam, id quod mihi maxime libet, ad nostra me studia referam litterarum: quod profecto faciam, si mihi per eiusdem amicitiam licebit; quae enim proposita fuerant nobis, cum et honoribus amplissimis et laboribus maximis perfuncti essemus, dignitas in sententiis dicendis, libertas in re publica capessenda, ea sublata tota sunt, nec mihi magis quam omnibus, nam aut assentiendum est nulla cum gravitate paucis aut frustra dissentiendum. Haec ego ad te ob eam causam maxime scribo, ut iam de tua quoque ratione meditere. Commutata tota ratio est senatus, iudiciorum, rei totius publicae: otium nobis exoptandum est, quod ii, qui potiuntur rerum, praestaturi videntur, si quidam homines patientius eorum potentiam ferre potuerint; dignitatem quidem illam consularem fortis et constantis senatoris nihil est quod cogitemus: amissa culpa est eorum, qui a senatu et ordinem coniunctissimum et hominem clarissimum abalienarunt. Sed, ut ad ea, quae coniunctiora rebus tuis sunt, revertar, Pompeium tibi valde amicum esse cognovi et eo tu consule, quantum ego perspicio, omnia, quae voles, obtinebis, quibus in rebus me sibi ille affixum habebit neque a me ulla res, quae ad te pertineat, negligetur, neque enim verebor, ne sim ei molestus, cui iucundum erit etiam propter se ipsum, cum me esse gratum videbit. Tu velim tibi ita persuadeas, nullam rem esse minimam, quae ad te pertineat, quae mihi non carior sit quam meae res omnes, idque cum sentiam, sedulitate mihimet ipse satisfacere possum, re quidem ipsa ideo mihi non satisfacio, quod nullam partem tuorum meritorum non modo referenda, sed ne cogitanda quidem gratia consequi possum. Rem te valde bene gessisse rumor erat; exspectabantur litterae tuae, de quibus eramus iam cum Pompeio locuti, quae si erunt allatae, nostrum studium exstabit in conveniendis magistratibus et senatoribus, ceteraque, quae ad te pertinebunt, cum etiam plus contenderimus, quam possumus, minus tamen faciemus, quam debemus.

== &lt;center&gt;IX. Scr. Romae exeunte mense Octobri a.u.c. 700.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO IMP.&lt;/center&gt; ==
Periucundae mihi fuerunt litterae tuae, quibus intellexi te perspicere meam in te pietatem—quid enim dicam benevolentiam, cum illud ipsum gravissimum et sanctissimum nomen pietatis levius mihi meritis erga me tuis esse videatur?—; quod autem tibi grata mea erga te studia scribis esse, facis tu quidem abundantia quadam amoris, ut etiam grata sint ea, quae praetermitti sine nefario scelere non possunt, tibi autem multo notior atque illustrior meus in te animus esset, si hoc tempore omni, quo diiuncti fuimus, et una et Romae fuissemus: nam in eo ipso, quod te ostendis esse facturum quodque et in primis potes et ego a te vehementer exspecto, in sententiis senatoriis et in omni actione atque administratione rei publicae floruissemus—de qua ostendam equidem paullo post qui sit meus sensus et status, et rescribam tibi ad ea, quae quaeris—, sed certe et ego te auctore amicissimo ac sapientissimo et tu me consiliario fortasse non imperitissimo, fideli quidem et benevolo certe, usus esses—quamquam tua quidem causa te esse imperatorem provinciamque bene gestis rebus cum exercitu victore obtinere, ut debeo, laetor—, sed certe, qui tibi ex me fructus debentur, eos uberiores et praestantiores praesens capere potuisses; in eis vero ulciscendis, quos tibi partim inimicos esse intelligis propter tuam propugnationem salutis meae, partim invidere propter illius actionis amplitudinem et gloriam, mirificum me tibi comitem praebuissem, quamquam ille perennis inimicus amicorum suorum, qui tuis maximis beneficiis ornatus in te potissimum fractam illam et debilitatam vim suam contulit, nostram vicem ultus est ipse sese, ea est enim conatus, quibus patefactis nullam sibi in posterum non modo dignitatis, sed ne libertatis quidem partem reliquit. Te autem, etsi mallem in meis rebus expertum quam etiam in tuis, tamen in molestia gaudeo eam fidem cognosse hominum non ita magna mercede, quam ego maximo dolore cognoram; de qua ratione tota iam videtur mihi exponendi tempus dari, ut tibi rescribam ad ea, quae quaeris. Certiorem te per litteras scribis esse factum me cum Caesare et cum Appio esse in gratia teque id non reprehendere ascribis; Vatinium autem scire te velle ostendis quibus rebus adductus defenderim et laudarim, quod tibi ut planius exponam, altius paullo rationem consiliorum meorum repetam necesse est. Ego me, Lentule, initio rerum atque actionum tuarum non solum meis, sed etiam rei publicae restitutum putabam et, quoniam tibi incredibilem quendam amorem et omnia in te ipsum summa ac singularia studia deberem, rei publicae, quae te in me restituendo multum adiuvisset, eum certe me animum merito ipsius debere arbitrabar, quem antea tantummodo communi officio civium, non aliquo erga me singulari beneficio debitum praestitissem. Hac me mente fuisse et senatus ex me te consule audivit et tu in nostris sermonibus collocutionibusque ipsi vidisti. Etsi iam primis temporibus illis multis rebus meus offendebatur animus, cum te agente de reliqua nostra dignitate aut occulta nonnullorum odia aut obscura in me studia cernebam; nam neque de monumentis meis ab iis adiutus es, a quibus debuisti, neque de vi nefaria, qua cum fratre eram domo expulsus, neque hercule in iis ipsis rebus, quae, quamquam erant mihi propter rei familiaris naufragia necessariae, tamen a me minimi putabantur, in meis damnis ex auctoritate senatus sarciendis eam voluntatem, quam exspectaram, praestiterunt: quae cum viderem—neque erant obscura—, non tamen tam acerba mihi haec accidebant, quam erant illa grata, quae fecerant; itaque, quamquam et Pompeio plurimum, te quidem ipso praedicatore ac teste, debebam et eum non solum beneficio, sed amore etiam et perpetuo quodam iudicio meo diligebam, tamen non reputans, quid ille vellet, in omnibus meis sententiis de re publica pristinis permanebam. Ego sedente Cn. Pompeio, cum, ut laudaret P. Sestium, introisset in urbem dixissetque testis Vatinius me fortuna et felicitate C. Caesaris commotum illi amicum esse coepisse, dixi me eam M. Bibuli fortunam, quam ille afflictam putaret, omnium triumphis victoriisque anteferre, dixique eodem teste alio loco eosdem esse, qui Bibulum exire domo prohibuissent, et qui me coegissent: tota vero interrogatio mea nihil habuit nisi reprehensionem illius tribunatus; in quo omnia dicta sunt libertate animoque maximo de vi, de auspiciis, de donatione regnorum, neque vero hac in causa modo, sed constanter saepe in senatu: quin etiam Marcellino et Philippo consulibus Nonis Aprilibus mihi est senatus assensus, ut de agro Campano frequenti senatu Idibus Maiis referretur; num potui magis in arcem illius causae invadere aut magis oblivisci temporum meorum, meminisse actionum? Hac a me sententia dicta magnus animorum motus est factus cum eorum, quorum oportuit, tum illorum etiam, quorum numquam putaram: nam hoc senatus consulto in meam sententiam facto Pompeius, cum mihi nihil ostendisset se esse offensum, in Sardiniam et in Africam profectus est eoque itinere Lucam ad Caesarem venit; ibi multa de mea sententia questus est Caesar, quippe qui etiam Ravennae Crassum ante vidisset ab eoque in me esset incensus; sane moleste Pompeium id ferre constabat, quod ego, cum audissem ex aliis, maxime ex meo fratre cognovi, quem cum in Sardinia Pompeius paucis post diebus, quam Luca discesserat, convenisset, &quot;te&quot;, inquit, &quot;ipsum cupio; nihil opportunius potuit accidere: nisi cum Marco fratre diligenter egeris, dependendum tibi est, quod mihi pro illo spopondisti&quot;; quid multa? questus est graviter: sua merita commemoravit; quid egisset saepissime de actis Caesaris cum ipso meo fratre quidque sibi is de me recepisset, in memoriam redegit seque, quae de mea salute egisset, voluntate Caesaris egisse ipsum meum fratrem testatus est; cuius causam dignitatemque mihi ut commendaret, rogavit, ut eam ne oppugnarem, si nollem aut non possem tueri. Haec cum ad me frater pertulisset et cum tamen Pompeius ad me cum mandatis Vibullium misisset, ut integrum mihi de causa Campana ad suum reditum reservarem, collegi ipse me et cum ipsa quasi re publica collocutus sum, ut mihi tam multa pro se perpesso atque perfuncto concederet, ut officium meum memoremque in bene meritos animum fidemque fratris mei praestarem, eumque, quem bonum civem semper habuisset, bonum virum esse pateretur. In illis autem meis actionibus sententiisque omnibus, quae Pompeium videbantur offendere, certorum hominum, quos iam debes suspicari, sermones perferebantur ad me, qui cum illa sentirent in re publica, quae ego agebam, semperque sensissent, me tamen non satisfacere Pompeio Caesaremque inimicissimum mihi futurum gaudere se aiebant; erat hoc mihi dolendum, sed multo illud magis, quod inimicum meum—meum autem? immo vero legum, iudiciorum, otii, patriae, bonorum omnium—sic amplexabantur, sic in manibus habebant, sic fovebant, sic me praesente osculabantur, non illi quidem ut mihi stomachum facerent, quem ego funditus perdidi, sed certe ut facere se arbitrarentur: hic ego, quantum humano consilio efficere potui, circumspectis rebus meis omnibus rationibusque subductis summam feci cogitationum mearum omnium, quam tibi, si potero, breviter exponam. Ego, si ab improbis et perditis civibus rem publicam teneri viderem, sicut et meis temporibus scimus et nonnullis aliis accidisse, non modo praemiis, quae apud me minimum valent, sed ne periculis quidem compulsus ullis, quibus tamen moventur etiam fortissimi viri, ad eorum causam me adiungerem, ne si summa quidem eorum in me merita constarent; cum autem in re publica Cn. Pompeius princeps esset vir, is, qui hanc potentiam et gloriam maximis in rem publicam meritis praestantissimisque rebus gestis esset consecutus cuiusque ego dignitatis ab adolescentia fautor, in praetura autem et in consulatu adiutor etiam exstitissem, cumque idem auctoritate et sententia per se, consiliis et studiis tecum me adiuvisset meumque inimicum unum in civitate haberet inimicum, non putavi famam inconstantiae mihi pertimescendam, si quibusdam in sententiis paullum me immutassem meamque voluntatem ad summi viri de meque optime meriti dignitatem aggregassem. In hac sententia complectendus erat mihi Caesar, ut vides, in coniuncta et causa et dignitate: hic multum valuit cum vetus amicitia, quam tu non ignoras mild et Quinto fratri cum Caesare fuisse, tum humanitas eius ac liberalitas brevi tempore et litteris et officiis perspecta nobis et cognita; vehementer etiam res ipsa publica me movit, quae mihi videbatur contentionem, praesertim maximis rebus a Caesare gestis, cam illis viris nolle fieri et, ne fieret, vehementer recusare; gravissime autem me in hanc mentem impulit et Pompeii fides, quam de me Caesari dederat, et fratris mei, quam Pompeio; erant praeterea haec animadvertenda in civitate, quae sunt apud Platonem nostrum scripta divinitus, quales in re publica principes essent, tales reliquos solere esse cives. Tenebam memoria nobis consulibus ea fundamenta iacta iam ex Kalendis Ianuariis confirmandi senatus, ut neminem mirari oporteret Nonis Decembr. tantum vel animi fuisse in illo ordine vel auctoritatis, idemque memineram nobis privatis usque ad Caesarem et Bibulum consules, cum sententiae nostrae magnum in senatu pondus haberent, unum fere sensum fuisse bonorum omnium. Postea, cum tu Hispaniam citeriorem cum imperio obtineres neque res publica consules haberet, sed mercatores provinciarum et seditionum servos ac ministros, iecit quidam casus caput meum quasi certaminis causa in mediam contentionem dissensionemque civilem, quo in discrimine cum mirificus senatus, incredibilis Italiae totius, singularis omnium bonorum consensus in me tuendo exstitisset, non dicam, quid acciderit—multorum est enim et varia culpa—, tantum dicam brevi, non mihi exercitum, sed duces defuisse. In quo, ut iam sit in iis culpa, qui me non defenderunt, non minor est in iis, qui reliquerunt, et, si accusandi sunt, si qui pertimuerunt, magis etiam reprehendendi, si qui se timere simularunt: illud quidem certe nostrum consilium iure laudandum est, qui meos cives et a me conservatos et me servare cupientes spoliatos ducibus servis armatis obiici noluerim declararique maluerim, quanta vis esse potuisset in consensu bonorum, si iis pro me stante pugnare licuisset, cum afflictum excitare potuissent; quorum quidem animum tu non perspexisti solum, cum de me ageres, sed etiam confirmasti atque tenuisti. Qua in causa—non modo non negabo, sed etiam semper et meminero et praedicabo libenter—usus es quibusdam nobilissimis hominibus fortioribus in me restituendo, quam fuerant iidem in tenendo: qua in sententia si constare voluissent, suam auctoritatem simul cum salute mea recuperassent, recreatis enim bonis viris consulatu tuo et constantissimis atque optimis actionibus tuis excitatis, Cn. Pompeio praesertim ad causam adiuncto, cum etiam Caesar rebus maximis gestis singularibus ornatus et novis honoribus ac iudiciis senatus ad auctoritatem eius ordinis adiungeretur, nulli improbo civi locus ad rem publicam violandam esse potuisset; sed attende, quaeso, quae sint consecuta. Primum illa furia muliebrium religionum, qui non pluris fecerat Bonam deam quam tres sorores, impunitatem est illorum sententiis assecutus, qui, cum tribunus pl. poenas a seditioso civi per bonos viros iudicio persequi vellet, exemplum praeclarissimum in posterum vindicandae seditionis de re publica sustulerunt iidemque postea non meum monumentum—non enim illae manubiae meae, sed operis locatio mea fuerat—, monumentum vero senatus hostili nomine et cruentis inustum litteris esse passi sunt: qui me homines quod salvum esse voluerunt, est mihi gratissimum; sed vellem non solum salutis meae, quemadmodum medici, sed, ut aliptae, etiam virium et coloris rationem habere voluissent: nunc, ut Apelles Veneris caput et summa pectoris politissima arte perfecit, reliquam partem corporis inchoatam reliquit, sic quidam homines in capite meo solum elaborarunt, reliquum corpus imperfectum ac rude reliquerunt; in quo ego spem fefelli non modo invidorum, sed etiam inimicorum meorum, qui de uno acerrimo et fortissimo viro meoque iudicio omnium magnitudine animi et constantia praestantissimo, Q. Metello L. f., quondam falsam opinionem acceperant, quem post reditum dictitant fracto animo et demisso fuisse;—est vero probandum, qui et summa voluntate cesserit et egregia animi alacritate afuerit neque sane redire curarit, eum ob id ipsum fractum fuisse, in quo cum omnes homines, tum M. illum Scaurum, singularem virum, constantia et gravitate superasset!—; sed, quod de illo acceperant aut etiam suspicabantur, de me idem cogitabant, abiectiore animo me futurum, cum res publica maiorem etiam mihi animum, quam umquam habuissem, daret, cum declarasset se non potuisse me uno civi carere cumque Metellum unius tribune pl. rogatio, me universa res publica duce senatu comitante Italia, referente consule promulgantibus octo tribunis, comitiis centuriatis cunctis ordinibus hominibus incumbentibus, omnibus denique suis viribus reciperavisset. Neque vero ego mihi postea quidquam assumpsi neque hodie assumo, quod quemquam malevolentissimum iure possit offendere: tantum enitor, ut neque amicis neque etiam alienioribus opera, consilio, labore desim. Hic meae vitae cursus offendit eos fortasse, qui splendorem et speciem huius vitae intuentur, sollicitudinem autem et laborem perspicere non possunt; illud vero non obscure queruntur, in meis sententiis, quibus ornem Caesarean, quasi desciscere me a pristina causa. Ego autem cum illa sequor, quae paullo ante proposui, tum hoc non in postremis, de quo coeperam exponere: non offendes eundem bonorum sensum, Lentule, quem reliquisti, qui confirmatus consulatu nostro, nonnumquam postea interruptus, afflictus ante te consulem, recreatus abs te totus est nunc ab iis, a quibus tuendus fuerat, derelictus, idque non solum fronte atque vultu, quibus simulatio facillime sustinetur, declarant ii, qui tum in nostro illo statu optimates nominabantur, sed etiam sententia saepe iam tabellaque docuerunt; itaque tota iam sapientium civium, qualem me et esse et numerari volo, et sententia et voluntas mutata esse debet, id enim iubet idem ille Plato, quem ego vehementer auctorem sequor, &quot;tantum contendere in re publica, quantum probare tuis civibus posses; vim neque parenti nec patriae afferre oportere.&quot; Atque hanc quidem ille causam sibi ait non attingendae rei publicae fuisse, quod, cum offendisset populum Atheniensem prope iam desipientem senectute cumque eum nec persuadendo nec cogendo regi posse vidisset, cum persuaderi posse diffideret, cogi fas esse non arbitraretur: mea ratio fuit alia, quod neque desipiente populo nec integra re mihi ad consulendum, capesseremne rem publicam, implicatus tenebar, sed laetatus tamen sum, quod mihi liceret in eadem causa et mihi utilia et cuivis bono recta defendere; huc accessit commemoranda quaedam et divina Caesaris in me fratremque meum liberalitas: qui mihi, quascumque res gereret, tuendus esset, nunc in tanta felicitate tantisque victoriis, etiamsi in nos non is esset, qui est, tamen ornandus videretur; sic enim te existimare velim, cum a vobis, meae salutis auctoribus, discesserim, neminem esse, cuius officiis me tam esse devinctum non solum confitear, sed etiam gaudeam. Quod quoniam tibi eui, facilia sunt ea, quae a me de Vatinio et de Crasso requiris; nam, de Appio quod scribis, sicuti de Caesare, te non reprehendere, gaudeo tibi consilium probari meum. De Vatinio autem, primum reditus intercesserat in gratiam per Pompeium, statim ut ille praetor est factus, cum quidem ego eius petitionem gravissimis in senatu sententiis oppugnassem, neque tam illius laedendi causa quam defendendi atque ornandi Catonis; post autem Caesaris, ut illum defenderem, mira contentio est consecuta. Cur autem laudarim, peto a te, ut id a me neve in hoc reo neve in aliis requiras, ne tibi ego idem reponam, cum veneris—tametsi possum vel absenti, recordare enim, quibus laudationem ex ultimis terris miseris; nec hoc pertimueris, nam a me ipso laudantur et laudabuntur iidem—; sed tamen defendendi Vatinii fuit etiam ille stimulus, de quo in iudicio, cum illum defenderem, dixi me facere quiddam, quod in Eunucho parasitus suaderet militi: ubi nominabit Phaedriam, tu Pamphilam continuo; si quando illa dicet: &quot;Phaedriam intromittamus commissatum&quot;, tu: &quot;Pamphilam cantatum provocemus&quot;; si laudabit haec illius formam, tu huius contra; denique par pro pari referto, quod eam mordeat. Sic petivi a iudicibus, ut, quoniam quidam nobiles homines et de me optime meriti nimis amarent inimicum meum meque inspectante saepe eum in senatu modo severe seducerent, modo familiariter atque hilare amplexarentur, quoniamque illi haberent suum Publium, darent mihi ipsi alium Publium, in quo possem illorum animos mediocriter lacessitus leviter repungere; neque solum dixi, sed etiam saepe facio deis hominibusque approbantibus. Habes de Vatinio: nunc cognosce de Crasso. Ego, cum mihi cum illo magna iam gratia esset, quod eius omnes gravissimas iniurias communis concordiae causa voluntaria quadam oblivione contriveram, repentinam eius defensionem Gabinii, quem proximis superioribus diebus acerrime oppugnasset, tamen, si sine ulla mea contumelia suscepisset, tulissem; sed, cum me disputantem, non lacessentem laesisset, exarsi non solum praesenti, credo, iracundia—nam ea tam vehemens fortasse non fuisset—, sed, cum inclusum illud odium multarum eius in me iniuriarum, quod ego effudisse me omne arbitrabar, residuum tamen insciente me fuisset, omne repente apparuit: quo quidem tempore ipso quidam homines, et iidem illi, quos saepe nutu significationeque appello, cum se maximum fructum cepisse dicerent ex libertate mea meque tum denique sibi esse visum rei publicae, qualis fuissem, restitutum cumque ea contentio mihi magnum etiam foris fructum tulisset, gaudere se dicebant mihi et illum inimicum et eos, qui in eadem causa essent, numquam amicos futuros; quorum iniqui sermones cum ad me per homines honestissimos perferrentur cumque Pompeius ita contendisset, ut nihil umquam magis, ut cum Crasso redirem in gratiam, Caesarque per litteras maxima se molestia ex illa contentione affectum ostenderet, habui non temporum solum rationem meorum, sed etiam naturae, Crassusque, ut quasi testata populo Romano esset nostra gratia, paene a meis Laribus in provinciam est profectus—nam, cum mihi condixisset, coenavit apud me in mei generi Crassipedis hortis—, quamobrem eius causam, quod te scribis audisse, magna illius commendatione susceptam defendi in senatu, sicut mea fides postulabat. Accepisti, quibus rebus adductus quamque rem causamque defenderim quique meus in re publica sit pro mea parte capessenda status; de quo sic velim statuas, me haec eadem sensurum fuisse, si mihi integra omnia ac libera fuissent: nam neque pugnandum arbitrarer contra tantas opes neque delendum, etiamsi id fieri posset, summorum civium principatum nec permanendum in una sententia conversis rebus ac bonorum voluntatibus mutatis, sed temporibus assentiendum; numquam enim in praestantibus in re publica gubernanda viris laudata est in una sententia perpetua permansio, sed, ut in navigando tempestati obsequi artis est, etiamsi portum tenere non queas, cum vero id possis mutata velificatione assequi, stultum est eum tenere cum periculo cursum, quem ceperis, potius quam eo commutato quo velis tamen pervenire, sic, cum omnibus nobis in administranda re publica propositum esse debeat id, quod a me saepissime dictum est, cum dignitate otium, non idem semper dicere, sed idem semper spectare debemus. Quamobrem, ut paullo ante posui, si essent omnia mihi solutissima, tamen in re publica non alius essem, atque nunc sum; cum vero in hunc sensum et alliciar beneficiis hominum et compellar iniuriis, facile patior ea me de re publica sentire ac dicere, quae maxime cum mihi, tum etiam rei publicae rationibus putem conducere, apertius autem haec ago ac saepius, quod et Quintus, frater meus, legatus est Caesaris et nullum meum minimum dictum, non modo factum, pro Caesare intercessit, quod ille non ita illustri gratia exceperit, ut ego eum mihi devinctum putarem: itaque eius omni et gratia, quae summa est, et opibus, quas intelligis esse maximas, sic fruor, ut meis, nec mihi aliter potuisse videor hominum perditorum de me consilia frangere, nisi cum praesidiis iis, quae semper habui, nunc etiam potentium benevolentiam coniunxissem. His ego consiliis, si te praesentem habuissem, ut opinio mea fert, essem usus eisdem—novi enim temperantiam et moderationem naturae tuae, novi animum cum mihi amicissimum, tum nulla in ceteros malevolentia suffusum, contraque cum magnum et excelsum, tum etiam apertum et simplicem; vidi ego quosdam in te tales, quales te eosdem in me videre potuisti: quae me moverunt, movissent eadem te profecto—; sed, quocumque tempore mihi potestas praesentis tui fuerit, tu eris omnium moderator consiliorum meorum, tibi erit eidem, cui salus mea fuit, etiam dignitas curae: me quidem certe tuarum actionum, sententiarum, voluntatum, rerum denique omnium socium comitemque habebis, neque mihi in omni vita res tam erit ulla proposita, quam ut quotidie vehementius te de me optime meritum esse laetere. Quod rogas, ut mea tibi scripta mittam, quae post discessum tuum scripserim, sunt orationes quaedam, quas Menocrito dabo, neque ita multae, ne pertimescas. Scripsi etiam—nam ab orationibus diiungo me fere referoque ad mansuetiores Musas, quae me nunc maxime, sicut iam a prima adolescentia delectarunt—scripsi igitur Aristotelio more, quemadmodum quidem volui, tres libros in disputatione ac dialogo &quot;de oratore&quot;, quos arbitror Lentulo tuo fore non inutiles, abhorrent enim a communibus praeceptis atque omnem antiquorum, et Aristoteliam et Isocratiam, rationem oratoriam complectuntur. Scripsi etiam versibus tres libros de temporibus meis, quos iam pridem ad te misissem, si esse edendos putassem— sunt enim testes et erupt sempiterni meritorum erga me tuorum meaeque pietatis—, sed, quia verebar non eos, qui se laesos arbitrarentur—etenim id feci parce et molliter—, sed eos, quos erat infinitum bene de me meritos omnes nominare; quos tamen ipsos libros, si quem, cui recte committam, invenero, curabo ad te perferendos. Atque istam quidem partem vitae consuetudinisque nostrae totam ad te defero: quantum litteris, quantum studiis, veteribus nostris delectationibus, consequi poterimus, id omne ad arbitrium tuum, qui haec semper amasti, libentissime conferemus. Quae ad me de tuis rebus domesticis scribis quaeque mihi commendas, ea tantae mihi curae sunt, ut me nolim admoneri, rogari vero sine magno dolore vix possim. Quod de Quinti fratris negotio scribis, te priore aestate, quod morbo impeditus in Ciliciam non transieris, conficere non potuisse, nunc autem omnia facturum, ut conficias, id scito esse eiusmodi, ut frater meus vere existimet adiuncto isto fundo patrimonium fore suum per te constitutum. Tu me de tuis rebus omnibus et de Lentuli tui nostrique studiis et exercitationibus velim quam familiarissime certiorem et quam saepissime facias existimesque neminem cuiquam neque cariorem neque iucundiorem umquam fuisse, quam te mihi, idque me non modo ut tu sentias, sed ut omnes gentes etiam et posteritas omnis intelligat esse facturum. Appius in sermonibus antea dictitabat, postea dixit etiam in senatu palam sese, si licitum esset legem curiatam ferre, sortiturum esse cum collega provincias, si curiata lex non esset, se comparaturum cum collega tibique successurum: legemque curiatam consuli ferri opus esse, necesse non esse; se, quoniam ex senatus consulto provinciam haberet, lege Cornelia imperium habiturum, quoad in urbem introisset. Ego, quid ad te tuorum quisque necessariorum scribat, nescio; varias esse opiniones intelligo: sunt, qui patent posse te non decedere, quod sine lege curiata tibi succedatur; sunt etiam, qui, si decedas, a te relinqui posse, qui provinciae praesit: mihi non tam de iure certum est—quamquam ne id quidem valde dubium est—quam illud, ad tuam summam amplitudinem, dignitatem, libertatem, qua te scio libentissime frui solere, pertinere te sine ulla mora provinciam successori concedere, praesertim cum sine suspicione tuae cupiditatis non possis illius cupiditatem refutare; ego utrumque meum puto esse, et, quid sentiam, ostendere et, quod feceris, defendere. 

Scripta iam epistola superiore accepi tuas litteras de publicanis, in quibus aequitatem tuam non potui non probare; felicitate a quid vellem consequi potuisses, ne eius ordinis, quem semper ornasti, rem aut voluntatem offenderes. Equidem non desinam tua decreta defendere, sed nosti consuetudinem hominum: scis, quam graviter inimici ipsi illi Q. Scaevolae fuerint; tibi tamen sum auctor, ut, si quibus rebus possis, eum tibi ordinem aut reconcilies aut mitiges: id etsi difficile est, tamen mihi videtur esse prudentiae tuae. 

== &lt;center&gt;X. Scr. Romae mense Decembri a.u.c. 700.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. L. VALERIO IURISCONSULTO&lt;/center&gt; ==
cur enim tibi hoc non gratificer, nescio, praesertim cum his temporibus audacia pro sapientia liceat uti. Lentulo nostro egi per litteras tuo nomine gratias diligenter; sed tu velim desinas iam nostris litteris uti et nos aliquando revisas et ibi malis esse, ubi aliquo numero sis, quam istic, ubi solus sapere videare; quamquam, qui istinc veniunt, partim te superbum esse dicunt, quod nihil respondeas, partim contumeliosum, quod male respondeas; sed iam cupio tecum coram iocari, quare fac, ut quam primum venias neque in Apuliam tuam accedas, ut possimus salvum venisse gaudere; nam, illo si veneris, tamquam Ulixes cognosces tuorum neminem.
&lt;/div&gt;
{{finis}}
[[en:Letters to friends/1.9]]</text>
      <sha1>43gnwmuy5zf75w3hoqgs4yg8ce19h1g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269510</id>
      <parentid>269461</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T20:50:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51884" sha1="ntx5k4820d6sqp5eulwr31tqilzik9i" xml:space="preserve">{{TextQuality|75%}}
{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus= [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares|Epistulae ad Familiares I]]
}}
{{Liber
|Ante=
|AnteNomen=
|Post=Liber II
|PostNomen=../Liber II
}}

&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;

{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scripta est epistula Romae Idibus Ianuariis a.u.c. 698.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.}}
{{pn|1.1|1}}Ego omni officio ac potius pietate erga te ceteris satisfacio omnibus, mihi ipse numquam satisfacio; tanta enim magnitudo est tuorum erga me meritorum, ut, quoniam tu nisi perfecta re de me non conquiesti, ego, quia non idem in tua causa efficio, vitam mihi esse acerbam putem. In causa haec sunt: Ammonius, regis legatus, aperte pecunia nos oppugnat, res agitur per eosdem creditores, per quos, cum tu aderas, agebatur; regis causa si qui sunt qui velint, qui pauci sunt, omnes rem ad Pompeium deferri volunt, senatus religionis calumniam non religione, sed malevolentia et illius regiae largitionis invidia comprobat. {{pn|1.2|2}}Pompeium et hortari et orare et iam liberius accusare et monere, ut magnam infamiam fugiat, non desistimus; sed plane nec precibus nostris nec admonitionibus relinquit locum, nam cum in sermone quotidiano, tum in senatu palam sic egit causam tuam, ut neque eloquentia maiore quisquam nec gravitate nec studio nec contentione agere potuerit, cum summa testificatione tuorum in se officiorum et amoris erga te sui. Marcellinum tibi esse iratum scis: is hac regia causa excepta ceteris in rebus se acerrimum tui defensorem fore ostendit. Quod dat, accipimus: quod instituit referre de religione et saepe iam retulit, ab eo deduci non potest. {{pn|1.3|3}}Res ante Idus acta sic est—nam haec Idibus mane scripsi—: Hortensii et mea et Luculli sententia cedit religioni de exercitu— teneri enim res aliter non potest—, sed ex illo senatus consulto, quod te referente factum est, tibi decernit, ut regem reducas, quod commodo rei publicae facere possis, ut exercitum religio tollat, te auctorem senatus retineat. Crassus tres legatos decernit, nec excludit Pompeium, censet enim etiam ex iis, qui cum imperio sint; Bibulus tres legatos ex iis, qui privati sint. Huic assentiuntur reliqui consulares praeter Servilium, qui omnino reduci negat oportere, et Volcatium, qui Lupo referente Pompeio decernit, et Afranium, qui assentitur Volcatio, quae res auget suspicionem Pompeii voluntatis [,nam advertebatur Pompeii familiares assentiri Volcacio. Laboratur vehementer; inclinata res est: Libonis et Hypsaei non obscura concursatio et contentio omniumque Pompeii familiarium studium in eam opinionem rem adduxerunt, ut Pompeius cupere videatur, cui qui nolunt, iidem tibi, quod eum ornasti, non sunt amici; {{pn|1.4|4}}non in causa auctoritatem eo minorem habemus, quod tibi debemus, gratiam autem nostram exstinguit hominum suspicio, quod Pompeio se gratificari putant. Ut in rebus multo ante, quam profectus es, ab ipso rege et ab intimis ac domesticis Pompeii clam exulceratis, deinde palam a consularibus exagitatis et in summam invidiam adductis, ita versamur: nostram fidem omnes, amorem tui absentis praesentes tui cognoscent; si esset in iis fides, in quibus summa esse debebat, non laboraremus. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.d. XVI. Kal. Februarias a.u.c. 698.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.}}
{{pn|2.1|1}}Idibus Ianuariis in senatu nihil est confectum, propterea quod dies magna ex parte consumptus est altercatione Lentuli consulis et Caninii tribuni pl. Eo die nos quoque multa verba fecimus maximeque visi sumus senatum commemoratione tuae voluntatis erga illum ordinem permovere. Itaque postridie placuit ut breviter sententiam diceremus; videbatur enim reconciliata nobis voluntas esse senatus, quod cum dicendo, tum singulis appellandis rogandisque perspexeram; itaque, cum sententia prima Bibuli pronuntiata esset, ut tres legati regem reducerent, secunda Hortensii, ut tu sine exercitu reduceres, tertia Volcatii, ut Pompeius reduceret, postulatum est, ut Bibuli sententia divideretur: quatenus de religione dicebat, cui quidem rei iam obsisti non poterat, Bibulo assensum est; de tribus legatis frequentes ierunt in alia omnia. {{pn|2.2|2}}Proxima erat Hortensii sententia, cum Lupus, tribunus pl., quod ipse de Pompeio retulisset, intendere coepit ante se oportere discessionem facere quam consulares. eius orationi vehementer ab omnibus reclamatum est, erat enim et iniqua et nova; consules neque concedebant neque valde repugnabant, diem consumi volebant—id quod est factum—, perspiciebant enim in Hortensii sententiam multis partibus plures ituros, quamquam aperte Volcatio assentirentur; multi rogabantur, atque id ipsum consulibus non invitis, nam ei Bibuli sententiam valere cupierant. {{pn|2.3|3}}Hac controversia usque ad noctem ducta senatus dimissus est. Ego eo die casu apud Pompeium coenavi nactusque tempus hoc magis idoneum quam umquam antea, quod post tuum discessum is dies honestissimus nobis fuerat in senatu, ita sum cum illo locutus, ut mihi viderer animum hominis ab omni alia cogitatione ad tuam dignitatem tuendam traducere: quem ego ipsum cum audio, prorsus eum libero omni suspicione cupiditatis; cum autem eius familiares omnium ordinum video, perspicio, id quod iam omnibus est apertum, totam rem istam iam pridem a certis hominibus non invito rege ipso consiliariisque eius esse corruptam. 

{{pn|2.4|4}}Haec scripsi a.d. XVI. Kal. Februarias ante lucem: eo die senatus erat futurus. Nos in senatu, quemadmodum spero, dignitatem nostram, ut potest in tanta hominum perfidia et iniquitate, retinebimus; quod ad popularem rationem attinet, hoc videmur esse consecuti, ut ne quid agi cum populo aut salvis auspiciis aut salvis legibus aut denique sine vi posset. De his rebus pridie, quam haec scripsi, senatus auctoritas gravissima intercessit, cui cum Cato et Caninius intercessissent, tamen est perscripta; eam ad te missam esse arbitror: de ceteris rebus, quidquid erit actum, scribam ad te et, ut quam rectissime agatur, omni mea cura opera, diligentia gratia providebo. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Ianuario a.u.c. 698.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.}}
{{pn|3.1|1}}A. Trebonio, qui in tua provincia magna negotia et ampla et expedita habet, multos annos utor valde familiariter: is cum antea semper et suo splendore et nostra ceterorumque amicorum commendatione gratiosissimus in provincia fuit, tum hoc tempore propter tuum in me amorem nostramque necessitudinem vehementer confidit his meis litteris se apud te gratiosum fore; {{pn|3.2|2}}quae ne spes eum fallat, vehementer rogo te commendoque tibi eius omnia negotia, libertos procuratores familiam, in primisque ut, quae T. Ampius de eius re decrevit, ea comprobes omnibusque rebus eum ita tractes, ut intelligat meam commendationem non vulgarem fuisse.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Ianuario (XV. Kal. Febr.) a.u.c. 698.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.}}
{{pn|4.1|1}}A.d. XVI. Kal. Febr. cum in senatu pulcherrime staremus, quod iam illam sententiam Bibuli de tribus legatis pridie eius diei fregeramus, unumque certamen esset relictum, cum sententia Volcatii, res ab adversariis nostris extracta est variis calumniis; causam enim frequenti senatu non magna varietate magnaque invidia eorum, qui a te causam regiam alio traferebant, obtinebamus. Eo die acerbum habuimus Curionem, Bibulum multo iustiorem, paene etiam amicum; Caninius et Cato negarunt se legem ullam ante comitia esse laturos. Senatus haberi ante Kalendas Februarias per legem Pupiam, id quod scis, non potest, neque mense Februario toto nisi perfectis aut reiectis legationibus. {{pn|4.2|2}}Haec tamen opinio est populi Romani, a tuis invidis atque obtrectatoribus nomen inductum fictae religionis, non tam ut te impediret, quam ut ne quis propter exercitus cupiditatem Alexandream vellet ire. Dignitatis autem tuae nemo est quin existimet habitam esse rationem ab senatu; nemo est enim, qui nesciat, quo minus discessio fieret, per adversarios tuos esse factum: qui nunc populi nomine, re autem vera sceleratissimo latrocinio si quae conabuntur agere, satis mihi provisum est, ut ne quid salvis auspiciis aut legibus aut etiam sine vi agere possent. {{pn|4.3|3}}Ego neque de meo studio neque de nonnullorum iniuria scribendum mihi esse arbitror; quid enim aut me ostentem, qui, si vitam pro tua dignitate profundam, nullam partem videar meritorum tuorum assecutus, aut de aliorum iniuriis querar, quod sine summo dolore facere non possum? Ego tibi a vi, hac praesertim imbecillitate magistratuum, praestare nihil possum: vi excepta possum confirmare te et senatus et populi Romani summo studio amplitudinem tuam retenturum. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|Va.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.d. III. Non. Februar. a.u.c. 698.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.}}
{{pn|5a.1|1}}Tametsi mihi nihil fuit optatius, quam ut primum abs te ipso, delude a ceteris omnibus quam gratissimus erga te esse cognoscerer, tamen afficior summo dolore eiusmodi tempora post tuam profectionem consecuta esse, ut et meam et ceterorum erga te fidem et benevolentiam absens experirere: te videre et sentire eandem fidem esse hominum in tua dignitate, quam ego in mea salute sum expertus, ex tuis litteris intellexi. {{pn|5a.2|2}}Nos cum maxime consilio studio, labore gratia de causa regia niteremur, subito exorta est nefaria Catonis promulgatio, quae nostra studia impediret et animos a minore cura ad summum timorem traduceret; sed tamen, in eius modi perturbatione rerum quamquam omnia sunt metuenda, nihil magis quam perfidiam timemus, et Catoni quidem, quoquo modo se res habet, profecto resistemus. {{pn|5a.3|3}}De Alexandrina re causaque regia tantum habeo polliceri, me tibi absenti tuisque praesentibus cumulate satisfacturum, sed vereor, ne aut eripiatur causa regia nobis aut deseratur, quorum utrum minus velim, non facile possum existimare; sed, si res coget, est quiddam tertium, quod nec Q. Selicio nec mihi displicebat, ut neque iacere regem pateremur nec nobis repugnantibus ad eum deferri, ad quem prope iam delatum existimatur. A nobis agentur omnia diligenter, ut neque, si quid obtineri poterit, non contendamus nec, si quid non obtinuerimus, repulsi esse videamur: {{pn|5a.4|4}}tuae sapientiae magnitudinisque animi est omnem amplitudinem et dignitatem tuam in virtute atque in rebus gestis tuis atque in tua gravitate positam existimare; si quid ex its rebus, quas tibi fortuna largita est, nonnullorum hominum perfidia detraxerit, id maiori illis fraudi quam tibi futurum. A me nullum tempus praetermittitur de tuis rebus et agendi et cogitandi; utor ad omnia Q. Selicio, neque enim prudentiorem quemquam ex tuis neque fide maiore esse iudico neque amantiorem tui. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|Vb.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Februario (post VI. Idus) a.u.c. 698.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.}}
{{pn|5b.1|1}}Hic quae agantur quaeque acta sint, [ea] te et litteris multorum et nuntiis cognosse arbitror; quae autem posita sunt in coniectura quaeque videntur fore, ea puto tibi a me scribi oportere. Posteaquam Pompeius et apud populum a.d. VIII. Idus Februarias, cum pro Milone diceret, clamore convicioque iactatus est in senatuque a Catone aspere et acerbe nimium magno silentio est accusatus, visus est mihi vehementer esse perturbatus; itaque Alexandrina causa, quae nobis adhuc integra est—nihil enim tibi detraxit senatus nisi id, quod per eandem religionem dari alteri non potest—, videtur ab illo plane esse deposita. {{pn|5b.2|2}}Nunc id speramus idque molimur, ut rex, cum intelligat sese, quod cogitabat, ut a Pompeio reducatur, assequi non posse et, nisi per te sit restitutus, desertum se atque abiectum fore, proficiscatur ad te: quod sine ulla dubitatione, si Pompeius paullum mode ostenderit sibi placere, faciet, sed nosti hominis tarditatem et taciturnitatem; nos tamen nihil, quod ad eam rem pertinent, praetermittimus. Ceteris iniuriis, quae propositae sunt a Catone, facile, ut spero, resistemus. Amicum ex consularibus neminem tibi esse video praeter Hortensium et Lucullum; ceteri sunt partim obscurius iniqui, partim non dissimulanter irati: tu fac animo forti magnoque sis speresque fore, ut fracto impetu levissimi hominis tuam pristinam dignitatem et gloriam consequare.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Februario a.u.c. 698.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.}}
{{pn|6.1|1}}Quae gerantur, accipies ex Pollione, qui omnibus negotiis non interfuit solum, sed praefuit. Me in summo dolore, quem [in] tuis rebus capio, maxime scilicet consolatur spes, quod valde suspicor fore, ut infringatur hominum improbitas et consiliis tuorum amicorum et ipsa die, quae debilitat cogitationes et inimicorum et proditorum tuorum; {{pn|6.2|2}}facile secundo loco me consolatur recordatio meorum temporum, quorum imaginem video in rebus tuis, nam, etsi minore in re violatur tua dignitas, quam mea afflicta est, tamen est tanta similitudo, ut sperem te mihi ignoscere, si ea non timuerim, quae ne tu quidem umquam timenda duxisti. Sed praesta te eum, qui mihi a teneris, ut Graeci dicunt, unguiculis es cognitus: illustrabit, mihi crede, tuam amplitudinem hominum iniuria. A me omnia summa in te studia officiaque exspecta: non fallam opinionem tuam.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Martio a.u.c. 698.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.}}
{{pn|7.1|1}}Legi tuas litteras, quibus ad me scribis gratum tibi esse, quod crebro certior per me fias de omnibus rebus et meam erga te benevolentiam facile perspicias: quorum alterum mihi, ut te plurimum diligam, facere necesse est, si volo is esse, quem tu me esse voluisti; alterum facio libenter, ut, quoniam intervallo locorum et temporum diiuncti sumus, per litteras tecum quam saepissime colloquar. Quod si rarius fiet, quam tu exspectabis, id erit causae, quod non eius generis meae litterae sunt, ut eas audeam temere committere: quoties mihi certorum hominum potestas erit, quibus recte dem, non praetermittam.

{{pn|7.2|2}}Quod scire vis, qua quisque in te fide sit et voluntate, difficile dictu est de singulis: unum illud audeo, quod antea tibi saepe significavi, nunc quoque re perspecta et cognita scribere, vehementer quosdam homines et eos maxime, qui te et maxime debuerunt et plurimum iuvare potuerunt, invidisse dignitati tuae simillimamque in re dissimili tui temporis nunc et nostri quondam fuisse rationem, ut, quos tu rei publicae causa laeseras, palam te oppugnarent, quorum auctoritatem, dignitatem voluntatemque defenderas, non tam memores essent virtutis tuae, quam laudis inimici. Quo quidem tempore, ut perscripsi ad te antea, cognovi Hortensium percupidum tui, studiosum Lucullum, ex magistratibus autem L. Racilium et fide et animo singulari; nam nostra propugnatio ac defensio dignitatis tuae propter magnitudinem beneficii tui fortasse plerisque officii maiorem auctoritatem habere videatur quam sententiae. {{pn|7.3|3}}Praeterea quidem de consularibus nemini possum aut studii erga te aut officii aut amici animi esse testis: etenim Pompeium, qui mecum saepissime non solum a me provocatus, sed etiam sua sponte de te communicare solet, scis temporibus illis non saepe in senatu fuisse; cui quidem litterae tuae, quas proxime miseras, quod facile intellexerim, periucundae fuerunt. Mihi quidem humanitas tua vel summa potius sapientia non iucunda solum, sed etiam admirabilis visa est; virum enim excellentem et tibi tua praestanti in eum liberalitate devinctum nonnihil suspicantem propter aliquorum opinionem suae cupiditatis te ab se abalienatum illa epistola retinuisti, qui mihi cum semper tuae laudi favere visus est, etiam ipso suspiciosissimo tempore Caniniano, tum vero lectis tuis litteris perspectus est a me toto animo de te ac de tuis ornamentis et commodis cogitare. {{pn|7.4|4}}Quare ea, quae scribam, sic habeto, me cum illo re saepe communicata de illius ad te sententia atque auctoritate scribere: quoniam senatus consultum nullum exstat, quo reductio regis Alexandrini tibi adempta sit, eaque, quae de ea perscripta est auctoritas, cui scis intercessum esse, ut ne quis omnino regem reduceret, tantam vim habet, ut magis iratorum hominum studium quam constantis senatus consilium esse videatur, te perspicere posse, qui Ciliciam Cyprumque teneas, quid efficere et quid consequi possis, et, si res facultatem habitura videatur, ut Alexandream atque Aegyptum tenere possis, esse et tuae et nostri imperii dignitatis Ptolemaide aut aliquo propinquo loco rege collocato te cum classe atque exercitu proficisci Alexandream, ut, eam cum pace praesidiisque firmaris, Ptolemaeus redeat in regnum; ita fore, ut et per te restituatur, quemadmodum senatus initio censuit, et sine multitudine reducatur, quemadmodum homines religiosi Sibyllae placere dixerunt. {{pn|7.5|5}}Sed haec sententia sic et illi et nobis probabatur, ut ex eventu homines de tuo consilio existimaturos videremus: si cecidisset, ut volumus et optamus, omnes te et sapienter et fortiter, si aliquid esset offensum, eosdem illos et cupide et temere fecisse dicturos: quare, quid assequi possis, non tam facile est nobis quam tibi, cuius prope in conspectu Aegyptus est, iudicare; nos quidem hoc sentimus, si exploratum tibi sit posse te illius regni potiri, non esse cunctandum, si dubium sit, non esse conandum. Illud tibi affirmo, si rem istam ex sententia gesseris, fore, ut absens a multis, cum redieris, ab omnibus collaudere, offensionem esse periculosam propter interpositam auctoritatem religionemque video; sed ego te, ut ad certam laudem adhortor, sic a dimicatione deterreo redeoque ad illud, quod initio scripsi, totius facti tui iudicium non tam ex consilio tuo quam ex eventu homines esse facturos. {{pn|7.6|6}}Quod si haec ratio rei gerendae periculosa tibi esse videbitur, placebat illud, ut, si rex amicis tuis, qui per provinciam atque imperium tuum pecunias ei credidissent, fidem suam praestitisset, et auxiliis eum tuis et copiis adiuvares; eam esse naturam et regionem provinciae tuae, ut illius reditum vel adiuvando confirmares vel negligendo impedires. In hac ratione quid res, quid causa, quid tempus ferat, to facillime optimeque perspicies; quid nobis placuisset, ex me potissimum putavi te scire oportere. 

{{pn|7.7|7}}Quod mihi de nostro statu, de Milonis familiaritate, de levitate et imbecillitate Clodii gratularis, minime miramur te tuis ut egregium artificem praeclaris operibus laetari: quamquam est incredibilis hominum perversitas—graviore enim verbo uti non libet—, qui nos, quos favendo in communi causa retinere potuerunt, invidendo abalienarunt; quorum malevolentissimis obtrectationibus nos scito de vetere illa nostra diuturnaque sententia prope iam esse depulsos, non nos quidem ut nostrae dignitatis simus obliti, sed ut habeamus rationem aliquando etiam salutis. Poterat utrumque praeclare, si esset fides, si gravitas in hominibus consularibus; sed tanta est in plerisque levitas, ut eos non tam constantia in re publica nostra delectet, quam splendor offendat. {{pn|7.8|8}}Quod eo liberius ad te scribo, quia non solum temporibus his, quae per te sum adeptus, sed iam olim nascenti prope nostrae laudi dignitatique favisti, simulque quod video non, ut antehac putabam, novitati esse invisum meae, in te enim, homine omnium nobilissimo, similia invidorum vitia perspexi, quem tamen illi esse in principibus facile sunt passi, evolare altius certe noluerunt. Gaudeo tuam dissimilem fuisse fortunam, multum enim interest, utrum laus imminuatur, an salus deseratur; me meae tamen ne nimis poeniteret, tua virtute perfectum est, curasti enim, ut plus additum ad memoriam nominis nostri quam demptum de fortuna videretur. {{pn|7.9|9}}Te vero emoneo cum beneficiis tuis, tum amore incitatus meo, ut omnem gloriam, ad quam a pueritia inflammatus fuisti, omni cura atque industria consequare magnitudinemque animi tui, quam ego semper sum admiratus semperque amavi, ne umquam inflectas cuiusquam iniuria. Magna est hominum opinio de te, magna commendatio liberalitatis, magna memoria consulatus tui: haec profecto vides quanto expressiora quantoque illustriora futura sint, cum aliquantum ex provincia atque ex imperio laudis accesserit; quamquam te ita gerere volo, quae per exercitum atque imperium gerenda sunt, ut haec multo ante meditere, huc te pares, haec cogites, ad haec te exerceas sentiasque id, quod quia semper sperasti, non dubito quin adeptus intelligas, te facillime posse obtinere summum atque altissimum gradum civitatis: quae quidem mea cohortatio ne tibi inanis aut sine causa suscepta videatur, illa me ratio movit, ut te ex nostris eventis communibus admonendum putarem, ut considerares, in omni reliqua vita quibus crederes, quos caveres.

{{pn|7.10|10}}Quod scribis te velle scire, qui sit rei publicae status, summa dissensio est, sod contentio dispar; nam, qui plus opibus, armis, potentia valent, profecisse tantum mihi videntur stultitia et inconstantia adversariorum, ut etiam auctoritate iam plus valerent: itaque perpaucis adversantibus omnia, quae ne per populum quidem sine seditione se assequi arbitrabantur, per senatum consecuti sunt; nam et stipendium Caesari decretum est et decem legati et, ne lege Sempronia succederetur, facile perfectum est. Quod eo ad te brevius scribo, quia me status hic rei publicae non delectat; scribo tamen, ut te admoneam, quod ipse litteris omnibus a pueritia deditus experiendo tamen magis quam discendo cognovi, tu tuis rebus integris discas, neque salutis nostrae rationem habendam nobis esse sine dignitate neque dignitatis sine salute.

{{pn|7.11|11}}Quod mihi de filia et de Crassipede gratularis, agnosco humanitatem tuam speroque et opto nobis hanc coniunctionem voluptati fore. Lentulum nostrum, eximia spe summae virtutis adolescentem, cum ceteris artibus, quibus studuisti semper ipse, tun in primis imitatione tui fac erudias, nulla enim erit hac praestantior disciplina: quem nos, et quia tuus et quia te dignus est filius et quia nos diligit semperque dilexit, in primis amamus carumque habemus. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Ianuario a.u.c. 699.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.}}
{{pn|8.1|1}}De omnibus rebus, quae ad te pertinent, quid actum, quid constitutum sit, quid Pompeius susceperit, optime ex M. Plaetorio cognosces, qui non solum interfuit his rebus, sed etiam praefuit neque ullum officium erga te hominis amantissimi, prudentissimi, diligentissimi praetermisit. Ex eodem de toto statu rerum communium cognosces; quae quales sint, non facile est scribere: sunt quidem certe in amicorum nostrorum potestate, atque ita, ut nullam mutationem umquam hac hominum aetate habitura res esse videatur. {{pn|8.2|2}}Ego quidem, ut debeo et ut tute mihi praecepisti et ut me pietas utilitasque cogit, me ad eius rationes adiungo, quem tu in meis rationibus tibi esse adiungendum putasti; sed te non praeterit, quam sit difficile sensum in re publica, praesertim rectum et confirmatum, deponere. Verumtamen ipse me conformo ad eius voluntatem, a quo honeste dissentire non possum, neque id facio, ut forsitan quibusdam videar, simulatione, tantum enim animi inductio et mehercule amor erga Pompeium apud me valet, ut, quae illi utilia sunt et quae ille vult, ea mihi omnia iam et recta et vera videantur, neque, ut ego arbitror, errarent ne adversarii quidem eius, si, cum pares esse non possent, pugnare desisterent. {{pn|8.3|3}}Me quidem etiam illa res consolatur, quod ego is sum, cui vel maxime concedant omnes, ut vel ea defendam, quae Pompeius velit, vel taceam vel etiam, id quod mihi maxime libet, ad nostra me studia referam litterarum: quod profecto faciam, si mihi per eiusdem amicitiam licebit; quae enim proposita fuerant nobis, cum et honoribus amplissimis et laboribus maximis perfuncti essemus, dignitas in sententiis dicendis, libertas in re publica capessenda, ea sublata tota sunt, nec mihi magis quam omnibus, nam aut assentiendum est nulla cum gravitate paucis aut frustra dissentiendum.

{{pn|8.4|4}}Haec ego ad te ob eam causam maxime scribo, ut iam de tua quoque ratione meditere. Commutata tota ratio est senatus, iudiciorum, rei totius publicae: otium nobis exoptandum est, quod ii, qui potiuntur rerum, praestaturi videntur, si quidam homines patientius eorum potentiam ferre potuerint; dignitatem quidem illam consularem fortis et constantis senatoris nihil est quod cogitemus: amissa culpa est eorum, qui a senatu et ordinem coniunctissimum et hominem clarissimum abalienarunt. {{pn|8.5|5}}Sed, ut ad ea, quae coniunctiora rebus tuis sunt, revertar, Pompeium tibi valde amicum esse cognovi et eo tu consule, quantum ego perspicio, omnia, quae voles, obtinebis, quibus in rebus me sibi ille affixum habebit neque a me ulla res, quae ad te pertineat, negligetur, neque enim verebor, ne sim ei molestus, cui iucundum erit etiam propter se ipsum, cum me esse gratum videbit. {{pn|8.6|6}}Tu velim tibi ita persuadeas, nullam rem esse minimam, quae ad te pertineat, quae mihi non carior sit quam meae res omnes, idque cum sentiam, sedulitate mihimet ipse satisfacere possum, re quidem ipsa ideo mihi non satisfacio, quod nullam partem tuorum meritorum non modo referenda, sed ne cogitanda quidem gratia consequi possum.

{{pn|8.7|7}}Rem te valde bene gessisse rumor erat; exspectabantur litterae tuae, de quibus eramus iam cum Pompeio locuti, quae si erunt allatae, nostrum studium exstabit in conveniendis magistratibus et senatoribus, ceteraque, quae ad te pertinebunt, cum etiam plus contenderimus, quam possumus, minus tamen faciemus, quam debemus.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Octobri a.u.c. 700.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO IMP.}}
{{pn|9.1|1}}Periucundae mihi fuerunt litterae tuae, quibus intellexi te perspicere meam in te pietatem—quid enim dicam benevolentiam, cum illud ipsum gravissimum et sanctissimum nomen pietatis levius mihi meritis erga me tuis esse videatur?—; quod autem tibi grata mea erga te studia scribis esse, facis tu quidem abundantia quadam amoris, ut etiam grata sint ea, quae praetermitti sine nefario scelere non possunt, tibi autem multo notior atque illustrior meus in te animus esset, si hoc tempore omni, quo diiuncti fuimus, et una et Romae fuissemus: {{pn|9.2|2}}nam in eo ipso, quod te ostendis esse facturum quodque et in primis potes et ego a te vehementer exspecto, in sententiis senatoriis et in omni actione atque administratione rei publicae floruissemus—de qua ostendam equidem paullo post qui sit meus sensus et status, et rescribam tibi ad ea, quae quaeris—, sed certe et ego te auctore amicissimo ac sapientissimo et tu me consiliario fortasse non imperitissimo, fideli quidem et benevolo certe, usus esses—quamquam tua quidem causa te esse imperatorem provinciamque bene gestis rebus cum exercitu victore obtinere, ut debeo, laetor—, sed certe, qui tibi ex me fructus debentur, eos uberiores et praestantiores praesens capere potuisses; in eis vero ulciscendis, quos tibi partim inimicos esse intelligis propter tuam propugnationem salutis meae, partim invidere propter illius actionis amplitudinem et gloriam, mirificum me tibi comitem praebuissem, quamquam ille perennis inimicus amicorum suorum, qui tuis maximis beneficiis ornatus in te potissimum fractam illam et debilitatam vim suam contulit, nostram vicem ultus est ipse sese, ea est enim conatus, quibus patefactis nullam sibi in posterum non modo dignitatis, sed ne libertatis quidem partem reliquit. {{pn|9.3|3}}Te autem, etsi mallem in meis rebus expertum quam etiam in tuis, tamen in molestia gaudeo eam fidem cognosse hominum non ita magna mercede, quam ego maximo dolore cognoram; de qua ratione tota iam videtur mihi exponendi tempus dari, ut tibi rescribam ad ea, quae quaeris.

{{pn|9.4|4}}Certiorem te per litteras scribis esse factum me cum Caesare et cum Appio esse in gratia teque id non reprehendere ascribis; Vatinium autem scire te velle ostendis quibus rebus adductus defenderim et laudarim, quod tibi ut planius exponam, altius paullo rationem consiliorum meorum repetam necesse est.

Ego me, Lentule, initio rerum atque actionum tuarum non solum meis, sed etiam rei publicae restitutum putabam et, quoniam tibi incredibilem quendam amorem et omnia in te ipsum summa ac singularia studia deberem, rei publicae, quae te in me restituendo multum adiuvisset, eum certe me animum merito ipsius debere arbitrabar, quem antea tantummodo communi officio civium, non aliquo erga me singulari beneficio debitum praestitissem. Hac me mente fuisse et senatus ex me te consule audivit et tu in nostris sermonibus collocutionibusque ipsi vidisti. {{pn|9.5|5}}Etsi iam primis temporibus illis multis rebus meus offendebatur animus, cum te agente de reliqua nostra dignitate aut occulta nonnullorum odia aut obscura in me studia cernebam; nam neque de monumentis meis ab iis adiutus es, a quibus debuisti, neque de vi nefaria, qua cum fratre eram domo expulsus, neque hercule in iis ipsis rebus, quae, quamquam erant mihi propter rei familiaris naufragia necessariae, tamen a me minimi putabantur, in meis damnis ex auctoritate senatus sarciendis eam voluntatem, quam exspectaram, praestiterunt: quae cum viderem—neque erant obscura—, non tamen tam acerba mihi haec accidebant, quam erant illa grata, quae fecerant; {{pn|9.6|6}}itaque, quamquam et Pompeio plurimum, te quidem ipso praedicatore ac teste, debebam et eum non solum beneficio, sed amore etiam et perpetuo quodam iudicio meo diligebam, tamen non reputans, quid ille vellet, in omnibus meis sententiis de re publica pristinis permanebam. {{pn|9.7|7}}Ego sedente Cn. Pompeio, cum, ut laudaret P. Sestium, introisset in urbem dixissetque testis Vatinius me fortuna et felicitate C. Caesaris commotum illi amicum esse coepisse, dixi me eam M. Bibuli fortunam, quam ille afflictam putaret, omnium triumphis victoriisque anteferre, dixique eodem teste alio loco eosdem esse, qui Bibulum exire domo prohibuissent, et qui me coegissent: tota vero interrogatio mea nihil habuit nisi reprehensionem illius tribunatus; in quo omnia dicta sunt libertate animoque maximo de vi, de auspiciis, de donatione regnorum, neque vero hac in causa modo, sed constanter saepe in senatu: {{pn|9.8|8}}quin etiam Marcellino et Philippo consulibus Nonis Aprilibus mihi est senatus assensus, ut de agro Campano frequenti senatu Idibus Maiis referretur; num potui magis in arcem illius causae invadere aut magis oblivisci temporum meorum, meminisse actionum? Hac a me sententia dicta magnus animorum motus est factus cum eorum, quorum oportuit, tum illorum etiam, quorum numquam putaram: {{pn|9.9|9}}nam hoc senatus consulto in meam sententiam facto Pompeius, cum mihi nihil ostendisset se esse offensum, in Sardiniam et in Africam profectus est eoque itinere Lucam ad Caesarem venit; ibi multa de mea sententia questus est Caesar, quippe qui etiam Ravennae Crassum ante vidisset ab eoque in me esset incensus; sane moleste Pompeium id ferre constabat, quod ego, cum audissem ex aliis, maxime ex meo fratre cognovi, quem cum in Sardinia Pompeius paucis post diebus, quam Luca discesserat, convenisset, &quot;te&quot;, inquit, &quot;ipsum cupio; nihil opportunius potuit accidere: nisi cum Marco fratre diligenter egeris, dependendum tibi est, quod mihi pro illo spopondisti&quot;; quid multa? questus est graviter: sua merita commemoravit; quid egisset saepissime de actis Caesaris cum ipso meo fratre quidque sibi is de me recepisset, in memoriam redegit seque, quae de mea salute egisset, voluntate Caesaris egisse ipsum meum fratrem testatus est; cuius causam dignitatemque mihi ut commendaret, rogavit, ut eam ne oppugnarem, si nollem aut non possem tueri. {{pn|9.10|10}}Haec cum ad me frater pertulisset et cum tamen Pompeius ad me cum mandatis Vibullium misisset, ut integrum mihi de causa Campana ad suum reditum reservarem, collegi ipse me et cum ipsa quasi re publica collocutus sum, ut mihi tam multa pro se perpesso atque perfuncto concederet, ut officium meum memoremque in bene meritos animum fidemque fratris mei praestarem, eumque, quem bonum civem semper habuisset, bonum virum esse pateretur. In illis autem meis actionibus sententiisque omnibus, quae Pompeium videbantur offendere, certorum hominum, quos iam debes suspicari, sermones perferebantur ad me, qui cum illa sentirent in re publica, quae ego agebam, semperque sensissent, me tamen non satisfacere Pompeio Caesaremque inimicissimum mihi futurum gaudere se aiebant; erat hoc mihi dolendum, sed multo illud magis, quod inimicum meum—meum autem? immo vero legum, iudiciorum, otii, patriae, bonorum omnium—sic amplexabantur, sic in manibus habebant, sic fovebant, sic me praesente osculabantur, non illi quidem ut mihi stomachum facerent, quem ego funditus perdidi, sed certe ut facere se arbitrarentur: hic ego, quantum humano consilio efficere potui, circumspectis rebus meis omnibus rationibusque subductis summam feci cogitationum mearum omnium, quam tibi, si potero, breviter exponam.

{{pn|9.11|11}}Ego, si ab improbis et perditis civibus rem publicam teneri viderem, sicut et meis temporibus scimus et nonnullis aliis accidisse, non modo praemiis, quae apud me minimum valent, sed ne periculis quidem compulsus ullis, quibus tamen moventur etiam fortissimi viri, ad eorum causam me adiungerem, ne si summa quidem eorum in me merita constarent; cum autem in re publica Cn. Pompeius princeps esset vir, is, qui hanc potentiam et gloriam maximis in rem publicam meritis praestantissimisque rebus gestis esset consecutus cuiusque ego dignitatis ab adolescentia fautor, in praetura autem et in consulatu adiutor etiam exstitissem, cumque idem auctoritate et sententia per se, consiliis et studiis tecum me adiuvisset meumque inimicum unum in civitate haberet inimicum, non putavi famam inconstantiae mihi pertimescendam, si quibusdam in sententiis paullum me immutassem meamque voluntatem ad summi viri de meque optime meriti dignitatem aggregassem.

{{pn|9.12|12}}In hac sententia complectendus erat mihi Caesar, ut vides, in coniuncta et causa et dignitate: hic multum valuit cum vetus amicitia, quam tu non ignoras mild et Quinto fratri cum Caesare fuisse, tum humanitas eius ac liberalitas brevi tempore et litteris et officiis perspecta nobis et cognita; vehementer etiam res ipsa publica me movit, quae mihi videbatur contentionem, praesertim maximis rebus a Caesare gestis, cam illis viris nolle fieri et, ne fieret, vehementer recusare; gravissime autem me in hanc mentem impulit et Pompeii fides, quam de me Caesari dederat, et fratris mei, quam Pompeio; erant praeterea haec animadvertenda in civitate, quae sunt apud Platonem nostrum scripta divinitus, quales in re publica principes essent, tales reliquos solere esse cives. Tenebam memoria nobis consulibus ea fundamenta iacta iam ex Kalendis Ianuariis confirmandi senatus, ut neminem mirari oporteret Nonis Decembr. tantum vel animi fuisse in illo ordine vel auctoritatis, idemque memineram nobis privatis usque ad Caesarem et Bibulum consules, cum sententiae nostrae magnum in senatu pondus haberent, unum fere sensum fuisse bonorum omnium. {{pn|9.13|13}}Postea, cum tu Hispaniam citeriorem cum imperio obtineres neque res publica consules haberet, sed mercatores provinciarum et seditionum servos ac ministros, iecit quidam casus caput meum quasi certaminis causa in mediam contentionem dissensionemque civilem, quo in discrimine cum mirificus senatus, incredibilis Italiae totius, singularis omnium bonorum consensus in me tuendo exstitisset, non dicam, quid acciderit—multorum est enim et varia culpa—, tantum dicam brevi, non mihi exercitum, sed duces defuisse. In quo, ut iam sit in iis culpa, qui me non defenderunt, non minor est in iis, qui reliquerunt, et, si accusandi sunt, si qui pertimuerunt, magis etiam reprehendendi, si qui se timere simularunt: illud quidem certe nostrum consilium iure laudandum est, qui meos cives et a me conservatos et me servare cupientes spoliatos ducibus servis armatis obiici noluerim declararique maluerim, quanta vis esse potuisset in consensu bonorum, si iis pro me stante pugnare licuisset, cum afflictum excitare potuissent; quorum quidem animum tu non perspexisti solum, cum de me ageres, sed etiam confirmasti atque tenuisti. {{pn|9.14|14}}Qua in causa—non modo non negabo, sed etiam semper et meminero et praedicabo libenter—usus es quibusdam nobilissimis hominibus fortioribus in me restituendo, quam fuerant iidem in tenendo: qua in sententia si constare voluissent, suam auctoritatem simul cum salute mea recuperassent, recreatis enim bonis viris consulatu tuo et constantissimis atque optimis actionibus tuis excitatis, Cn. Pompeio praesertim ad causam adiuncto, cum etiam Caesar rebus maximis gestis singularibus ornatus et novis honoribus ac iudiciis senatus ad auctoritatem eius ordinis adiungeretur, nulli improbo civi locus ad rem publicam violandam esse potuisset; {{pn|9.15|15}}sed attende, quaeso, quae sint consecuta. Primum illa furia muliebrium religionum, qui non pluris fecerat Bonam deam quam tres sorores, impunitatem est illorum sententiis assecutus, qui, cum tribunus pl. poenas a seditioso civi per bonos viros iudicio persequi vellet, exemplum praeclarissimum in posterum vindicandae seditionis de re publica sustulerunt iidemque postea non meum monumentum—non enim illae manubiae meae, sed operis locatio mea fuerat—, monumentum vero senatus hostili nomine et cruentis inustum litteris esse passi sunt: qui me homines quod salvum esse voluerunt, est mihi gratissimum; sed vellem non solum salutis meae, quemadmodum medici, sed, ut aliptae, etiam virium et coloris rationem habere voluissent: nunc, ut Apelles Veneris caput et summa pectoris politissima arte perfecit, reliquam partem corporis inchoatam reliquit, sic quidam homines in capite meo solum elaborarunt, reliquum corpus imperfectum ac rude reliquerunt; {{pn|9.16|16}}in quo ego spem fefelli non modo invidorum, sed etiam inimicorum meorum, qui de uno acerrimo et fortissimo viro meoque iudicio omnium magnitudine animi et constantia praestantissimo, Q. Metello L. f., quondam falsam opinionem acceperant, quem post reditum dictitant fracto animo et demisso fuisse;—est vero probandum, qui et summa voluntate cesserit et egregia animi alacritate afuerit neque sane redire curarit, eum ob id ipsum fractum fuisse, in quo cum omnes homines, tum M. illum Scaurum, singularem virum, constantia et gravitate superasset!—; sed, quod de illo acceperant aut etiam suspicabantur, de me idem cogitabant, abiectiore animo me futurum, cum res publica maiorem etiam mihi animum, quam umquam habuissem, daret, cum declarasset se non potuisse me uno civi carere cumque Metellum unius tribune pl. rogatio, me universa res publica duce senatu comitante Italia, referente consule promulgantibus octo tribunis, comitiis centuriatis cunctis ordinibus hominibus incumbentibus, omnibus denique suis viribus reciperavisset. {{pn|9.17|17}}Neque vero ego mihi postea quidquam assumpsi neque hodie assumo, quod quemquam malevolentissimum iure possit offendere: tantum enitor, ut neque amicis neque etiam alienioribus opera, consilio, labore desim. Hic meae vitae cursus offendit eos fortasse, qui splendorem et speciem huius vitae intuentur, sollicitudinem autem et laborem perspicere non possunt; illud vero non obscure queruntur, in meis sententiis, quibus ornem Caesarean, quasi desciscere me a pristina causa. Ego autem cum illa sequor, quae paullo ante proposui, tum hoc non in postremis, de quo coeperam exponere: non offendes eundem bonorum sensum, Lentule, quem reliquisti, qui confirmatus consulatu nostro, nonnumquam postea interruptus, afflictus ante te consulem, recreatus abs te totus est nunc ab iis, a quibus tuendus fuerat, derelictus, idque non solum fronte atque vultu, quibus simulatio facillime sustinetur, declarant ii, qui tum in nostro illo statu optimates nominabantur, sed etiam sententia saepe iam tabellaque docuerunt; {{pn|9.18|18}}itaque tota iam sapientium civium, qualem me et esse et numerari volo, et sententia et voluntas mutata esse debet, id enim iubet idem ille Plato, quem ego vehementer auctorem sequor, &quot;tantum contendere in re publica, quantum probare tuis civibus posses; vim neque parenti nec patriae afferre oportere.&quot; Atque hanc quidem ille causam sibi ait non attingendae rei publicae fuisse, quod, cum offendisset populum Atheniensem prope iam desipientem senectute cumque eum nec persuadendo nec cogendo regi posse vidisset, cum persuaderi posse diffideret, cogi fas esse non arbitraretur: mea ratio fuit alia, quod neque desipiente populo nec integra re mihi ad consulendum, capesseremne rem publicam, implicatus tenebar, sed laetatus tamen sum, quod mihi liceret in eadem causa et mihi utilia et cuivis bono recta defendere; huc accessit commemoranda quaedam et divina Caesaris in me fratremque meum liberalitas: qui mihi, quascumque res gereret, tuendus esset, nunc in tanta felicitate tantisque victoriis, etiamsi in nos non is esset, qui est, tamen ornandus videretur; sic enim te existimare velim, cum a vobis, meae salutis auctoribus, discesserim, neminem esse, cuius officiis me tam esse devinctum non solum confitear, sed etiam gaudeam.

{{pn|9.19|19}}Quod quoniam tibi eui, facilia sunt ea, quae a me de Vatinio et de Crasso requiris; nam, de Appio quod scribis, sicuti de Caesare, te non reprehendere, gaudeo tibi consilium probari meum. De Vatinio autem, primum reditus intercesserat in gratiam per Pompeium, statim ut ille praetor est factus, cum quidem ego eius petitionem gravissimis in senatu sententiis oppugnassem, neque tam illius laedendi causa quam defendendi atque ornandi Catonis; post autem Caesaris, ut illum defenderem, mira contentio est consecuta. Cur autem laudarim, peto a te, ut id a me neve in hoc reo neve in aliis requiras, ne tibi ego idem reponam, cum veneris—tametsi possum vel absenti, recordare enim, quibus laudationem ex ultimis terris miseris; nec hoc pertimueris, nam a me ipso laudantur et laudabuntur iidem—; sed tamen defendendi Vatinii fuit etiam ille stimulus, de quo in iudicio, cum illum defenderem, dixi me facere quiddam, quod in Eunucho parasitus suaderet militi:
&lt;poem&gt;::ubi nominabit Phaedriam, tu Pamphilam
::continuo; si quando illa dicet: &quot;Phaedriam
::intromittamus commissatum&quot;, tu: &quot;Pamphilam
::cantatum provocemus&quot;; si laudabit haec
::illius formam, tu huius contra; denique
::par pro pari referto, quod eam mordeat.&lt;/poem&gt;Sic petivi a iudicibus, ut, quoniam quidam nobiles homines et de me optime meriti nimis amarent inimicum meum meque inspectante saepe eum in senatu modo severe seducerent, modo familiariter atque hilare amplexarentur, quoniamque illi haberent suum Publium, darent mihi ipsi alium Publium, in quo possem illorum animos mediocriter lacessitus leviter repungere; neque solum dixi, sed etiam saepe facio deis hominibusque approbantibus. {{pn|9.20|20}}Habes de Vatinio: nunc cognosce de Crasso. Ego, cum mihi cum illo magna iam gratia esset, quod eius omnes gravissimas iniurias communis concordiae causa voluntaria quadam oblivione contriveram, repentinam eius defensionem Gabinii, quem proximis superioribus diebus acerrime oppugnasset, tamen, si sine ulla mea contumelia suscepisset, tulissem; sed, cum me disputantem, non lacessentem laesisset, exarsi non solum praesenti, credo, iracundia—nam ea tam vehemens fortasse non fuisset—, sed, cum inclusum illud odium multarum eius in me iniuriarum, quod ego effudisse me omne arbitrabar, residuum tamen insciente me fuisset, omne repente apparuit: quo quidem tempore ipso quidam homines, et iidem illi, quos saepe nutu significationeque appello, cum se maximum fructum cepisse dicerent ex libertate mea meque tum denique sibi esse visum rei publicae, qualis fuissem, restitutum cumque ea contentio mihi magnum etiam foris fructum tulisset, gaudere se dicebant mihi et illum inimicum et eos, qui in eadem causa essent, numquam amicos futuros; quorum iniqui sermones cum ad me per homines honestissimos perferrentur cumque Pompeius ita contendisset, ut nihil umquam magis, ut cum Crasso redirem in gratiam, Caesarque per litteras maxima se molestia ex illa contentione affectum ostenderet, habui non temporum solum rationem meorum, sed etiam naturae, Crassusque, ut quasi testata populo Romano esset nostra gratia, paene a meis Laribus in provinciam est profectus—nam, cum mihi condixisset, coenavit apud me in mei generi Crassipedis hortis—, quamobrem eius causam, quod te scribis audisse, magna illius commendatione susceptam defendi in senatu, sicut mea fides postulabat.

{{pn|9.21|21}}Accepisti, quibus rebus adductus quamque rem causamque defenderim quique meus in re publica sit pro mea parte capessenda status; de quo sic velim statuas, me haec eadem sensurum fuisse, si mihi integra omnia ac libera fuissent: nam neque pugnandum arbitrarer contra tantas opes neque delendum, etiamsi id fieri posset, summorum civium principatum nec permanendum in una sententia conversis rebus ac bonorum voluntatibus mutatis, sed temporibus assentiendum; numquam enim in praestantibus in re publica gubernanda viris laudata est in una sententia perpetua permansio, sed, ut in navigando tempestati obsequi artis est, etiamsi portum tenere non queas, cum vero id possis mutata velificatione assequi, stultum est eum tenere cum periculo cursum, quem ceperis, potius quam eo commutato quo velis tamen pervenire, sic, cum omnibus nobis in administranda re publica propositum esse debeat id, quod a me saepissime dictum est, cum dignitate otium, non idem semper dicere, sed idem semper spectare debemus. Quamobrem, ut paullo ante posui, si essent omnia mihi solutissima, tamen in re publica non alius essem, atque nunc sum; cum vero in hunc sensum et alliciar beneficiis hominum et compellar iniuriis, facile patior ea me de re publica sentire ac dicere, quae maxime cum mihi, tum etiam rei publicae rationibus putem conducere, apertius autem haec ago ac saepius, quod et Quintus, frater meus, legatus est Caesaris et nullum meum minimum dictum, non modo factum, pro Caesare intercessit, quod ille non ita illustri gratia exceperit, ut ego eum mihi devinctum putarem: itaque eius omni et gratia, quae summa est, et opibus, quas intelligis esse maximas, sic fruor, ut meis, nec mihi aliter potuisse videor hominum perditorum de me consilia frangere, nisi cum praesidiis iis, quae semper habui, nunc etiam potentium benevolentiam coniunxissem.

{{pn|9.22|22}}His ego consiliis, si te praesentem habuissem, ut opinio mea fert, essem usus eisdem—novi enim temperantiam et moderationem naturae tuae, novi animum cum mihi amicissimum, tum nulla in ceteros malevolentia suffusum, contraque cum magnum et excelsum, tum etiam apertum et simplicem; vidi ego quosdam in te tales, quales te eosdem in me videre potuisti: quae me moverunt, movissent eadem te profecto—; sed, quocumque tempore mihi potestas praesentis tui fuerit, tu eris omnium moderator consiliorum meorum, tibi erit eidem, cui salus mea fuit, etiam dignitas curae: me quidem certe tuarum actionum, sententiarum, voluntatum, rerum denique omnium socium comitemque habebis, neque mihi in omni vita res tam erit ulla proposita, quam ut quotidie vehementius te de me optime meritum esse laetere.

{{pn|9.23|23}}Quod rogas, ut mea tibi scripta mittam, quae post discessum tuum scripserim, sunt orationes quaedam, quas Menocrito dabo, neque ita multae, ne pertimescas. Scripsi etiam—nam ab orationibus diiungo me fere referoque ad mansuetiores Musas, quae me nunc maxime, sicut iam a prima adolescentia delectarunt—scripsi igitur Aristotelio more, quemadmodum quidem volui, tres libros in disputatione ac dialogo &quot;de oratore&quot;, quos arbitror Lentulo tuo fore non inutiles, abhorrent enim a communibus praeceptis atque omnem antiquorum, et Aristoteliam et Isocratiam, rationem oratoriam complectuntur. Scripsi etiam versibus tres libros de temporibus meis, quos iam pridem ad te misissem, si esse edendos putassem— sunt enim testes et erupt sempiterni meritorum erga me tuorum meaeque pietatis—, sed, quia verebar non eos, qui se laesos arbitrarentur—etenim id feci parce et molliter—, sed eos, quos erat infinitum bene de me meritos omnes nominare; quos tamen ipsos libros, si quem, cui recte committam, invenero, curabo ad te perferendos. Atque istam quidem partem vitae consuetudinisque nostrae totam ad te defero: quantum litteris, quantum studiis, veteribus nostris delectationibus, consequi poterimus, id omne ad arbitrium tuum, qui haec semper amasti, libentissime conferemus.

{{pn|9.24|24}}Quae ad me de tuis rebus domesticis scribis quaeque mihi commendas, ea tantae mihi curae sunt, ut me nolim admoneri, rogari vero sine magno dolore vix possim. Quod de Quinti fratris negotio scribis, te priore aestate, quod morbo impeditus in Ciliciam non transieris, conficere non potuisse, nunc autem omnia facturum, ut conficias, id scito esse eiusmodi, ut frater meus vere existimet adiuncto isto fundo patrimonium fore suum per te constitutum. Tu me de tuis rebus omnibus et de Lentuli tui nostrique studiis et exercitationibus velim quam familiarissime certiorem et quam saepissime facias existimesque neminem cuiquam neque cariorem neque iucundiorem umquam fuisse, quam te mihi, idque me non modo ut tu sentias, sed ut omnes gentes etiam et posteritas omnis intelligat esse facturum.

{{pn|9.25|25}}Appius in sermonibus antea dictitabat, postea dixit etiam in senatu palam sese, si licitum esset legem curiatam ferre, sortiturum esse cum collega provincias, si curiata lex non esset, se comparaturum cum collega tibique successurum: legemque curiatam consuli ferri opus esse, necesse non esse; se, quoniam ex senatus consulto provinciam haberet, lege Cornelia imperium habiturum, quoad in urbem introisset. Ego, quid ad te tuorum quisque necessariorum scribat, nescio; varias esse opiniones intelligo: sunt, qui patent posse te non decedere, quod sine lege curiata tibi succedatur; sunt etiam, qui, si decedas, a te relinqui posse, qui provinciae praesit: mihi non tam de iure certum est—quamquam ne id quidem valde dubium est—quam illud, ad tuam summam amplitudinem, dignitatem, libertatem, qua te scio libentissime frui solere, pertinere te sine ulla mora provinciam successori concedere, praesertim cum sine suspicione tuae cupiditatis non possis illius cupiditatem refutare; ego utrumque meum puto esse, et, quid sentiam, ostendere et, quod feceris, defendere.

{{pn|9.26|26}}Scripta iam epistola superiore accepi tuas litteras de publicanis, in quibus aequitatem tuam non potui non probare; felicitate a quid vellem consequi potuisses, ne eius ordinis, quem semper ornasti, rem aut voluntatem offenderes. Equidem non desinam tua decreta defendere, sed nosti consuetudinem hominum: scis, quam graviter inimici ipsi illi Q. Scaevolae fuerint; tibi tamen sum auctor, ut, si quibus rebus possis, eum tibi ordinem aut reconcilies aut mitiges: id etsi difficile est, tamen mihi videtur esse prudentiae tuae. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|X.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Decembri a.u.c. 700.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. L. VALERIO IURISCONSULTO}}
{{ancora+|10}}cur enim tibi hoc non gratificer, nescio, praesertim cum his temporibus audacia pro sapientia liceat uti. Lentulo nostro egi per litteras tuo nomine gratias diligenter; sed tu velim desinas iam nostris litteris uti et nos aliquando revisas et ibi malis esse, ubi aliquo numero sis, quam istic, ubi solus sapere videare; quamquam, qui istinc veniunt, partim te superbum esse dicunt, quod nihil respondeas, partim contumeliosum, quod male respondeas; sed iam cupio tecum coram iocari, quare fac, ut quam primum venias neque in Apuliam tuam accedas, ut possimus salvum venisse gaudere; nam, illo si veneris, tamquam Ulixes cognosces tuorum neminem.
&lt;/div&gt;
{{Liber
|Ante=
|AnteNomen=
|Post=Liber II
|PostNomen=../Liber II
}}
{{finis}}
[[en:Letters to friends/1.9]]</text>
      <sha1>ntx5k4820d6sqp5eulwr31tqilzik9i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269512</id>
      <parentid>269510</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T21:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51853" sha1="h79iq97z4tz86qjoljj7f2eui7kjdj3" xml:space="preserve">{{TextQuality|75%}}
{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus=Liber I&lt;br&gt;Ad P. Lentulum.
}}
{{Liber
|Ante=
|AnteNomen=
|Post=Liber II
|PostNomen=../Liber II
}}

&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;

{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scripta Romae Idibus Ianuariis a. u. c. 698 (a.Chr. 56).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.}}
{{pn|1.1|1}}Ego omni officio ac potius pietate erga te ceteris satisfacio omnibus, mihi ipse numquam satisfacio; tanta enim magnitudo est tuorum erga me meritorum, ut, quoniam tu nisi perfecta re de me non conquiesti, ego, quia non idem in tua causa efficio, vitam mihi esse acerbam putem. In causa haec sunt: Ammonius, regis legatus, aperte pecunia nos oppugnat, res agitur per eosdem creditores, per quos, cum tu aderas, agebatur; regis causa si qui sunt qui velint, qui pauci sunt, omnes rem ad Pompeium deferri volunt, senatus religionis calumniam non religione, sed malevolentia et illius regiae largitionis invidia comprobat. {{pn|1.2|2}}Pompeium et hortari et orare et iam liberius accusare et monere, ut magnam infamiam fugiat, non desistimus; sed plane nec precibus nostris nec admonitionibus relinquit locum, nam cum in sermone quotidiano, tum in senatu palam sic egit causam tuam, ut neque eloquentia maiore quisquam nec gravitate nec studio nec contentione agere potuerit, cum summa testificatione tuorum in se officiorum et amoris erga te sui. Marcellinum tibi esse iratum scis: is hac regia causa excepta ceteris in rebus se acerrimum tui defensorem fore ostendit. Quod dat, accipimus: quod instituit referre de religione et saepe iam retulit, ab eo deduci non potest. {{pn|1.3|3}}Res ante Idus acta sic est—nam haec Idibus mane scripsi—: Hortensii et mea et Luculli sententia cedit religioni de exercitu— teneri enim res aliter non potest—, sed ex illo senatus consulto, quod te referente factum est, tibi decernit, ut regem reducas, quod commodo rei publicae facere possis, ut exercitum religio tollat, te auctorem senatus retineat. Crassus tres legatos decernit, nec excludit Pompeium, censet enim etiam ex iis, qui cum imperio sint; Bibulus tres legatos ex iis, qui privati sint. Huic assentiuntur reliqui consulares praeter Servilium, qui omnino reduci negat oportere, et Volcatium, qui Lupo referente Pompeio decernit, et Afranium, qui assentitur Volcatio, quae res auget suspicionem Pompeii voluntatis [,nam advertebatur Pompeii familiares assentiri Volcacio. Laboratur vehementer; inclinata res est: Libonis et Hypsaei non obscura concursatio et contentio omniumque Pompeii familiarium studium in eam opinionem rem adduxerunt, ut Pompeius cupere videatur, cui qui nolunt, iidem tibi, quod eum ornasti, non sunt amici; {{pn|1.4|4}}non in causa auctoritatem eo minorem habemus, quod tibi debemus, gratiam autem nostram exstinguit hominum suspicio, quod Pompeio se gratificari putant. Ut in rebus multo ante, quam profectus es, ab ipso rege et ab intimis ac domesticis Pompeii clam exulceratis, deinde palam a consularibus exagitatis et in summam invidiam adductis, ita versamur: nostram fidem omnes, amorem tui absentis praesentes tui cognoscent; si esset in iis fides, in quibus summa esse debebat, non laboraremus. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a. d. XVI. Kal. Februarias a. 698 (56).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.}}
{{pn|2.1|1}}Idibus Ianuariis in senatu nihil est confectum, propterea quod dies magna ex parte consumptus est altercatione Lentuli consulis et Caninii tribuni pl. Eo die nos quoque multa verba fecimus maximeque visi sumus senatum commemoratione tuae voluntatis erga illum ordinem permovere. Itaque postridie placuit ut breviter sententiam diceremus; videbatur enim reconciliata nobis voluntas esse senatus, quod cum dicendo, tum singulis appellandis rogandisque perspexeram; itaque, cum sententia prima Bibuli pronuntiata esset, ut tres legati regem reducerent, secunda Hortensii, ut tu sine exercitu reduceres, tertia Volcatii, ut Pompeius reduceret, postulatum est, ut Bibuli sententia divideretur: quatenus de religione dicebat, cui quidem rei iam obsisti non poterat, Bibulo assensum est; de tribus legatis frequentes ierunt in alia omnia. {{pn|2.2|2}}Proxima erat Hortensii sententia, cum Lupus, tribunus pl., quod ipse de Pompeio retulisset, intendere coepit ante se oportere discessionem facere quam consulares. eius orationi vehementer ab omnibus reclamatum est, erat enim et iniqua et nova; consules neque concedebant neque valde repugnabant, diem consumi volebant—id quod est factum—, perspiciebant enim in Hortensii sententiam multis partibus plures ituros, quamquam aperte Volcatio assentirentur; multi rogabantur, atque id ipsum consulibus non invitis, nam ei Bibuli sententiam valere cupierant. {{pn|2.3|3}}Hac controversia usque ad noctem ducta senatus dimissus est. Ego eo die casu apud Pompeium coenavi nactusque tempus hoc magis idoneum quam umquam antea, quod post tuum discessum is dies honestissimus nobis fuerat in senatu, ita sum cum illo locutus, ut mihi viderer animum hominis ab omni alia cogitatione ad tuam dignitatem tuendam traducere: quem ego ipsum cum audio, prorsus eum libero omni suspicione cupiditatis; cum autem eius familiares omnium ordinum video, perspicio, id quod iam omnibus est apertum, totam rem istam iam pridem a certis hominibus non invito rege ipso consiliariisque eius esse corruptam. 

{{pn|2.4|4}}Haec scripsi a.d. XVI. Kal. Februarias ante lucem: eo die senatus erat futurus. Nos in senatu, quemadmodum spero, dignitatem nostram, ut potest in tanta hominum perfidia et iniquitate, retinebimus; quod ad popularem rationem attinet, hoc videmur esse consecuti, ut ne quid agi cum populo aut salvis auspiciis aut salvis legibus aut denique sine vi posset. De his rebus pridie, quam haec scripsi, senatus auctoritas gravissima intercessit, cui cum Cato et Caninius intercessissent, tamen est perscripta; eam ad te missam esse arbitror: de ceteris rebus, quidquid erit actum, scribam ad te et, ut quam rectissime agatur, omni mea cura opera, diligentia gratia providebo. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae medio mense Ianuario a. 698 (56).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.}}
{{pn|3.1|1}}A. Trebonio, qui in tua provincia magna negotia et ampla et expedita habet, multos annos utor valde familiariter: is cum antea semper et suo splendore et nostra ceterorumque amicorum commendatione gratiosissimus in provincia fuit, tum hoc tempore propter tuum in me amorem nostramque necessitudinem vehementer confidit his meis litteris se apud te gratiosum fore; {{pn|3.2|2}}quae ne spes eum fallat, vehementer rogo te commendoque tibi eius omnia negotia, libertos procuratores familiam, in primisque ut, quae T. Ampius de eius re decrevit, ea comprobes omnibusque rebus eum ita tractes, ut intelligat meam commendationem non vulgarem fuisse.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae circiter XV. Kal. Febr. a. 698 (56).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.}}
{{pn|4.1|1}}A.d. XVI. Kal. Febr. cum in senatu pulcherrime staremus, quod iam illam sententiam Bibuli de tribus legatis pridie eius diei fregeramus, unumque certamen esset relictum, cum sententia Volcatii, res ab adversariis nostris extracta est variis calumniis; causam enim frequenti senatu non magna varietate magnaque invidia eorum, qui a te causam regiam alio traferebant, obtinebamus. Eo die acerbum habuimus Curionem, Bibulum multo iustiorem, paene etiam amicum; Caninius et Cato negarunt se legem ullam ante comitia esse laturos. Senatus haberi ante Kalendas Februarias per legem Pupiam, id quod scis, non potest, neque mense Februario toto nisi perfectis aut reiectis legationibus. {{pn|4.2|2}}Haec tamen opinio est populi Romani, a tuis invidis atque obtrectatoribus nomen inductum fictae religionis, non tam ut te impediret, quam ut ne quis propter exercitus cupiditatem Alexandream vellet ire. Dignitatis autem tuae nemo est quin existimet habitam esse rationem ab senatu; nemo est enim, qui nesciat, quo minus discessio fieret, per adversarios tuos esse factum: qui nunc populi nomine, re autem vera sceleratissimo latrocinio si quae conabuntur agere, satis mihi provisum est, ut ne quid salvis auspiciis aut legibus aut etiam sine vi agere possent. {{pn|4.3|3}}Ego neque de meo studio neque de nonnullorum iniuria scribendum mihi esse arbitror; quid enim aut me ostentem, qui, si vitam pro tua dignitate profundam, nullam partem videar meritorum tuorum assecutus, aut de aliorum iniuriis querar, quod sine summo dolore facere non possum? Ego tibi a vi, hac praesertim imbecillitate magistratuum, praestare nihil possum: vi excepta possum confirmare te et senatus et populi Romani summo studio amplitudinem tuam retenturum. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|Va.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae circiter Non. Februar. a. 698 (56).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.}}
{{pn|5a.1|1}}Tametsi mihi nihil fuit optatius, quam ut primum abs te ipso, delude a ceteris omnibus quam gratissimus erga te esse cognoscerer, tamen afficior summo dolore eiusmodi tempora post tuam profectionem consecuta esse, ut et meam et ceterorum erga te fidem et benevolentiam absens experirere: te videre et sentire eandem fidem esse hominum in tua dignitate, quam ego in mea salute sum expertus, ex tuis litteris intellexi. {{pn|5a.2|2}}Nos cum maxime consilio studio, labore gratia de causa regia niteremur, subito exorta est nefaria Catonis promulgatio, quae nostra studia impediret et animos a minore cura ad summum timorem traduceret; sed tamen, in eius modi perturbatione rerum quamquam omnia sunt metuenda, nihil magis quam perfidiam timemus, et Catoni quidem, quoquo modo se res habet, profecto resistemus. {{pn|5a.3|3}}De Alexandrina re causaque regia tantum habeo polliceri, me tibi absenti tuisque praesentibus cumulate satisfacturum, sed vereor, ne aut eripiatur causa regia nobis aut deseratur, quorum utrum minus velim, non facile possum existimare; sed, si res coget, est quiddam tertium, quod nec Q. Selicio nec mihi displicebat, ut neque iacere regem pateremur nec nobis repugnantibus ad eum deferri, ad quem prope iam delatum existimatur. A nobis agentur omnia diligenter, ut neque, si quid obtineri poterit, non contendamus nec, si quid non obtinuerimus, repulsi esse videamur: {{pn|5a.4|4}}tuae sapientiae magnitudinisque animi est omnem amplitudinem et dignitatem tuam in virtute atque in rebus gestis tuis atque in tua gravitate positam existimare; si quid ex its rebus, quas tibi fortuna largita est, nonnullorum hominum perfidia detraxerit, id maiori illis fraudi quam tibi futurum. A me nullum tempus praetermittitur de tuis rebus et agendi et cogitandi; utor ad omnia Q. Selicio, neque enim prudentiorem quemquam ex tuis neque fide maiore esse iudico neque amantiorem tui. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|Vb.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae paulo post post VI. Id. Febr. a. 698 (56).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.}}
{{pn|5b.1|1}}Hic quae agantur quaeque acta sint, [ea] te et litteris multorum et nuntiis cognosse arbitror; quae autem posita sunt in coniectura quaeque videntur fore, ea puto tibi a me scribi oportere. Posteaquam Pompeius et apud populum a.d. VIII. Idus Februarias, cum pro Milone diceret, clamore convicioque iactatus est in senatuque a Catone aspere et acerbe nimium magno silentio est accusatus, visus est mihi vehementer esse perturbatus; itaque Alexandrina causa, quae nobis adhuc integra est—nihil enim tibi detraxit senatus nisi id, quod per eandem religionem dari alteri non potest—, videtur ab illo plane esse deposita. {{pn|5b.2|2}}Nunc id speramus idque molimur, ut rex, cum intelligat sese, quod cogitabat, ut a Pompeio reducatur, assequi non posse et, nisi per te sit restitutus, desertum se atque abiectum fore, proficiscatur ad te: quod sine ulla dubitatione, si Pompeius paullum mode ostenderit sibi placere, faciet, sed nosti hominis tarditatem et taciturnitatem; nos tamen nihil, quod ad eam rem pertinent, praetermittimus. Ceteris iniuriis, quae propositae sunt a Catone, facile, ut spero, resistemus. Amicum ex consularibus neminem tibi esse video praeter Hortensium et Lucullum; ceteri sunt partim obscurius iniqui, partim non dissimulanter irati: tu fac animo forti magnoque sis speresque fore, ut fracto impetu levissimi hominis tuam pristinam dignitatem et gloriam consequare.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae post XV Kal. Mart. a. 698 (56).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.}}
{{pn|6.1|1}}Quae gerantur, accipies ex Pollione, qui omnibus negotiis non interfuit solum, sed praefuit. Me in summo dolore, quem [in] tuis rebus capio, maxime scilicet consolatur spes, quod valde suspicor fore, ut infringatur hominum improbitas et consiliis tuorum amicorum et ipsa die, quae debilitat cogitationes et inimicorum et proditorum tuorum; {{pn|6.2|2}}facile secundo loco me consolatur recordatio meorum temporum, quorum imaginem video in rebus tuis, nam, etsi minore in re violatur tua dignitas, quam mea afflicta est, tamen est tanta similitudo, ut sperem te mihi ignoscere, si ea non timuerim, quae ne tu quidem umquam timenda duxisti. Sed praesta te eum, qui mihi a teneris, ut Graeci dicunt, unguiculis es cognitus: illustrabit, mihi crede, tuam amplitudinem hominum iniuria. A me omnia summa in te studia officiaque exspecta: non fallam opinionem tuam.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Quintili a. 698 (56).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.}}
{{pn|7.1|1}}Legi tuas litteras, quibus ad me scribis gratum tibi esse, quod crebro certior per me fias de omnibus rebus et meam erga te benevolentiam facile perspicias: quorum alterum mihi, ut te plurimum diligam, facere necesse est, si volo is esse, quem tu me esse voluisti; alterum facio libenter, ut, quoniam intervallo locorum et temporum diiuncti sumus, per litteras tecum quam saepissime colloquar. Quod si rarius fiet, quam tu exspectabis, id erit causae, quod non eius generis meae litterae sunt, ut eas audeam temere committere: quoties mihi certorum hominum potestas erit, quibus recte dem, non praetermittam.

{{pn|7.2|2}}Quod scire vis, qua quisque in te fide sit et voluntate, difficile dictu est de singulis: unum illud audeo, quod antea tibi saepe significavi, nunc quoque re perspecta et cognita scribere, vehementer quosdam homines et eos maxime, qui te et maxime debuerunt et plurimum iuvare potuerunt, invidisse dignitati tuae simillimamque in re dissimili tui temporis nunc et nostri quondam fuisse rationem, ut, quos tu rei publicae causa laeseras, palam te oppugnarent, quorum auctoritatem, dignitatem voluntatemque defenderas, non tam memores essent virtutis tuae, quam laudis inimici. Quo quidem tempore, ut perscripsi ad te antea, cognovi Hortensium percupidum tui, studiosum Lucullum, ex magistratibus autem L. Racilium et fide et animo singulari; nam nostra propugnatio ac defensio dignitatis tuae propter magnitudinem beneficii tui fortasse plerisque officii maiorem auctoritatem habere videatur quam sententiae. {{pn|7.3|3}}Praeterea quidem de consularibus nemini possum aut studii erga te aut officii aut amici animi esse testis: etenim Pompeium, qui mecum saepissime non solum a me provocatus, sed etiam sua sponte de te communicare solet, scis temporibus illis non saepe in senatu fuisse; cui quidem litterae tuae, quas proxime miseras, quod facile intellexerim, periucundae fuerunt. Mihi quidem humanitas tua vel summa potius sapientia non iucunda solum, sed etiam admirabilis visa est; virum enim excellentem et tibi tua praestanti in eum liberalitate devinctum nonnihil suspicantem propter aliquorum opinionem suae cupiditatis te ab se abalienatum illa epistola retinuisti, qui mihi cum semper tuae laudi favere visus est, etiam ipso suspiciosissimo tempore Caniniano, tum vero lectis tuis litteris perspectus est a me toto animo de te ac de tuis ornamentis et commodis cogitare. {{pn|7.4|4}}Quare ea, quae scribam, sic habeto, me cum illo re saepe communicata de illius ad te sententia atque auctoritate scribere: quoniam senatus consultum nullum exstat, quo reductio regis Alexandrini tibi adempta sit, eaque, quae de ea perscripta est auctoritas, cui scis intercessum esse, ut ne quis omnino regem reduceret, tantam vim habet, ut magis iratorum hominum studium quam constantis senatus consilium esse videatur, te perspicere posse, qui Ciliciam Cyprumque teneas, quid efficere et quid consequi possis, et, si res facultatem habitura videatur, ut Alexandream atque Aegyptum tenere possis, esse et tuae et nostri imperii dignitatis Ptolemaide aut aliquo propinquo loco rege collocato te cum classe atque exercitu proficisci Alexandream, ut, eam cum pace praesidiisque firmaris, Ptolemaeus redeat in regnum; ita fore, ut et per te restituatur, quemadmodum senatus initio censuit, et sine multitudine reducatur, quemadmodum homines religiosi Sibyllae placere dixerunt. {{pn|7.5|5}}Sed haec sententia sic et illi et nobis probabatur, ut ex eventu homines de tuo consilio existimaturos videremus: si cecidisset, ut volumus et optamus, omnes te et sapienter et fortiter, si aliquid esset offensum, eosdem illos et cupide et temere fecisse dicturos: quare, quid assequi possis, non tam facile est nobis quam tibi, cuius prope in conspectu Aegyptus est, iudicare; nos quidem hoc sentimus, si exploratum tibi sit posse te illius regni potiri, non esse cunctandum, si dubium sit, non esse conandum. Illud tibi affirmo, si rem istam ex sententia gesseris, fore, ut absens a multis, cum redieris, ab omnibus collaudere, offensionem esse periculosam propter interpositam auctoritatem religionemque video; sed ego te, ut ad certam laudem adhortor, sic a dimicatione deterreo redeoque ad illud, quod initio scripsi, totius facti tui iudicium non tam ex consilio tuo quam ex eventu homines esse facturos. {{pn|7.6|6}}Quod si haec ratio rei gerendae periculosa tibi esse videbitur, placebat illud, ut, si rex amicis tuis, qui per provinciam atque imperium tuum pecunias ei credidissent, fidem suam praestitisset, et auxiliis eum tuis et copiis adiuvares; eam esse naturam et regionem provinciae tuae, ut illius reditum vel adiuvando confirmares vel negligendo impedires. In hac ratione quid res, quid causa, quid tempus ferat, to facillime optimeque perspicies; quid nobis placuisset, ex me potissimum putavi te scire oportere. 

{{pn|7.7|7}}Quod mihi de nostro statu, de Milonis familiaritate, de levitate et imbecillitate Clodii gratularis, minime miramur te tuis ut egregium artificem praeclaris operibus laetari: quamquam est incredibilis hominum perversitas—graviore enim verbo uti non libet—, qui nos, quos favendo in communi causa retinere potuerunt, invidendo abalienarunt; quorum malevolentissimis obtrectationibus nos scito de vetere illa nostra diuturnaque sententia prope iam esse depulsos, non nos quidem ut nostrae dignitatis simus obliti, sed ut habeamus rationem aliquando etiam salutis. Poterat utrumque praeclare, si esset fides, si gravitas in hominibus consularibus; sed tanta est in plerisque levitas, ut eos non tam constantia in re publica nostra delectet, quam splendor offendat. {{pn|7.8|8}}Quod eo liberius ad te scribo, quia non solum temporibus his, quae per te sum adeptus, sed iam olim nascenti prope nostrae laudi dignitatique favisti, simulque quod video non, ut antehac putabam, novitati esse invisum meae, in te enim, homine omnium nobilissimo, similia invidorum vitia perspexi, quem tamen illi esse in principibus facile sunt passi, evolare altius certe noluerunt. Gaudeo tuam dissimilem fuisse fortunam, multum enim interest, utrum laus imminuatur, an salus deseratur; me meae tamen ne nimis poeniteret, tua virtute perfectum est, curasti enim, ut plus additum ad memoriam nominis nostri quam demptum de fortuna videretur. {{pn|7.9|9}}Te vero emoneo cum beneficiis tuis, tum amore incitatus meo, ut omnem gloriam, ad quam a pueritia inflammatus fuisti, omni cura atque industria consequare magnitudinemque animi tui, quam ego semper sum admiratus semperque amavi, ne umquam inflectas cuiusquam iniuria. Magna est hominum opinio de te, magna commendatio liberalitatis, magna memoria consulatus tui: haec profecto vides quanto expressiora quantoque illustriora futura sint, cum aliquantum ex provincia atque ex imperio laudis accesserit; quamquam te ita gerere volo, quae per exercitum atque imperium gerenda sunt, ut haec multo ante meditere, huc te pares, haec cogites, ad haec te exerceas sentiasque id, quod quia semper sperasti, non dubito quin adeptus intelligas, te facillime posse obtinere summum atque altissimum gradum civitatis: quae quidem mea cohortatio ne tibi inanis aut sine causa suscepta videatur, illa me ratio movit, ut te ex nostris eventis communibus admonendum putarem, ut considerares, in omni reliqua vita quibus crederes, quos caveres.

{{pn|7.10|10}}Quod scribis te velle scire, qui sit rei publicae status, summa dissensio est, sod contentio dispar; nam, qui plus opibus, armis, potentia valent, profecisse tantum mihi videntur stultitia et inconstantia adversariorum, ut etiam auctoritate iam plus valerent: itaque perpaucis adversantibus omnia, quae ne per populum quidem sine seditione se assequi arbitrabantur, per senatum consecuti sunt; nam et stipendium Caesari decretum est et decem legati et, ne lege Sempronia succederetur, facile perfectum est. Quod eo ad te brevius scribo, quia me status hic rei publicae non delectat; scribo tamen, ut te admoneam, quod ipse litteris omnibus a pueritia deditus experiendo tamen magis quam discendo cognovi, tu tuis rebus integris discas, neque salutis nostrae rationem habendam nobis esse sine dignitate neque dignitatis sine salute.

{{pn|7.11|11}}Quod mihi de filia et de Crassipede gratularis, agnosco humanitatem tuam speroque et opto nobis hanc coniunctionem voluptati fore. Lentulum nostrum, eximia spe summae virtutis adolescentem, cum ceteris artibus, quibus studuisti semper ipse, tun in primis imitatione tui fac erudias, nulla enim erit hac praestantior disciplina: quem nos, et quia tuus et quia te dignus est filius et quia nos diligit semperque dilexit, in primis amamus carumque habemus. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Ianuario a. 699 (55).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.}}
{{pn|8.1|1}}De omnibus rebus, quae ad te pertinent, quid actum, quid constitutum sit, quid Pompeius susceperit, optime ex M. Plaetorio cognosces, qui non solum interfuit his rebus, sed etiam praefuit neque ullum officium erga te hominis amantissimi, prudentissimi, diligentissimi praetermisit. Ex eodem de toto statu rerum communium cognosces; quae quales sint, non facile est scribere: sunt quidem certe in amicorum nostrorum potestate, atque ita, ut nullam mutationem umquam hac hominum aetate habitura res esse videatur. {{pn|8.2|2}}Ego quidem, ut debeo et ut tute mihi praecepisti et ut me pietas utilitasque cogit, me ad eius rationes adiungo, quem tu in meis rationibus tibi esse adiungendum putasti; sed te non praeterit, quam sit difficile sensum in re publica, praesertim rectum et confirmatum, deponere. Verumtamen ipse me conformo ad eius voluntatem, a quo honeste dissentire non possum, neque id facio, ut forsitan quibusdam videar, simulatione, tantum enim animi inductio et mehercule amor erga Pompeium apud me valet, ut, quae illi utilia sunt et quae ille vult, ea mihi omnia iam et recta et vera videantur, neque, ut ego arbitror, errarent ne adversarii quidem eius, si, cum pares esse non possent, pugnare desisterent. {{pn|8.3|3}}Me quidem etiam illa res consolatur, quod ego is sum, cui vel maxime concedant omnes, ut vel ea defendam, quae Pompeius velit, vel taceam vel etiam, id quod mihi maxime libet, ad nostra me studia referam litterarum: quod profecto faciam, si mihi per eiusdem amicitiam licebit; quae enim proposita fuerant nobis, cum et honoribus amplissimis et laboribus maximis perfuncti essemus, dignitas in sententiis dicendis, libertas in re publica capessenda, ea sublata tota sunt, nec mihi magis quam omnibus, nam aut assentiendum est nulla cum gravitate paucis aut frustra dissentiendum.

{{pn|8.4|4}}Haec ego ad te ob eam causam maxime scribo, ut iam de tua quoque ratione meditere. Commutata tota ratio est senatus, iudiciorum, rei totius publicae: otium nobis exoptandum est, quod ii, qui potiuntur rerum, praestaturi videntur, si quidam homines patientius eorum potentiam ferre potuerint; dignitatem quidem illam consularem fortis et constantis senatoris nihil est quod cogitemus: amissa culpa est eorum, qui a senatu et ordinem coniunctissimum et hominem clarissimum abalienarunt. {{pn|8.5|5}}Sed, ut ad ea, quae coniunctiora rebus tuis sunt, revertar, Pompeium tibi valde amicum esse cognovi et eo tu consule, quantum ego perspicio, omnia, quae voles, obtinebis, quibus in rebus me sibi ille affixum habebit neque a me ulla res, quae ad te pertineat, negligetur, neque enim verebor, ne sim ei molestus, cui iucundum erit etiam propter se ipsum, cum me esse gratum videbit. {{pn|8.6|6}}Tu velim tibi ita persuadeas, nullam rem esse minimam, quae ad te pertineat, quae mihi non carior sit quam meae res omnes, idque cum sentiam, sedulitate mihimet ipse satisfacere possum, re quidem ipsa ideo mihi non satisfacio, quod nullam partem tuorum meritorum non modo referenda, sed ne cogitanda quidem gratia consequi possum.

{{pn|8.7|7}}Rem te valde bene gessisse rumor erat; exspectabantur litterae tuae, de quibus eramus iam cum Pompeio locuti, quae si erunt allatae, nostrum studium exstabit in conveniendis magistratibus et senatoribus, ceteraque, quae ad te pertinebunt, cum etiam plus contenderimus, quam possumus, minus tamen faciemus, quam debemus.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Dec. a. 700 (54).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. LENTULO IMP.}}
{{pn|9.1|1}}Periucundae mihi fuerunt litterae tuae, quibus intellexi te perspicere meam in te pietatem—quid enim dicam benevolentiam, cum illud ipsum gravissimum et sanctissimum nomen pietatis levius mihi meritis erga me tuis esse videatur?—; quod autem tibi grata mea erga te studia scribis esse, facis tu quidem abundantia quadam amoris, ut etiam grata sint ea, quae praetermitti sine nefario scelere non possunt, tibi autem multo notior atque illustrior meus in te animus esset, si hoc tempore omni, quo diiuncti fuimus, et una et Romae fuissemus: {{pn|9.2|2}}nam in eo ipso, quod te ostendis esse facturum quodque et in primis potes et ego a te vehementer exspecto, in sententiis senatoriis et in omni actione atque administratione rei publicae floruissemus—de qua ostendam equidem paullo post qui sit meus sensus et status, et rescribam tibi ad ea, quae quaeris—, sed certe et ego te auctore amicissimo ac sapientissimo et tu me consiliario fortasse non imperitissimo, fideli quidem et benevolo certe, usus esses—quamquam tua quidem causa te esse imperatorem provinciamque bene gestis rebus cum exercitu victore obtinere, ut debeo, laetor—, sed certe, qui tibi ex me fructus debentur, eos uberiores et praestantiores praesens capere potuisses; in eis vero ulciscendis, quos tibi partim inimicos esse intelligis propter tuam propugnationem salutis meae, partim invidere propter illius actionis amplitudinem et gloriam, mirificum me tibi comitem praebuissem, quamquam ille perennis inimicus amicorum suorum, qui tuis maximis beneficiis ornatus in te potissimum fractam illam et debilitatam vim suam contulit, nostram vicem ultus est ipse sese, ea est enim conatus, quibus patefactis nullam sibi in posterum non modo dignitatis, sed ne libertatis quidem partem reliquit. {{pn|9.3|3}}Te autem, etsi mallem in meis rebus expertum quam etiam in tuis, tamen in molestia gaudeo eam fidem cognosse hominum non ita magna mercede, quam ego maximo dolore cognoram; de qua ratione tota iam videtur mihi exponendi tempus dari, ut tibi rescribam ad ea, quae quaeris.

{{pn|9.4|4}}Certiorem te per litteras scribis esse factum me cum Caesare et cum Appio esse in gratia teque id non reprehendere ascribis; Vatinium autem scire te velle ostendis quibus rebus adductus defenderim et laudarim, quod tibi ut planius exponam, altius paullo rationem consiliorum meorum repetam necesse est.

Ego me, Lentule, initio rerum atque actionum tuarum non solum meis, sed etiam rei publicae restitutum putabam et, quoniam tibi incredibilem quendam amorem et omnia in te ipsum summa ac singularia studia deberem, rei publicae, quae te in me restituendo multum adiuvisset, eum certe me animum merito ipsius debere arbitrabar, quem antea tantummodo communi officio civium, non aliquo erga me singulari beneficio debitum praestitissem. Hac me mente fuisse et senatus ex me te consule audivit et tu in nostris sermonibus collocutionibusque ipsi vidisti. {{pn|9.5|5}}Etsi iam primis temporibus illis multis rebus meus offendebatur animus, cum te agente de reliqua nostra dignitate aut occulta nonnullorum odia aut obscura in me studia cernebam; nam neque de monumentis meis ab iis adiutus es, a quibus debuisti, neque de vi nefaria, qua cum fratre eram domo expulsus, neque hercule in iis ipsis rebus, quae, quamquam erant mihi propter rei familiaris naufragia necessariae, tamen a me minimi putabantur, in meis damnis ex auctoritate senatus sarciendis eam voluntatem, quam exspectaram, praestiterunt: quae cum viderem—neque erant obscura—, non tamen tam acerba mihi haec accidebant, quam erant illa grata, quae fecerant; {{pn|9.6|6}}itaque, quamquam et Pompeio plurimum, te quidem ipso praedicatore ac teste, debebam et eum non solum beneficio, sed amore etiam et perpetuo quodam iudicio meo diligebam, tamen non reputans, quid ille vellet, in omnibus meis sententiis de re publica pristinis permanebam. {{pn|9.7|7}}Ego sedente Cn. Pompeio, cum, ut laudaret P. Sestium, introisset in urbem dixissetque testis Vatinius me fortuna et felicitate C. Caesaris commotum illi amicum esse coepisse, dixi me eam M. Bibuli fortunam, quam ille afflictam putaret, omnium triumphis victoriisque anteferre, dixique eodem teste alio loco eosdem esse, qui Bibulum exire domo prohibuissent, et qui me coegissent: tota vero interrogatio mea nihil habuit nisi reprehensionem illius tribunatus; in quo omnia dicta sunt libertate animoque maximo de vi, de auspiciis, de donatione regnorum, neque vero hac in causa modo, sed constanter saepe in senatu: {{pn|9.8|8}}quin etiam Marcellino et Philippo consulibus Nonis Aprilibus mihi est senatus assensus, ut de agro Campano frequenti senatu Idibus Maiis referretur; num potui magis in arcem illius causae invadere aut magis oblivisci temporum meorum, meminisse actionum? Hac a me sententia dicta magnus animorum motus est factus cum eorum, quorum oportuit, tum illorum etiam, quorum numquam putaram: {{pn|9.9|9}}nam hoc senatus consulto in meam sententiam facto Pompeius, cum mihi nihil ostendisset se esse offensum, in Sardiniam et in Africam profectus est eoque itinere Lucam ad Caesarem venit; ibi multa de mea sententia questus est Caesar, quippe qui etiam Ravennae Crassum ante vidisset ab eoque in me esset incensus; sane moleste Pompeium id ferre constabat, quod ego, cum audissem ex aliis, maxime ex meo fratre cognovi, quem cum in Sardinia Pompeius paucis post diebus, quam Luca discesserat, convenisset, &quot;te&quot;, inquit, &quot;ipsum cupio; nihil opportunius potuit accidere: nisi cum Marco fratre diligenter egeris, dependendum tibi est, quod mihi pro illo spopondisti&quot;; quid multa? questus est graviter: sua merita commemoravit; quid egisset saepissime de actis Caesaris cum ipso meo fratre quidque sibi is de me recepisset, in memoriam redegit seque, quae de mea salute egisset, voluntate Caesaris egisse ipsum meum fratrem testatus est; cuius causam dignitatemque mihi ut commendaret, rogavit, ut eam ne oppugnarem, si nollem aut non possem tueri. {{pn|9.10|10}}Haec cum ad me frater pertulisset et cum tamen Pompeius ad me cum mandatis Vibullium misisset, ut integrum mihi de causa Campana ad suum reditum reservarem, collegi ipse me et cum ipsa quasi re publica collocutus sum, ut mihi tam multa pro se perpesso atque perfuncto concederet, ut officium meum memoremque in bene meritos animum fidemque fratris mei praestarem, eumque, quem bonum civem semper habuisset, bonum virum esse pateretur. In illis autem meis actionibus sententiisque omnibus, quae Pompeium videbantur offendere, certorum hominum, quos iam debes suspicari, sermones perferebantur ad me, qui cum illa sentirent in re publica, quae ego agebam, semperque sensissent, me tamen non satisfacere Pompeio Caesaremque inimicissimum mihi futurum gaudere se aiebant; erat hoc mihi dolendum, sed multo illud magis, quod inimicum meum—meum autem? immo vero legum, iudiciorum, otii, patriae, bonorum omnium—sic amplexabantur, sic in manibus habebant, sic fovebant, sic me praesente osculabantur, non illi quidem ut mihi stomachum facerent, quem ego funditus perdidi, sed certe ut facere se arbitrarentur: hic ego, quantum humano consilio efficere potui, circumspectis rebus meis omnibus rationibusque subductis summam feci cogitationum mearum omnium, quam tibi, si potero, breviter exponam.

{{pn|9.11|11}}Ego, si ab improbis et perditis civibus rem publicam teneri viderem, sicut et meis temporibus scimus et nonnullis aliis accidisse, non modo praemiis, quae apud me minimum valent, sed ne periculis quidem compulsus ullis, quibus tamen moventur etiam fortissimi viri, ad eorum causam me adiungerem, ne si summa quidem eorum in me merita constarent; cum autem in re publica Cn. Pompeius princeps esset vir, is, qui hanc potentiam et gloriam maximis in rem publicam meritis praestantissimisque rebus gestis esset consecutus cuiusque ego dignitatis ab adolescentia fautor, in praetura autem et in consulatu adiutor etiam exstitissem, cumque idem auctoritate et sententia per se, consiliis et studiis tecum me adiuvisset meumque inimicum unum in civitate haberet inimicum, non putavi famam inconstantiae mihi pertimescendam, si quibusdam in sententiis paullum me immutassem meamque voluntatem ad summi viri de meque optime meriti dignitatem aggregassem.

{{pn|9.12|12}}In hac sententia complectendus erat mihi Caesar, ut vides, in coniuncta et causa et dignitate: hic multum valuit cum vetus amicitia, quam tu non ignoras mild et Quinto fratri cum Caesare fuisse, tum humanitas eius ac liberalitas brevi tempore et litteris et officiis perspecta nobis et cognita; vehementer etiam res ipsa publica me movit, quae mihi videbatur contentionem, praesertim maximis rebus a Caesare gestis, cam illis viris nolle fieri et, ne fieret, vehementer recusare; gravissime autem me in hanc mentem impulit et Pompeii fides, quam de me Caesari dederat, et fratris mei, quam Pompeio; erant praeterea haec animadvertenda in civitate, quae sunt apud Platonem nostrum scripta divinitus, quales in re publica principes essent, tales reliquos solere esse cives. Tenebam memoria nobis consulibus ea fundamenta iacta iam ex Kalendis Ianuariis confirmandi senatus, ut neminem mirari oporteret Nonis Decembr. tantum vel animi fuisse in illo ordine vel auctoritatis, idemque memineram nobis privatis usque ad Caesarem et Bibulum consules, cum sententiae nostrae magnum in senatu pondus haberent, unum fere sensum fuisse bonorum omnium. {{pn|9.13|13}}Postea, cum tu Hispaniam citeriorem cum imperio obtineres neque res publica consules haberet, sed mercatores provinciarum et seditionum servos ac ministros, iecit quidam casus caput meum quasi certaminis causa in mediam contentionem dissensionemque civilem, quo in discrimine cum mirificus senatus, incredibilis Italiae totius, singularis omnium bonorum consensus in me tuendo exstitisset, non dicam, quid acciderit—multorum est enim et varia culpa—, tantum dicam brevi, non mihi exercitum, sed duces defuisse. In quo, ut iam sit in iis culpa, qui me non defenderunt, non minor est in iis, qui reliquerunt, et, si accusandi sunt, si qui pertimuerunt, magis etiam reprehendendi, si qui se timere simularunt: illud quidem certe nostrum consilium iure laudandum est, qui meos cives et a me conservatos et me servare cupientes spoliatos ducibus servis armatis obiici noluerim declararique maluerim, quanta vis esse potuisset in consensu bonorum, si iis pro me stante pugnare licuisset, cum afflictum excitare potuissent; quorum quidem animum tu non perspexisti solum, cum de me ageres, sed etiam confirmasti atque tenuisti. {{pn|9.14|14}}Qua in causa—non modo non negabo, sed etiam semper et meminero et praedicabo libenter—usus es quibusdam nobilissimis hominibus fortioribus in me restituendo, quam fuerant iidem in tenendo: qua in sententia si constare voluissent, suam auctoritatem simul cum salute mea recuperassent, recreatis enim bonis viris consulatu tuo et constantissimis atque optimis actionibus tuis excitatis, Cn. Pompeio praesertim ad causam adiuncto, cum etiam Caesar rebus maximis gestis singularibus ornatus et novis honoribus ac iudiciis senatus ad auctoritatem eius ordinis adiungeretur, nulli improbo civi locus ad rem publicam violandam esse potuisset; {{pn|9.15|15}}sed attende, quaeso, quae sint consecuta. Primum illa furia muliebrium religionum, qui non pluris fecerat Bonam deam quam tres sorores, impunitatem est illorum sententiis assecutus, qui, cum tribunus pl. poenas a seditioso civi per bonos viros iudicio persequi vellet, exemplum praeclarissimum in posterum vindicandae seditionis de re publica sustulerunt iidemque postea non meum monumentum—non enim illae manubiae meae, sed operis locatio mea fuerat—, monumentum vero senatus hostili nomine et cruentis inustum litteris esse passi sunt: qui me homines quod salvum esse voluerunt, est mihi gratissimum; sed vellem non solum salutis meae, quemadmodum medici, sed, ut aliptae, etiam virium et coloris rationem habere voluissent: nunc, ut Apelles Veneris caput et summa pectoris politissima arte perfecit, reliquam partem corporis inchoatam reliquit, sic quidam homines in capite meo solum elaborarunt, reliquum corpus imperfectum ac rude reliquerunt; {{pn|9.16|16}}in quo ego spem fefelli non modo invidorum, sed etiam inimicorum meorum, qui de uno acerrimo et fortissimo viro meoque iudicio omnium magnitudine animi et constantia praestantissimo, Q. Metello L. f., quondam falsam opinionem acceperant, quem post reditum dictitant fracto animo et demisso fuisse;—est vero probandum, qui et summa voluntate cesserit et egregia animi alacritate afuerit neque sane redire curarit, eum ob id ipsum fractum fuisse, in quo cum omnes homines, tum M. illum Scaurum, singularem virum, constantia et gravitate superasset!—; sed, quod de illo acceperant aut etiam suspicabantur, de me idem cogitabant, abiectiore animo me futurum, cum res publica maiorem etiam mihi animum, quam umquam habuissem, daret, cum declarasset se non potuisse me uno civi carere cumque Metellum unius tribune pl. rogatio, me universa res publica duce senatu comitante Italia, referente consule promulgantibus octo tribunis, comitiis centuriatis cunctis ordinibus hominibus incumbentibus, omnibus denique suis viribus reciperavisset. {{pn|9.17|17}}Neque vero ego mihi postea quidquam assumpsi neque hodie assumo, quod quemquam malevolentissimum iure possit offendere: tantum enitor, ut neque amicis neque etiam alienioribus opera, consilio, labore desim. Hic meae vitae cursus offendit eos fortasse, qui splendorem et speciem huius vitae intuentur, sollicitudinem autem et laborem perspicere non possunt; illud vero non obscure queruntur, in meis sententiis, quibus ornem Caesarean, quasi desciscere me a pristina causa. Ego autem cum illa sequor, quae paullo ante proposui, tum hoc non in postremis, de quo coeperam exponere: non offendes eundem bonorum sensum, Lentule, quem reliquisti, qui confirmatus consulatu nostro, nonnumquam postea interruptus, afflictus ante te consulem, recreatus abs te totus est nunc ab iis, a quibus tuendus fuerat, derelictus, idque non solum fronte atque vultu, quibus simulatio facillime sustinetur, declarant ii, qui tum in nostro illo statu optimates nominabantur, sed etiam sententia saepe iam tabellaque docuerunt; {{pn|9.18|18}}itaque tota iam sapientium civium, qualem me et esse et numerari volo, et sententia et voluntas mutata esse debet, id enim iubet idem ille Plato, quem ego vehementer auctorem sequor, &quot;tantum contendere in re publica, quantum probare tuis civibus posses; vim neque parenti nec patriae afferre oportere.&quot; Atque hanc quidem ille causam sibi ait non attingendae rei publicae fuisse, quod, cum offendisset populum Atheniensem prope iam desipientem senectute cumque eum nec persuadendo nec cogendo regi posse vidisset, cum persuaderi posse diffideret, cogi fas esse non arbitraretur: mea ratio fuit alia, quod neque desipiente populo nec integra re mihi ad consulendum, capesseremne rem publicam, implicatus tenebar, sed laetatus tamen sum, quod mihi liceret in eadem causa et mihi utilia et cuivis bono recta defendere; huc accessit commemoranda quaedam et divina Caesaris in me fratremque meum liberalitas: qui mihi, quascumque res gereret, tuendus esset, nunc in tanta felicitate tantisque victoriis, etiamsi in nos non is esset, qui est, tamen ornandus videretur; sic enim te existimare velim, cum a vobis, meae salutis auctoribus, discesserim, neminem esse, cuius officiis me tam esse devinctum non solum confitear, sed etiam gaudeam.

{{pn|9.19|19}}Quod quoniam tibi eui, facilia sunt ea, quae a me de Vatinio et de Crasso requiris; nam, de Appio quod scribis, sicuti de Caesare, te non reprehendere, gaudeo tibi consilium probari meum. De Vatinio autem, primum reditus intercesserat in gratiam per Pompeium, statim ut ille praetor est factus, cum quidem ego eius petitionem gravissimis in senatu sententiis oppugnassem, neque tam illius laedendi causa quam defendendi atque ornandi Catonis; post autem Caesaris, ut illum defenderem, mira contentio est consecuta. Cur autem laudarim, peto a te, ut id a me neve in hoc reo neve in aliis requiras, ne tibi ego idem reponam, cum veneris—tametsi possum vel absenti, recordare enim, quibus laudationem ex ultimis terris miseris; nec hoc pertimueris, nam a me ipso laudantur et laudabuntur iidem—; sed tamen defendendi Vatinii fuit etiam ille stimulus, de quo in iudicio, cum illum defenderem, dixi me facere quiddam, quod in Eunucho parasitus suaderet militi:
&lt;poem&gt;::ubi nominabit Phaedriam, tu Pamphilam
::continuo; si quando illa dicet: &quot;Phaedriam
::intromittamus commissatum&quot;, tu: &quot;Pamphilam
::cantatum provocemus&quot;; si laudabit haec
::illius formam, tu huius contra; denique
::par pro pari referto, quod eam mordeat.&lt;/poem&gt;Sic petivi a iudicibus, ut, quoniam quidam nobiles homines et de me optime meriti nimis amarent inimicum meum meque inspectante saepe eum in senatu modo severe seducerent, modo familiariter atque hilare amplexarentur, quoniamque illi haberent suum Publium, darent mihi ipsi alium Publium, in quo possem illorum animos mediocriter lacessitus leviter repungere; neque solum dixi, sed etiam saepe facio deis hominibusque approbantibus. {{pn|9.20|20}}Habes de Vatinio: nunc cognosce de Crasso. Ego, cum mihi cum illo magna iam gratia esset, quod eius omnes gravissimas iniurias communis concordiae causa voluntaria quadam oblivione contriveram, repentinam eius defensionem Gabinii, quem proximis superioribus diebus acerrime oppugnasset, tamen, si sine ulla mea contumelia suscepisset, tulissem; sed, cum me disputantem, non lacessentem laesisset, exarsi non solum praesenti, credo, iracundia—nam ea tam vehemens fortasse non fuisset—, sed, cum inclusum illud odium multarum eius in me iniuriarum, quod ego effudisse me omne arbitrabar, residuum tamen insciente me fuisset, omne repente apparuit: quo quidem tempore ipso quidam homines, et iidem illi, quos saepe nutu significationeque appello, cum se maximum fructum cepisse dicerent ex libertate mea meque tum denique sibi esse visum rei publicae, qualis fuissem, restitutum cumque ea contentio mihi magnum etiam foris fructum tulisset, gaudere se dicebant mihi et illum inimicum et eos, qui in eadem causa essent, numquam amicos futuros; quorum iniqui sermones cum ad me per homines honestissimos perferrentur cumque Pompeius ita contendisset, ut nihil umquam magis, ut cum Crasso redirem in gratiam, Caesarque per litteras maxima se molestia ex illa contentione affectum ostenderet, habui non temporum solum rationem meorum, sed etiam naturae, Crassusque, ut quasi testata populo Romano esset nostra gratia, paene a meis Laribus in provinciam est profectus—nam, cum mihi condixisset, coenavit apud me in mei generi Crassipedis hortis—, quamobrem eius causam, quod te scribis audisse, magna illius commendatione susceptam defendi in senatu, sicut mea fides postulabat.

{{pn|9.21|21}}Accepisti, quibus rebus adductus quamque rem causamque defenderim quique meus in re publica sit pro mea parte capessenda status; de quo sic velim statuas, me haec eadem sensurum fuisse, si mihi integra omnia ac libera fuissent: nam neque pugnandum arbitrarer contra tantas opes neque delendum, etiamsi id fieri posset, summorum civium principatum nec permanendum in una sententia conversis rebus ac bonorum voluntatibus mutatis, sed temporibus assentiendum; numquam enim in praestantibus in re publica gubernanda viris laudata est in una sententia perpetua permansio, sed, ut in navigando tempestati obsequi artis est, etiamsi portum tenere non queas, cum vero id possis mutata velificatione assequi, stultum est eum tenere cum periculo cursum, quem ceperis, potius quam eo commutato quo velis tamen pervenire, sic, cum omnibus nobis in administranda re publica propositum esse debeat id, quod a me saepissime dictum est, cum dignitate otium, non idem semper dicere, sed idem semper spectare debemus. Quamobrem, ut paullo ante posui, si essent omnia mihi solutissima, tamen in re publica non alius essem, atque nunc sum; cum vero in hunc sensum et alliciar beneficiis hominum et compellar iniuriis, facile patior ea me de re publica sentire ac dicere, quae maxime cum mihi, tum etiam rei publicae rationibus putem conducere, apertius autem haec ago ac saepius, quod et Quintus, frater meus, legatus est Caesaris et nullum meum minimum dictum, non modo factum, pro Caesare intercessit, quod ille non ita illustri gratia exceperit, ut ego eum mihi devinctum putarem: itaque eius omni et gratia, quae summa est, et opibus, quas intelligis esse maximas, sic fruor, ut meis, nec mihi aliter potuisse videor hominum perditorum de me consilia frangere, nisi cum praesidiis iis, quae semper habui, nunc etiam potentium benevolentiam coniunxissem.

{{pn|9.22|22}}His ego consiliis, si te praesentem habuissem, ut opinio mea fert, essem usus eisdem—novi enim temperantiam et moderationem naturae tuae, novi animum cum mihi amicissimum, tum nulla in ceteros malevolentia suffusum, contraque cum magnum et excelsum, tum etiam apertum et simplicem; vidi ego quosdam in te tales, quales te eosdem in me videre potuisti: quae me moverunt, movissent eadem te profecto—; sed, quocumque tempore mihi potestas praesentis tui fuerit, tu eris omnium moderator consiliorum meorum, tibi erit eidem, cui salus mea fuit, etiam dignitas curae: me quidem certe tuarum actionum, sententiarum, voluntatum, rerum denique omnium socium comitemque habebis, neque mihi in omni vita res tam erit ulla proposita, quam ut quotidie vehementius te de me optime meritum esse laetere.

{{pn|9.23|23}}Quod rogas, ut mea tibi scripta mittam, quae post discessum tuum scripserim, sunt orationes quaedam, quas Menocrito dabo, neque ita multae, ne pertimescas. Scripsi etiam—nam ab orationibus diiungo me fere referoque ad mansuetiores Musas, quae me nunc maxime, sicut iam a prima adolescentia delectarunt—scripsi igitur Aristotelio more, quemadmodum quidem volui, tres libros in disputatione ac dialogo &quot;de oratore&quot;, quos arbitror Lentulo tuo fore non inutiles, abhorrent enim a communibus praeceptis atque omnem antiquorum, et Aristoteliam et Isocratiam, rationem oratoriam complectuntur. Scripsi etiam versibus tres libros de temporibus meis, quos iam pridem ad te misissem, si esse edendos putassem— sunt enim testes et erupt sempiterni meritorum erga me tuorum meaeque pietatis—, sed, quia verebar non eos, qui se laesos arbitrarentur—etenim id feci parce et molliter—, sed eos, quos erat infinitum bene de me meritos omnes nominare; quos tamen ipsos libros, si quem, cui recte committam, invenero, curabo ad te perferendos. Atque istam quidem partem vitae consuetudinisque nostrae totam ad te defero: quantum litteris, quantum studiis, veteribus nostris delectationibus, consequi poterimus, id omne ad arbitrium tuum, qui haec semper amasti, libentissime conferemus.

{{pn|9.24|24}}Quae ad me de tuis rebus domesticis scribis quaeque mihi commendas, ea tantae mihi curae sunt, ut me nolim admoneri, rogari vero sine magno dolore vix possim. Quod de Quinti fratris negotio scribis, te priore aestate, quod morbo impeditus in Ciliciam non transieris, conficere non potuisse, nunc autem omnia facturum, ut conficias, id scito esse eiusmodi, ut frater meus vere existimet adiuncto isto fundo patrimonium fore suum per te constitutum. Tu me de tuis rebus omnibus et de Lentuli tui nostrique studiis et exercitationibus velim quam familiarissime certiorem et quam saepissime facias existimesque neminem cuiquam neque cariorem neque iucundiorem umquam fuisse, quam te mihi, idque me non modo ut tu sentias, sed ut omnes gentes etiam et posteritas omnis intelligat esse facturum.

{{pn|9.25|25}}Appius in sermonibus antea dictitabat, postea dixit etiam in senatu palam sese, si licitum esset legem curiatam ferre, sortiturum esse cum collega provincias, si curiata lex non esset, se comparaturum cum collega tibique successurum: legemque curiatam consuli ferri opus esse, necesse non esse; se, quoniam ex senatus consulto provinciam haberet, lege Cornelia imperium habiturum, quoad in urbem introisset. Ego, quid ad te tuorum quisque necessariorum scribat, nescio; varias esse opiniones intelligo: sunt, qui patent posse te non decedere, quod sine lege curiata tibi succedatur; sunt etiam, qui, si decedas, a te relinqui posse, qui provinciae praesit: mihi non tam de iure certum est—quamquam ne id quidem valde dubium est—quam illud, ad tuam summam amplitudinem, dignitatem, libertatem, qua te scio libentissime frui solere, pertinere te sine ulla mora provinciam successori concedere, praesertim cum sine suspicione tuae cupiditatis non possis illius cupiditatem refutare; ego utrumque meum puto esse, et, quid sentiam, ostendere et, quod feceris, defendere.

{{pn|9.26|26}}Scripta iam epistola superiore accepi tuas litteras de publicanis, in quibus aequitatem tuam non potui non probare; felicitate a quid vellem consequi potuisses, ne eius ordinis, quem semper ornasti, rem aut voluntatem offenderes. Equidem non desinam tua decreta defendere, sed nosti consuetudinem hominum: scis, quam graviter inimici ipsi illi Q. Scaevolae fuerint; tibi tamen sum auctor, ut, si quibus rebus possis, eum tibi ordinem aut reconcilies aut mitiges: id etsi difficile est, tamen mihi videtur esse prudentiae tuae. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|X.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a. 700 (54).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. L. VALERIO IURISCONSULTO.}}
{{ancora+|10}}cur enim tibi hoc non gratificer, nescio, praesertim cum his temporibus audacia pro sapientia liceat uti. Lentulo nostro egi per litteras tuo nomine gratias diligenter; sed tu velim desinas iam nostris litteris uti et nos aliquando revisas et ibi malis esse, ubi aliquo numero sis, quam istic, ubi solus sapere videare; quamquam, qui istinc veniunt, partim te superbum esse dicunt, quod nihil respondeas, partim contumeliosum, quod male respondeas; sed iam cupio tecum coram iocari, quare fac, ut quam primum venias neque in Apuliam tuam accedas, ut possimus salvum venisse gaudere; nam, illo si veneris, tamquam Ulixes cognosces tuorum neminem.
&lt;/div&gt;
{{Liber
|Ante=
|AnteNomen=
|Post=Liber II
|PostNomen=../Liber II
}}
{{finis}}
[[en:Letters to friends/1.9]]</text>
      <sha1>h79iq97z4tz86qjoljj7f2eui7kjdj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber II</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2966</id>
    <revision>
      <id>269448</id>
      <parentid>113650</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:06:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/II]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber II]]</comment>
      <origin>86184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38095" sha1="fyezkzp90g3tmslpk2ghhjns7dcui40" xml:space="preserve">{{TextQuality|75%}}
{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus= [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares|Epistulae ad Familiares II]]
}}

&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;

== &lt;center&gt;I. M. CICERO S. D. CURIONI&lt;br /&gt;Romae; parte priore 53(?)&lt;/center&gt; ==
Quamquam me nomine neglegentiae suspectum tibi esse doleo, tamen non tam mihi molestum fuit accusari abs te officium meum quam iucundum requiri, praesertim cum, in quo accusabar, culpa vacarem, in quo autem desiderare te significabas meas litteras, prae te ferres perspectum mihi quidem sed tamen dulcem et optatum amorem tuum. Equidem neminem praetermisi, quem quidem ad te perventurum putarem, cui litteras non dederim; etenim quis est tam in scribendo impiger quam ego? A te vero bis terve summum et eas perbrevis accepi. Qua re, si iniquus es in me iudex, condemnabo eodem ego te crimine; sin me id facere noles, te mihi aequum praebere debebis. 

Sed de litteris hactenus; non enim vereor ne non scribendo te expleam, praesertim si in eo genere studium meum non aspernabere. Ego te afuisse tam diu a nobis et dolui, quod carui fructu iucundissimae consuetudinis, et laetor, quod absens omnia cum maxima dignitate es consecutus quodque in omnibus tuis rebus meis optatis fortuna respondit. Breve est quod me tibi praecipere meus incredibilis in te amor cogit: tanta est exspectatio vel animi vel ingeni tui ut ego te obsecrare obtestarique non dubitem sic ad nos conformatus revertare ut, quam exspectationem tui concitasti, hanc sustinere ac tueri possis. Et quoniam meam tuorum erga me meritorum memoriam nulla umquam delebit oblivio, te rogo ut memineris, quantaecumque tibi accessiones fient et fortunae et dignitatis, eas te non potuisse consequi ni meis puer olim fidelissimis atque amantissimis consiliis paruisses. Qua re hoc animo in nos esse debebis ut aetas nostra iam ingravescens in amore atque in adulescentia tua conquiescat. 

== &lt;center&gt;II. M. CICERO S. D. CURIONI&lt;br /&gt;Romae; parte priore 53(?)&lt;/center&gt; ==
Gravi teste privatus sum amoris summi erga te mei patre tuo, clarissimo viro; qui cum suis laudibus tum vero te filio superasset omnium fortunam si ei contigisset ut te ante videret quam a vita discederet. Sed spero nostram amicitiam non egere testibus. Tibi patrimonium di fortunent! me certe habebis cui et carus aeque sis et iucundus ac fuisti patri. 

== &lt;center&gt;III. M. CICERO S. D. CURIONI&lt;br /&gt;Romae; parte priore 53(?)&lt;/center&gt; ==
Rupae studium non defuit declarandorum munerum tuo nomine, sed nec mihi placuit nec cuiquam tuorum quicquam te absente fieri quod tibi, cum venisses, non esset integrum. Equidem [quid] sentiam aut scribam ad te postea pluribus aut, ne ad ea meditere, imparatum te offendam coramque contra istam rationem meam dicam, ut aut te in meam sententiam adducam aut certe testatum apud animum tuum relinquam quid senserim, ut, si quando, quod nolim, displicere tibi tuum consilium coeperit, possis meum recordari. Brevi tamen sic habeto, in eum statum temporum tuum reditum incidere ut iis bonis quae tibi natura, studio, fortuna data sunt facilius omnia quae sunt amplissima in re publica consequi possis quam muneribus. Quorum neque facultatem quisquam admiratur (est enim copiarum, non virtutis) neque quisquam est quin satietate iam defessus sit. 

Sed aliter atque ostenderam facio qui ingrediar ad explicandam rationem sententiae meae; qua re omnem hanc disputationem in adventum tuum differo. Summa [te] scito in exspectatione esse eaque a te exspectari quae a summa virtute summoque ingenio exspectanda sunt. Ad quae si es, ut debes, paratus, quod ita esse confido, plurimis maximisque muneribus et nos amicos et civis tuos universos et rem publicam adficies. Illud cognosces profecto, mihi te neque cariorem neque iucundiorem esse quemquam. 

== &lt;center&gt;IV. M. CICERO S. D. CURIONI&lt;br /&gt;Romae; parte priore 53(?)&lt;/center&gt; ==
Epistularum genera multa esse non ignoras sed unum illud certissimum, cuius causa inventa res ipsa est, ut certiores faceremus absentis si quid esset quod eos scire aut nostra aut ipsorum interesset. Huius generis litteras a me profecto non exspectas. Tuarum enim rerum domesticos habes et scriptores et nuntios, in meis autem rebus nihil est sane novi. Reliqua sunt epistularum genera duo, quae me magno opere delectant, unum familiare et iocosum, alterum severum et grave. Utro me minus deceat uti non intellego. Iocerne tecum per litteras? Civem mehercule non puto esse, qui temporibus his ridere possit. An gravius aliquid scribam? Quid est quod possit graviter a Cicerone scribi ad Curionem nisi de re publica? Atqui in hoc genere haec mea causa est ut [neque ea quae sentio audeam] neque ea quae non sentio velim scribere. 

Quam ob rem, quoniam mihi nullum scribendi argumentum relictum est, utar ea clausula qua soleo teque ad studium summae laudis cohortabor. Est enim tibi gravis adversaria constituta et parata incredibilis quaedam exspectatio; quam tu una re facillime vinces, si hoc statueris, quarum laudum gloriam adamaris, quibus artibus eae laudes comparantur, in iis esse laborandum. In hanc sententiam scriberem plura, nisi te tua sponte satis incitatum esse confiderem. Et hoc, quicquid attigi, non feci inflammandi tui causa sed testificandi amoris mei.

== &lt;center&gt;V. M. CICERO S. D. C. CURIONI&lt;br /&gt;Romae; parte priore 53(?)&lt;/center&gt; ==
Haec negotia quo modo se habeant, epistula ne [ad te] quidem narrare audeo. Tibi, etsi ubicumque es, ut scripsi ad te ante, in eadem es navi, tamen quod abes gratulor, vel quia non vides ea quae nos vel quod excelso et illustri loco sita est laus tua in plurimorum et sociorum et civium conspectu; quae ad nos nec obscuro nec vario sermone sed et clarissima et una omnium voce perfertur. 

Unum illud nescio gratulerne tibi an timeam, quod mirabilis est exspectatio reditus tui; non quo verear ne tua virtus opinioni hominum non respondeat, sed mehercule ne, cum veneris, non habeas iam quod cures; ita sunt omnia debilitata iam [et] prope exstincta. Sed haec ipsa nescio rectene sint litteris commissa. Quare cetera cognosces ex aliis. Tu tamen, sive habes aliquam spem de re publica sive desperas, ea para, meditare, cogita quae esse in eo civi ac viro debent qui sit rem publicam adflictam et oppressam miseris temporibus ac perditis moribus in veterem dignitatem et libertatem vindicaturus. 

== &lt;center&gt;VI. M. CICERO S. D. C. CURIONI&lt;br /&gt;Romae; Quint. 53(?)&lt;/center&gt; ==
Nondum erat auditum te ad Italiam adventare cum Sex. Villium, Milonis mei familiarem, cum his ad te litteris misi. Sed tamen, cum appropinquare tuus adventus putaretur et te iam ex Asia Romam versus profectum esse constaret, magnitudo rei fecit ut non vereremur ne nimis cito mitteremus, cum has quam primum ad te perferri litteras magno opere vellemus. 

Ego, si mea in te essent officia solum, Curio, tanta quanta magis a te ipso praedicari quam a me ponderari solent, verecundius a te, si quae magna res mihi petenda esset, contenderem. Grave est enim homini pudenti petere aliquid magnum ab eo de quo se bene meritum putet, ne id quod petat exigere magis quam rogare et in mercedis potius quam benefici loco numerare videatur. Sed quia tua in me [vel] nota omnibus vel ipsa novitate meorum temporum clarissima et maxima beneficia exstiterunt estque animi ingenui, cui multum debeas, eidem plurimum velle debere, non dubitavi id a te per litteras petere quod mihi omnium esset maximum maximeque necessarium. Neque enim sum veritus ne sustinere tua in me vel innumerabilia [officia] non possem, cum praesertim confiderem nullam esse gratiam tuam quam non vel capere animus meus in accipiendo vel in remunerando cumulare atque illustrare posset. 

Ego omnia mea studia, omnem operam, curam, industriam, cogitationem, mentem denique omnem in Milonis consulatu fixi et locavi statuique in eo me non offici solum fructum sed etiam pietatis laudem debere quaerere. Neque vero cuiquam salutem ac fortunas suas tantae curae fuisse umquam puto quantae mihi sit honos eius, in quo omnia mea posita esse decrevi. Huic te unum tanto adiumento esse, si volueris, posse intellego ut nihil sit praeterea nobis requirendum. Habemus haec omnia, bonorum studium conciliatum ex tribunatu propter nostram, ut spero te intellegere, causam, vulgi ac multitudinis propter magnificentiam munerum liberalitatemque naturae, iuventutis et gratiosorum in suffragiis studia propter ipsius excellentem in eo genere vel gratiam vel diligentiam, nostram suffragationem, si minus potentem, at probatam tamen et iustam et debitam et propterea fortasse etiam gratiosam. Dux nobis et auctor opus est et eorum ventorum quos proposui moderator quidam et quasi gubernator. Qui si ex omnibus unus optandus esset, quem tecum conferre possemus non haberemus. 

Quam ob rem, si me memorem, si gratum, si bonum virum vel ex hoc ipso quod tam vehementer de Milone laborem existimare potes, si dignum denique tuis beneficiis iudicas, hoc a te peto, ut subvenias huic meae sollicitudini et huic meae laudi vel, ut verius dicam, prope saluti tuum studium dices. De ipso T. Annio tantum tibi polliceor, te maioris animi, gravitatis, constantiae benevolentiaeque erga te, si complecti hominem volueris, habiturum esse neminem. Mihi vero tantum decoris, tantum dignitatis adiunxeris ut eundem te facile agnoscam fuisse in laude mea qui fueris in salute. 

Ego, ni te videre scirem qua mente haec scriberem, quantum offici sustinerem, quanto opere mihi esset in hac petitione Milonis omni non modo contentione sed etiam dimicatione elaborandum, plura scriberem. nunc tibi omnem rem atque causam meque totum commendo atque trado. unum hoc sic habeto, si a te hanc rem impetraro, me paene plus tibi quam ipsi Miloni debiturum. non enim mihi tam mea salus cara fuit, in qua praecipue sum ab illo adiutus, quam pietas erit in referenda gratia iucunda. eam autem unius tuo studio me adsequi posse confido.

== &lt;center&gt;VII. M. CICERO IMP. S. D. C. CURIONI TR. PL.&lt;br /&gt;in castris ad Pindenissum(?); xii Kal. Ian. 51(?)&lt;/center&gt; ==
Sera gratulatio reprehendi non solet, praesertim si nulla neglegentia praetermissa est. Longe enim absum, audio sero. Sed tibi et gratulor et ut sempiternae laudi tibi sit iste tribunatus exopto, teque hortor ut omnia gubernes et moderere prudentia tua, ne te auferant aliorum consilia. Nemo est qui tibi sapientius suadere possit te ipso; numquam labere si te audies. Non scribo hoc temere. Cui scribam video. Novi animum, novi consilium tuum. Non vereor ne quid timide, ne quid stulte facias si ea defendes quae ipse recta esse senties. 

Quod [in] rei publicae tempus non incideris sed veneris (iudicio enim tuo, non casu, in ipsum discrimen rerum contulisti tribunatum tuum), profecto vides. Quanta vis in re publica temporum sit, quanta varietas rerum, quam incerti exitus, quam flexibiles hominum voluntates, quid insidiarum, quid vanitatis in vita, non dubito quin cogites. Sed amabo te, cura et cogitationi—nihil novi, sed illud idem quod initio scripsi. Tecum loquere, [et] te adhibe in consilium, te audi, tibi obtempera. Alteri qui melius consilium dare possit quam tu non facile inveniri potest; tibi vero ipsi certe nemo melius dabit. Di immortales! cur ego absum vel spectator laudum tuarum vel particeps vel socius vel minister consiliorum? Tametsi hoc minime tibi deest; sed tamen efficeret magnitudo et vis amoris mei consilio te ut possem iuvare. 

Scribam ad te plura alias; paucis enim diebus eram missurus domesticos tabellarios, ut, quoniam sane feliciter et ex mea sententia rem publicam gessimus, unis litteris totius aestatis res gestas ad senatum perscriberem. De sacerdotio tuo quantam curam adhibuerim quamque difficili in re atque causa cognosces ex iis litteris quas Thrasoni, liberto tuo, dedi. 

Te, mi Curio, pro tua incredibili in me benevolentia meaque item in te singulari rogo atque oro ne patiare quicquam mihi ad hanc provincialem molestiam temporis prorogari. Praesens tecum egi, cum te tribunum pl. isto anno fore non putarem, itemque petivi saepe per litteras, sed tum quasi a senatore, nobilissimo tamen adulescente et gratiosissimo, nunc a tribuno pl. et a Curione tribuno, non ut decernatur aliquid novi, quod solet esse difficilius, sed ut ne quid novi decernatur, ut et senati consultum et leges defendas, eaque mihi condicio maneat qua profectus sum. Hoc te vehementer etiam atque etiam rogo. 

== &lt;center&gt;VIII. M. CICERO PRO COS. S. D. M. CAELIO&lt;br /&gt;Athenis; prid. Non. Quint. 51&lt;/center&gt; ==
Quid? Tu me hoc tibi mandasse existimas ut mihi gladiatorum compositiones, ut vadimonia dilata et Chresti compilationem mitteres et ea quae nobis cum Romae sumus narrare nemo audeat? Vide quantum tibi meo iudicio tribuam (nec mehercule iniuria; politikteron enim te adhuc neminem cognovi): ne illa quidem curo mihi scribas quae maximis in rebus rei publicae geruntur cottidie, nisi quid ad me ipsum pertinebit. Scribent alii, multi nuntiabunt, perferet multa etiam ipse rumor. Qua re ego nec praeterita nec praesentia abs te sed, ut ab homine longe in posterum prospiciente, futura exspecto, ut ex tuis litteris, cum formam rei publicae viderim, quale aedificium futurum sit scire possim. Neque tamen adhuc habeo quod te accusem; neque enim fuit quod tu plus providere posses quam quivis nostrum in primisque ego, qui cum Pompeio compluris dies nullis in aliis nisi de re publica sermonibus versatus sum. Quae nec possunt scribi nec scribenda sunt; tantum habeto, civem egregium esse Pompeium et ad omnia quae providenda sunt in re publica et animo et consilio paratum. Qua re da te homini; complectetur, mihi crede. Iam idem illi et boni et mali cives videntur qui nobis videri solent. 

Ego, cum Athenis decem ipsos dies fuissem multumque mecum Gallus noster Caninius, proficiscebar inde prid. Non. Quint., cum hoc ad te litterarum dedi. Tibi cum omnia mea commendatissima esse cupio tum nihil magis quam ne tempus nobis provinciae prorogetur. In eo mihi sunt omnia. Quod quando et quo modo et per quos agendum sit, tu optime constitues. 

== &lt;center&gt;IX. M. CICERO PRO COS. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI DESIGNATO&lt;/center&gt; ==
Primum tibi, ut debeo, gratulor laetorque cum praesenti tum etiam sperata tua dignitate, serius non neglegentia mea sed ignoratione rerum omnium. In iis enim sum locis quo et propter longinquitatem et propter latrocinia tardissime omnia perferuntur. Et cum gratulor tum vero quibus verbis tibi gratias agam non reperio, quod ita factus sis ut dederis nobis, quem ad modum scripseras ad me, quod semper ridere possemus. Itaque, cum primum audivi, ego ille ipse factus sum (scis quem dicam) egique omnis illos adulescentis quos ille iactitat. Difficile est loqui; te autem contemplans absentem et quasi tecum coram loquerer 
'non edepol quantam rem egeris neque quantum facinus 
feceris.. . ' 
quod quia praeter opinionem mihi acciderat, referebam me ad illud: 
'incredibile hoc factum obicitur.' 
repente vero incessi 'omnibus laetitiis [laetus].' In quo cum obiurgarer quod nimio gaudio paene desiperem, ita me defendebam:
'ego voluptatem animi nimiam.. . ' 
quid quaeris? Dum illum rideo, paene sum factus ille. 

Sed haec pluribus multaque alia et de te et ad te cum primum ero aliquid nactus oti. Te vero, mi Rufe, diligo, quem mihi fortuna dedit amplificatorem dignitatis meae, ultorem non modo inimicorum sed etiam invidorum meorum, ut eos partim scelerum suorum, partim etiam ineptiarum paeniteret. 

== &lt;center&gt;X. M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI DESIGNATO&lt;br /&gt;in castris ad Pindenissum; a. d. xvii Kal. Dec. 51&lt;/center&gt; ==
Tu vide quam ad me litterae non perferantur! non enim possum adduci ut abs te, postea quam aedilis es factus, nullas putem datas, praesertim cum esset tanta res tantae gratulationis, de te quia quod sperabam, de Hillo (balbus enim sum) quod non putaram. Atqui sic habeto, nullam me epistulam accepisse tuam post comitia ista praeclara quae me laetitia extulerunt; ex quo vereor ne idem eveniat in meas litteras. Equidem numquam domum misi unam epistulam quin esset ad te altera, nec mihi est te iucundius quicquam nec carius. 

Sed (balbi non sumus) ad rem redeamus. Ut optasti, ita est. Velles enim, ais, tantum modo ut haberem negoti quod esset ad laureolam satis; Parthos times quia diffidis copiis nostris. Ergo ita accidit. Nam Parthico bello nuntiato locorum quibusdam angustiis et natura montium fretus ad Amanum exercitum adduxi satis probe ornatum auxiliis et quadam auctoritate apud eos qui me non norant nominis nostri. Multum est enim in his locis: 'hicine est ille qui urbem.. . ? Quem senatus.. . ?' Nosti cetera. Cum venissem ad Amanum, qui mons mihi cum Bibulo communis est divisus aquarum divertiis, Cassius noster, quod mihi magnae voluptati fuit, feliciter ab Antiochea hostem reiecerat, Bibulus provinciam acceperat. 

Interea cum meis copiis omnibus vexavi Amaniensis, hostis sempiternos. Multi occisi, capti, reliqui dissipati. Castella munita improviso adventu capta et incensa. Ita victoria iusta imperator appellatus apud Issum, quo in loco, saepe ut ex te audivi, Clitarchus tibi narravit Dareum ab Alexandro esse superatum, abduxi exercitum ad infestissimam Ciliciae partem. Ibi quintum et vicensimum iam diem aggeribus, vineis, turribus oppugnabam oppidum munitissimum, Pindenissum, tantis opibus tantoque negotio ut mihi ad summam gloriam nihil desit nisi nomen oppidi. Quod si, ut spero, cepero, tum vero litteras publice mittam. Haec ad te in praesentia scripsi ut sperares te adsequi id quod optasses. 

Sed ut redeam ad Parthos, haec aestas habuit hunc exitum satis felicem; ea quae sequitur magno est in timore. Qua re, mi Rufe, vigila, primum ut mihi succedatur; sin id erit, ut scribis et ut ego arbitror, spissius, illud quod facile est, ne quid mihi temporis prorogetur. De re publica ex tuis litteris, ut antea tibi scripsi, cum praesentia tum etiam futura magis exspecto. Qua re ut ad me omnia quam diligentissime perscribas te vehementer rogo. 

== &lt;center&gt;XI. M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI&lt;br /&gt;Laodiceae; prid. Non. Apr. 50&lt;/center&gt; ==
Putaresne umquam accidere posse ut mihi verba deessent, neque solum ista vestra oratoria sed haec etiam levia nostratia? Desunt autem propter hanc causam quod mirifice sum sollicitus quidnam de provinciis decernatur. Mirum me desiderium tenet urbis, incredibile meorum atque in primis tui, satietas autem provinciae, vel quia videmur eam famam consecuti ut non tam accessio quaerenda quam fortuna metuenda sit vel quia totum negotium non est dignum viribus nostris, qui maiora onera in re publica sustinere et possim et soleam, vel quia belli magni timor impendet, quod videmur effugere si ad constitutam diem decedemus. 

De pantheris per eos qui venari solent agitur mandatu meo diligenter. Sed mira paucitas est, et eas quae sunt valde aiunt queri quod nihil cuiquam insidiarum in mea provincia nisi sibi fiat. Itaque constituisse dicuntur in Cariam ex nostra provincia decedere. Sed tamen sedulo fit et in primis a Patisco. Quicquid erit, tibi erit; sed quid esset plane nesciebamus. Mihi mehercule magnae curae est aedilitas tua. Ipse dies me admonebat; scripsi enim haec ipsis Megalensibus. Tu velim ad me de omni rei publicae statu quam diligentissime perscribas; ea enim certissima putabo quae ex te cognoro. 

== &lt;center&gt;XII. M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI&lt;br /&gt;in castris ad Pyramum(?); c. v Kal. Quint. 50&lt;/center&gt; ==
Sollicitus equidem eram de rebus urbanis. Ita tumultuosae contiones, ita molestae Quinquatrus adferebantur; nam citeriora nondum audieramus. Sed tamen nihil me magis sollicitabat quam in his molestiis non me, si quae ridenda essent, ridere tecum; sunt enim multa, sed ea non audeo scribere. Illud moleste fero, nihil me adhuc his de rebus habere tuarum litterarum. Qua re, etsi, cum tu haec leges, ego iam annuum munus confecero, tamen obviae mihi velim sint tuae litterae quae me erudiant de omni re publica, ne hospes plane veniam. Hoc melius quam tu facere nemo potest. 

Diogenes tuus, homo modestus, a me cum Philone Pessinuntem discessit. Iter habebant [ad] Adiatorigem, quamquam omnia nec benigna nec copiosa cognorant. 

Urbem, urbem, mi Rufe, cole et in ista luce vive! omnis peregrinatio, quod ego ab adulescentia iudicavi, obscura et sordida est iis quorum industria Romae potest illustris esse. Quod cum probe scirem, utinam in sententia permansissem! cum una mehercule ambulatiuncula atque uno sermone nostro omnis fructus provinciae non confero. Spero me integritatis laudem consecutum: non erat minor ex contemnenda quam est ex conservata provincia. Spem triumphi inicis: satis gloriose triumpharem, non essem quidem tam diu in desiderio rerum mihi carissimarum. Sed, ut spero, propediem te videbo. Tu mihi obviam mitte epistulas te dignas. 

== &lt;center&gt;XIII. M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI&lt;br /&gt;Laodiceae; in. Mai. 50&lt;/center&gt; ==
Raras tuas quidem (fortasse enim non perferuntur) sed suavis accipio litteras; vel quas proxime acceperam, quam prudentis, quam multi et offici et consili! etsi omnia sic constitueram mihi agenda ut tu admonebas, tamen confirmantur nostra consilia cum sentimus prudentibus fideliterque suadentibus idem videri. 

Ego Appium, ut saepe tecum locutus sum, valde diligo meque ab eo diligi statim coeptum esse ut simultatem deposuimus sensi. Nam et honorificus in me consul fuit et suavis amicus et studiosus studiorum etiam meorum. Mea vero officia ei non defuisse tu es testis, cui iam kvmikŽw martuw, ut opinor, accedit Phania; et mehercule etiam pluris eum feci quod te amari ab eo sensi. Iam me Pompei totum esse scis, Brutum a me amari intellegis. Quid est causae cur mihi non in optatis sit complecti hominem florentem aetate, opibus, honoribus, ingenio, liberis, propinquis, adfinibus, amicis, collegam meum praesertim et in ipsa collegi laude et scientia studiosum mei? Haec eo pluribus scripsi quod [non] nihil significabant tuae litterae subdubitare qua essem erga illum voluntate. Credo te audisse aliquid. Falsum est, mihi crede, si quid audisti. Genus institutorum et rationum mearum dissimilitudinem non nullam habet cum illius administratione provinciae. Ex eo quidam suspicati fortasse sunt animorum contentione, non opinionum dissensione, me ab eo discrepare. Nihil autem feci umquam neque dixi quod contra illius existimationem esse vellem; post hoc negotium autem et temeritatem nostri Dolabellae deprecatorem me pro illius periculo praebeo. 

Erat in eadem epistula 'veternus civitatis.' Gaudebam sane et congelasse nostrum amicum laetabar otio. Extrema pagella pupugit me tuo chirographo. Quid ais? Caesarem nunc defendit Curio? Quis hoc putaret, praeter me? Nam, ita vivam, putavi. Di immortales, quam ego risum nostrum desidero! 

Mihi erat in animo, quoniam iuris dictionem conferam, civitates locupletaram, publicanis etiam superioris lustri reliqua sine sociorum ulla querela conservaram, privatis, summis infimis, fueram iucundus, proficisci in Ciliciam Non. Mai. et, cum prima aestiva attigissem militemque collocassem, decedere ex senatus consulto. Cupio te aedilem videre miroque desiderio me urbs adficit et omnes mei tuque in primis. 

== &lt;center&gt;XIV. M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI&lt;br /&gt;Laodiceae; med. Mart.(?) 50&lt;/center&gt; ==
M. Fabio, viro optimo et homine doctissimo, familiarissime utor mirificeque eum diligo cum propter summum ingenium eius summamque doctrinam tum propter singularem modestiam. Eius negotium sic velim suscipias ut si esset res mea. Novi ego vos magnos patronos; hominem occidat oportet qui vestra opera uti velit. Sed in hoc homine nullam accipio excusationem. Omnia relinques, si me amabis, cum tua opera Fabius uti volet. 

Ego res Romanas vehementer exspecto et desidero, in primisque quid agas scire cupio. Nam iam diu propter hiemis magnitudinem nihil novi ad nos adferebatur. 

== &lt;center&gt;XV. M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI&lt;br /&gt;Sidae; iii aut prid. Non. Sext. 50&lt;/center&gt; ==
Non potuit accuratius agi nec prudentius quam est actum a te cum Curione de supplicatione; et hercule confecta res ex sententia mea est cum celeritate tum quod is qui erat iratus, competitor tuus et idem meus, adsensus est ei qui ornavit res nostras divinis laudibus. Qua re scito me sperare ea quae sequuntur; ad quae tu te para. 

Dolabellam a te gaudeo primum laudari, deinde etiam amari. Nam ea quae speras Tulliae meae prudentia temperari posse, scio cui tuae epistulae respondeant. Quid si meam legas quam ego tum ex tuis litteris misi ad Appium? sed quid agas? sic vivitur. Quod actum est di approbent! spero fore iucundum generum nobis, multumque in eo tua nos humanitas adiuvabit. 

Res publica me valde sollicitat. Faveo Curioni, Caesarem honestum esse cupio, pro Pompeio emori possum, sed tamen ipsa re publica nihil mihi est carius; in qua tu non valde te iactas. Districtus enim mihi videris esse, quod et bonus civis et bonus amicus es. 

Ego de provincia decedens quaestorem Coelium praeposui provinciae. 'Puerum' inquis. At quaestorem, at nobilem adulescentem, at omnium fere exemplo. Neque erat superiore honore usus quem praeficerem. Pomptinus multo ante discesserat, a Quinto fratre impetrari non poterat; quem tamen si reliquissem, dicerent iniqui non me plane post annum, ut senatus voluisset, de provincia decessisse quoniam alterum me reliquissem. Fortasse etiam illud adderent, senatum eos voluisse provinciis praeesse qui antea non praefuissent, fratrem meum triennium Asiae praefuisse. Denique nunc sollicitus non sum; si fratrem reliquissem, omnia timerem. Postremo non tam mea sponte quam potentissimorum duorum exemplo, qui omnis Cassios Antoniosque complexi sunt, hominem adulescentem non tam allicere volui quam alienare nolui. Hoc tu meum consilium laudes necesse est; mutari enim non potest. 

De Ocella parum ad me plane scripseras et in actis non erat. Tuae res gestae ita notae sunt ut trans montem Taurum etiam de Matrinio sit auditum. Ego, nisi quid me etesiae morabuntur, celeriter, ut spero, vos videbo. 

== &lt;center&gt;XVI. M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO&lt;br /&gt;in Cumano; vi vel v Non. Mai. 49&lt;/center&gt; ==
Magno dolore me adfecissent tuae litterae nisi iam et ratio ipsa depulisset omnis molestias et diuturna desperatione rerum obduruisset animus ad dolorem novum. Sed tamen qua re acciderit ut ex meis superioribus litteris id suspicarere quod scribis nescio. Quid enim in illis fuit praeter querelam temporum, quae non meum animum magis sollicitum haberent quam tuum? Nam non eam cognovi aciem ingeni tui quod ipse videam te id ut non putem videre. Illud miror, adduci potuisse te, qui me penitus nosse deberes, ut existimares aut me tam improvidum qui ab excitata fortuna ad inclinatam et prope iacentem desciscerem aut tam inconstantem ut collectam gratiam florentissimi hominis effunderem a meque ipse deficerem et, quod initio semperque fugi, civili bello interessem. 

Quod est igitur meum triste consilium? Ut discederem fortasse in aliquas solitudines. Nosti enim non modo stomachi mei, cuius tu similem quondam habebas, sed etiam oculorum in hominum insolentium indignitate fastidium. Accedit etiam molesta haec pompa lictorum meorum nomenque imperi quo appellor. Eo si onere carerem, quamvis parvis Italiae latebris contentus essem. Sed incurrit haec nostra laurus non solum in oculos sed iam etiam in voculas malevolorum. Quod cum ita esset, nil tamen umquam de profectione nisi vobis approbantibus cogitavi. Sed mea praediola tibi nota sunt; in his mihi necesse est esse, ne amicis molestus sim. Quod autem in maritimis facillime sum, moveo non nullis suspicionem velle me navigare. Quod tamen fortasse non nollem si possem ad otium. Nam ad bellum quidem, qui convenit? Praesertim contra eum cui spero me satis fecisse ab eo cui iam satis fieri nullo modo potest. 

Deinde sententiam meam tu facillime perspicere potuisti iam ab illo tempore cum in Cumanum mihi obviam venisti. Non enim te celavi sermonem T. Ampi. Vidisti quam abhorrerem ab urbe relinquenda, cum audissem. Nonne tibi adfirmavi quidvis me potius perpessurum quam ex Italia ad bellum civile exiturum? Quid ergo accidit cur consilium mutarem? Nonne omnia potius ut in sententia permanerem? Credas hoc mihi velim, quod puto te existimare, me ex his miseriis nihil aliud quaerere nisi ut homines aliquando intellegant me nihil maluisse quam pacem, ea desperata nihil tam fugisse quam arma civilia. Huius me constantiae puto fore ut numquam paeniteat. Etenim memini in hoc genere gloriari solitum esse familiarem nostrum Q. Hortensium, quod numquam bello civili interfuisset. Hoc nostra laus erit illustrior quod illi tribuebatur ignaviae, de nobis id existimari posse non arbitror. 

Nec me ista terrent quae mihi a te ad timorem fidissime atque amantissime proponuntur. Nulla est enim acerbitas quae non omnibus hac orbis terrarum perturbatione impendere videatur. Quam quidem ego a re publica meis privatis et domesticis incommodis libentissime, vel istis ipsis quae tu me mones ut caveam, redemissem. Filio meo, quem tibi carum esse gaudeo, si erit ulla res publica, satis amplum patrimonium relinquam in memoria nominis mei; sin autem nulla erit, nihil accidet ei separatim a reliquis civibus. Nam quod rogas ut respiciam generum meum, adulescentem optimum mihique carissimum, an dubitas, qui scias quanti cum illum tum vero Tulliam meam faciam, quin ea me cura vehementissime sollicitet et eo magis quod in communibus miseriis hac tamen oblectabar specula, Dolabellam meum, vel potius nostrum, fore ab iis molestiis quas liberalitate sua contraxerat liberum? Velim quaeras quos ille dies sustinuerit in urbe dum fuit, quam acerbos sibi, quam mihimet ipsi socero non honestos. 

Itaque neque ego hunc Hispaniensem casum exspecto, de quo mihi exploratum est ita esse ut tu scribis, neque quicquam astute cogito. Si quando erit civitas, erit profecto nobis locus; sin autem non erit, in easdem solitudines tu ipse, ut arbitror, venies in quibus nos consedisse audies. Sed ego fortasse vaticinor et haec omnia meliores habebunt exitus. Recordor enim desperationes eorum qui senes erant adulescente me. Eos ego fortasse nunc imitor et utor aetatis vitio. Velim ita sit; sed tamen. 

Togam praetextam texi Oppio puto te audisse; nam Curtius noster dibaphum cogitat, sed eum infector moratur. Hoc aspersi ut scires me tamen in stomacho solere ridere. [de] Dolabella quod scripsi suadeo videas tamquam si tua res agatur. 

Extremum illud erit: nos nihil turbulenter, nihil temere faciemus. Te tamen oramus, quibuscumque erimus in terris, ut nos liberosque nostros ita tueare ut amicitia nostra et tua fides postulabit. 

== &lt;center&gt;XVII. M. CICERO IMP. S. D. CANINI SALLUSTIO PRO Q&lt;br /&gt;Tarsi; c. xv Kal. Sext. 50&lt;/center&gt; ==
Litteras a te mihi [binas] stator tuus reddidit Tarsi a. d. XVI Kal. Sext. his ego ordine, ut videris velle, respondebo. 

De successore meo nihil audivi neque quemquam fore arbitror. Quin ad diem decedam nulla causa est, praesertim sublato metu Parthico. Commoraturum me nusquam sane arbitror. Rhodum Ciceronum causa puerorum accessurum puto, neque id tamen certum. Ad urbem volo quam primum venire; sed tamen iter meum rei publicae et rerum urbanarum ratio gubernabit. Successor tuus non potest ita maturare ullo modo ut tu me in Asia possis convenire. 

De rationibus referendis, non erat incommodum te nullam referre, quam tibi scribis a Bibulo fieri potestatem; sed id vix mihi videris per legem Iuliam facere posse, quam Bibulus certa quadam ratione non servat, tibi magno opere servandam censeo. 

Quod scribis Apamea praesidium deduci non oportuisse, videbam item ceteros existimare molesteque ferebam de ea re minus commodos sermones malevolorum fuisse. Sed Parthi transierint necne praeter te video dubitare neminem. Itaque omnia praesidia, quae magna et firma paraveram, commotus hominum non dubio sermone dimisi. 

Rationes mei quaestoris nec verum fuit me tibi mittere nec tamen erant confectae. Eas nos Apameae deponere cogitabamus. De praeda mea praeter quaestores urbanos, id est populum Romanum, terruncium nec attigit nec tacturus est quisquam. Laodiceae me praedes accepturum arbitror omnis pecuniae publicae, ut et mihi et populo cautum sit sine vecturae periculo. Quod scribis ad me de drachmum CCCIccc, nihil est quod in isto genere cuiquam possim commodare. Omnis enim pecunia ita tractatur ut praeda a praefectis, quae autem mihi attributa est a quaestore curetur. 

Quod quaeris quid existimem de legionibus quae decretae sunt in Syriam, antea dubitabam venturaene essent; nunc mihi non est dubium quin, si antea auditum erit otium esse in Syria, venturae non sint. Marium quidem successorem tarde video esse venturum, propterea quod senatus ita decrevit ut cum legionibus iret. 

Uni epistulae respondi; venio ad alteram. Petis a me ut Bibulo te quam diligentissime commendem. In quo mihi voluntas non deest, sed locus esse videtur tecum etulandi. Solus enim tu ex omnibus qui cum Bibulo sunt certiorem me numquam fecisti quam valde Bibuli voluntas a me sine causa abhorreret. Permulti enim ad me detulerunt, cum magnus Antiocheae metus esset et magna spes in me atque in exercitu meo, solitum dicere quidvis se perpeti malle quam videri eguisse auxilio meo. Quod ego officio quaestorio te adductum reticere de praetore tuo non moleste ferebam, quamquam quem ad modum tractarere audiebam. Ille autem, cum ad Thermum de Parthico bello scriberet, ad me litteram numquam misit, ad quem intellegebat eius belli periculum pertinere. Tantum de auguratu fili sui scripsit ad me; in quo ego misericordia commotus, et quod semper amicissimus Bibulo fui, dedi operam ut ei quam humanissime scriberem. Ille si in omnis est malevolus, quod numquam existimavi, minus offendor in me; sin autem a me est alienior, nihil tibi meae litterae proderunt. Nam ad senatum quas Bibulus litteras misit, in iis, quod mihi cum illo erat commune sibi soli attribuit; se ait curasse ut cum quaestu populi pecunia permutaretur. Quod autem meum erat proprium, ut alariis Transpadanis uti negarem, id etiam populo se remisisse scribit. Quod vero illius erat solius id mecum communicat: 'equitibus auxiliariis' inquit 'cum amplius frumenti postularemus.' Illud vero pusilli animi et in ipsa malevolentia ieiuni atque inanis, quod Ariobarzanem, quia senatus per me regem appellavit mihique commendavit, iste in litteris non regem sed regis Ariobarzanis filium appellat. Hoc animo qui sunt deteriores fiunt rogati. sed tibi morem gessi, litteras ad eum scripsi. quas cum acceperis, facies quod voles. 

== &lt;center&gt;XVIII. M. CICERO IMP. S. D. Q. THERMO PRO PR.&lt;br /&gt;Laodiceae; in. Mai. 50&lt;/center&gt; ==
Officium meum erga Rhodonem ceteraque mea studia quae tibi ac tuis praestiti tibi, homini gratissimo, grata esse vehementer gaudeo, mihique scito in dies maiori curae esse dignitatem tuam; quae quidem a te ipso integritate et clementia tua sic amplificata est ut nihil addi posse videatur. Sed mihi magis magisque cottidie de rationibus tuis cogitanti placet illud meum consilium quod initio Aristoni nostro, ut ad me venit, ostendi, gravis te suscepturum inimicitias si adulescens potens et nobilis a te ignominia adfectus esset. Et hercule sine dubio erit ignominia. Habes enim neminem honoris gradu superiorem; ille autem, ut omittam nobilitatem, hoc ipso vincit viros optimos hominesque innocentissimos legatos tuos, quod et quaestor est et quaestor tuus. Nocere tibi iratum neminem posse perspicio, sed tamen tris fratris summo loco natos, promptos, non indisertos, te nolo habere iratos, iure praesertim; quos video deinceps tribunos pl. per triennium fore. Tempora autem rei publicae qualia futura sint quis scit? Mihi quidem turbulenta videntur fore. Cur ego te velim incidere in terrores tribunicios, praesertim cum sine cuiusquam reprehensione quaestoriis legatis quaestorem possis anteferre? Qui si se dignum maioribus suis praebuerit, ut spero et opto, tua laus ex aliqua parte fuerit; sin quid offenderit, sibi totum, nihil tibi offenderit. 

Quae mihi veniebant in mentem quae ad te pertinere arbitrabar, quod in Ciliciam proficiscebar, existimavi me ad te oportere scribere. tu quod egeris, id velim di approbent. sed si me audies, vitabis inimicitias et posteritatis otio consules. 

== &lt;center&gt;XIX. M. TULLIUS M. F. [M. N.] CICERO IMP. S. D. C. COELIO L. F. C. N. CALDO Q&lt;br /&gt;in castris ad Pyramum; c. ix Kal. Quint. 50&lt;/center&gt; ==
Cum optatissimum nuntium accepissem te mihi quaestorem obtigisse, eo iucundiorem mihi eam sortem sperabam fore quo diutius in provincia mecum fuisses. Magni enim videbatur interesse ad eam necessitudinem quam nobis fors tribuisset consuetudinem quoque accedere. Postea, cum mihi nihil neque a te ipso neque ab ullo alio de adventu tuo scriberetur, verebar ne ita caderet, quod etiam nunc vereor, ne, ante quam tu in provinciam venisses, ego de provincia decederem. Accepi autem a te missas litteras in Cilicia, cum essem in castris, a. d. X Kal. Quint., scriptas humanissime, quibus facile et officium et ingenium tuum perspici posset; sed neque unde nec quo die datae essent aut quo tempore te exspectarem significabant, nec is qui attulerat a te acceperat, ut ex eo scirem quo ex loco aut quo tempore essent datae. Quae cum essent incerta, existimavi tamen faciendum esse ut ad te statores meos et lictores cum litteris mitterem. Quas si satis opportuno tempore accepisti, gratissimum mihi feceris si ad me in Ciliciam quam primum veneris. Nam quod ad me Curius, consobrinus tuus, mihi, ut scis, maxime necessarius, quod item C. Vergilius, propinquus tuus, familiarissimus noster, de te accuratissime scripsit, valet id quidem apud me multum, sicuti debet hominum amicissimorum diligens commendatio, sed tuae litterae de tua praesertim dignitate et de nostra coniunctione maximi sunt apud me ponderis. Mihi quaestor optatior obtingere nemo potuit. Quam ob rem quaecumque a me ornamenta ad te [proficisci poterunt] proficiscentur, ut omnes intellegant a me habitam esse rationem tuae maiorumque tuorum dignitatis. Sed id facilius consequar si ad me in Ciliciam veneris. Quod ego et mea et rei publicae et maxime tua interesse arbitror.
&lt;/div&gt;{{finis}}</text>
      <sha1>fyezkzp90g3tmslpk2ghhjns7dcui40</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269466</id>
      <parentid>269448</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber II]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber II]]</comment>
      <origin>86184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38095" sha1="fyezkzp90g3tmslpk2ghhjns7dcui40" xml:space="preserve">{{TextQuality|75%}}
{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus= [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares|Epistulae ad Familiares II]]
}}

&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;

== &lt;center&gt;I. M. CICERO S. D. CURIONI&lt;br /&gt;Romae; parte priore 53(?)&lt;/center&gt; ==
Quamquam me nomine neglegentiae suspectum tibi esse doleo, tamen non tam mihi molestum fuit accusari abs te officium meum quam iucundum requiri, praesertim cum, in quo accusabar, culpa vacarem, in quo autem desiderare te significabas meas litteras, prae te ferres perspectum mihi quidem sed tamen dulcem et optatum amorem tuum. Equidem neminem praetermisi, quem quidem ad te perventurum putarem, cui litteras non dederim; etenim quis est tam in scribendo impiger quam ego? A te vero bis terve summum et eas perbrevis accepi. Qua re, si iniquus es in me iudex, condemnabo eodem ego te crimine; sin me id facere noles, te mihi aequum praebere debebis. 

Sed de litteris hactenus; non enim vereor ne non scribendo te expleam, praesertim si in eo genere studium meum non aspernabere. Ego te afuisse tam diu a nobis et dolui, quod carui fructu iucundissimae consuetudinis, et laetor, quod absens omnia cum maxima dignitate es consecutus quodque in omnibus tuis rebus meis optatis fortuna respondit. Breve est quod me tibi praecipere meus incredibilis in te amor cogit: tanta est exspectatio vel animi vel ingeni tui ut ego te obsecrare obtestarique non dubitem sic ad nos conformatus revertare ut, quam exspectationem tui concitasti, hanc sustinere ac tueri possis. Et quoniam meam tuorum erga me meritorum memoriam nulla umquam delebit oblivio, te rogo ut memineris, quantaecumque tibi accessiones fient et fortunae et dignitatis, eas te non potuisse consequi ni meis puer olim fidelissimis atque amantissimis consiliis paruisses. Qua re hoc animo in nos esse debebis ut aetas nostra iam ingravescens in amore atque in adulescentia tua conquiescat. 

== &lt;center&gt;II. M. CICERO S. D. CURIONI&lt;br /&gt;Romae; parte priore 53(?)&lt;/center&gt; ==
Gravi teste privatus sum amoris summi erga te mei patre tuo, clarissimo viro; qui cum suis laudibus tum vero te filio superasset omnium fortunam si ei contigisset ut te ante videret quam a vita discederet. Sed spero nostram amicitiam non egere testibus. Tibi patrimonium di fortunent! me certe habebis cui et carus aeque sis et iucundus ac fuisti patri. 

== &lt;center&gt;III. M. CICERO S. D. CURIONI&lt;br /&gt;Romae; parte priore 53(?)&lt;/center&gt; ==
Rupae studium non defuit declarandorum munerum tuo nomine, sed nec mihi placuit nec cuiquam tuorum quicquam te absente fieri quod tibi, cum venisses, non esset integrum. Equidem [quid] sentiam aut scribam ad te postea pluribus aut, ne ad ea meditere, imparatum te offendam coramque contra istam rationem meam dicam, ut aut te in meam sententiam adducam aut certe testatum apud animum tuum relinquam quid senserim, ut, si quando, quod nolim, displicere tibi tuum consilium coeperit, possis meum recordari. Brevi tamen sic habeto, in eum statum temporum tuum reditum incidere ut iis bonis quae tibi natura, studio, fortuna data sunt facilius omnia quae sunt amplissima in re publica consequi possis quam muneribus. Quorum neque facultatem quisquam admiratur (est enim copiarum, non virtutis) neque quisquam est quin satietate iam defessus sit. 

Sed aliter atque ostenderam facio qui ingrediar ad explicandam rationem sententiae meae; qua re omnem hanc disputationem in adventum tuum differo. Summa [te] scito in exspectatione esse eaque a te exspectari quae a summa virtute summoque ingenio exspectanda sunt. Ad quae si es, ut debes, paratus, quod ita esse confido, plurimis maximisque muneribus et nos amicos et civis tuos universos et rem publicam adficies. Illud cognosces profecto, mihi te neque cariorem neque iucundiorem esse quemquam. 

== &lt;center&gt;IV. M. CICERO S. D. CURIONI&lt;br /&gt;Romae; parte priore 53(?)&lt;/center&gt; ==
Epistularum genera multa esse non ignoras sed unum illud certissimum, cuius causa inventa res ipsa est, ut certiores faceremus absentis si quid esset quod eos scire aut nostra aut ipsorum interesset. Huius generis litteras a me profecto non exspectas. Tuarum enim rerum domesticos habes et scriptores et nuntios, in meis autem rebus nihil est sane novi. Reliqua sunt epistularum genera duo, quae me magno opere delectant, unum familiare et iocosum, alterum severum et grave. Utro me minus deceat uti non intellego. Iocerne tecum per litteras? Civem mehercule non puto esse, qui temporibus his ridere possit. An gravius aliquid scribam? Quid est quod possit graviter a Cicerone scribi ad Curionem nisi de re publica? Atqui in hoc genere haec mea causa est ut [neque ea quae sentio audeam] neque ea quae non sentio velim scribere. 

Quam ob rem, quoniam mihi nullum scribendi argumentum relictum est, utar ea clausula qua soleo teque ad studium summae laudis cohortabor. Est enim tibi gravis adversaria constituta et parata incredibilis quaedam exspectatio; quam tu una re facillime vinces, si hoc statueris, quarum laudum gloriam adamaris, quibus artibus eae laudes comparantur, in iis esse laborandum. In hanc sententiam scriberem plura, nisi te tua sponte satis incitatum esse confiderem. Et hoc, quicquid attigi, non feci inflammandi tui causa sed testificandi amoris mei.

== &lt;center&gt;V. M. CICERO S. D. C. CURIONI&lt;br /&gt;Romae; parte priore 53(?)&lt;/center&gt; ==
Haec negotia quo modo se habeant, epistula ne [ad te] quidem narrare audeo. Tibi, etsi ubicumque es, ut scripsi ad te ante, in eadem es navi, tamen quod abes gratulor, vel quia non vides ea quae nos vel quod excelso et illustri loco sita est laus tua in plurimorum et sociorum et civium conspectu; quae ad nos nec obscuro nec vario sermone sed et clarissima et una omnium voce perfertur. 

Unum illud nescio gratulerne tibi an timeam, quod mirabilis est exspectatio reditus tui; non quo verear ne tua virtus opinioni hominum non respondeat, sed mehercule ne, cum veneris, non habeas iam quod cures; ita sunt omnia debilitata iam [et] prope exstincta. Sed haec ipsa nescio rectene sint litteris commissa. Quare cetera cognosces ex aliis. Tu tamen, sive habes aliquam spem de re publica sive desperas, ea para, meditare, cogita quae esse in eo civi ac viro debent qui sit rem publicam adflictam et oppressam miseris temporibus ac perditis moribus in veterem dignitatem et libertatem vindicaturus. 

== &lt;center&gt;VI. M. CICERO S. D. C. CURIONI&lt;br /&gt;Romae; Quint. 53(?)&lt;/center&gt; ==
Nondum erat auditum te ad Italiam adventare cum Sex. Villium, Milonis mei familiarem, cum his ad te litteris misi. Sed tamen, cum appropinquare tuus adventus putaretur et te iam ex Asia Romam versus profectum esse constaret, magnitudo rei fecit ut non vereremur ne nimis cito mitteremus, cum has quam primum ad te perferri litteras magno opere vellemus. 

Ego, si mea in te essent officia solum, Curio, tanta quanta magis a te ipso praedicari quam a me ponderari solent, verecundius a te, si quae magna res mihi petenda esset, contenderem. Grave est enim homini pudenti petere aliquid magnum ab eo de quo se bene meritum putet, ne id quod petat exigere magis quam rogare et in mercedis potius quam benefici loco numerare videatur. Sed quia tua in me [vel] nota omnibus vel ipsa novitate meorum temporum clarissima et maxima beneficia exstiterunt estque animi ingenui, cui multum debeas, eidem plurimum velle debere, non dubitavi id a te per litteras petere quod mihi omnium esset maximum maximeque necessarium. Neque enim sum veritus ne sustinere tua in me vel innumerabilia [officia] non possem, cum praesertim confiderem nullam esse gratiam tuam quam non vel capere animus meus in accipiendo vel in remunerando cumulare atque illustrare posset. 

Ego omnia mea studia, omnem operam, curam, industriam, cogitationem, mentem denique omnem in Milonis consulatu fixi et locavi statuique in eo me non offici solum fructum sed etiam pietatis laudem debere quaerere. Neque vero cuiquam salutem ac fortunas suas tantae curae fuisse umquam puto quantae mihi sit honos eius, in quo omnia mea posita esse decrevi. Huic te unum tanto adiumento esse, si volueris, posse intellego ut nihil sit praeterea nobis requirendum. Habemus haec omnia, bonorum studium conciliatum ex tribunatu propter nostram, ut spero te intellegere, causam, vulgi ac multitudinis propter magnificentiam munerum liberalitatemque naturae, iuventutis et gratiosorum in suffragiis studia propter ipsius excellentem in eo genere vel gratiam vel diligentiam, nostram suffragationem, si minus potentem, at probatam tamen et iustam et debitam et propterea fortasse etiam gratiosam. Dux nobis et auctor opus est et eorum ventorum quos proposui moderator quidam et quasi gubernator. Qui si ex omnibus unus optandus esset, quem tecum conferre possemus non haberemus. 

Quam ob rem, si me memorem, si gratum, si bonum virum vel ex hoc ipso quod tam vehementer de Milone laborem existimare potes, si dignum denique tuis beneficiis iudicas, hoc a te peto, ut subvenias huic meae sollicitudini et huic meae laudi vel, ut verius dicam, prope saluti tuum studium dices. De ipso T. Annio tantum tibi polliceor, te maioris animi, gravitatis, constantiae benevolentiaeque erga te, si complecti hominem volueris, habiturum esse neminem. Mihi vero tantum decoris, tantum dignitatis adiunxeris ut eundem te facile agnoscam fuisse in laude mea qui fueris in salute. 

Ego, ni te videre scirem qua mente haec scriberem, quantum offici sustinerem, quanto opere mihi esset in hac petitione Milonis omni non modo contentione sed etiam dimicatione elaborandum, plura scriberem. nunc tibi omnem rem atque causam meque totum commendo atque trado. unum hoc sic habeto, si a te hanc rem impetraro, me paene plus tibi quam ipsi Miloni debiturum. non enim mihi tam mea salus cara fuit, in qua praecipue sum ab illo adiutus, quam pietas erit in referenda gratia iucunda. eam autem unius tuo studio me adsequi posse confido.

== &lt;center&gt;VII. M. CICERO IMP. S. D. C. CURIONI TR. PL.&lt;br /&gt;in castris ad Pindenissum(?); xii Kal. Ian. 51(?)&lt;/center&gt; ==
Sera gratulatio reprehendi non solet, praesertim si nulla neglegentia praetermissa est. Longe enim absum, audio sero. Sed tibi et gratulor et ut sempiternae laudi tibi sit iste tribunatus exopto, teque hortor ut omnia gubernes et moderere prudentia tua, ne te auferant aliorum consilia. Nemo est qui tibi sapientius suadere possit te ipso; numquam labere si te audies. Non scribo hoc temere. Cui scribam video. Novi animum, novi consilium tuum. Non vereor ne quid timide, ne quid stulte facias si ea defendes quae ipse recta esse senties. 

Quod [in] rei publicae tempus non incideris sed veneris (iudicio enim tuo, non casu, in ipsum discrimen rerum contulisti tribunatum tuum), profecto vides. Quanta vis in re publica temporum sit, quanta varietas rerum, quam incerti exitus, quam flexibiles hominum voluntates, quid insidiarum, quid vanitatis in vita, non dubito quin cogites. Sed amabo te, cura et cogitationi—nihil novi, sed illud idem quod initio scripsi. Tecum loquere, [et] te adhibe in consilium, te audi, tibi obtempera. Alteri qui melius consilium dare possit quam tu non facile inveniri potest; tibi vero ipsi certe nemo melius dabit. Di immortales! cur ego absum vel spectator laudum tuarum vel particeps vel socius vel minister consiliorum? Tametsi hoc minime tibi deest; sed tamen efficeret magnitudo et vis amoris mei consilio te ut possem iuvare. 

Scribam ad te plura alias; paucis enim diebus eram missurus domesticos tabellarios, ut, quoniam sane feliciter et ex mea sententia rem publicam gessimus, unis litteris totius aestatis res gestas ad senatum perscriberem. De sacerdotio tuo quantam curam adhibuerim quamque difficili in re atque causa cognosces ex iis litteris quas Thrasoni, liberto tuo, dedi. 

Te, mi Curio, pro tua incredibili in me benevolentia meaque item in te singulari rogo atque oro ne patiare quicquam mihi ad hanc provincialem molestiam temporis prorogari. Praesens tecum egi, cum te tribunum pl. isto anno fore non putarem, itemque petivi saepe per litteras, sed tum quasi a senatore, nobilissimo tamen adulescente et gratiosissimo, nunc a tribuno pl. et a Curione tribuno, non ut decernatur aliquid novi, quod solet esse difficilius, sed ut ne quid novi decernatur, ut et senati consultum et leges defendas, eaque mihi condicio maneat qua profectus sum. Hoc te vehementer etiam atque etiam rogo. 

== &lt;center&gt;VIII. M. CICERO PRO COS. S. D. M. CAELIO&lt;br /&gt;Athenis; prid. Non. Quint. 51&lt;/center&gt; ==
Quid? Tu me hoc tibi mandasse existimas ut mihi gladiatorum compositiones, ut vadimonia dilata et Chresti compilationem mitteres et ea quae nobis cum Romae sumus narrare nemo audeat? Vide quantum tibi meo iudicio tribuam (nec mehercule iniuria; politikteron enim te adhuc neminem cognovi): ne illa quidem curo mihi scribas quae maximis in rebus rei publicae geruntur cottidie, nisi quid ad me ipsum pertinebit. Scribent alii, multi nuntiabunt, perferet multa etiam ipse rumor. Qua re ego nec praeterita nec praesentia abs te sed, ut ab homine longe in posterum prospiciente, futura exspecto, ut ex tuis litteris, cum formam rei publicae viderim, quale aedificium futurum sit scire possim. Neque tamen adhuc habeo quod te accusem; neque enim fuit quod tu plus providere posses quam quivis nostrum in primisque ego, qui cum Pompeio compluris dies nullis in aliis nisi de re publica sermonibus versatus sum. Quae nec possunt scribi nec scribenda sunt; tantum habeto, civem egregium esse Pompeium et ad omnia quae providenda sunt in re publica et animo et consilio paratum. Qua re da te homini; complectetur, mihi crede. Iam idem illi et boni et mali cives videntur qui nobis videri solent. 

Ego, cum Athenis decem ipsos dies fuissem multumque mecum Gallus noster Caninius, proficiscebar inde prid. Non. Quint., cum hoc ad te litterarum dedi. Tibi cum omnia mea commendatissima esse cupio tum nihil magis quam ne tempus nobis provinciae prorogetur. In eo mihi sunt omnia. Quod quando et quo modo et per quos agendum sit, tu optime constitues. 

== &lt;center&gt;IX. M. CICERO PRO COS. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI DESIGNATO&lt;/center&gt; ==
Primum tibi, ut debeo, gratulor laetorque cum praesenti tum etiam sperata tua dignitate, serius non neglegentia mea sed ignoratione rerum omnium. In iis enim sum locis quo et propter longinquitatem et propter latrocinia tardissime omnia perferuntur. Et cum gratulor tum vero quibus verbis tibi gratias agam non reperio, quod ita factus sis ut dederis nobis, quem ad modum scripseras ad me, quod semper ridere possemus. Itaque, cum primum audivi, ego ille ipse factus sum (scis quem dicam) egique omnis illos adulescentis quos ille iactitat. Difficile est loqui; te autem contemplans absentem et quasi tecum coram loquerer 
'non edepol quantam rem egeris neque quantum facinus 
feceris.. . ' 
quod quia praeter opinionem mihi acciderat, referebam me ad illud: 
'incredibile hoc factum obicitur.' 
repente vero incessi 'omnibus laetitiis [laetus].' In quo cum obiurgarer quod nimio gaudio paene desiperem, ita me defendebam:
'ego voluptatem animi nimiam.. . ' 
quid quaeris? Dum illum rideo, paene sum factus ille. 

Sed haec pluribus multaque alia et de te et ad te cum primum ero aliquid nactus oti. Te vero, mi Rufe, diligo, quem mihi fortuna dedit amplificatorem dignitatis meae, ultorem non modo inimicorum sed etiam invidorum meorum, ut eos partim scelerum suorum, partim etiam ineptiarum paeniteret. 

== &lt;center&gt;X. M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI DESIGNATO&lt;br /&gt;in castris ad Pindenissum; a. d. xvii Kal. Dec. 51&lt;/center&gt; ==
Tu vide quam ad me litterae non perferantur! non enim possum adduci ut abs te, postea quam aedilis es factus, nullas putem datas, praesertim cum esset tanta res tantae gratulationis, de te quia quod sperabam, de Hillo (balbus enim sum) quod non putaram. Atqui sic habeto, nullam me epistulam accepisse tuam post comitia ista praeclara quae me laetitia extulerunt; ex quo vereor ne idem eveniat in meas litteras. Equidem numquam domum misi unam epistulam quin esset ad te altera, nec mihi est te iucundius quicquam nec carius. 

Sed (balbi non sumus) ad rem redeamus. Ut optasti, ita est. Velles enim, ais, tantum modo ut haberem negoti quod esset ad laureolam satis; Parthos times quia diffidis copiis nostris. Ergo ita accidit. Nam Parthico bello nuntiato locorum quibusdam angustiis et natura montium fretus ad Amanum exercitum adduxi satis probe ornatum auxiliis et quadam auctoritate apud eos qui me non norant nominis nostri. Multum est enim in his locis: 'hicine est ille qui urbem.. . ? Quem senatus.. . ?' Nosti cetera. Cum venissem ad Amanum, qui mons mihi cum Bibulo communis est divisus aquarum divertiis, Cassius noster, quod mihi magnae voluptati fuit, feliciter ab Antiochea hostem reiecerat, Bibulus provinciam acceperat. 

Interea cum meis copiis omnibus vexavi Amaniensis, hostis sempiternos. Multi occisi, capti, reliqui dissipati. Castella munita improviso adventu capta et incensa. Ita victoria iusta imperator appellatus apud Issum, quo in loco, saepe ut ex te audivi, Clitarchus tibi narravit Dareum ab Alexandro esse superatum, abduxi exercitum ad infestissimam Ciliciae partem. Ibi quintum et vicensimum iam diem aggeribus, vineis, turribus oppugnabam oppidum munitissimum, Pindenissum, tantis opibus tantoque negotio ut mihi ad summam gloriam nihil desit nisi nomen oppidi. Quod si, ut spero, cepero, tum vero litteras publice mittam. Haec ad te in praesentia scripsi ut sperares te adsequi id quod optasses. 

Sed ut redeam ad Parthos, haec aestas habuit hunc exitum satis felicem; ea quae sequitur magno est in timore. Qua re, mi Rufe, vigila, primum ut mihi succedatur; sin id erit, ut scribis et ut ego arbitror, spissius, illud quod facile est, ne quid mihi temporis prorogetur. De re publica ex tuis litteris, ut antea tibi scripsi, cum praesentia tum etiam futura magis exspecto. Qua re ut ad me omnia quam diligentissime perscribas te vehementer rogo. 

== &lt;center&gt;XI. M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI&lt;br /&gt;Laodiceae; prid. Non. Apr. 50&lt;/center&gt; ==
Putaresne umquam accidere posse ut mihi verba deessent, neque solum ista vestra oratoria sed haec etiam levia nostratia? Desunt autem propter hanc causam quod mirifice sum sollicitus quidnam de provinciis decernatur. Mirum me desiderium tenet urbis, incredibile meorum atque in primis tui, satietas autem provinciae, vel quia videmur eam famam consecuti ut non tam accessio quaerenda quam fortuna metuenda sit vel quia totum negotium non est dignum viribus nostris, qui maiora onera in re publica sustinere et possim et soleam, vel quia belli magni timor impendet, quod videmur effugere si ad constitutam diem decedemus. 

De pantheris per eos qui venari solent agitur mandatu meo diligenter. Sed mira paucitas est, et eas quae sunt valde aiunt queri quod nihil cuiquam insidiarum in mea provincia nisi sibi fiat. Itaque constituisse dicuntur in Cariam ex nostra provincia decedere. Sed tamen sedulo fit et in primis a Patisco. Quicquid erit, tibi erit; sed quid esset plane nesciebamus. Mihi mehercule magnae curae est aedilitas tua. Ipse dies me admonebat; scripsi enim haec ipsis Megalensibus. Tu velim ad me de omni rei publicae statu quam diligentissime perscribas; ea enim certissima putabo quae ex te cognoro. 

== &lt;center&gt;XII. M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI&lt;br /&gt;in castris ad Pyramum(?); c. v Kal. Quint. 50&lt;/center&gt; ==
Sollicitus equidem eram de rebus urbanis. Ita tumultuosae contiones, ita molestae Quinquatrus adferebantur; nam citeriora nondum audieramus. Sed tamen nihil me magis sollicitabat quam in his molestiis non me, si quae ridenda essent, ridere tecum; sunt enim multa, sed ea non audeo scribere. Illud moleste fero, nihil me adhuc his de rebus habere tuarum litterarum. Qua re, etsi, cum tu haec leges, ego iam annuum munus confecero, tamen obviae mihi velim sint tuae litterae quae me erudiant de omni re publica, ne hospes plane veniam. Hoc melius quam tu facere nemo potest. 

Diogenes tuus, homo modestus, a me cum Philone Pessinuntem discessit. Iter habebant [ad] Adiatorigem, quamquam omnia nec benigna nec copiosa cognorant. 

Urbem, urbem, mi Rufe, cole et in ista luce vive! omnis peregrinatio, quod ego ab adulescentia iudicavi, obscura et sordida est iis quorum industria Romae potest illustris esse. Quod cum probe scirem, utinam in sententia permansissem! cum una mehercule ambulatiuncula atque uno sermone nostro omnis fructus provinciae non confero. Spero me integritatis laudem consecutum: non erat minor ex contemnenda quam est ex conservata provincia. Spem triumphi inicis: satis gloriose triumpharem, non essem quidem tam diu in desiderio rerum mihi carissimarum. Sed, ut spero, propediem te videbo. Tu mihi obviam mitte epistulas te dignas. 

== &lt;center&gt;XIII. M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI&lt;br /&gt;Laodiceae; in. Mai. 50&lt;/center&gt; ==
Raras tuas quidem (fortasse enim non perferuntur) sed suavis accipio litteras; vel quas proxime acceperam, quam prudentis, quam multi et offici et consili! etsi omnia sic constitueram mihi agenda ut tu admonebas, tamen confirmantur nostra consilia cum sentimus prudentibus fideliterque suadentibus idem videri. 

Ego Appium, ut saepe tecum locutus sum, valde diligo meque ab eo diligi statim coeptum esse ut simultatem deposuimus sensi. Nam et honorificus in me consul fuit et suavis amicus et studiosus studiorum etiam meorum. Mea vero officia ei non defuisse tu es testis, cui iam kvmikŽw martuw, ut opinor, accedit Phania; et mehercule etiam pluris eum feci quod te amari ab eo sensi. Iam me Pompei totum esse scis, Brutum a me amari intellegis. Quid est causae cur mihi non in optatis sit complecti hominem florentem aetate, opibus, honoribus, ingenio, liberis, propinquis, adfinibus, amicis, collegam meum praesertim et in ipsa collegi laude et scientia studiosum mei? Haec eo pluribus scripsi quod [non] nihil significabant tuae litterae subdubitare qua essem erga illum voluntate. Credo te audisse aliquid. Falsum est, mihi crede, si quid audisti. Genus institutorum et rationum mearum dissimilitudinem non nullam habet cum illius administratione provinciae. Ex eo quidam suspicati fortasse sunt animorum contentione, non opinionum dissensione, me ab eo discrepare. Nihil autem feci umquam neque dixi quod contra illius existimationem esse vellem; post hoc negotium autem et temeritatem nostri Dolabellae deprecatorem me pro illius periculo praebeo. 

Erat in eadem epistula 'veternus civitatis.' Gaudebam sane et congelasse nostrum amicum laetabar otio. Extrema pagella pupugit me tuo chirographo. Quid ais? Caesarem nunc defendit Curio? Quis hoc putaret, praeter me? Nam, ita vivam, putavi. Di immortales, quam ego risum nostrum desidero! 

Mihi erat in animo, quoniam iuris dictionem conferam, civitates locupletaram, publicanis etiam superioris lustri reliqua sine sociorum ulla querela conservaram, privatis, summis infimis, fueram iucundus, proficisci in Ciliciam Non. Mai. et, cum prima aestiva attigissem militemque collocassem, decedere ex senatus consulto. Cupio te aedilem videre miroque desiderio me urbs adficit et omnes mei tuque in primis. 

== &lt;center&gt;XIV. M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI&lt;br /&gt;Laodiceae; med. Mart.(?) 50&lt;/center&gt; ==
M. Fabio, viro optimo et homine doctissimo, familiarissime utor mirificeque eum diligo cum propter summum ingenium eius summamque doctrinam tum propter singularem modestiam. Eius negotium sic velim suscipias ut si esset res mea. Novi ego vos magnos patronos; hominem occidat oportet qui vestra opera uti velit. Sed in hoc homine nullam accipio excusationem. Omnia relinques, si me amabis, cum tua opera Fabius uti volet. 

Ego res Romanas vehementer exspecto et desidero, in primisque quid agas scire cupio. Nam iam diu propter hiemis magnitudinem nihil novi ad nos adferebatur. 

== &lt;center&gt;XV. M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI&lt;br /&gt;Sidae; iii aut prid. Non. Sext. 50&lt;/center&gt; ==
Non potuit accuratius agi nec prudentius quam est actum a te cum Curione de supplicatione; et hercule confecta res ex sententia mea est cum celeritate tum quod is qui erat iratus, competitor tuus et idem meus, adsensus est ei qui ornavit res nostras divinis laudibus. Qua re scito me sperare ea quae sequuntur; ad quae tu te para. 

Dolabellam a te gaudeo primum laudari, deinde etiam amari. Nam ea quae speras Tulliae meae prudentia temperari posse, scio cui tuae epistulae respondeant. Quid si meam legas quam ego tum ex tuis litteris misi ad Appium? sed quid agas? sic vivitur. Quod actum est di approbent! spero fore iucundum generum nobis, multumque in eo tua nos humanitas adiuvabit. 

Res publica me valde sollicitat. Faveo Curioni, Caesarem honestum esse cupio, pro Pompeio emori possum, sed tamen ipsa re publica nihil mihi est carius; in qua tu non valde te iactas. Districtus enim mihi videris esse, quod et bonus civis et bonus amicus es. 

Ego de provincia decedens quaestorem Coelium praeposui provinciae. 'Puerum' inquis. At quaestorem, at nobilem adulescentem, at omnium fere exemplo. Neque erat superiore honore usus quem praeficerem. Pomptinus multo ante discesserat, a Quinto fratre impetrari non poterat; quem tamen si reliquissem, dicerent iniqui non me plane post annum, ut senatus voluisset, de provincia decessisse quoniam alterum me reliquissem. Fortasse etiam illud adderent, senatum eos voluisse provinciis praeesse qui antea non praefuissent, fratrem meum triennium Asiae praefuisse. Denique nunc sollicitus non sum; si fratrem reliquissem, omnia timerem. Postremo non tam mea sponte quam potentissimorum duorum exemplo, qui omnis Cassios Antoniosque complexi sunt, hominem adulescentem non tam allicere volui quam alienare nolui. Hoc tu meum consilium laudes necesse est; mutari enim non potest. 

De Ocella parum ad me plane scripseras et in actis non erat. Tuae res gestae ita notae sunt ut trans montem Taurum etiam de Matrinio sit auditum. Ego, nisi quid me etesiae morabuntur, celeriter, ut spero, vos videbo. 

== &lt;center&gt;XVI. M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO&lt;br /&gt;in Cumano; vi vel v Non. Mai. 49&lt;/center&gt; ==
Magno dolore me adfecissent tuae litterae nisi iam et ratio ipsa depulisset omnis molestias et diuturna desperatione rerum obduruisset animus ad dolorem novum. Sed tamen qua re acciderit ut ex meis superioribus litteris id suspicarere quod scribis nescio. Quid enim in illis fuit praeter querelam temporum, quae non meum animum magis sollicitum haberent quam tuum? Nam non eam cognovi aciem ingeni tui quod ipse videam te id ut non putem videre. Illud miror, adduci potuisse te, qui me penitus nosse deberes, ut existimares aut me tam improvidum qui ab excitata fortuna ad inclinatam et prope iacentem desciscerem aut tam inconstantem ut collectam gratiam florentissimi hominis effunderem a meque ipse deficerem et, quod initio semperque fugi, civili bello interessem. 

Quod est igitur meum triste consilium? Ut discederem fortasse in aliquas solitudines. Nosti enim non modo stomachi mei, cuius tu similem quondam habebas, sed etiam oculorum in hominum insolentium indignitate fastidium. Accedit etiam molesta haec pompa lictorum meorum nomenque imperi quo appellor. Eo si onere carerem, quamvis parvis Italiae latebris contentus essem. Sed incurrit haec nostra laurus non solum in oculos sed iam etiam in voculas malevolorum. Quod cum ita esset, nil tamen umquam de profectione nisi vobis approbantibus cogitavi. Sed mea praediola tibi nota sunt; in his mihi necesse est esse, ne amicis molestus sim. Quod autem in maritimis facillime sum, moveo non nullis suspicionem velle me navigare. Quod tamen fortasse non nollem si possem ad otium. Nam ad bellum quidem, qui convenit? Praesertim contra eum cui spero me satis fecisse ab eo cui iam satis fieri nullo modo potest. 

Deinde sententiam meam tu facillime perspicere potuisti iam ab illo tempore cum in Cumanum mihi obviam venisti. Non enim te celavi sermonem T. Ampi. Vidisti quam abhorrerem ab urbe relinquenda, cum audissem. Nonne tibi adfirmavi quidvis me potius perpessurum quam ex Italia ad bellum civile exiturum? Quid ergo accidit cur consilium mutarem? Nonne omnia potius ut in sententia permanerem? Credas hoc mihi velim, quod puto te existimare, me ex his miseriis nihil aliud quaerere nisi ut homines aliquando intellegant me nihil maluisse quam pacem, ea desperata nihil tam fugisse quam arma civilia. Huius me constantiae puto fore ut numquam paeniteat. Etenim memini in hoc genere gloriari solitum esse familiarem nostrum Q. Hortensium, quod numquam bello civili interfuisset. Hoc nostra laus erit illustrior quod illi tribuebatur ignaviae, de nobis id existimari posse non arbitror. 

Nec me ista terrent quae mihi a te ad timorem fidissime atque amantissime proponuntur. Nulla est enim acerbitas quae non omnibus hac orbis terrarum perturbatione impendere videatur. Quam quidem ego a re publica meis privatis et domesticis incommodis libentissime, vel istis ipsis quae tu me mones ut caveam, redemissem. Filio meo, quem tibi carum esse gaudeo, si erit ulla res publica, satis amplum patrimonium relinquam in memoria nominis mei; sin autem nulla erit, nihil accidet ei separatim a reliquis civibus. Nam quod rogas ut respiciam generum meum, adulescentem optimum mihique carissimum, an dubitas, qui scias quanti cum illum tum vero Tulliam meam faciam, quin ea me cura vehementissime sollicitet et eo magis quod in communibus miseriis hac tamen oblectabar specula, Dolabellam meum, vel potius nostrum, fore ab iis molestiis quas liberalitate sua contraxerat liberum? Velim quaeras quos ille dies sustinuerit in urbe dum fuit, quam acerbos sibi, quam mihimet ipsi socero non honestos. 

Itaque neque ego hunc Hispaniensem casum exspecto, de quo mihi exploratum est ita esse ut tu scribis, neque quicquam astute cogito. Si quando erit civitas, erit profecto nobis locus; sin autem non erit, in easdem solitudines tu ipse, ut arbitror, venies in quibus nos consedisse audies. Sed ego fortasse vaticinor et haec omnia meliores habebunt exitus. Recordor enim desperationes eorum qui senes erant adulescente me. Eos ego fortasse nunc imitor et utor aetatis vitio. Velim ita sit; sed tamen. 

Togam praetextam texi Oppio puto te audisse; nam Curtius noster dibaphum cogitat, sed eum infector moratur. Hoc aspersi ut scires me tamen in stomacho solere ridere. [de] Dolabella quod scripsi suadeo videas tamquam si tua res agatur. 

Extremum illud erit: nos nihil turbulenter, nihil temere faciemus. Te tamen oramus, quibuscumque erimus in terris, ut nos liberosque nostros ita tueare ut amicitia nostra et tua fides postulabit. 

== &lt;center&gt;XVII. M. CICERO IMP. S. D. CANINI SALLUSTIO PRO Q&lt;br /&gt;Tarsi; c. xv Kal. Sext. 50&lt;/center&gt; ==
Litteras a te mihi [binas] stator tuus reddidit Tarsi a. d. XVI Kal. Sext. his ego ordine, ut videris velle, respondebo. 

De successore meo nihil audivi neque quemquam fore arbitror. Quin ad diem decedam nulla causa est, praesertim sublato metu Parthico. Commoraturum me nusquam sane arbitror. Rhodum Ciceronum causa puerorum accessurum puto, neque id tamen certum. Ad urbem volo quam primum venire; sed tamen iter meum rei publicae et rerum urbanarum ratio gubernabit. Successor tuus non potest ita maturare ullo modo ut tu me in Asia possis convenire. 

De rationibus referendis, non erat incommodum te nullam referre, quam tibi scribis a Bibulo fieri potestatem; sed id vix mihi videris per legem Iuliam facere posse, quam Bibulus certa quadam ratione non servat, tibi magno opere servandam censeo. 

Quod scribis Apamea praesidium deduci non oportuisse, videbam item ceteros existimare molesteque ferebam de ea re minus commodos sermones malevolorum fuisse. Sed Parthi transierint necne praeter te video dubitare neminem. Itaque omnia praesidia, quae magna et firma paraveram, commotus hominum non dubio sermone dimisi. 

Rationes mei quaestoris nec verum fuit me tibi mittere nec tamen erant confectae. Eas nos Apameae deponere cogitabamus. De praeda mea praeter quaestores urbanos, id est populum Romanum, terruncium nec attigit nec tacturus est quisquam. Laodiceae me praedes accepturum arbitror omnis pecuniae publicae, ut et mihi et populo cautum sit sine vecturae periculo. Quod scribis ad me de drachmum CCCIccc, nihil est quod in isto genere cuiquam possim commodare. Omnis enim pecunia ita tractatur ut praeda a praefectis, quae autem mihi attributa est a quaestore curetur. 

Quod quaeris quid existimem de legionibus quae decretae sunt in Syriam, antea dubitabam venturaene essent; nunc mihi non est dubium quin, si antea auditum erit otium esse in Syria, venturae non sint. Marium quidem successorem tarde video esse venturum, propterea quod senatus ita decrevit ut cum legionibus iret. 

Uni epistulae respondi; venio ad alteram. Petis a me ut Bibulo te quam diligentissime commendem. In quo mihi voluntas non deest, sed locus esse videtur tecum etulandi. Solus enim tu ex omnibus qui cum Bibulo sunt certiorem me numquam fecisti quam valde Bibuli voluntas a me sine causa abhorreret. Permulti enim ad me detulerunt, cum magnus Antiocheae metus esset et magna spes in me atque in exercitu meo, solitum dicere quidvis se perpeti malle quam videri eguisse auxilio meo. Quod ego officio quaestorio te adductum reticere de praetore tuo non moleste ferebam, quamquam quem ad modum tractarere audiebam. Ille autem, cum ad Thermum de Parthico bello scriberet, ad me litteram numquam misit, ad quem intellegebat eius belli periculum pertinere. Tantum de auguratu fili sui scripsit ad me; in quo ego misericordia commotus, et quod semper amicissimus Bibulo fui, dedi operam ut ei quam humanissime scriberem. Ille si in omnis est malevolus, quod numquam existimavi, minus offendor in me; sin autem a me est alienior, nihil tibi meae litterae proderunt. Nam ad senatum quas Bibulus litteras misit, in iis, quod mihi cum illo erat commune sibi soli attribuit; se ait curasse ut cum quaestu populi pecunia permutaretur. Quod autem meum erat proprium, ut alariis Transpadanis uti negarem, id etiam populo se remisisse scribit. Quod vero illius erat solius id mecum communicat: 'equitibus auxiliariis' inquit 'cum amplius frumenti postularemus.' Illud vero pusilli animi et in ipsa malevolentia ieiuni atque inanis, quod Ariobarzanem, quia senatus per me regem appellavit mihique commendavit, iste in litteris non regem sed regis Ariobarzanis filium appellat. Hoc animo qui sunt deteriores fiunt rogati. sed tibi morem gessi, litteras ad eum scripsi. quas cum acceperis, facies quod voles. 

== &lt;center&gt;XVIII. M. CICERO IMP. S. D. Q. THERMO PRO PR.&lt;br /&gt;Laodiceae; in. Mai. 50&lt;/center&gt; ==
Officium meum erga Rhodonem ceteraque mea studia quae tibi ac tuis praestiti tibi, homini gratissimo, grata esse vehementer gaudeo, mihique scito in dies maiori curae esse dignitatem tuam; quae quidem a te ipso integritate et clementia tua sic amplificata est ut nihil addi posse videatur. Sed mihi magis magisque cottidie de rationibus tuis cogitanti placet illud meum consilium quod initio Aristoni nostro, ut ad me venit, ostendi, gravis te suscepturum inimicitias si adulescens potens et nobilis a te ignominia adfectus esset. Et hercule sine dubio erit ignominia. Habes enim neminem honoris gradu superiorem; ille autem, ut omittam nobilitatem, hoc ipso vincit viros optimos hominesque innocentissimos legatos tuos, quod et quaestor est et quaestor tuus. Nocere tibi iratum neminem posse perspicio, sed tamen tris fratris summo loco natos, promptos, non indisertos, te nolo habere iratos, iure praesertim; quos video deinceps tribunos pl. per triennium fore. Tempora autem rei publicae qualia futura sint quis scit? Mihi quidem turbulenta videntur fore. Cur ego te velim incidere in terrores tribunicios, praesertim cum sine cuiusquam reprehensione quaestoriis legatis quaestorem possis anteferre? Qui si se dignum maioribus suis praebuerit, ut spero et opto, tua laus ex aliqua parte fuerit; sin quid offenderit, sibi totum, nihil tibi offenderit. 

Quae mihi veniebant in mentem quae ad te pertinere arbitrabar, quod in Ciliciam proficiscebar, existimavi me ad te oportere scribere. tu quod egeris, id velim di approbent. sed si me audies, vitabis inimicitias et posteritatis otio consules. 

== &lt;center&gt;XIX. M. TULLIUS M. F. [M. N.] CICERO IMP. S. D. C. COELIO L. F. C. N. CALDO Q&lt;br /&gt;in castris ad Pyramum; c. ix Kal. Quint. 50&lt;/center&gt; ==
Cum optatissimum nuntium accepissem te mihi quaestorem obtigisse, eo iucundiorem mihi eam sortem sperabam fore quo diutius in provincia mecum fuisses. Magni enim videbatur interesse ad eam necessitudinem quam nobis fors tribuisset consuetudinem quoque accedere. Postea, cum mihi nihil neque a te ipso neque ab ullo alio de adventu tuo scriberetur, verebar ne ita caderet, quod etiam nunc vereor, ne, ante quam tu in provinciam venisses, ego de provincia decederem. Accepi autem a te missas litteras in Cilicia, cum essem in castris, a. d. X Kal. Quint., scriptas humanissime, quibus facile et officium et ingenium tuum perspici posset; sed neque unde nec quo die datae essent aut quo tempore te exspectarem significabant, nec is qui attulerat a te acceperat, ut ex eo scirem quo ex loco aut quo tempore essent datae. Quae cum essent incerta, existimavi tamen faciendum esse ut ad te statores meos et lictores cum litteris mitterem. Quas si satis opportuno tempore accepisti, gratissimum mihi feceris si ad me in Ciliciam quam primum veneris. Nam quod ad me Curius, consobrinus tuus, mihi, ut scis, maxime necessarius, quod item C. Vergilius, propinquus tuus, familiarissimus noster, de te accuratissime scripsit, valet id quidem apud me multum, sicuti debet hominum amicissimorum diligens commendatio, sed tuae litterae de tua praesertim dignitate et de nostra coniunctione maximi sunt apud me ponderis. Mihi quaestor optatior obtingere nemo potuit. Quam ob rem quaecumque a me ornamenta ad te [proficisci poterunt] proficiscentur, ut omnes intellegant a me habitam esse rationem tuae maiorumque tuorum dignitatis. Sed id facilius consequar si ad me in Ciliciam veneris. Quod ego et mea et rei publicae et maxime tua interesse arbitror.
&lt;/div&gt;{{finis}}</text>
      <sha1>fyezkzp90g3tmslpk2ghhjns7dcui40</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269511</id>
      <parentid>269466</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T21:15:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38662" sha1="sckza42croq5qfo9d94isqfzaajnz38" xml:space="preserve">{{TextQuality|75%}}
{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus= Ad C. Curionem et ceteros.
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=../Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=../Liber III
}}

&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;

{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a. 701 (53).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. CURIONI.}}
Quamquam me nomine neglegentiae suspectum tibi esse doleo, tamen non tam mihi molestum fuit accusari abs te officium meum quam iucundum requiri, praesertim cum, in quo accusabar, culpa vacarem, in quo autem desiderare te significabas meas litteras, prae te ferres perspectum mihi quidem sed tamen dulcem et optatum amorem tuum. Equidem neminem praetermisi, quem quidem ad te perventurum putarem, cui litteras non dederim; etenim quis est tam in scribendo impiger quam ego? A te vero bis terve summum et eas perbrevis accepi. Qua re, si iniquus es in me iudex, condemnabo eodem ego te crimine; sin me id facere noles, te mihi aequum praebere debebis. 

Sed de litteris hactenus; non enim vereor ne non scribendo te expleam, praesertim si in eo genere studium meum non aspernabere. Ego te afuisse tam diu a nobis et dolui, quod carui fructu iucundissimae consuetudinis, et laetor, quod absens omnia cum maxima dignitate es consecutus quodque in omnibus tuis rebus meis optatis fortuna respondit. Breve est quod me tibi praecipere meus incredibilis in te amor cogit: tanta est exspectatio vel animi vel ingeni tui ut ego te obsecrare obtestarique non dubitem sic ad nos conformatus revertare ut, quam exspectationem tui concitasti, hanc sustinere ac tueri possis. Et quoniam meam tuorum erga me meritorum memoriam nulla umquam delebit oblivio, te rogo ut memineris, quantaecumque tibi accessiones fient et fortunae et dignitatis, eas te non potuisse consequi ni meis puer olim fidelissimis atque amantissimis consiliis paruisses. Qua re hoc animo in nos esse debebis ut aetas nostra iam ingravescens in amore atque in adulescentia tua conquiescat. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a. 701 (53).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. C. CURIONI.}}
Gravi teste privatus sum amoris summi erga te mei patre tuo, clarissimo viro; qui cum suis laudibus tum vero te filio superasset omnium fortunam si ei contigisset ut te ante videret quam a vita discederet. Sed spero nostram amicitiam non egere testibus. Tibi patrimonium di fortunent! me certe habebis cui et carus aeque sis et iucundus ac fuisti patri. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a. 701 (53).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. C. CURIONI.}}
Rupae studium non defuit declarandorum munerum tuo nomine, sed nec mihi placuit nec cuiquam tuorum quicquam te absente fieri quod tibi, cum venisses, non esset integrum. Equidem [quid] sentiam aut scribam ad te postea pluribus aut, ne ad ea meditere, imparatum te offendam coramque contra istam rationem meam dicam, ut aut te in meam sententiam adducam aut certe testatum apud animum tuum relinquam quid senserim, ut, si quando, quod nolim, displicere tibi tuum consilium coeperit, possis meum recordari. Brevi tamen sic habeto, in eum statum temporum tuum reditum incidere ut iis bonis quae tibi natura, studio, fortuna data sunt facilius omnia quae sunt amplissima in re publica consequi possis quam muneribus. Quorum neque facultatem quisquam admiratur (est enim copiarum, non virtutis) neque quisquam est quin satietate iam defessus sit. 

Sed aliter atque ostenderam facio qui ingrediar ad explicandam rationem sententiae meae; qua re omnem hanc disputationem in adventum tuum differo. Summa [te] scito in exspectatione esse eaque a te exspectari quae a summa virtute summoque ingenio exspectanda sunt. Ad quae si es, ut debes, paratus, quod ita esse confido, plurimis maximisque muneribus et nos amicos et civis tuos universos et rem publicam adficies. Illud cognosces profecto, mihi te neque cariorem neque iucundiorem esse quemquam. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a. 701 (53).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. C. CURIONI.}}
Epistularum genera multa esse non ignoras sed unum illud certissimum, cuius causa inventa res ipsa est, ut certiores faceremus absentis si quid esset quod eos scire aut nostra aut ipsorum interesset. Huius generis litteras a me profecto non exspectas. Tuarum enim rerum domesticos habes et scriptores et nuntios, in meis autem rebus nihil est sane novi. Reliqua sunt epistularum genera duo, quae me magno opere delectant, unum familiare et iocosum, alterum severum et grave. Utro me minus deceat uti non intellego. Iocerne tecum per litteras? Civem mehercule non puto esse, qui temporibus his ridere possit. An gravius aliquid scribam? Quid est quod possit graviter a Cicerone scribi ad Curionem nisi de re publica? Atqui in hoc genere haec mea causa est ut [neque ea quae sentio audeam] neque ea quae non sentio velim scribere. 

Quam ob rem, quoniam mihi nullum scribendi argumentum relictum est, utar ea clausula qua soleo teque ad studium summae laudis cohortabor. Est enim tibi gravis adversaria constituta et parata incredibilis quaedam exspectatio; quam tu una re facillime vinces, si hoc statueris, quarum laudum gloriam adamaris, quibus artibus eae laudes comparantur, in iis esse laborandum. In hanc sententiam scriberem plura, nisi te tua sponte satis incitatum esse confiderem. Et hoc, quicquid attigi, non feci inflammandi tui causa sed testificandi amoris mei.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|V.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a. 701 (53).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. C. CURIONI.}}
Haec negotia quo modo se habeant, epistula ne [ad te] quidem narrare audeo. Tibi, etsi ubicumque es, ut scripsi ad te ante, in eadem es navi, tamen quod abes gratulor, vel quia non vides ea quae nos vel quod excelso et illustri loco sita est laus tua in plurimorum et sociorum et civium conspectu; quae ad nos nec obscuro nec vario sermone sed et clarissima et una omnium voce perfertur. 

Unum illud nescio gratulerne tibi an timeam, quod mirabilis est exspectatio reditus tui; non quo verear ne tua virtus opinioni hominum non respondeat, sed mehercule ne, cum veneris, non habeas iam quod cures; ita sunt omnia debilitata iam [et] prope exstincta. Sed haec ipsa nescio rectene sint litteris commissa. Quare cetera cognosces ex aliis. Tu tamen, sive habes aliquam spem de re publica sive desperas, ea para, meditare, cogita quae esse in eo civi ac viro debent qui sit rem publicam adflictam et oppressam miseris temporibus ac perditis moribus in veterem dignitatem et libertatem vindicaturus. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a. 701 (53).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. C. CURIONI.}}
Nondum erat auditum te ad Italiam adventare cum Sex. Villium, Milonis mei familiarem, cum his ad te litteris misi. Sed tamen, cum appropinquare tuus adventus putaretur et te iam ex Asia Romam versus profectum esse constaret, magnitudo rei fecit ut non vereremur ne nimis cito mitteremus, cum has quam primum ad te perferri litteras magno opere vellemus. 

Ego, si mea in te essent officia solum, Curio, tanta quanta magis a te ipso praedicari quam a me ponderari solent, verecundius a te, si quae magna res mihi petenda esset, contenderem. Grave est enim homini pudenti petere aliquid magnum ab eo de quo se bene meritum putet, ne id quod petat exigere magis quam rogare et in mercedis potius quam benefici loco numerare videatur. Sed quia tua in me [vel] nota omnibus vel ipsa novitate meorum temporum clarissima et maxima beneficia exstiterunt estque animi ingenui, cui multum debeas, eidem plurimum velle debere, non dubitavi id a te per litteras petere quod mihi omnium esset maximum maximeque necessarium. Neque enim sum veritus ne sustinere tua in me vel innumerabilia [officia] non possem, cum praesertim confiderem nullam esse gratiam tuam quam non vel capere animus meus in accipiendo vel in remunerando cumulare atque illustrare posset. 

Ego omnia mea studia, omnem operam, curam, industriam, cogitationem, mentem denique omnem in Milonis consulatu fixi et locavi statuique in eo me non offici solum fructum sed etiam pietatis laudem debere quaerere. Neque vero cuiquam salutem ac fortunas suas tantae curae fuisse umquam puto quantae mihi sit honos eius, in quo omnia mea posita esse decrevi. Huic te unum tanto adiumento esse, si volueris, posse intellego ut nihil sit praeterea nobis requirendum. Habemus haec omnia, bonorum studium conciliatum ex tribunatu propter nostram, ut spero te intellegere, causam, vulgi ac multitudinis propter magnificentiam munerum liberalitatemque naturae, iuventutis et gratiosorum in suffragiis studia propter ipsius excellentem in eo genere vel gratiam vel diligentiam, nostram suffragationem, si minus potentem, at probatam tamen et iustam et debitam et propterea fortasse etiam gratiosam. Dux nobis et auctor opus est et eorum ventorum quos proposui moderator quidam et quasi gubernator. Qui si ex omnibus unus optandus esset, quem tecum conferre possemus non haberemus. 

Quam ob rem, si me memorem, si gratum, si bonum virum vel ex hoc ipso quod tam vehementer de Milone laborem existimare potes, si dignum denique tuis beneficiis iudicas, hoc a te peto, ut subvenias huic meae sollicitudini et huic meae laudi vel, ut verius dicam, prope saluti tuum studium dices. De ipso T. Annio tantum tibi polliceor, te maioris animi, gravitatis, constantiae benevolentiaeque erga te, si complecti hominem volueris, habiturum esse neminem. Mihi vero tantum decoris, tantum dignitatis adiunxeris ut eundem te facile agnoscam fuisse in laude mea qui fueris in salute. 

Ego, ni te videre scirem qua mente haec scriberem, quantum offici sustinerem, quanto opere mihi esset in hac petitione Milonis omni non modo contentione sed etiam dimicatione elaborandum, plura scriberem. nunc tibi omnem rem atque causam meque totum commendo atque trado. unum hoc sic habeto, si a te hanc rem impetraro, me paene plus tibi quam ipsi Miloni debiturum. non enim mihi tam mea salus cara fuit, in qua praecipue sum ab illo adiutus, quam pietas erit in referenda gratia iucunda. eam autem unius tuo studio me adsequi posse confido.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris ad Pindenissum a. d. XIV K. Ianuar. a. 703 (51).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. C. CURIONI TR. PL.}}
Sera gratulatio reprehendi non solet, praesertim si nulla neglegentia praetermissa est. Longe enim absum, audio sero. Sed tibi et gratulor et ut sempiternae laudi tibi sit iste tribunatus exopto, teque hortor ut omnia gubernes et moderere prudentia tua, ne te auferant aliorum consilia. Nemo est qui tibi sapientius suadere possit te ipso; numquam labere si te audies. Non scribo hoc temere. Cui scribam video. Novi animum, novi consilium tuum. Non vereor ne quid timide, ne quid stulte facias si ea defendes quae ipse recta esse senties. 

Quod [in] rei publicae tempus non incideris sed veneris (iudicio enim tuo, non casu, in ipsum discrimen rerum contulisti tribunatum tuum), profecto vides. Quanta vis in re publica temporum sit, quanta varietas rerum, quam incerti exitus, quam flexibiles hominum voluntates, quid insidiarum, quid vanitatis in vita, non dubito quin cogites. Sed amabo te, cura et cogitationi—nihil novi, sed illud idem quod initio scripsi. Tecum loquere, [et] te adhibe in consilium, te audi, tibi obtempera. Alteri qui melius consilium dare possit quam tu non facile inveniri potest; tibi vero ipsi certe nemo melius dabit. Di immortales! cur ego absum vel spectator laudum tuarum vel particeps vel socius vel minister consiliorum? Tametsi hoc minime tibi deest; sed tamen efficeret magnitudo et vis amoris mei consilio te ut possem iuvare. 

Scribam ad te plura alias; paucis enim diebus eram missurus domesticos tabellarios, ut, quoniam sane feliciter et ex mea sententia rem publicam gessimus, unis litteris totius aestatis res gestas ad senatum perscriberem. De sacerdotio tuo quantam curam adhibuerim quamque difficili in re atque causa cognosces ex iis litteris quas Thrasoni, liberto tuo, dedi. 

Te, mi Curio, pro tua incredibili in me benevolentia meaque item in te singulari rogo atque oro ne patiare quicquam mihi ad hanc provincialem molestiam temporis prorogari. Praesens tecum egi, cum te tribunum pl. isto anno fore non putarem, itemque petivi saepe per litteras, sed tum quasi a senatore, nobilissimo tamen adulescente et gratiosissimo, nunc a tribuno pl. et a Curione tribuno, non ut decernatur aliquid novi, quod solet esse difficilius, sed ut ne quid novi decernatur, ut et senati consultum et leges defendas, eaque mihi condicio maneat qua profectus sum. Hoc te vehementer etiam atque etiam rogo. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Athenis prid. Non. Quint. a. 703 (51).&lt;br&gt;M. CICERO PRO COS. S. D. M. CAELIO.}}
Quid? Tu me hoc tibi mandasse existimas ut mihi gladiatorum compositiones, ut vadimonia dilata et Chresti compilationem mitteres et ea quae nobis cum Romae sumus narrare nemo audeat? Vide quantum tibi meo iudicio tribuam (nec mehercule iniuria; politikteron enim te adhuc neminem cognovi): ne illa quidem curo mihi scribas quae maximis in rebus rei publicae geruntur cottidie, nisi quid ad me ipsum pertinebit. Scribent alii, multi nuntiabunt, perferet multa etiam ipse rumor. Qua re ego nec praeterita nec praesentia abs te sed, ut ab homine longe in posterum prospiciente, futura exspecto, ut ex tuis litteris, cum formam rei publicae viderim, quale aedificium futurum sit scire possim. Neque tamen adhuc habeo quod te accusem; neque enim fuit quod tu plus providere posses quam quivis nostrum in primisque ego, qui cum Pompeio compluris dies nullis in aliis nisi de re publica sermonibus versatus sum. Quae nec possunt scribi nec scribenda sunt; tantum habeto, civem egregium esse Pompeium et ad omnia quae providenda sunt in re publica et animo et consilio paratum. Qua re da te homini; complectetur, mihi crede. Iam idem illi et boni et mali cives videntur qui nobis videri solent. 

Ego, cum Athenis decem ipsos dies fuissem multumque mecum Gallus noster Caninius, proficiscebar inde prid. Non. Quint., cum hoc ad te litterarum dedi. Tibi cum omnia mea commendatissima esse cupio tum nihil magis quam ne tempus nobis provinciae prorogetur. In eo mihi sunt omnia. Quod quando et quo modo et per quos agendum sit, tu optime constitues. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cilicia vel ex. m. Oct. vel in Nov. a. 703 (51).&lt;br&gt;M. CICERO PROCOS. S. D. M. CAELIO AEDILI CUR. DESIGNATO.}}
Primum tibi, ut debeo, gratulor laetorque cum praesenti tum etiam sperata tua dignitate, serius non neglegentia mea sed ignoratione rerum omnium. In iis enim sum locis quo et propter longinquitatem et propter latrocinia tardissime omnia perferuntur. Et cum gratulor tum vero quibus verbis tibi gratias agam non reperio, quod ita factus sis ut dederis nobis, quem ad modum scripseras ad me, quod semper ridere possemus. Itaque, cum primum audivi, ego ille ipse factus sum (scis quem dicam) egique omnis illos adulescentis quos ille iactitat. Difficile est loqui; te autem contemplans absentem et quasi tecum coram loquerer 
'non edepol quantam rem egeris neque quantum facinus 
feceris.. . ' 
quod quia praeter opinionem mihi acciderat, referebam me ad illud: 
'incredibile hoc factum obicitur.' 
repente vero incessi 'omnibus laetitiis [laetus].' In quo cum obiurgarer quod nimio gaudio paene desiperem, ita me defendebam:
'ego voluptatem animi nimiam.. . ' 
quid quaeris? Dum illum rideo, paene sum factus ille. 

Sed haec pluribus multaque alia et de te et ad te cum primum ero aliquid nactus oti. Te vero, mi Rufe, diligo, quem mihi fortuna dedit amplificatorem dignitatis meae, ultorem non modo inimicorum sed etiam invidorum meorum, ut eos partim scelerum suorum, partim etiam ineptiarum paeniteret. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|X.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris ad Pindenissum a. d. XVIII K. Decembr. a. 703 (51).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI DESIGNATO.}}
Tu vide quam ad me litterae non perferantur! non enim possum adduci ut abs te, postea quam aedilis es factus, nullas putem datas, praesertim cum esset tanta res tantae gratulationis, de te quia quod sperabam, de Hillo (balbus enim sum) quod non putaram. Atqui sic habeto, nullam me epistulam accepisse tuam post comitia ista praeclara quae me laetitia extulerunt; ex quo vereor ne idem eveniat in meas litteras. Equidem numquam domum misi unam epistulam quin esset ad te altera, nec mihi est te iucundius quicquam nec carius. 

Sed (balbi non sumus) ad rem redeamus. Ut optasti, ita est. Velles enim, ais, tantum modo ut haberem negoti quod esset ad laureolam satis; Parthos times quia diffidis copiis nostris. Ergo ita accidit. Nam Parthico bello nuntiato locorum quibusdam angustiis et natura montium fretus ad Amanum exercitum adduxi satis probe ornatum auxiliis et quadam auctoritate apud eos qui me non norant nominis nostri. Multum est enim in his locis: 'hicine est ille qui urbem.. . ? Quem senatus.. . ?' Nosti cetera. Cum venissem ad Amanum, qui mons mihi cum Bibulo communis est divisus aquarum divertiis, Cassius noster, quod mihi magnae voluptati fuit, feliciter ab Antiochea hostem reiecerat, Bibulus provinciam acceperat. 

Interea cum meis copiis omnibus vexavi Amaniensis, hostis sempiternos. Multi occisi, capti, reliqui dissipati. Castella munita improviso adventu capta et incensa. Ita victoria iusta imperator appellatus apud Issum, quo in loco, saepe ut ex te audivi, Clitarchus tibi narravit Dareum ab Alexandro esse superatum, abduxi exercitum ad infestissimam Ciliciae partem. Ibi quintum et vicensimum iam diem aggeribus, vineis, turribus oppugnabam oppidum munitissimum, Pindenissum, tantis opibus tantoque negotio ut mihi ad summam gloriam nihil desit nisi nomen oppidi. Quod si, ut spero, cepero, tum vero litteras publice mittam. Haec ad te in praesentia scripsi ut sperares te adsequi id quod optasses. 

Sed ut redeam ad Parthos, haec aestas habuit hunc exitum satis felicem; ea quae sequitur magno est in timore. Qua re, mi Rufe, vigila, primum ut mihi succedatur; sin id erit, ut scribis et ut ego arbitror, spissius, illud quod facile est, ne quid mihi temporis prorogetur. De re publica ex tuis litteris, ut antea tibi scripsi, cum praesentia tum etiam futura magis exspecto. Qua re ut ad me omnia quam diligentissime perscribas te vehementer rogo. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Laodiceae prid. Non. Apr. a. 704 (50).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI.}}
Putaresne umquam accidere posse ut mihi verba deessent, neque solum ista vestra oratoria sed haec etiam levia nostratia? Desunt autem propter hanc causam quod mirifice sum sollicitus quidnam de provinciis decernatur. Mirum me desiderium tenet urbis, incredibile meorum atque in primis tui, satietas autem provinciae, vel quia videmur eam famam consecuti ut non tam accessio quaerenda quam fortuna metuenda sit vel quia totum negotium non est dignum viribus nostris, qui maiora onera in re publica sustinere et possim et soleam, vel quia belli magni timor impendet, quod videmur effugere si ad constitutam diem decedemus. 

De pantheris per eos qui venari solent agitur mandatu meo diligenter. Sed mira paucitas est, et eas quae sunt valde aiunt queri quod nihil cuiquam insidiarum in mea provincia nisi sibi fiat. Itaque constituisse dicuntur in Cariam ex nostra provincia decedere. Sed tamen sedulo fit et in primis a Patisco. Quicquid erit, tibi erit; sed quid esset plane nesciebamus. Mihi mehercule magnae curae est aedilitas tua. Ipse dies me admonebat; scripsi enim haec ipsis Megalensibus. Tu velim ad me de omni rei publicae statu quam diligentissime perscribas; ea enim certissima putabo quae ex te cognoro. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris in Cilicia apulo ante VI K. Quint. a. 704 (50).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI.}}
Sollicitus equidem eram de rebus urbanis. Ita tumultuosae contiones, ita molestae Quinquatrus adferebantur; nam citeriora nondum audieramus. Sed tamen nihil me magis sollicitabat quam in his molestiis non me, si quae ridenda essent, ridere tecum; sunt enim multa, sed ea non audeo scribere. Illud moleste fero, nihil me adhuc his de rebus habere tuarum litterarum. Qua re, etsi, cum tu haec leges, ego iam annuum munus confecero, tamen obviae mihi velim sint tuae litterae quae me erudiant de omni re publica, ne hospes plane veniam. Hoc melius quam tu facere nemo potest. 

Diogenes tuus, homo modestus, a me cum Philone Pessinuntem discessit. Iter habebant [ad] Adiatorigem, quamquam omnia nec benigna nec copiosa cognorant. 

Urbem, urbem, mi Rufe, cole et in ista luce vive! omnis peregrinatio, quod ego ab adulescentia iudicavi, obscura et sordida est iis quorum industria Romae potest illustris esse. Quod cum probe scirem, utinam in sententia permansissem! cum una mehercule ambulatiuncula atque uno sermone nostro omnis fructus provinciae non confero. Spero me integritatis laudem consecutum: non erat minor ex contemnenda quam est ex conservata provincia. Spem triumphi inicis: satis gloriose triumpharem, non essem quidem tam diu in desiderio rerum mihi carissimarum. Sed, ut spero, propediem te videbo. Tu mihi obviam mitte epistulas te dignas. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Laodiceae inter K. et Non. Maias a. 704 (50).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI.}}
Raras tuas quidem (fortasse enim non perferuntur) sed suavis accipio litteras; vel quas proxime acceperam, quam prudentis, quam multi et offici et consili! etsi omnia sic constitueram mihi agenda ut tu admonebas, tamen confirmantur nostra consilia cum sentimus prudentibus fideliterque suadentibus idem videri. 

Ego Appium, ut saepe tecum locutus sum, valde diligo meque ab eo diligi statim coeptum esse ut simultatem deposuimus sensi. Nam et honorificus in me consul fuit et suavis amicus et studiosus studiorum etiam meorum. Mea vero officia ei non defuisse tu es testis, cui iam kvmikŽw martuw, ut opinor, accedit Phania; et mehercule etiam pluris eum feci quod te amari ab eo sensi. Iam me Pompei totum esse scis, Brutum a me amari intellegis. Quid est causae cur mihi non in optatis sit complecti hominem florentem aetate, opibus, honoribus, ingenio, liberis, propinquis, adfinibus, amicis, collegam meum praesertim et in ipsa collegi laude et scientia studiosum mei? Haec eo pluribus scripsi quod [non] nihil significabant tuae litterae subdubitare qua essem erga illum voluntate. Credo te audisse aliquid. Falsum est, mihi crede, si quid audisti. Genus institutorum et rationum mearum dissimilitudinem non nullam habet cum illius administratione provinciae. Ex eo quidam suspicati fortasse sunt animorum contentione, non opinionum dissensione, me ab eo discrepare. Nihil autem feci umquam neque dixi quod contra illius existimationem esse vellem; post hoc negotium autem et temeritatem nostri Dolabellae deprecatorem me pro illius periculo praebeo. 

Erat in eadem epistula 'veternus civitatis.' Gaudebam sane et congelasse nostrum amicum laetabar otio. Extrema pagella pupugit me tuo chirographo. Quid ais? Caesarem nunc defendit Curio? Quis hoc putaret, praeter me? Nam, ita vivam, putavi. Di immortales, quam ego risum nostrum desidero! 

Mihi erat in animo, quoniam iuris dictionem conferam, civitates locupletaram, publicanis etiam superioris lustri reliqua sine sociorum ulla querela conservaram, privatis, summis infimis, fueram iucundus, proficisci in Ciliciam Non. Mai. et, cum prima aestiva attigissem militemque collocassem, decedere ex senatus consulto. Cupio te aedilem videre miroque desiderio me urbs adficit et omnes mei tuque in primis. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Laodiceae m. Febr. a. 704 (50).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI.}}
M. Fabio, viro optimo et homine doctissimo, familiarissime utor mirificeque eum diligo cum propter summum ingenium eius summamque doctrinam tum propter singularem modestiam. Eius negotium sic velim suscipias ut si esset res mea. Novi ego vos magnos patronos; hominem occidat oportet qui vestra opera uti velit. Sed in hoc homine nullam accipio excusationem. Omnia relinques, si me amabis, cum tua opera Fabius uti volet. 

Ego res Romanas vehementer exspecto et desidero, in primisque quid agas scire cupio. Nam iam diu propter hiemis magnitudinem nihil novi ad nos adferebatur. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Sidae III aut prid. Non. Sext. a. 704 (50).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI.}}
Non potuit accuratius agi nec prudentius quam est actum a te cum Curione de supplicatione; et hercule confecta res ex sententia mea est cum celeritate tum quod is qui erat iratus, competitor tuus et idem meus, adsensus est ei qui ornavit res nostras divinis laudibus. Qua re scito me sperare ea quae sequuntur; ad quae tu te para. 

Dolabellam a te gaudeo primum laudari, deinde etiam amari. Nam ea quae speras Tulliae meae prudentia temperari posse, scio cui tuae epistulae respondeant. Quid si meam legas quam ego tum ex tuis litteris misi ad Appium? sed quid agas? sic vivitur. Quod actum est di approbent! spero fore iucundum generum nobis, multumque in eo tua nos humanitas adiuvabit. 

Res publica me valde sollicitat. Faveo Curioni, Caesarem honestum esse cupio, pro Pompeio emori possum, sed tamen ipsa re publica nihil mihi est carius; in qua tu non valde te iactas. Districtus enim mihi videris esse, quod et bonus civis et bonus amicus es. 

Ego de provincia decedens quaestorem Coelium praeposui provinciae. 'Puerum' inquis. At quaestorem, at nobilem adulescentem, at omnium fere exemplo. Neque erat superiore honore usus quem praeficerem. Pomptinus multo ante discesserat, a Quinto fratre impetrari non poterat; quem tamen si reliquissem, dicerent iniqui non me plane post annum, ut senatus voluisset, de provincia decessisse quoniam alterum me reliquissem. Fortasse etiam illud adderent, senatum eos voluisse provinciis praeesse qui antea non praefuissent, fratrem meum triennium Asiae praefuisse. Denique nunc sollicitus non sum; si fratrem reliquissem, omnia timerem. Postremo non tam mea sponte quam potentissimorum duorum exemplo, qui omnis Cassios Antoniosque complexi sunt, hominem adulescentem non tam allicere volui quam alienare nolui. Hoc tu meum consilium laudes necesse est; mutari enim non potest. 

De Ocella parum ad me plane scripseras et in actis non erat. Tuae res gestae ita notae sunt ut trans montem Taurum etiam de Matrinio sit auditum. Ego, nisi quid me etesiae morabuntur, celeriter, ut spero, vos videbo. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cumano IV Non. Mai. a. 705 (49).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO.}}
Magno dolore me adfecissent tuae litterae nisi iam et ratio ipsa depulisset omnis molestias et diuturna desperatione rerum obduruisset animus ad dolorem novum. Sed tamen qua re acciderit ut ex meis superioribus litteris id suspicarere quod scribis nescio. Quid enim in illis fuit praeter querelam temporum, quae non meum animum magis sollicitum haberent quam tuum? Nam non eam cognovi aciem ingeni tui quod ipse videam te id ut non putem videre. Illud miror, adduci potuisse te, qui me penitus nosse deberes, ut existimares aut me tam improvidum qui ab excitata fortuna ad inclinatam et prope iacentem desciscerem aut tam inconstantem ut collectam gratiam florentissimi hominis effunderem a meque ipse deficerem et, quod initio semperque fugi, civili bello interessem. 

Quod est igitur meum triste consilium? Ut discederem fortasse in aliquas solitudines. Nosti enim non modo stomachi mei, cuius tu similem quondam habebas, sed etiam oculorum in hominum insolentium indignitate fastidium. Accedit etiam molesta haec pompa lictorum meorum nomenque imperi quo appellor. Eo si onere carerem, quamvis parvis Italiae latebris contentus essem. Sed incurrit haec nostra laurus non solum in oculos sed iam etiam in voculas malevolorum. Quod cum ita esset, nil tamen umquam de profectione nisi vobis approbantibus cogitavi. Sed mea praediola tibi nota sunt; in his mihi necesse est esse, ne amicis molestus sim. Quod autem in maritimis facillime sum, moveo non nullis suspicionem velle me navigare. Quod tamen fortasse non nollem si possem ad otium. Nam ad bellum quidem, qui convenit? Praesertim contra eum cui spero me satis fecisse ab eo cui iam satis fieri nullo modo potest. 

Deinde sententiam meam tu facillime perspicere potuisti iam ab illo tempore cum in Cumanum mihi obviam venisti. Non enim te celavi sermonem T. Ampi. Vidisti quam abhorrerem ab urbe relinquenda, cum audissem. Nonne tibi adfirmavi quidvis me potius perpessurum quam ex Italia ad bellum civile exiturum? Quid ergo accidit cur consilium mutarem? Nonne omnia potius ut in sententia permanerem? Credas hoc mihi velim, quod puto te existimare, me ex his miseriis nihil aliud quaerere nisi ut homines aliquando intellegant me nihil maluisse quam pacem, ea desperata nihil tam fugisse quam arma civilia. Huius me constantiae puto fore ut numquam paeniteat. Etenim memini in hoc genere gloriari solitum esse familiarem nostrum Q. Hortensium, quod numquam bello civili interfuisset. Hoc nostra laus erit illustrior quod illi tribuebatur ignaviae, de nobis id existimari posse non arbitror. 

Nec me ista terrent quae mihi a te ad timorem fidissime atque amantissime proponuntur. Nulla est enim acerbitas quae non omnibus hac orbis terrarum perturbatione impendere videatur. Quam quidem ego a re publica meis privatis et domesticis incommodis libentissime, vel istis ipsis quae tu me mones ut caveam, redemissem. Filio meo, quem tibi carum esse gaudeo, si erit ulla res publica, satis amplum patrimonium relinquam in memoria nominis mei; sin autem nulla erit, nihil accidet ei separatim a reliquis civibus. Nam quod rogas ut respiciam generum meum, adulescentem optimum mihique carissimum, an dubitas, qui scias quanti cum illum tum vero Tulliam meam faciam, quin ea me cura vehementissime sollicitet et eo magis quod in communibus miseriis hac tamen oblectabar specula, Dolabellam meum, vel potius nostrum, fore ab iis molestiis quas liberalitate sua contraxerat liberum? Velim quaeras quos ille dies sustinuerit in urbe dum fuit, quam acerbos sibi, quam mihimet ipsi socero non honestos. 

Itaque neque ego hunc Hispaniensem casum exspecto, de quo mihi exploratum est ita esse ut tu scribis, neque quicquam astute cogito. Si quando erit civitas, erit profecto nobis locus; sin autem non erit, in easdem solitudines tu ipse, ut arbitror, venies in quibus nos consedisse audies. Sed ego fortasse vaticinor et haec omnia meliores habebunt exitus. Recordor enim desperationes eorum qui senes erant adulescente me. Eos ego fortasse nunc imitor et utor aetatis vitio. Velim ita sit; sed tamen. 

Togam praetextam texi Oppio puto te audisse; nam Curtius noster dibaphum cogitat, sed eum infector moratur. Hoc aspersi ut scires me tamen in stomacho solere ridere. [de] Dolabella quod scripsi suadeo videas tamquam si tua res agatur. 

Extremum illud erit: nos nihil turbulenter, nihil temere faciemus. Te tamen oramus, quibuscumque erimus in terris, ut nos liberosque nostros ita tueare ut amicitia nostra et tua fides postulabit. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Tarsi a. d. XVI K. Sext. a. 704 (50).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. CANINI SALLUSTIO PRO Q.}}
Litteras a te mihi [binas] stator tuus reddidit Tarsi a. d. XVI Kal. Sext. his ego ordine, ut videris velle, respondebo. 

De successore meo nihil audivi neque quemquam fore arbitror. Quin ad diem decedam nulla causa est, praesertim sublato metu Parthico. Commoraturum me nusquam sane arbitror. Rhodum Ciceronum causa puerorum accessurum puto, neque id tamen certum. Ad urbem volo quam primum venire; sed tamen iter meum rei publicae et rerum urbanarum ratio gubernabit. Successor tuus non potest ita maturare ullo modo ut tu me in Asia possis convenire. 

De rationibus referendis, non erat incommodum te nullam referre, quam tibi scribis a Bibulo fieri potestatem; sed id vix mihi videris per legem Iuliam facere posse, quam Bibulus certa quadam ratione non servat, tibi magno opere servandam censeo. 

Quod scribis Apamea praesidium deduci non oportuisse, videbam item ceteros existimare molesteque ferebam de ea re minus commodos sermones malevolorum fuisse. Sed Parthi transierint necne praeter te video dubitare neminem. Itaque omnia praesidia, quae magna et firma paraveram, commotus hominum non dubio sermone dimisi. 

Rationes mei quaestoris nec verum fuit me tibi mittere nec tamen erant confectae. Eas nos Apameae deponere cogitabamus. De praeda mea praeter quaestores urbanos, id est populum Romanum, terruncium nec attigit nec tacturus est quisquam. Laodiceae me praedes accepturum arbitror omnis pecuniae publicae, ut et mihi et populo cautum sit sine vecturae periculo. Quod scribis ad me de drachmum CCCIccc, nihil est quod in isto genere cuiquam possim commodare. Omnis enim pecunia ita tractatur ut praeda a praefectis, quae autem mihi attributa est a quaestore curetur. 

Quod quaeris quid existimem de legionibus quae decretae sunt in Syriam, antea dubitabam venturaene essent; nunc mihi non est dubium quin, si antea auditum erit otium esse in Syria, venturae non sint. Marium quidem successorem tarde video esse venturum, propterea quod senatus ita decrevit ut cum legionibus iret. 

Uni epistulae respondi; venio ad alteram. Petis a me ut Bibulo te quam diligentissime commendem. In quo mihi voluntas non deest, sed locus esse videtur tecum etulandi. Solus enim tu ex omnibus qui cum Bibulo sunt certiorem me numquam fecisti quam valde Bibuli voluntas a me sine causa abhorreret. Permulti enim ad me detulerunt, cum magnus Antiocheae metus esset et magna spes in me atque in exercitu meo, solitum dicere quidvis se perpeti malle quam videri eguisse auxilio meo. Quod ego officio quaestorio te adductum reticere de praetore tuo non moleste ferebam, quamquam quem ad modum tractarere audiebam. Ille autem, cum ad Thermum de Parthico bello scriberet, ad me litteram numquam misit, ad quem intellegebat eius belli periculum pertinere. Tantum de auguratu fili sui scripsit ad me; in quo ego misericordia commotus, et quod semper amicissimus Bibulo fui, dedi operam ut ei quam humanissime scriberem. Ille si in omnis est malevolus, quod numquam existimavi, minus offendor in me; sin autem a me est alienior, nihil tibi meae litterae proderunt. Nam ad senatum quas Bibulus litteras misit, in iis, quod mihi cum illo erat commune sibi soli attribuit; se ait curasse ut cum quaestu populi pecunia permutaretur. Quod autem meum erat proprium, ut alariis Transpadanis uti negarem, id etiam populo se remisisse scribit. Quod vero illius erat solius id mecum communicat: 'equitibus auxiliariis' inquit 'cum amplius frumenti postularemus.' Illud vero pusilli animi et in ipsa malevolentia ieiuni atque inanis, quod Ariobarzanem, quia senatus per me regem appellavit mihique commendavit, iste in litteris non regem sed regis Ariobarzanis filium appellat. Hoc animo qui sunt deteriores fiunt rogati. sed tibi morem gessi, litteras ad eum scripsi. quas cum acceperis, facies quod voles. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Laodiceae in. m. Maio a. 704 (50).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. Q. THERMO PROPR.}}
Officium meum erga Rhodonem ceteraque mea studia quae tibi ac tuis praestiti tibi, homini gratissimo, grata esse vehementer gaudeo, mihique scito in dies maiori curae esse dignitatem tuam; quae quidem a te ipso integritate et clementia tua sic amplificata est ut nihil addi posse videatur. Sed mihi magis magisque cottidie de rationibus tuis cogitanti placet illud meum consilium quod initio Aristoni nostro, ut ad me venit, ostendi, gravis te suscepturum inimicitias si adulescens potens et nobilis a te ignominia adfectus esset. Et hercule sine dubio erit ignominia. Habes enim neminem honoris gradu superiorem; ille autem, ut omittam nobilitatem, hoc ipso vincit viros optimos hominesque innocentissimos legatos tuos, quod et quaestor est et quaestor tuus. Nocere tibi iratum neminem posse perspicio, sed tamen tris fratris summo loco natos, promptos, non indisertos, te nolo habere iratos, iure praesertim; quos video deinceps tribunos pl. per triennium fore. Tempora autem rei publicae qualia futura sint quis scit? Mihi quidem turbulenta videntur fore. Cur ego te velim incidere in terrores tribunicios, praesertim cum sine cuiusquam reprehensione quaestoriis legatis quaestorem possis anteferre? Qui si se dignum maioribus suis praebuerit, ut spero et opto, tua laus ex aliqua parte fuerit; sin quid offenderit, sibi totum, nihil tibi offenderit. 

Quae mihi veniebant in mentem quae ad te pertinere arbitrabar, quod in Ciliciam proficiscebar, existimavi me ad te oportere scribere. tu quod egeris, id velim di approbent. sed si me audies, vitabis inimicitias et posteritatis otio consules. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris in Cilicia a. d. XI K. Quint. a. 704 (50).&lt;br&gt;M. TULLIUS M. F. ''M. N.'' CICERO IMP. S. D. C. COELIO L. F. C. N. CALDO Q.}}
Cum optatissimum nuntium accepissem te mihi quaestorem obtigisse, eo iucundiorem mihi eam sortem sperabam fore quo diutius in provincia mecum fuisses. Magni enim videbatur interesse ad eam necessitudinem quam nobis fors tribuisset consuetudinem quoque accedere. Postea, cum mihi nihil neque a te ipso neque ab ullo alio de adventu tuo scriberetur, verebar ne ita caderet, quod etiam nunc vereor, ne, ante quam tu in provinciam venisses, ego de provincia decederem. Accepi autem a te missas litteras in Cilicia, cum essem in castris, a. d. X Kal. Quint., scriptas humanissime, quibus facile et officium et ingenium tuum perspici posset; sed neque unde nec quo die datae essent aut quo tempore te exspectarem significabant, nec is qui attulerat a te acceperat, ut ex eo scirem quo ex loco aut quo tempore essent datae. Quae cum essent incerta, existimavi tamen faciendum esse ut ad te statores meos et lictores cum litteris mitterem. Quas si satis opportuno tempore accepisti, gratissimum mihi feceris si ad me in Ciliciam quam primum veneris. Nam quod ad me Curius, consobrinus tuus, mihi, ut scis, maxime necessarius, quod item C. Vergilius, propinquus tuus, familiarissimus noster, de te accuratissime scripsit, valet id quidem apud me multum, sicuti debet hominum amicissimorum diligens commendatio, sed tuae litterae de tua praesertim dignitate et de nostra coniunctione maximi sunt apud me ponderis. Mihi quaestor optatior obtingere nemo potuit. Quam ob rem quaecumque a me ornamenta ad te [proficisci poterunt] proficiscentur, ut omnes intellegant a me habitam esse rationem tuae maiorumque tuorum dignitatis. Sed id facilius consequar si ad me in Ciliciam veneris. Quod ego et mea et rei publicae et maxime tua interesse arbitror.
&lt;/div&gt;{{finis}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=../Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=../Liber III
}}</text>
      <sha1>sckza42croq5qfo9d94isqfzaajnz38</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269513</id>
      <parentid>269511</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T21:36:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38673" sha1="6p3de7cl1xhutqbvz9g5o6qoen8oluv" xml:space="preserve">{{TextQuality|75%}}
{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus=Liber II&lt;br&gt;Ad C. Curionem et ceteros.
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=../Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=../Liber III
}}

&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;

{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a. 701 (53).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. CURIONI.}}
Quamquam me nomine neglegentiae suspectum tibi esse doleo, tamen non tam mihi molestum fuit accusari abs te officium meum quam iucundum requiri, praesertim cum, in quo accusabar, culpa vacarem, in quo autem desiderare te significabas meas litteras, prae te ferres perspectum mihi quidem sed tamen dulcem et optatum amorem tuum. Equidem neminem praetermisi, quem quidem ad te perventurum putarem, cui litteras non dederim; etenim quis est tam in scribendo impiger quam ego? A te vero bis terve summum et eas perbrevis accepi. Qua re, si iniquus es in me iudex, condemnabo eodem ego te crimine; sin me id facere noles, te mihi aequum praebere debebis. 

Sed de litteris hactenus; non enim vereor ne non scribendo te expleam, praesertim si in eo genere studium meum non aspernabere. Ego te afuisse tam diu a nobis et dolui, quod carui fructu iucundissimae consuetudinis, et laetor, quod absens omnia cum maxima dignitate es consecutus quodque in omnibus tuis rebus meis optatis fortuna respondit. Breve est quod me tibi praecipere meus incredibilis in te amor cogit: tanta est exspectatio vel animi vel ingeni tui ut ego te obsecrare obtestarique non dubitem sic ad nos conformatus revertare ut, quam exspectationem tui concitasti, hanc sustinere ac tueri possis. Et quoniam meam tuorum erga me meritorum memoriam nulla umquam delebit oblivio, te rogo ut memineris, quantaecumque tibi accessiones fient et fortunae et dignitatis, eas te non potuisse consequi ni meis puer olim fidelissimis atque amantissimis consiliis paruisses. Qua re hoc animo in nos esse debebis ut aetas nostra iam ingravescens in amore atque in adulescentia tua conquiescat. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a. 701 (53).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. C. CURIONI.}}
Gravi teste privatus sum amoris summi erga te mei patre tuo, clarissimo viro; qui cum suis laudibus tum vero te filio superasset omnium fortunam si ei contigisset ut te ante videret quam a vita discederet. Sed spero nostram amicitiam non egere testibus. Tibi patrimonium di fortunent! me certe habebis cui et carus aeque sis et iucundus ac fuisti patri. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a. 701 (53).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. C. CURIONI.}}
Rupae studium non defuit declarandorum munerum tuo nomine, sed nec mihi placuit nec cuiquam tuorum quicquam te absente fieri quod tibi, cum venisses, non esset integrum. Equidem [quid] sentiam aut scribam ad te postea pluribus aut, ne ad ea meditere, imparatum te offendam coramque contra istam rationem meam dicam, ut aut te in meam sententiam adducam aut certe testatum apud animum tuum relinquam quid senserim, ut, si quando, quod nolim, displicere tibi tuum consilium coeperit, possis meum recordari. Brevi tamen sic habeto, in eum statum temporum tuum reditum incidere ut iis bonis quae tibi natura, studio, fortuna data sunt facilius omnia quae sunt amplissima in re publica consequi possis quam muneribus. Quorum neque facultatem quisquam admiratur (est enim copiarum, non virtutis) neque quisquam est quin satietate iam defessus sit. 

Sed aliter atque ostenderam facio qui ingrediar ad explicandam rationem sententiae meae; qua re omnem hanc disputationem in adventum tuum differo. Summa [te] scito in exspectatione esse eaque a te exspectari quae a summa virtute summoque ingenio exspectanda sunt. Ad quae si es, ut debes, paratus, quod ita esse confido, plurimis maximisque muneribus et nos amicos et civis tuos universos et rem publicam adficies. Illud cognosces profecto, mihi te neque cariorem neque iucundiorem esse quemquam. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a. 701 (53).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. C. CURIONI.}}
Epistularum genera multa esse non ignoras sed unum illud certissimum, cuius causa inventa res ipsa est, ut certiores faceremus absentis si quid esset quod eos scire aut nostra aut ipsorum interesset. Huius generis litteras a me profecto non exspectas. Tuarum enim rerum domesticos habes et scriptores et nuntios, in meis autem rebus nihil est sane novi. Reliqua sunt epistularum genera duo, quae me magno opere delectant, unum familiare et iocosum, alterum severum et grave. Utro me minus deceat uti non intellego. Iocerne tecum per litteras? Civem mehercule non puto esse, qui temporibus his ridere possit. An gravius aliquid scribam? Quid est quod possit graviter a Cicerone scribi ad Curionem nisi de re publica? Atqui in hoc genere haec mea causa est ut [neque ea quae sentio audeam] neque ea quae non sentio velim scribere. 

Quam ob rem, quoniam mihi nullum scribendi argumentum relictum est, utar ea clausula qua soleo teque ad studium summae laudis cohortabor. Est enim tibi gravis adversaria constituta et parata incredibilis quaedam exspectatio; quam tu una re facillime vinces, si hoc statueris, quarum laudum gloriam adamaris, quibus artibus eae laudes comparantur, in iis esse laborandum. In hanc sententiam scriberem plura, nisi te tua sponte satis incitatum esse confiderem. Et hoc, quicquid attigi, non feci inflammandi tui causa sed testificandi amoris mei.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|V.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a. 701 (53).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. C. CURIONI.}}
Haec negotia quo modo se habeant, epistula ne [ad te] quidem narrare audeo. Tibi, etsi ubicumque es, ut scripsi ad te ante, in eadem es navi, tamen quod abes gratulor, vel quia non vides ea quae nos vel quod excelso et illustri loco sita est laus tua in plurimorum et sociorum et civium conspectu; quae ad nos nec obscuro nec vario sermone sed et clarissima et una omnium voce perfertur. 

Unum illud nescio gratulerne tibi an timeam, quod mirabilis est exspectatio reditus tui; non quo verear ne tua virtus opinioni hominum non respondeat, sed mehercule ne, cum veneris, non habeas iam quod cures; ita sunt omnia debilitata iam [et] prope exstincta. Sed haec ipsa nescio rectene sint litteris commissa. Quare cetera cognosces ex aliis. Tu tamen, sive habes aliquam spem de re publica sive desperas, ea para, meditare, cogita quae esse in eo civi ac viro debent qui sit rem publicam adflictam et oppressam miseris temporibus ac perditis moribus in veterem dignitatem et libertatem vindicaturus. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a. 701 (53).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. C. CURIONI.}}
Nondum erat auditum te ad Italiam adventare cum Sex. Villium, Milonis mei familiarem, cum his ad te litteris misi. Sed tamen, cum appropinquare tuus adventus putaretur et te iam ex Asia Romam versus profectum esse constaret, magnitudo rei fecit ut non vereremur ne nimis cito mitteremus, cum has quam primum ad te perferri litteras magno opere vellemus. 

Ego, si mea in te essent officia solum, Curio, tanta quanta magis a te ipso praedicari quam a me ponderari solent, verecundius a te, si quae magna res mihi petenda esset, contenderem. Grave est enim homini pudenti petere aliquid magnum ab eo de quo se bene meritum putet, ne id quod petat exigere magis quam rogare et in mercedis potius quam benefici loco numerare videatur. Sed quia tua in me [vel] nota omnibus vel ipsa novitate meorum temporum clarissima et maxima beneficia exstiterunt estque animi ingenui, cui multum debeas, eidem plurimum velle debere, non dubitavi id a te per litteras petere quod mihi omnium esset maximum maximeque necessarium. Neque enim sum veritus ne sustinere tua in me vel innumerabilia [officia] non possem, cum praesertim confiderem nullam esse gratiam tuam quam non vel capere animus meus in accipiendo vel in remunerando cumulare atque illustrare posset. 

Ego omnia mea studia, omnem operam, curam, industriam, cogitationem, mentem denique omnem in Milonis consulatu fixi et locavi statuique in eo me non offici solum fructum sed etiam pietatis laudem debere quaerere. Neque vero cuiquam salutem ac fortunas suas tantae curae fuisse umquam puto quantae mihi sit honos eius, in quo omnia mea posita esse decrevi. Huic te unum tanto adiumento esse, si volueris, posse intellego ut nihil sit praeterea nobis requirendum. Habemus haec omnia, bonorum studium conciliatum ex tribunatu propter nostram, ut spero te intellegere, causam, vulgi ac multitudinis propter magnificentiam munerum liberalitatemque naturae, iuventutis et gratiosorum in suffragiis studia propter ipsius excellentem in eo genere vel gratiam vel diligentiam, nostram suffragationem, si minus potentem, at probatam tamen et iustam et debitam et propterea fortasse etiam gratiosam. Dux nobis et auctor opus est et eorum ventorum quos proposui moderator quidam et quasi gubernator. Qui si ex omnibus unus optandus esset, quem tecum conferre possemus non haberemus. 

Quam ob rem, si me memorem, si gratum, si bonum virum vel ex hoc ipso quod tam vehementer de Milone laborem existimare potes, si dignum denique tuis beneficiis iudicas, hoc a te peto, ut subvenias huic meae sollicitudini et huic meae laudi vel, ut verius dicam, prope saluti tuum studium dices. De ipso T. Annio tantum tibi polliceor, te maioris animi, gravitatis, constantiae benevolentiaeque erga te, si complecti hominem volueris, habiturum esse neminem. Mihi vero tantum decoris, tantum dignitatis adiunxeris ut eundem te facile agnoscam fuisse in laude mea qui fueris in salute. 

Ego, ni te videre scirem qua mente haec scriberem, quantum offici sustinerem, quanto opere mihi esset in hac petitione Milonis omni non modo contentione sed etiam dimicatione elaborandum, plura scriberem. nunc tibi omnem rem atque causam meque totum commendo atque trado. unum hoc sic habeto, si a te hanc rem impetraro, me paene plus tibi quam ipsi Miloni debiturum. non enim mihi tam mea salus cara fuit, in qua praecipue sum ab illo adiutus, quam pietas erit in referenda gratia iucunda. eam autem unius tuo studio me adsequi posse confido.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris ad Pindenissum a. d. XIV K. Ianuar. a. 703 (51).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. C. CURIONI TR. PL.}}
Sera gratulatio reprehendi non solet, praesertim si nulla neglegentia praetermissa est. Longe enim absum, audio sero. Sed tibi et gratulor et ut sempiternae laudi tibi sit iste tribunatus exopto, teque hortor ut omnia gubernes et moderere prudentia tua, ne te auferant aliorum consilia. Nemo est qui tibi sapientius suadere possit te ipso; numquam labere si te audies. Non scribo hoc temere. Cui scribam video. Novi animum, novi consilium tuum. Non vereor ne quid timide, ne quid stulte facias si ea defendes quae ipse recta esse senties. 

Quod [in] rei publicae tempus non incideris sed veneris (iudicio enim tuo, non casu, in ipsum discrimen rerum contulisti tribunatum tuum), profecto vides. Quanta vis in re publica temporum sit, quanta varietas rerum, quam incerti exitus, quam flexibiles hominum voluntates, quid insidiarum, quid vanitatis in vita, non dubito quin cogites. Sed amabo te, cura et cogitationi—nihil novi, sed illud idem quod initio scripsi. Tecum loquere, [et] te adhibe in consilium, te audi, tibi obtempera. Alteri qui melius consilium dare possit quam tu non facile inveniri potest; tibi vero ipsi certe nemo melius dabit. Di immortales! cur ego absum vel spectator laudum tuarum vel particeps vel socius vel minister consiliorum? Tametsi hoc minime tibi deest; sed tamen efficeret magnitudo et vis amoris mei consilio te ut possem iuvare. 

Scribam ad te plura alias; paucis enim diebus eram missurus domesticos tabellarios, ut, quoniam sane feliciter et ex mea sententia rem publicam gessimus, unis litteris totius aestatis res gestas ad senatum perscriberem. De sacerdotio tuo quantam curam adhibuerim quamque difficili in re atque causa cognosces ex iis litteris quas Thrasoni, liberto tuo, dedi. 

Te, mi Curio, pro tua incredibili in me benevolentia meaque item in te singulari rogo atque oro ne patiare quicquam mihi ad hanc provincialem molestiam temporis prorogari. Praesens tecum egi, cum te tribunum pl. isto anno fore non putarem, itemque petivi saepe per litteras, sed tum quasi a senatore, nobilissimo tamen adulescente et gratiosissimo, nunc a tribuno pl. et a Curione tribuno, non ut decernatur aliquid novi, quod solet esse difficilius, sed ut ne quid novi decernatur, ut et senati consultum et leges defendas, eaque mihi condicio maneat qua profectus sum. Hoc te vehementer etiam atque etiam rogo. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Athenis prid. Non. Quint. a. 703 (51).&lt;br&gt;M. CICERO PRO COS. S. D. M. CAELIO.}}
Quid? Tu me hoc tibi mandasse existimas ut mihi gladiatorum compositiones, ut vadimonia dilata et Chresti compilationem mitteres et ea quae nobis cum Romae sumus narrare nemo audeat? Vide quantum tibi meo iudicio tribuam (nec mehercule iniuria; politikteron enim te adhuc neminem cognovi): ne illa quidem curo mihi scribas quae maximis in rebus rei publicae geruntur cottidie, nisi quid ad me ipsum pertinebit. Scribent alii, multi nuntiabunt, perferet multa etiam ipse rumor. Qua re ego nec praeterita nec praesentia abs te sed, ut ab homine longe in posterum prospiciente, futura exspecto, ut ex tuis litteris, cum formam rei publicae viderim, quale aedificium futurum sit scire possim. Neque tamen adhuc habeo quod te accusem; neque enim fuit quod tu plus providere posses quam quivis nostrum in primisque ego, qui cum Pompeio compluris dies nullis in aliis nisi de re publica sermonibus versatus sum. Quae nec possunt scribi nec scribenda sunt; tantum habeto, civem egregium esse Pompeium et ad omnia quae providenda sunt in re publica et animo et consilio paratum. Qua re da te homini; complectetur, mihi crede. Iam idem illi et boni et mali cives videntur qui nobis videri solent. 

Ego, cum Athenis decem ipsos dies fuissem multumque mecum Gallus noster Caninius, proficiscebar inde prid. Non. Quint., cum hoc ad te litterarum dedi. Tibi cum omnia mea commendatissima esse cupio tum nihil magis quam ne tempus nobis provinciae prorogetur. In eo mihi sunt omnia. Quod quando et quo modo et per quos agendum sit, tu optime constitues. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cilicia vel ex. m. Oct. vel in Nov. a. 703 (51).&lt;br&gt;M. CICERO PROCOS. S. D. M. CAELIO AEDILI CUR. DESIGNATO.}}
Primum tibi, ut debeo, gratulor laetorque cum praesenti tum etiam sperata tua dignitate, serius non neglegentia mea sed ignoratione rerum omnium. In iis enim sum locis quo et propter longinquitatem et propter latrocinia tardissime omnia perferuntur. Et cum gratulor tum vero quibus verbis tibi gratias agam non reperio, quod ita factus sis ut dederis nobis, quem ad modum scripseras ad me, quod semper ridere possemus. Itaque, cum primum audivi, ego ille ipse factus sum (scis quem dicam) egique omnis illos adulescentis quos ille iactitat. Difficile est loqui; te autem contemplans absentem et quasi tecum coram loquerer 
'non edepol quantam rem egeris neque quantum facinus 
feceris.. . ' 
quod quia praeter opinionem mihi acciderat, referebam me ad illud: 
'incredibile hoc factum obicitur.' 
repente vero incessi 'omnibus laetitiis [laetus].' In quo cum obiurgarer quod nimio gaudio paene desiperem, ita me defendebam:
'ego voluptatem animi nimiam.. . ' 
quid quaeris? Dum illum rideo, paene sum factus ille. 

Sed haec pluribus multaque alia et de te et ad te cum primum ero aliquid nactus oti. Te vero, mi Rufe, diligo, quem mihi fortuna dedit amplificatorem dignitatis meae, ultorem non modo inimicorum sed etiam invidorum meorum, ut eos partim scelerum suorum, partim etiam ineptiarum paeniteret. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|X.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris ad Pindenissum a. d. XVIII K. Decembr. a. 703 (51).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI DESIGNATO.}}
Tu vide quam ad me litterae non perferantur! non enim possum adduci ut abs te, postea quam aedilis es factus, nullas putem datas, praesertim cum esset tanta res tantae gratulationis, de te quia quod sperabam, de Hillo (balbus enim sum) quod non putaram. Atqui sic habeto, nullam me epistulam accepisse tuam post comitia ista praeclara quae me laetitia extulerunt; ex quo vereor ne idem eveniat in meas litteras. Equidem numquam domum misi unam epistulam quin esset ad te altera, nec mihi est te iucundius quicquam nec carius. 

Sed (balbi non sumus) ad rem redeamus. Ut optasti, ita est. Velles enim, ais, tantum modo ut haberem negoti quod esset ad laureolam satis; Parthos times quia diffidis copiis nostris. Ergo ita accidit. Nam Parthico bello nuntiato locorum quibusdam angustiis et natura montium fretus ad Amanum exercitum adduxi satis probe ornatum auxiliis et quadam auctoritate apud eos qui me non norant nominis nostri. Multum est enim in his locis: 'hicine est ille qui urbem.. . ? Quem senatus.. . ?' Nosti cetera. Cum venissem ad Amanum, qui mons mihi cum Bibulo communis est divisus aquarum divertiis, Cassius noster, quod mihi magnae voluptati fuit, feliciter ab Antiochea hostem reiecerat, Bibulus provinciam acceperat. 

Interea cum meis copiis omnibus vexavi Amaniensis, hostis sempiternos. Multi occisi, capti, reliqui dissipati. Castella munita improviso adventu capta et incensa. Ita victoria iusta imperator appellatus apud Issum, quo in loco, saepe ut ex te audivi, Clitarchus tibi narravit Dareum ab Alexandro esse superatum, abduxi exercitum ad infestissimam Ciliciae partem. Ibi quintum et vicensimum iam diem aggeribus, vineis, turribus oppugnabam oppidum munitissimum, Pindenissum, tantis opibus tantoque negotio ut mihi ad summam gloriam nihil desit nisi nomen oppidi. Quod si, ut spero, cepero, tum vero litteras publice mittam. Haec ad te in praesentia scripsi ut sperares te adsequi id quod optasses. 

Sed ut redeam ad Parthos, haec aestas habuit hunc exitum satis felicem; ea quae sequitur magno est in timore. Qua re, mi Rufe, vigila, primum ut mihi succedatur; sin id erit, ut scribis et ut ego arbitror, spissius, illud quod facile est, ne quid mihi temporis prorogetur. De re publica ex tuis litteris, ut antea tibi scripsi, cum praesentia tum etiam futura magis exspecto. Qua re ut ad me omnia quam diligentissime perscribas te vehementer rogo. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Laodiceae prid. Non. Apr. a. 704 (50).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI.}}
Putaresne umquam accidere posse ut mihi verba deessent, neque solum ista vestra oratoria sed haec etiam levia nostratia? Desunt autem propter hanc causam quod mirifice sum sollicitus quidnam de provinciis decernatur. Mirum me desiderium tenet urbis, incredibile meorum atque in primis tui, satietas autem provinciae, vel quia videmur eam famam consecuti ut non tam accessio quaerenda quam fortuna metuenda sit vel quia totum negotium non est dignum viribus nostris, qui maiora onera in re publica sustinere et possim et soleam, vel quia belli magni timor impendet, quod videmur effugere si ad constitutam diem decedemus. 

De pantheris per eos qui venari solent agitur mandatu meo diligenter. Sed mira paucitas est, et eas quae sunt valde aiunt queri quod nihil cuiquam insidiarum in mea provincia nisi sibi fiat. Itaque constituisse dicuntur in Cariam ex nostra provincia decedere. Sed tamen sedulo fit et in primis a Patisco. Quicquid erit, tibi erit; sed quid esset plane nesciebamus. Mihi mehercule magnae curae est aedilitas tua. Ipse dies me admonebat; scripsi enim haec ipsis Megalensibus. Tu velim ad me de omni rei publicae statu quam diligentissime perscribas; ea enim certissima putabo quae ex te cognoro. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris in Cilicia apulo ante VI K. Quint. a. 704 (50).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI.}}
Sollicitus equidem eram de rebus urbanis. Ita tumultuosae contiones, ita molestae Quinquatrus adferebantur; nam citeriora nondum audieramus. Sed tamen nihil me magis sollicitabat quam in his molestiis non me, si quae ridenda essent, ridere tecum; sunt enim multa, sed ea non audeo scribere. Illud moleste fero, nihil me adhuc his de rebus habere tuarum litterarum. Qua re, etsi, cum tu haec leges, ego iam annuum munus confecero, tamen obviae mihi velim sint tuae litterae quae me erudiant de omni re publica, ne hospes plane veniam. Hoc melius quam tu facere nemo potest. 

Diogenes tuus, homo modestus, a me cum Philone Pessinuntem discessit. Iter habebant [ad] Adiatorigem, quamquam omnia nec benigna nec copiosa cognorant. 

Urbem, urbem, mi Rufe, cole et in ista luce vive! omnis peregrinatio, quod ego ab adulescentia iudicavi, obscura et sordida est iis quorum industria Romae potest illustris esse. Quod cum probe scirem, utinam in sententia permansissem! cum una mehercule ambulatiuncula atque uno sermone nostro omnis fructus provinciae non confero. Spero me integritatis laudem consecutum: non erat minor ex contemnenda quam est ex conservata provincia. Spem triumphi inicis: satis gloriose triumpharem, non essem quidem tam diu in desiderio rerum mihi carissimarum. Sed, ut spero, propediem te videbo. Tu mihi obviam mitte epistulas te dignas. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Laodiceae inter K. et Non. Maias a. 704 (50).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI.}}
Raras tuas quidem (fortasse enim non perferuntur) sed suavis accipio litteras; vel quas proxime acceperam, quam prudentis, quam multi et offici et consili! etsi omnia sic constitueram mihi agenda ut tu admonebas, tamen confirmantur nostra consilia cum sentimus prudentibus fideliterque suadentibus idem videri. 

Ego Appium, ut saepe tecum locutus sum, valde diligo meque ab eo diligi statim coeptum esse ut simultatem deposuimus sensi. Nam et honorificus in me consul fuit et suavis amicus et studiosus studiorum etiam meorum. Mea vero officia ei non defuisse tu es testis, cui iam kvmikŽw martuw, ut opinor, accedit Phania; et mehercule etiam pluris eum feci quod te amari ab eo sensi. Iam me Pompei totum esse scis, Brutum a me amari intellegis. Quid est causae cur mihi non in optatis sit complecti hominem florentem aetate, opibus, honoribus, ingenio, liberis, propinquis, adfinibus, amicis, collegam meum praesertim et in ipsa collegi laude et scientia studiosum mei? Haec eo pluribus scripsi quod [non] nihil significabant tuae litterae subdubitare qua essem erga illum voluntate. Credo te audisse aliquid. Falsum est, mihi crede, si quid audisti. Genus institutorum et rationum mearum dissimilitudinem non nullam habet cum illius administratione provinciae. Ex eo quidam suspicati fortasse sunt animorum contentione, non opinionum dissensione, me ab eo discrepare. Nihil autem feci umquam neque dixi quod contra illius existimationem esse vellem; post hoc negotium autem et temeritatem nostri Dolabellae deprecatorem me pro illius periculo praebeo. 

Erat in eadem epistula 'veternus civitatis.' Gaudebam sane et congelasse nostrum amicum laetabar otio. Extrema pagella pupugit me tuo chirographo. Quid ais? Caesarem nunc defendit Curio? Quis hoc putaret, praeter me? Nam, ita vivam, putavi. Di immortales, quam ego risum nostrum desidero! 

Mihi erat in animo, quoniam iuris dictionem conferam, civitates locupletaram, publicanis etiam superioris lustri reliqua sine sociorum ulla querela conservaram, privatis, summis infimis, fueram iucundus, proficisci in Ciliciam Non. Mai. et, cum prima aestiva attigissem militemque collocassem, decedere ex senatus consulto. Cupio te aedilem videre miroque desiderio me urbs adficit et omnes mei tuque in primis. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Laodiceae m. Febr. a. 704 (50).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI.}}
M. Fabio, viro optimo et homine doctissimo, familiarissime utor mirificeque eum diligo cum propter summum ingenium eius summamque doctrinam tum propter singularem modestiam. Eius negotium sic velim suscipias ut si esset res mea. Novi ego vos magnos patronos; hominem occidat oportet qui vestra opera uti velit. Sed in hoc homine nullam accipio excusationem. Omnia relinques, si me amabis, cum tua opera Fabius uti volet. 

Ego res Romanas vehementer exspecto et desidero, in primisque quid agas scire cupio. Nam iam diu propter hiemis magnitudinem nihil novi ad nos adferebatur. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Sidae III aut prid. Non. Sext. a. 704 (50).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI.}}
Non potuit accuratius agi nec prudentius quam est actum a te cum Curione de supplicatione; et hercule confecta res ex sententia mea est cum celeritate tum quod is qui erat iratus, competitor tuus et idem meus, adsensus est ei qui ornavit res nostras divinis laudibus. Qua re scito me sperare ea quae sequuntur; ad quae tu te para. 

Dolabellam a te gaudeo primum laudari, deinde etiam amari. Nam ea quae speras Tulliae meae prudentia temperari posse, scio cui tuae epistulae respondeant. Quid si meam legas quam ego tum ex tuis litteris misi ad Appium? sed quid agas? sic vivitur. Quod actum est di approbent! spero fore iucundum generum nobis, multumque in eo tua nos humanitas adiuvabit. 

Res publica me valde sollicitat. Faveo Curioni, Caesarem honestum esse cupio, pro Pompeio emori possum, sed tamen ipsa re publica nihil mihi est carius; in qua tu non valde te iactas. Districtus enim mihi videris esse, quod et bonus civis et bonus amicus es. 

Ego de provincia decedens quaestorem Coelium praeposui provinciae. 'Puerum' inquis. At quaestorem, at nobilem adulescentem, at omnium fere exemplo. Neque erat superiore honore usus quem praeficerem. Pomptinus multo ante discesserat, a Quinto fratre impetrari non poterat; quem tamen si reliquissem, dicerent iniqui non me plane post annum, ut senatus voluisset, de provincia decessisse quoniam alterum me reliquissem. Fortasse etiam illud adderent, senatum eos voluisse provinciis praeesse qui antea non praefuissent, fratrem meum triennium Asiae praefuisse. Denique nunc sollicitus non sum; si fratrem reliquissem, omnia timerem. Postremo non tam mea sponte quam potentissimorum duorum exemplo, qui omnis Cassios Antoniosque complexi sunt, hominem adulescentem non tam allicere volui quam alienare nolui. Hoc tu meum consilium laudes necesse est; mutari enim non potest. 

De Ocella parum ad me plane scripseras et in actis non erat. Tuae res gestae ita notae sunt ut trans montem Taurum etiam de Matrinio sit auditum. Ego, nisi quid me etesiae morabuntur, celeriter, ut spero, vos videbo. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cumano IV Non. Mai. a. 705 (49).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO.}}
Magno dolore me adfecissent tuae litterae nisi iam et ratio ipsa depulisset omnis molestias et diuturna desperatione rerum obduruisset animus ad dolorem novum. Sed tamen qua re acciderit ut ex meis superioribus litteris id suspicarere quod scribis nescio. Quid enim in illis fuit praeter querelam temporum, quae non meum animum magis sollicitum haberent quam tuum? Nam non eam cognovi aciem ingeni tui quod ipse videam te id ut non putem videre. Illud miror, adduci potuisse te, qui me penitus nosse deberes, ut existimares aut me tam improvidum qui ab excitata fortuna ad inclinatam et prope iacentem desciscerem aut tam inconstantem ut collectam gratiam florentissimi hominis effunderem a meque ipse deficerem et, quod initio semperque fugi, civili bello interessem. 

Quod est igitur meum triste consilium? Ut discederem fortasse in aliquas solitudines. Nosti enim non modo stomachi mei, cuius tu similem quondam habebas, sed etiam oculorum in hominum insolentium indignitate fastidium. Accedit etiam molesta haec pompa lictorum meorum nomenque imperi quo appellor. Eo si onere carerem, quamvis parvis Italiae latebris contentus essem. Sed incurrit haec nostra laurus non solum in oculos sed iam etiam in voculas malevolorum. Quod cum ita esset, nil tamen umquam de profectione nisi vobis approbantibus cogitavi. Sed mea praediola tibi nota sunt; in his mihi necesse est esse, ne amicis molestus sim. Quod autem in maritimis facillime sum, moveo non nullis suspicionem velle me navigare. Quod tamen fortasse non nollem si possem ad otium. Nam ad bellum quidem, qui convenit? Praesertim contra eum cui spero me satis fecisse ab eo cui iam satis fieri nullo modo potest. 

Deinde sententiam meam tu facillime perspicere potuisti iam ab illo tempore cum in Cumanum mihi obviam venisti. Non enim te celavi sermonem T. Ampi. Vidisti quam abhorrerem ab urbe relinquenda, cum audissem. Nonne tibi adfirmavi quidvis me potius perpessurum quam ex Italia ad bellum civile exiturum? Quid ergo accidit cur consilium mutarem? Nonne omnia potius ut in sententia permanerem? Credas hoc mihi velim, quod puto te existimare, me ex his miseriis nihil aliud quaerere nisi ut homines aliquando intellegant me nihil maluisse quam pacem, ea desperata nihil tam fugisse quam arma civilia. Huius me constantiae puto fore ut numquam paeniteat. Etenim memini in hoc genere gloriari solitum esse familiarem nostrum Q. Hortensium, quod numquam bello civili interfuisset. Hoc nostra laus erit illustrior quod illi tribuebatur ignaviae, de nobis id existimari posse non arbitror. 

Nec me ista terrent quae mihi a te ad timorem fidissime atque amantissime proponuntur. Nulla est enim acerbitas quae non omnibus hac orbis terrarum perturbatione impendere videatur. Quam quidem ego a re publica meis privatis et domesticis incommodis libentissime, vel istis ipsis quae tu me mones ut caveam, redemissem. Filio meo, quem tibi carum esse gaudeo, si erit ulla res publica, satis amplum patrimonium relinquam in memoria nominis mei; sin autem nulla erit, nihil accidet ei separatim a reliquis civibus. Nam quod rogas ut respiciam generum meum, adulescentem optimum mihique carissimum, an dubitas, qui scias quanti cum illum tum vero Tulliam meam faciam, quin ea me cura vehementissime sollicitet et eo magis quod in communibus miseriis hac tamen oblectabar specula, Dolabellam meum, vel potius nostrum, fore ab iis molestiis quas liberalitate sua contraxerat liberum? Velim quaeras quos ille dies sustinuerit in urbe dum fuit, quam acerbos sibi, quam mihimet ipsi socero non honestos. 

Itaque neque ego hunc Hispaniensem casum exspecto, de quo mihi exploratum est ita esse ut tu scribis, neque quicquam astute cogito. Si quando erit civitas, erit profecto nobis locus; sin autem non erit, in easdem solitudines tu ipse, ut arbitror, venies in quibus nos consedisse audies. Sed ego fortasse vaticinor et haec omnia meliores habebunt exitus. Recordor enim desperationes eorum qui senes erant adulescente me. Eos ego fortasse nunc imitor et utor aetatis vitio. Velim ita sit; sed tamen. 

Togam praetextam texi Oppio puto te audisse; nam Curtius noster dibaphum cogitat, sed eum infector moratur. Hoc aspersi ut scires me tamen in stomacho solere ridere. [de] Dolabella quod scripsi suadeo videas tamquam si tua res agatur. 

Extremum illud erit: nos nihil turbulenter, nihil temere faciemus. Te tamen oramus, quibuscumque erimus in terris, ut nos liberosque nostros ita tueare ut amicitia nostra et tua fides postulabit. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Tarsi a. d. XVI K. Sext. a. 704 (50).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. CANINI SALLUSTIO PRO Q.}}
Litteras a te mihi [binas] stator tuus reddidit Tarsi a. d. XVI Kal. Sext. his ego ordine, ut videris velle, respondebo. 

De successore meo nihil audivi neque quemquam fore arbitror. Quin ad diem decedam nulla causa est, praesertim sublato metu Parthico. Commoraturum me nusquam sane arbitror. Rhodum Ciceronum causa puerorum accessurum puto, neque id tamen certum. Ad urbem volo quam primum venire; sed tamen iter meum rei publicae et rerum urbanarum ratio gubernabit. Successor tuus non potest ita maturare ullo modo ut tu me in Asia possis convenire. 

De rationibus referendis, non erat incommodum te nullam referre, quam tibi scribis a Bibulo fieri potestatem; sed id vix mihi videris per legem Iuliam facere posse, quam Bibulus certa quadam ratione non servat, tibi magno opere servandam censeo. 

Quod scribis Apamea praesidium deduci non oportuisse, videbam item ceteros existimare molesteque ferebam de ea re minus commodos sermones malevolorum fuisse. Sed Parthi transierint necne praeter te video dubitare neminem. Itaque omnia praesidia, quae magna et firma paraveram, commotus hominum non dubio sermone dimisi. 

Rationes mei quaestoris nec verum fuit me tibi mittere nec tamen erant confectae. Eas nos Apameae deponere cogitabamus. De praeda mea praeter quaestores urbanos, id est populum Romanum, terruncium nec attigit nec tacturus est quisquam. Laodiceae me praedes accepturum arbitror omnis pecuniae publicae, ut et mihi et populo cautum sit sine vecturae periculo. Quod scribis ad me de drachmum CCCIccc, nihil est quod in isto genere cuiquam possim commodare. Omnis enim pecunia ita tractatur ut praeda a praefectis, quae autem mihi attributa est a quaestore curetur. 

Quod quaeris quid existimem de legionibus quae decretae sunt in Syriam, antea dubitabam venturaene essent; nunc mihi non est dubium quin, si antea auditum erit otium esse in Syria, venturae non sint. Marium quidem successorem tarde video esse venturum, propterea quod senatus ita decrevit ut cum legionibus iret. 

Uni epistulae respondi; venio ad alteram. Petis a me ut Bibulo te quam diligentissime commendem. In quo mihi voluntas non deest, sed locus esse videtur tecum etulandi. Solus enim tu ex omnibus qui cum Bibulo sunt certiorem me numquam fecisti quam valde Bibuli voluntas a me sine causa abhorreret. Permulti enim ad me detulerunt, cum magnus Antiocheae metus esset et magna spes in me atque in exercitu meo, solitum dicere quidvis se perpeti malle quam videri eguisse auxilio meo. Quod ego officio quaestorio te adductum reticere de praetore tuo non moleste ferebam, quamquam quem ad modum tractarere audiebam. Ille autem, cum ad Thermum de Parthico bello scriberet, ad me litteram numquam misit, ad quem intellegebat eius belli periculum pertinere. Tantum de auguratu fili sui scripsit ad me; in quo ego misericordia commotus, et quod semper amicissimus Bibulo fui, dedi operam ut ei quam humanissime scriberem. Ille si in omnis est malevolus, quod numquam existimavi, minus offendor in me; sin autem a me est alienior, nihil tibi meae litterae proderunt. Nam ad senatum quas Bibulus litteras misit, in iis, quod mihi cum illo erat commune sibi soli attribuit; se ait curasse ut cum quaestu populi pecunia permutaretur. Quod autem meum erat proprium, ut alariis Transpadanis uti negarem, id etiam populo se remisisse scribit. Quod vero illius erat solius id mecum communicat: 'equitibus auxiliariis' inquit 'cum amplius frumenti postularemus.' Illud vero pusilli animi et in ipsa malevolentia ieiuni atque inanis, quod Ariobarzanem, quia senatus per me regem appellavit mihique commendavit, iste in litteris non regem sed regis Ariobarzanis filium appellat. Hoc animo qui sunt deteriores fiunt rogati. sed tibi morem gessi, litteras ad eum scripsi. quas cum acceperis, facies quod voles. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Laodiceae in. m. Maio a. 704 (50).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. Q. THERMO PROPR.}}
Officium meum erga Rhodonem ceteraque mea studia quae tibi ac tuis praestiti tibi, homini gratissimo, grata esse vehementer gaudeo, mihique scito in dies maiori curae esse dignitatem tuam; quae quidem a te ipso integritate et clementia tua sic amplificata est ut nihil addi posse videatur. Sed mihi magis magisque cottidie de rationibus tuis cogitanti placet illud meum consilium quod initio Aristoni nostro, ut ad me venit, ostendi, gravis te suscepturum inimicitias si adulescens potens et nobilis a te ignominia adfectus esset. Et hercule sine dubio erit ignominia. Habes enim neminem honoris gradu superiorem; ille autem, ut omittam nobilitatem, hoc ipso vincit viros optimos hominesque innocentissimos legatos tuos, quod et quaestor est et quaestor tuus. Nocere tibi iratum neminem posse perspicio, sed tamen tris fratris summo loco natos, promptos, non indisertos, te nolo habere iratos, iure praesertim; quos video deinceps tribunos pl. per triennium fore. Tempora autem rei publicae qualia futura sint quis scit? Mihi quidem turbulenta videntur fore. Cur ego te velim incidere in terrores tribunicios, praesertim cum sine cuiusquam reprehensione quaestoriis legatis quaestorem possis anteferre? Qui si se dignum maioribus suis praebuerit, ut spero et opto, tua laus ex aliqua parte fuerit; sin quid offenderit, sibi totum, nihil tibi offenderit. 

Quae mihi veniebant in mentem quae ad te pertinere arbitrabar, quod in Ciliciam proficiscebar, existimavi me ad te oportere scribere. tu quod egeris, id velim di approbent. sed si me audies, vitabis inimicitias et posteritatis otio consules. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris in Cilicia a. d. XI K. Quint. a. 704 (50).&lt;br&gt;M. TULLIUS M. F. ''M. N.'' CICERO IMP. S. D. C. COELIO L. F. C. N. CALDO Q.}}
Cum optatissimum nuntium accepissem te mihi quaestorem obtigisse, eo iucundiorem mihi eam sortem sperabam fore quo diutius in provincia mecum fuisses. Magni enim videbatur interesse ad eam necessitudinem quam nobis fors tribuisset consuetudinem quoque accedere. Postea, cum mihi nihil neque a te ipso neque ab ullo alio de adventu tuo scriberetur, verebar ne ita caderet, quod etiam nunc vereor, ne, ante quam tu in provinciam venisses, ego de provincia decederem. Accepi autem a te missas litteras in Cilicia, cum essem in castris, a. d. X Kal. Quint., scriptas humanissime, quibus facile et officium et ingenium tuum perspici posset; sed neque unde nec quo die datae essent aut quo tempore te exspectarem significabant, nec is qui attulerat a te acceperat, ut ex eo scirem quo ex loco aut quo tempore essent datae. Quae cum essent incerta, existimavi tamen faciendum esse ut ad te statores meos et lictores cum litteris mitterem. Quas si satis opportuno tempore accepisti, gratissimum mihi feceris si ad me in Ciliciam quam primum veneris. Nam quod ad me Curius, consobrinus tuus, mihi, ut scis, maxime necessarius, quod item C. Vergilius, propinquus tuus, familiarissimus noster, de te accuratissime scripsit, valet id quidem apud me multum, sicuti debet hominum amicissimorum diligens commendatio, sed tuae litterae de tua praesertim dignitate et de nostra coniunctione maximi sunt apud me ponderis. Mihi quaestor optatior obtingere nemo potuit. Quam ob rem quaecumque a me ornamenta ad te [proficisci poterunt] proficiscentur, ut omnes intellegant a me habitam esse rationem tuae maiorumque tuorum dignitatis. Sed id facilius consequar si ad me in Ciliciam veneris. Quod ego et mea et rei publicae et maxime tua interesse arbitror.
&lt;/div&gt;{{finis}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=../Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=../Liber III
}}</text>
      <sha1>6p3de7cl1xhutqbvz9g5o6qoen8oluv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269587</id>
      <parentid>269513</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:08:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38674" sha1="77k57sptw2jpcqjnf9mbe1d9yogwwq8" xml:space="preserve">{{TextQuality|75%}}
{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus=Liber II&lt;br&gt;Ad C. Curionem et ceteros.
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=../Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=../Liber III
}}

&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;

{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a. 701 (53).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. CURIONI.}}
Quamquam me nomine neglegentiae suspectum tibi esse doleo, tamen non tam mihi molestum fuit accusari abs te officium meum quam iucundum requiri, praesertim cum, in quo accusabar, culpa vacarem, in quo autem desiderare te significabas meas litteras, prae te ferres perspectum mihi quidem sed tamen dulcem et optatum amorem tuum. Equidem neminem praetermisi, quem quidem ad te perventurum putarem, cui litteras non dederim; etenim quis est tam in scribendo impiger quam ego? A te vero bis terve summum et eas perbrevis accepi. Qua re, si iniquus es in me iudex, condemnabo eodem ego te crimine; sin me id facere noles, te mihi aequum praebere debebis. 

Sed de litteris hactenus; non enim vereor ne non scribendo te expleam, praesertim si in eo genere studium meum non aspernabere. Ego te afuisse tam diu a nobis et dolui, quod carui fructu iucundissimae consuetudinis, et laetor, quod absens omnia cum maxima dignitate es consecutus quodque in omnibus tuis rebus meis optatis fortuna respondit. Breve est quod me tibi praecipere meus incredibilis in te amor cogit: tanta est exspectatio vel animi vel ingeni tui ut ego te obsecrare obtestarique non dubitem sic ad nos conformatus revertare ut, quam exspectationem tui concitasti, hanc sustinere ac tueri possis. Et quoniam meam tuorum erga me meritorum memoriam nulla umquam delebit oblivio, te rogo ut memineris, quantaecumque tibi accessiones fient et fortunae et dignitatis, eas te non potuisse consequi ni meis puer olim fidelissimis atque amantissimis consiliis paruisses. Qua re hoc animo in nos esse debebis ut aetas nostra iam ingravescens in amore atque in adulescentia tua conquiescat. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a. 701 (53).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. C. CURIONI.}}
Gravi teste privatus sum amoris summi erga te mei patre tuo, clarissimo viro; qui cum suis laudibus tum vero te filio superasset omnium fortunam si ei contigisset ut te ante videret quam a vita discederet. Sed spero nostram amicitiam non egere testibus. Tibi patrimonium di fortunent! me certe habebis cui et carus aeque sis et iucundus ac fuisti patri. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a. 701 (53).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. C. CURIONI.}}
Rupae studium non defuit declarandorum munerum tuo nomine, sed nec mihi placuit nec cuiquam tuorum quicquam te absente fieri quod tibi, cum venisses, non esset integrum. Equidem [quid] sentiam aut scribam ad te postea pluribus aut, ne ad ea meditere, imparatum te offendam coramque contra istam rationem meam dicam, ut aut te in meam sententiam adducam aut certe testatum apud animum tuum relinquam quid senserim, ut, si quando, quod nolim, displicere tibi tuum consilium coeperit, possis meum recordari. Brevi tamen sic habeto, in eum statum temporum tuum reditum incidere ut iis bonis quae tibi natura, studio, fortuna data sunt facilius omnia quae sunt amplissima in re publica consequi possis quam muneribus. Quorum neque facultatem quisquam admiratur (est enim copiarum, non virtutis) neque quisquam est quin satietate iam defessus sit. 

Sed aliter atque ostenderam facio qui ingrediar ad explicandam rationem sententiae meae; qua re omnem hanc disputationem in adventum tuum differo. Summa [te] scito in exspectatione esse eaque a te exspectari quae a summa virtute summoque ingenio exspectanda sunt. Ad quae si es, ut debes, paratus, quod ita esse confido, plurimis maximisque muneribus et nos amicos et civis tuos universos et rem publicam adficies. Illud cognosces profecto, mihi te neque cariorem neque iucundiorem esse quemquam. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a. 701 (53).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. C. CURIONI.}}
Epistularum genera multa esse non ignoras sed unum illud certissimum, cuius causa inventa res ipsa est, ut certiores faceremus absentis si quid esset quod eos scire aut nostra aut ipsorum interesset. Huius generis litteras a me profecto non exspectas. Tuarum enim rerum domesticos habes et scriptores et nuntios, in meis autem rebus nihil est sane novi. Reliqua sunt epistularum genera duo, quae me magno opere delectant, unum familiare et iocosum, alterum severum et grave. Utro me minus deceat uti non intellego. Iocerne tecum per litteras? Civem mehercule non puto esse, qui temporibus his ridere possit. An gravius aliquid scribam? Quid est quod possit graviter a Cicerone scribi ad Curionem nisi de re publica? Atqui in hoc genere haec mea causa est ut [neque ea quae sentio audeam] neque ea quae non sentio velim scribere. 

Quam ob rem, quoniam mihi nullum scribendi argumentum relictum est, utar ea clausula qua soleo teque ad studium summae laudis cohortabor. Est enim tibi gravis adversaria constituta et parata incredibilis quaedam exspectatio; quam tu una re facillime vinces, si hoc statueris, quarum laudum gloriam adamaris, quibus artibus eae laudes comparantur, in iis esse laborandum. In hanc sententiam scriberem plura, nisi te tua sponte satis incitatum esse confiderem. Et hoc, quicquid attigi, non feci inflammandi tui causa sed testificandi amoris mei.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|V.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a. 701 (53).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. C. CURIONI.}}
Haec negotia quo modo se habeant, epistula ne [ad te] quidem narrare audeo. Tibi, etsi ubicumque es, ut scripsi ad te ante, in eadem es navi, tamen quod abes gratulor, vel quia non vides ea quae nos vel quod excelso et illustri loco sita est laus tua in plurimorum et sociorum et civium conspectu; quae ad nos nec obscuro nec vario sermone sed et clarissima et una omnium voce perfertur. 

Unum illud nescio gratulerne tibi an timeam, quod mirabilis est exspectatio reditus tui; non quo verear ne tua virtus opinioni hominum non respondeat, sed mehercule ne, cum veneris, non habeas iam quod cures; ita sunt omnia debilitata iam [et] prope exstincta. Sed haec ipsa nescio rectene sint litteris commissa. Quare cetera cognosces ex aliis. Tu tamen, sive habes aliquam spem de re publica sive desperas, ea para, meditare, cogita quae esse in eo civi ac viro debent qui sit rem publicam adflictam et oppressam miseris temporibus ac perditis moribus in veterem dignitatem et libertatem vindicaturus. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a. 701 (53).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. C. CURIONI.}}
Nondum erat auditum te ad Italiam adventare cum Sex. Villium, Milonis mei familiarem, cum his ad te litteris misi. Sed tamen, cum appropinquare tuus adventus putaretur et te iam ex Asia Romam versus profectum esse constaret, magnitudo rei fecit ut non vereremur ne nimis cito mitteremus, cum has quam primum ad te perferri litteras magno opere vellemus. 

Ego, si mea in te essent officia solum, Curio, tanta quanta magis a te ipso praedicari quam a me ponderari solent, verecundius a te, si quae magna res mihi petenda esset, contenderem. Grave est enim homini pudenti petere aliquid magnum ab eo de quo se bene meritum putet, ne id quod petat exigere magis quam rogare et in mercedis potius quam benefici loco numerare videatur. Sed quia tua in me [vel] nota omnibus vel ipsa novitate meorum temporum clarissima et maxima beneficia exstiterunt estque animi ingenui, cui multum debeas, eidem plurimum velle debere, non dubitavi id a te per litteras petere quod mihi omnium esset maximum maximeque necessarium. Neque enim sum veritus ne sustinere tua in me vel innumerabilia [officia] non possem, cum praesertim confiderem nullam esse gratiam tuam quam non vel capere animus meus in accipiendo vel in remunerando cumulare atque illustrare posset. 

Ego omnia mea studia, omnem operam, curam, industriam, cogitationem, mentem denique omnem in Milonis consulatu fixi et locavi statuique in eo me non offici solum fructum sed etiam pietatis laudem debere quaerere. Neque vero cuiquam salutem ac fortunas suas tantae curae fuisse umquam puto quantae mihi sit honos eius, in quo omnia mea posita esse decrevi. Huic te unum tanto adiumento esse, si volueris, posse intellego ut nihil sit praeterea nobis requirendum. Habemus haec omnia, bonorum studium conciliatum ex tribunatu propter nostram, ut spero te intellegere, causam, vulgi ac multitudinis propter magnificentiam munerum liberalitatemque naturae, iuventutis et gratiosorum in suffragiis studia propter ipsius excellentem in eo genere vel gratiam vel diligentiam, nostram suffragationem, si minus potentem, at probatam tamen et iustam et debitam et propterea fortasse etiam gratiosam. Dux nobis et auctor opus est et eorum ventorum quos proposui moderator quidam et quasi gubernator. Qui si ex omnibus unus optandus esset, quem tecum conferre possemus non haberemus. 

Quam ob rem, si me memorem, si gratum, si bonum virum vel ex hoc ipso quod tam vehementer de Milone laborem existimare potes, si dignum denique tuis beneficiis iudicas, hoc a te peto, ut subvenias huic meae sollicitudini et huic meae laudi vel, ut verius dicam, prope saluti tuum studium dices. De ipso T. Annio tantum tibi polliceor, te maioris animi, gravitatis, constantiae benevolentiaeque erga te, si complecti hominem volueris, habiturum esse neminem. Mihi vero tantum decoris, tantum dignitatis adiunxeris ut eundem te facile agnoscam fuisse in laude mea qui fueris in salute. 

Ego, ni te videre scirem qua mente haec scriberem, quantum offici sustinerem, quanto opere mihi esset in hac petitione Milonis omni non modo contentione sed etiam dimicatione elaborandum, plura scriberem. nunc tibi omnem rem atque causam meque totum commendo atque trado. unum hoc sic habeto, si a te hanc rem impetraro, me paene plus tibi quam ipsi Miloni debiturum. non enim mihi tam mea salus cara fuit, in qua praecipue sum ab illo adiutus, quam pietas erit in referenda gratia iucunda. eam autem unius tuo studio me adsequi posse confido.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris ad Pindenissum a. d. XIV K. Ianuar. a. 703 (51).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. C. CURIONI TR. PL.}}
Sera gratulatio reprehendi non solet, praesertim si nulla neglegentia praetermissa est. Longe enim absum, audio sero. Sed tibi et gratulor et ut sempiternae laudi tibi sit iste tribunatus exopto, teque hortor ut omnia gubernes et moderere prudentia tua, ne te auferant aliorum consilia. Nemo est qui tibi sapientius suadere possit te ipso; numquam labere si te audies. Non scribo hoc temere. Cui scribam video. Novi animum, novi consilium tuum. Non vereor ne quid timide, ne quid stulte facias si ea defendes quae ipse recta esse senties. 

Quod [in] rei publicae tempus non incideris sed veneris (iudicio enim tuo, non casu, in ipsum discrimen rerum contulisti tribunatum tuum), profecto vides. Quanta vis in re publica temporum sit, quanta varietas rerum, quam incerti exitus, quam flexibiles hominum voluntates, quid insidiarum, quid vanitatis in vita, non dubito quin cogites. Sed amabo te, cura et cogitationi—nihil novi, sed illud idem quod initio scripsi. Tecum loquere, [et] te adhibe in consilium, te audi, tibi obtempera. Alteri qui melius consilium dare possit quam tu non facile inveniri potest; tibi vero ipsi certe nemo melius dabit. Di immortales! cur ego absum vel spectator laudum tuarum vel particeps vel socius vel minister consiliorum? Tametsi hoc minime tibi deest; sed tamen efficeret magnitudo et vis amoris mei consilio te ut possem iuvare. 

Scribam ad te plura alias; paucis enim diebus eram missurus domesticos tabellarios, ut, quoniam sane feliciter et ex mea sententia rem publicam gessimus, unis litteris totius aestatis res gestas ad senatum perscriberem. De sacerdotio tuo quantam curam adhibuerim quamque difficili in re atque causa cognosces ex iis litteris quas Thrasoni, liberto tuo, dedi. 

Te, mi Curio, pro tua incredibili in me benevolentia meaque item in te singulari rogo atque oro ne patiare quicquam mihi ad hanc provincialem molestiam temporis prorogari. Praesens tecum egi, cum te tribunum pl. isto anno fore non putarem, itemque petivi saepe per litteras, sed tum quasi a senatore, nobilissimo tamen adulescente et gratiosissimo, nunc a tribuno pl. et a Curione tribuno, non ut decernatur aliquid novi, quod solet esse difficilius, sed ut ne quid novi decernatur, ut et senati consultum et leges defendas, eaque mihi condicio maneat qua profectus sum. Hoc te vehementer etiam atque etiam rogo. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Athenis prid. Non. Quint. a. 703 (51).&lt;br&gt;M. CICERO PRO COS. S. D. M. CAELIO.}}
Quid? Tu me hoc tibi mandasse existimas ut mihi gladiatorum compositiones, ut vadimonia dilata et Chresti compilationem mitteres et ea quae nobis cum Romae sumus narrare nemo audeat? Vide quantum tibi meo iudicio tribuam (nec mehercule iniuria; politikteron enim te adhuc neminem cognovi): ne illa quidem curo mihi scribas quae maximis in rebus rei publicae geruntur cottidie, nisi quid ad me ipsum pertinebit. Scribent alii, multi nuntiabunt, perferet multa etiam ipse rumor. Qua re ego nec praeterita nec praesentia abs te sed, ut ab homine longe in posterum prospiciente, futura exspecto, ut ex tuis litteris, cum formam rei publicae viderim, quale aedificium futurum sit scire possim. Neque tamen adhuc habeo quod te accusem; neque enim fuit quod tu plus providere posses quam quivis nostrum in primisque ego, qui cum Pompeio compluris dies nullis in aliis nisi de re publica sermonibus versatus sum. Quae nec possunt scribi nec scribenda sunt; tantum habeto, civem egregium esse Pompeium et ad omnia quae providenda sunt in re publica et animo et consilio paratum. Qua re da te homini; complectetur, mihi crede. Iam idem illi et boni et mali cives videntur qui nobis videri solent. 

Ego, cum Athenis decem ipsos dies fuissem multumque mecum Gallus noster Caninius, proficiscebar inde prid. Non. Quint., cum hoc ad te litterarum dedi. Tibi cum omnia mea commendatissima esse cupio tum nihil magis quam ne tempus nobis provinciae prorogetur. In eo mihi sunt omnia. Quod quando et quo modo et per quos agendum sit, tu optime constitues. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cilicia vel ex. m. Oct. vel in Nov. a. 703 (51).&lt;br&gt;M. CICERO PROCOS. S. D. M. CAELIO AEDILI CUR. DESIGNATO.}}
Primum tibi, ut debeo, gratulor laetorque cum praesenti tum etiam sperata tua dignitate, serius non neglegentia mea sed ignoratione rerum omnium. In iis enim sum locis quo et propter longinquitatem et propter latrocinia tardissime omnia perferuntur. Et cum gratulor tum vero quibus verbis tibi gratias agam non reperio, quod ita factus sis ut dederis nobis, quem ad modum scripseras ad me, quod semper ridere possemus. Itaque, cum primum audivi, ego ille ipse factus sum (scis quem dicam) egique omnis illos adulescentis quos ille iactitat. Difficile est loqui; te autem contemplans absentem et quasi tecum coram loquerer 
'non edepol quantam rem egeris neque quantum facinus 
feceris.. . ' 
quod quia praeter opinionem mihi acciderat, referebam me ad illud: 
'incredibile hoc factum obicitur.' 
repente vero incessi 'omnibus laetitiis [laetus].' In quo cum obiurgarer quod nimio gaudio paene desiperem, ita me defendebam:
'ego voluptatem animi nimiam.. . ' 
quid quaeris? Dum illum rideo, paene sum factus ille. 

Sed haec pluribus multaque alia et de te et ad te cum primum ero aliquid nactus oti. Te vero, mi Rufe, diligo, quem mihi fortuna dedit amplificatorem dignitatis meae, ultorem non modo inimicorum sed etiam invidorum meorum, ut eos partim scelerum suorum, partim etiam ineptiarum paeniteret. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|X.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris ad Pindenissum a. d. XVIII K. Decembr. a. 703 (51).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI DESIGNATO.}}
Tu vide quam ad me litterae non perferantur! non enim possum adduci ut abs te, postea quam aedilis es factus, nullas putem datas, praesertim cum esset tanta res tantae gratulationis, de te quia quod sperabam, de Hillo (balbus enim sum) quod non putaram. Atqui sic habeto, nullam me epistulam accepisse tuam post comitia ista praeclara quae me laetitia extulerunt; ex quo vereor ne idem eveniat in meas litteras. Equidem numquam domum misi unam epistulam quin esset ad te altera, nec mihi est te iucundius quicquam nec carius. 

Sed (balbi non sumus) ad rem redeamus. Ut optasti, ita est. Velles enim, ais, tantum modo ut haberem negoti quod esset ad laureolam satis; Parthos times quia diffidis copiis nostris. Ergo ita accidit. Nam Parthico bello nuntiato locorum quibusdam angustiis et natura montium fretus ad Amanum exercitum adduxi satis probe ornatum auxiliis et quadam auctoritate apud eos qui me non norant nominis nostri. Multum est enim in his locis: 'hicine est ille qui urbem.. . ? Quem senatus.. . ?' Nosti cetera. Cum venissem ad Amanum, qui mons mihi cum Bibulo communis est divisus aquarum divertiis, Cassius noster, quod mihi magnae voluptati fuit, feliciter ab Antiochea hostem reiecerat, Bibulus provinciam acceperat. 

Interea cum meis copiis omnibus vexavi Amaniensis, hostis sempiternos. Multi occisi, capti, reliqui dissipati. Castella munita improviso adventu capta et incensa. Ita victoria iusta imperator appellatus apud Issum, quo in loco, saepe ut ex te audivi, Clitarchus tibi narravit Dareum ab Alexandro esse superatum, abduxi exercitum ad infestissimam Ciliciae partem. Ibi quintum et vicensimum iam diem aggeribus, vineis, turribus oppugnabam oppidum munitissimum, Pindenissum, tantis opibus tantoque negotio ut mihi ad summam gloriam nihil desit nisi nomen oppidi. Quod si, ut spero, cepero, tum vero litteras publice mittam. Haec ad te in praesentia scripsi ut sperares te adsequi id quod optasses. 

Sed ut redeam ad Parthos, haec aestas habuit hunc exitum satis felicem; ea quae sequitur magno est in timore. Qua re, mi Rufe, vigila, primum ut mihi succedatur; sin id erit, ut scribis et ut ego arbitror, spissius, illud quod facile est, ne quid mihi temporis prorogetur. De re publica ex tuis litteris, ut antea tibi scripsi, cum praesentia tum etiam futura magis exspecto. Qua re ut ad me omnia quam diligentissime perscribas te vehementer rogo. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Laodiceae prid. Non. Apr. a. 704 (50).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI.}}
Putaresne umquam accidere posse ut mihi verba deessent, neque solum ista vestra oratoria sed haec etiam levia nostratia? Desunt autem propter hanc causam quod mirifice sum sollicitus quidnam de provinciis decernatur. Mirum me desiderium tenet urbis, incredibile meorum atque in primis tui, satietas autem provinciae, vel quia videmur eam famam consecuti ut non tam accessio quaerenda quam fortuna metuenda sit vel quia totum negotium non est dignum viribus nostris, qui maiora onera in re publica sustinere et possim et soleam, vel quia belli magni timor impendet, quod videmur effugere si ad constitutam diem decedemus. 

De pantheris per eos qui venari solent agitur mandatu meo diligenter. Sed mira paucitas est, et eas quae sunt valde aiunt queri quod nihil cuiquam insidiarum in mea provincia nisi sibi fiat. Itaque constituisse dicuntur in Cariam ex nostra provincia decedere. Sed tamen sedulo fit et in primis a Patisco. Quicquid erit, tibi erit; sed quid esset plane nesciebamus. Mihi mehercule magnae curae est aedilitas tua. Ipse dies me admonebat; scripsi enim haec ipsis Megalensibus. Tu velim ad me de omni rei publicae statu quam diligentissime perscribas; ea enim certissima putabo quae ex te cognoro. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris in Cilicia apulo ante VI K. Quint. a. 704 (50).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI.}}
Sollicitus equidem eram de rebus urbanis. Ita tumultuosae contiones, ita molestae Quinquatrus adferebantur; nam citeriora nondum audieramus. Sed tamen nihil me magis sollicitabat quam in his molestiis non me, si quae ridenda essent, ridere tecum; sunt enim multa, sed ea non audeo scribere. Illud moleste fero, nihil me adhuc his de rebus habere tuarum litterarum. Qua re, etsi, cum tu haec leges, ego iam annuum munus confecero, tamen obviae mihi velim sint tuae litterae quae me erudiant de omni re publica, ne hospes plane veniam. Hoc melius quam tu facere nemo potest. 

Diogenes tuus, homo modestus, a me cum Philone Pessinuntem discessit. Iter habebant [ad] Adiatorigem, quamquam omnia nec benigna nec copiosa cognorant. 

Urbem, urbem, mi Rufe, cole et in ista luce vive! omnis peregrinatio, quod ego ab adulescentia iudicavi, obscura et sordida est iis quorum industria Romae potest illustris esse. Quod cum probe scirem, utinam in sententia permansissem! cum una mehercule ambulatiuncula atque uno sermone nostro omnis fructus provinciae non confero. Spero me integritatis laudem consecutum: non erat minor ex contemnenda quam est ex conservata provincia. Spem triumphi inicis: satis gloriose triumpharem, non essem quidem tam diu in desiderio rerum mihi carissimarum. Sed, ut spero, propediem te videbo. Tu mihi obviam mitte epistulas te dignas. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Laodiceae inter K. et Non. Maias a. 704 (50).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI.}}
Raras tuas quidem (fortasse enim non perferuntur) sed suavis accipio litteras; vel quas proxime acceperam, quam prudentis, quam multi et offici et consili! etsi omnia sic constitueram mihi agenda ut tu admonebas, tamen confirmantur nostra consilia cum sentimus prudentibus fideliterque suadentibus idem videri. 

Ego Appium, ut saepe tecum locutus sum, valde diligo meque ab eo diligi statim coeptum esse ut simultatem deposuimus sensi. Nam et honorificus in me consul fuit et suavis amicus et studiosus studiorum etiam meorum. Mea vero officia ei non defuisse tu es testis, cui iam kvmikŽw martuw, ut opinor, accedit Phania; et mehercule etiam pluris eum feci quod te amari ab eo sensi. Iam me Pompei totum esse scis, Brutum a me amari intellegis. Quid est causae cur mihi non in optatis sit complecti hominem florentem aetate, opibus, honoribus, ingenio, liberis, propinquis, adfinibus, amicis, collegam meum praesertim et in ipsa collegi laude et scientia studiosum mei? Haec eo pluribus scripsi quod [non] nihil significabant tuae litterae subdubitare qua essem erga illum voluntate. Credo te audisse aliquid. Falsum est, mihi crede, si quid audisti. Genus institutorum et rationum mearum dissimilitudinem non nullam habet cum illius administratione provinciae. Ex eo quidam suspicati fortasse sunt animorum contentione, non opinionum dissensione, me ab eo discrepare. Nihil autem feci umquam neque dixi quod contra illius existimationem esse vellem; post hoc negotium autem et temeritatem nostri Dolabellae deprecatorem me pro illius periculo praebeo. 

Erat in eadem epistula 'veternus civitatis.' Gaudebam sane et congelasse nostrum amicum laetabar otio. Extrema pagella pupugit me tuo chirographo. Quid ais? Caesarem nunc defendit Curio? Quis hoc putaret, praeter me? Nam, ita vivam, putavi. Di immortales, quam ego risum nostrum desidero! 

Mihi erat in animo, quoniam iuris dictionem conferam, civitates locupletaram, publicanis etiam superioris lustri reliqua sine sociorum ulla querela conservaram, privatis, summis infimis, fueram iucundus, proficisci in Ciliciam Non. Mai. et, cum prima aestiva attigissem militemque collocassem, decedere ex senatus consulto. Cupio te aedilem videre miroque desiderio me urbs adficit et omnes mei tuque in primis. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Laodiceae m. Febr. a. 704 (50).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI.}}
M. Fabio, viro optimo et homine doctissimo, familiarissime utor mirificeque eum diligo cum propter summum ingenium eius summamque doctrinam tum propter singularem modestiam. Eius negotium sic velim suscipias ut si esset res mea. Novi ego vos magnos patronos; hominem occidat oportet qui vestra opera uti velit. Sed in hoc homine nullam accipio excusationem. Omnia relinques, si me amabis, cum tua opera Fabius uti volet. 

Ego res Romanas vehementer exspecto et desidero, in primisque quid agas scire cupio. Nam iam diu propter hiemis magnitudinem nihil novi ad nos adferebatur. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Sidae III aut prid. Non. Sext. a. 704 (50).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO AEDILI CURULI.}}
Non potuit accuratius agi nec prudentius quam est actum a te cum Curione de supplicatione; et hercule confecta res ex sententia mea est cum celeritate tum quod is qui erat iratus, competitor tuus et idem meus, adsensus est ei qui ornavit res nostras divinis laudibus. Qua re scito me sperare ea quae sequuntur; ad quae tu te para. 

Dolabellam a te gaudeo primum laudari, deinde etiam amari. Nam ea quae speras Tulliae meae prudentia temperari posse, scio cui tuae epistulae respondeant. Quid si meam legas quam ego tum ex tuis litteris misi ad Appium? sed quid agas? sic vivitur. Quod actum est di approbent! spero fore iucundum generum nobis, multumque in eo tua nos humanitas adiuvabit. 

Res publica me valde sollicitat. Faveo Curioni, Caesarem honestum esse cupio, pro Pompeio emori possum, sed tamen ipsa re publica nihil mihi est carius; in qua tu non valde te iactas. Districtus enim mihi videris esse, quod et bonus civis et bonus amicus es. 

Ego de provincia decedens quaestorem Coelium praeposui provinciae. 'Puerum' inquis. At quaestorem, at nobilem adulescentem, at omnium fere exemplo. Neque erat superiore honore usus quem praeficerem. Pomptinus multo ante discesserat, a Quinto fratre impetrari non poterat; quem tamen si reliquissem, dicerent iniqui non me plane post annum, ut senatus voluisset, de provincia decessisse quoniam alterum me reliquissem. Fortasse etiam illud adderent, senatum eos voluisse provinciis praeesse qui antea non praefuissent, fratrem meum triennium Asiae praefuisse. Denique nunc sollicitus non sum; si fratrem reliquissem, omnia timerem. Postremo non tam mea sponte quam potentissimorum duorum exemplo, qui omnis Cassios Antoniosque complexi sunt, hominem adulescentem non tam allicere volui quam alienare nolui. Hoc tu meum consilium laudes necesse est; mutari enim non potest. 

De Ocella parum ad me plane scripseras et in actis non erat. Tuae res gestae ita notae sunt ut trans montem Taurum etiam de Matrinio sit auditum. Ego, nisi quid me etesiae morabuntur, celeriter, ut spero, vos videbo. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cumano IV Non. Mai. a. 705 (49).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. M. CAELIO.}}
Magno dolore me adfecissent tuae litterae nisi iam et ratio ipsa depulisset omnis molestias et diuturna desperatione rerum obduruisset animus ad dolorem novum. Sed tamen qua re acciderit ut ex meis superioribus litteris id suspicarere quod scribis nescio. Quid enim in illis fuit praeter querelam temporum, quae non meum animum magis sollicitum haberent quam tuum? Nam non eam cognovi aciem ingeni tui quod ipse videam te id ut non putem videre. Illud miror, adduci potuisse te, qui me penitus nosse deberes, ut existimares aut me tam improvidum qui ab excitata fortuna ad inclinatam et prope iacentem desciscerem aut tam inconstantem ut collectam gratiam florentissimi hominis effunderem a meque ipse deficerem et, quod initio semperque fugi, civili bello interessem. 

Quod est igitur meum triste consilium? Ut discederem fortasse in aliquas solitudines. Nosti enim non modo stomachi mei, cuius tu similem quondam habebas, sed etiam oculorum in hominum insolentium indignitate fastidium. Accedit etiam molesta haec pompa lictorum meorum nomenque imperi quo appellor. Eo si onere carerem, quamvis parvis Italiae latebris contentus essem. Sed incurrit haec nostra laurus non solum in oculos sed iam etiam in voculas malevolorum. Quod cum ita esset, nil tamen umquam de profectione nisi vobis approbantibus cogitavi. Sed mea praediola tibi nota sunt; in his mihi necesse est esse, ne amicis molestus sim. Quod autem in maritimis facillime sum, moveo non nullis suspicionem velle me navigare. Quod tamen fortasse non nollem si possem ad otium. Nam ad bellum quidem, qui convenit? Praesertim contra eum cui spero me satis fecisse ab eo cui iam satis fieri nullo modo potest. 

Deinde sententiam meam tu facillime perspicere potuisti iam ab illo tempore cum in Cumanum mihi obviam venisti. Non enim te celavi sermonem T. Ampi. Vidisti quam abhorrerem ab urbe relinquenda, cum audissem. Nonne tibi adfirmavi quidvis me potius perpessurum quam ex Italia ad bellum civile exiturum? Quid ergo accidit cur consilium mutarem? Nonne omnia potius ut in sententia permanerem? Credas hoc mihi velim, quod puto te existimare, me ex his miseriis nihil aliud quaerere nisi ut homines aliquando intellegant me nihil maluisse quam pacem, ea desperata nihil tam fugisse quam arma civilia. Huius me constantiae puto fore ut numquam paeniteat. Etenim memini in hoc genere gloriari solitum esse familiarem nostrum Q. Hortensium, quod numquam bello civili interfuisset. Hoc nostra laus erit illustrior quod illi tribuebatur ignaviae, de nobis id existimari posse non arbitror. 

Nec me ista terrent quae mihi a te ad timorem fidissime atque amantissime proponuntur. Nulla est enim acerbitas quae non omnibus hac orbis terrarum perturbatione impendere videatur. Quam quidem ego a re publica meis privatis et domesticis incommodis libentissime, vel istis ipsis quae tu me mones ut caveam, redemissem. Filio meo, quem tibi carum esse gaudeo, si erit ulla res publica, satis amplum patrimonium relinquam in memoria nominis mei; sin autem nulla erit, nihil accidet ei separatim a reliquis civibus. Nam quod rogas ut respiciam generum meum, adulescentem optimum mihique carissimum, an dubitas, qui scias quanti cum illum tum vero Tulliam meam faciam, quin ea me cura vehementissime sollicitet et eo magis quod in communibus miseriis hac tamen oblectabar specula, Dolabellam meum, vel potius nostrum, fore ab iis molestiis quas liberalitate sua contraxerat liberum? Velim quaeras quos ille dies sustinuerit in urbe dum fuit, quam acerbos sibi, quam mihimet ipsi socero non honestos. 

Itaque neque ego hunc Hispaniensem casum exspecto, de quo mihi exploratum est ita esse ut tu scribis, neque quicquam astute cogito. Si quando erit civitas, erit profecto nobis locus; sin autem non erit, in easdem solitudines tu ipse, ut arbitror, venies in quibus nos consedisse audies. Sed ego fortasse vaticinor et haec omnia meliores habebunt exitus. Recordor enim desperationes eorum qui senes erant adulescente me. Eos ego fortasse nunc imitor et utor aetatis vitio. Velim ita sit; sed tamen. 

Togam praetextam texi Oppio puto te audisse; nam Curtius noster dibaphum cogitat, sed eum infector moratur. Hoc aspersi ut scires me tamen in stomacho solere ridere. [de] Dolabella quod scripsi suadeo videas tamquam si tua res agatur. 

Extremum illud erit: nos nihil turbulenter, nihil temere faciemus. Te tamen oramus, quibuscumque erimus in terris, ut nos liberosque nostros ita tueare ut amicitia nostra et tua fides postulabit. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Tarsi a. d. XVI K. Sext. a. 704 (50).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. CANINI SALLUSTIO PRO Q.}}
Litteras a te mihi [binas] stator tuus reddidit Tarsi a. d. XVI Kal. Sext. his ego ordine, ut videris velle, respondebo. 

De successore meo nihil audivi neque quemquam fore arbitror. Quin ad diem decedam nulla causa est, praesertim sublato metu Parthico. Commoraturum me nusquam sane arbitror. Rhodum Ciceronum causa puerorum accessurum puto, neque id tamen certum. Ad urbem volo quam primum venire; sed tamen iter meum rei publicae et rerum urbanarum ratio gubernabit. Successor tuus non potest ita maturare ullo modo ut tu me in Asia possis convenire. 

De rationibus referendis, non erat incommodum te nullam referre, quam tibi scribis a Bibulo fieri potestatem; sed id vix mihi videris per legem Iuliam facere posse, quam Bibulus certa quadam ratione non servat, tibi magno opere servandam censeo. 

Quod scribis Apamea praesidium deduci non oportuisse, videbam item ceteros existimare molesteque ferebam de ea re minus commodos sermones malevolorum fuisse. Sed Parthi transierint necne praeter te video dubitare neminem. Itaque omnia praesidia, quae magna et firma paraveram, commotus hominum non dubio sermone dimisi. 

Rationes mei quaestoris nec verum fuit me tibi mittere nec tamen erant confectae. Eas nos Apameae deponere cogitabamus. De praeda mea praeter quaestores urbanos, id est populum Romanum, terruncium nec attigit nec tacturus est quisquam. Laodiceae me praedes accepturum arbitror omnis pecuniae publicae, ut et mihi et populo cautum sit sine vecturae periculo. Quod scribis ad me de drachmum CCCIccc, nihil est quod in isto genere cuiquam possim commodare. Omnis enim pecunia ita tractatur ut praeda a praefectis, quae autem mihi attributa est a quaestore curetur. 

Quod quaeris quid existimem de legionibus quae decretae sunt in Syriam, antea dubitabam venturaene essent; nunc mihi non est dubium quin, si antea auditum erit otium esse in Syria, venturae non sint. Marium quidem successorem tarde video esse venturum, propterea quod senatus ita decrevit ut cum legionibus iret. 

Uni epistulae respondi; venio ad alteram. Petis a me ut Bibulo te quam diligentissime commendem. In quo mihi voluntas non deest, sed locus esse videtur tecum etulandi. Solus enim tu ex omnibus qui cum Bibulo sunt certiorem me numquam fecisti quam valde Bibuli voluntas a me sine causa abhorreret. Permulti enim ad me detulerunt, cum magnus Antiocheae metus esset et magna spes in me atque in exercitu meo, solitum dicere quidvis se perpeti malle quam videri eguisse auxilio meo. Quod ego officio quaestorio te adductum reticere de praetore tuo non moleste ferebam, quamquam quem ad modum tractarere audiebam. Ille autem, cum ad Thermum de Parthico bello scriberet, ad me litteram numquam misit, ad quem intellegebat eius belli periculum pertinere. Tantum de auguratu fili sui scripsit ad me; in quo ego misericordia commotus, et quod semper amicissimus Bibulo fui, dedi operam ut ei quam humanissime scriberem. Ille si in omnis est malevolus, quod numquam existimavi, minus offendor in me; sin autem a me est alienior, nihil tibi meae litterae proderunt. Nam ad senatum quas Bibulus litteras misit, in iis, quod mihi cum illo erat commune sibi soli attribuit; se ait curasse ut cum quaestu populi pecunia permutaretur. Quod autem meum erat proprium, ut alariis Transpadanis uti negarem, id etiam populo se remisisse scribit. Quod vero illius erat solius id mecum communicat: 'equitibus auxiliariis' inquit 'cum amplius frumenti postularemus.' Illud vero pusilli animi et in ipsa malevolentia ieiuni atque inanis, quod Ariobarzanem, quia senatus per me regem appellavit mihique commendavit, iste in litteris non regem sed regis Ariobarzanis filium appellat. Hoc animo qui sunt deteriores fiunt rogati. sed tibi morem gessi, litteras ad eum scripsi. quas cum acceperis, facies quod voles. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Laodiceae in. m. Maio a. 704 (50).&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. Q. THERMO PROPR.}}
Officium meum erga Rhodonem ceteraque mea studia quae tibi ac tuis praestiti tibi, homini gratissimo, grata esse vehementer gaudeo, mihique scito in dies maiori curae esse dignitatem tuam; quae quidem a te ipso integritate et clementia tua sic amplificata est ut nihil addi posse videatur. Sed mihi magis magisque cottidie de rationibus tuis cogitanti placet illud meum consilium quod initio Aristoni nostro, ut ad me venit, ostendi, gravis te suscepturum inimicitias si adulescens potens et nobilis a te ignominia adfectus esset. Et hercule sine dubio erit ignominia. Habes enim neminem honoris gradu superiorem; ille autem, ut omittam nobilitatem, hoc ipso vincit viros optimos hominesque innocentissimos legatos tuos, quod et quaestor est et quaestor tuus. Nocere tibi iratum neminem posse perspicio, sed tamen tris fratris summo loco natos, promptos, non indisertos, te nolo habere iratos, iure praesertim; quos video deinceps tribunos pl. per triennium fore. Tempora autem rei publicae qualia futura sint quis scit? Mihi quidem turbulenta videntur fore. Cur ego te velim incidere in terrores tribunicios, praesertim cum sine cuiusquam reprehensione quaestoriis legatis quaestorem possis anteferre? Qui si se dignum maioribus suis praebuerit, ut spero et opto, tua laus ex aliqua parte fuerit; sin quid offenderit, sibi totum, nihil tibi offenderit. 

Quae mihi veniebant in mentem quae ad te pertinere arbitrabar, quod in Ciliciam proficiscebar, existimavi me ad te oportere scribere. tu quod egeris, id velim di approbent. sed si me audies, vitabis inimicitias et posteritatis otio consules. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris in Cilicia a. d. XI K. Quint. a. 704 (50).&lt;br&gt;M. TULLIUS M. F. ''M. N.'' CICERO IMP. S. D. C. COELIO L. F. C. N. CALDO Q.}}
Cum optatissimum nuntium accepissem te mihi quaestorem obtigisse, eo iucundiorem mihi eam sortem sperabam fore quo diutius in provincia mecum fuisses. Magni enim videbatur interesse ad eam necessitudinem quam nobis fors tribuisset consuetudinem quoque accedere. Postea, cum mihi nihil neque a te ipso neque ab ullo alio de adventu tuo scriberetur, verebar ne ita caderet, quod etiam nunc vereor, ne, ante quam tu in provinciam venisses, ego de provincia decederem. Accepi autem a te missas litteras in Cilicia, cum essem in castris, a. d. X Kal. Quint., scriptas humanissime, quibus facile et officium et ingenium tuum perspici posset; sed neque unde nec quo die datae essent aut quo tempore te exspectarem significabant, nec is qui attulerat a te acceperat, ut ex eo scirem quo ex loco aut quo tempore essent datae. Quae cum essent incerta, existimavi tamen faciendum esse ut ad te statores meos et lictores cum litteris mitterem. Quas si satis opportuno tempore accepisti, gratissimum mihi feceris si ad me in Ciliciam quam primum veneris. Nam quod ad me Curius, consobrinus tuus, mihi, ut scis, maxime necessarius, quod item C. Vergilius, propinquus tuus, familiarissimus noster, de te accuratissime scripsit, valet id quidem apud me multum, sicuti debet hominum amicissimorum diligens commendatio, sed tuae litterae de tua praesertim dignitate et de nostra coniunctione maximi sunt apud me ponderis. Mihi quaestor optatior obtingere nemo potuit. Quam ob rem quaecumque a me ornamenta ad te [proficisci poterunt] proficiscentur, ut omnes intellegant a me habitam esse rationem tuae maiorumque tuorum dignitatis. Sed id facilius consequar si ad me in Ciliciam veneris. Quod ego et mea et rei publicae et maxime tua interesse arbitror.
&lt;/div&gt;
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=../Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=../Liber III
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>77k57sptw2jpcqjnf9mbe1d9yogwwq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber III</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2967</id>
    <revision>
      <id>269452</id>
      <parentid>86190</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/III]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber III]]</comment>
      <origin>86190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47087" sha1="k5pnrinox9s6l7yxs5lix0po2r6rada" xml:space="preserve">{{TextQuality|75%}}
{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus= [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares|Epistulae ad Familiares III]]
}}

&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;

== &lt;center&gt;I. Scr. Romae exeunte a.u.c. 702.&lt;br /&gt;CICERO APPIO IMP. S. D.&lt;/center&gt; ==
Si ipsa res publica tibi narrare posset, quomodo sese haberet, non facilius ex ea cognoscere posses, quam ex liberto tuo Phania: ita est homo non modo prudens, verum etiam, quod iuvet, curiosus; quapropter ille tibi omnia explanabit, id enim mihi et ad brevitatem est aptius et ad reliquas res providentius. De mea autem benevolentia erga te, etsi potes ex eodem Phania cognoscere, tamen videnter, etiam aliquae meae partes: sic enim tibi persuade, carissimum te mihi esse cum propter multas suavitates ingenii, officii, humanitatis tuae, tum quod ex tuis litteris et ex multorum sermonibus intelligo omnia, quae a me profecta sunt in te, tibi accidisse gratissima; quod cum ita sit, perficiam profecto, ut longi temporis usuram, qua caruimus intermissa nostra consuetudine, et gratia et crebritate et magnitudine officiorum meorum sarciam, idque me, quoniam tu ita vis, puto non invita Minerva esse facturum, quam quidem ego, si forte de tuis sumpsero, non solum Pallãda, sed etiam ÉAppiãda nominabo. Cilix, libertus tuus, antea mihi minus fuit notus; sed, ut mihi reddidit a te litteras plenas et amoris et officii, mirifice ipse suo sermone subsecutus est humanitatem litterarum tuarum: iucunda mihi eius oratio fuit, cum de animo tuo, de sermonibus, quos de me haberes quotidie, mini narraret; quid quaeris? biduo factus est mihi familiaris, ita tamen, ut Phaniam valde sim desideraturus, quem cum Romam remittes, quod, ut putabamus, celeriter eras facturus, omnibus ei de rebus, quas agi, quas curari a me voles, mandata des velim. L. Valerium iureconsultum valde tibi commendo, sed ita etiam, si non est iure consultus, melius enim ei cavere volo, quam ipse aliis solet. Valde hominem diligo: est ex meis domesticis atque intimis familiaribus. Omnino tibi agit gratias, sed idem scribit meas litteras maximum apud te pondus habituras: id eum ne fallat, etiam atque etiam rogo. 

== &lt;center&gt;II. Scr. Romae ineunte a.u.c. 703 (ante Non. Maias).&lt;br /&gt;M. CICERO PROCOS. S. D. APPIO PULCHRO IMP.&lt;/center&gt; ==
Cum et contra voluntatem meam et praetor opinionem accidisset, ut mihi cum imperio in provinciam proficisci necesse esset, in multis et variis molestiis cogitationibusque meis haec una consolatio occurrebat, quod neque tibi amicior, quam ego sum, quisquam posset succedere neque ego ab ullo provinciam accipere, qui mallet eam quam maxime mihi aptam explicatamque tradere; quod si tu quoque eandem de mea voluntate erga te spem habes, ea te profecto numquam fallet. A te maximo opere pro nostra summa coniunctione tuaque singulari humanitate etiam atque etiam quaeso et peto, ut, quibuscumque rebus poteris— poteris autem plurimis—, prospicias et consulas rationibus meis. Vides ex senatus consulto provinciam esse habendam: si eam, quod eius facere potueris, quam expeditissimam mihi tradideris, facilior erit mihi quasi decursus mei temporis. Quid in eo genere efficere possis, tui consilii est: ego te, quod tibi veniet in mentem mea interesse, valde rogo. Pluribus verbis ad te scriberem, si aut tua humanitas longiorem orationem exspectaret aut id fieri nostra amicitia pateretur aut res verba desideraret ac non pro se ipsa loqueretur: hoc velim tibi persuadeas, si rationibus meis provisum a te esse intellexero, magnam te ex eo et perpetuam voluptatem esse capturum.

== &lt;center&gt;III. Scr. Brundisii exeunte mense Maio a.u.c. 703.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.&lt;/center&gt; ==
A. d. XI. Kalendas Iunias Brundisium cum venissem, Q. Fabius Virgilianus, legatus tuus, mihi praesto fuit eaque me ex tuis mandatis monuit, quae non mihi, ad quem pertinebant, sed universo senatui venerant in mentem, praesidio firmiore opus esse ad istam provinciam; censebant enim omnes fere, ut in Italia supplementum meis et Bibuli legionibus scriberetur: id cum Sulpicius consul passurum se negaret, multa nos quidem questi sumus, sed tantus consensus senatus fuit, ut mature proficisceremur, parendum ut fuerit, itaque fecimus. Nunc, quod a te petii litteris iis, quas Romae tabellariis tuis dedi, velim tibi curae sit, ut, quae successori coniunctissimo et amicissimo commodare potest is, qui provinciam tradit, ut ea pro nostra consociatissima voluntate cura ac diligentia tua complectare, ut omnes intelligant nec me benevolentiori cuiquam succedere nec te amiciori potuisse provinciam tradere. Ex iis litteris, quarum ad me exemplum misisti, quas in senatu recitari voluisti, sic intellexeram, permultos a te milites esse dimissos; sed mihi Fabius idem demonstravit te id cogitasse facere, sed, cum ipse a te discederet, integrum militum numerum fuisse: id si ita est, pergratum mihi feceris, si istas exiguas copias, quas habuisti, quam minime imminueris; qua de re senatus consulta quae facta sunt, ad te missa esse arbitror. Equidem pro eo, quanti te facio, quidquid feceris, approbabo, sed te quoque confido ea facturum, quae mihi intelliges maxime esse accommodata. Ego C. Pomptinum, legatum meum, Brundisii exspectabam eumque ante Kalendas Iunias Brundisium venturum arbitrabar; qui cum venerit, quae primum navigandi nobis facultas data erit, utemur. 

== &lt;center&gt;IV. Scr. Brundisii Nonis Iuniis a.u.c. 703.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.&lt;/center&gt; ==
Pridie Nonas Iunias, cum essem Brundisii, litteras tuas accepi, quibus erat scriptum te L. Clodio mandasse, quae illum mecum loqui velles: eum sane exspectabam, ut ea, quae a te afferret, quam primum cognoscerem. Meum studium erga te et officium, tametsi multis iam rebus spero tibi esse cognitum, tamen in iis maxime declarabo, quibus plurimum significare potuero tuam mihi existimationem et dignitatem carissimam esse. Mihi et Q. Fabius Virgilianus et C. Flaccus L. f. et diligentissime M. Octavius Cn. f. demonstravit me a te plurimi fieri; quod egomet multis argumentis iam antea iudicarum maximeque illo libro augurali, quem ad me amantissime scriptum suavissimum misisti. Mea in te omnia summae necessitudinis officia constabunt; nam cum te ipsum, ex quo tempore tu me diligere coepisti, quotidie pluris feci, tum accesserunt etiam coniunctiones necessariorum tuorum—duo enim duarum aetatum plurimi facio, Cn. Pompeium, filiae tuae socerum, et M. Brutum, generum tuum—collegiique coniunctio, praesertim tam honorifice a te approbata, non mediocre vinculum mihi quidem attulisse videtur ad voluntates nostras copulandas. Sed et, si Clodium convenero, ex illius sermone ad te scribam plura et ipse operam dabo te ut quam primum videam. Quod scribis tibi manendi causam eam fuisse, ut me convenires, id mihi, ne mentiar, est gratum. 

== &lt;center&gt;V. Scr. Trallibus a. d. VI. Kal. Sext. a.u.c. 703.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.&lt;/center&gt; ==
Tralles veni a. d. VI. Kal. Sextilis. Ibi mihi praesto fuit L. Lucillius cum litteris mandatisque tuis; quo quidem hominem neminem potuisti nec mihi amiciorem nec, ut arbitror, ad ea cognoscenda, quae scire volebam, aptiorem prudentioremve mittere; ego autem et tuas litteras legi libenter et audivi Lucillium diligenter. Nunc, quoniam et tu ita sentis—scribis enim, quae de nostris officiis ego ad te scripserim, etsi tibi iucunda fuerint, tamen, quoniam ex alto repetita sint, non necessaria te putasse—et re vera confirmata amicitia et perspecta fide commemoratio officiorum supervacanea est, eam partem orationis praetermittam; tibi tamen agam, ut debeo, gratias, animadverti enim et didici ex tuis litteris te omnibus in rebus habuisse rationem, ut mihi consuleres praestitueresque et praeparares quodammodo omnia, quo mea ratio facilior et solutior esse posset. Hoc tuum officium cum mihi gratissimum esse dicam, sequitur illud, ut te existimare velim mihi magnae curae fore atque esse iam, primum ut ipse tu tuique omnes, deinde ut etiam reliqui scire possint me tibi esse amicissimum; quod quibus adhuc non satis est perspectum, ii mihi nolle magis nos hoc amino esse quam non intelligere videntur; sed profecto intelligent, neque enim obscuris personis nec parvis in causis res agetur. Sed haec fieri melius quam dici aut scribi volo. Quod itinerum meorum ratio te nonnullam in dubitationem videtur adducere, visurusne me sis in provincia, ea res sic se habet: Brundisii cum loquerer cum Phania, liberto tuo, veni in eum sermonem, ut dicerem me libenter ad eam partem provinciae primum esse venturum, quo to maxime velle arbitraretur; tunc mihi ille dixit, quod classe tu velles decedere, per fore accommodatum tibi, si ad illam maritimam partem provinciae navibus accessissem; dixi me esse facturum, itaque fecissem, nisi mihi L. Clodius noster Corcyrae dixisset minime id esse faciendum; te Laodiceae fore ad meum adventum: erat id mihi multo brevius multoque commodius, cum praesertim te ita malle arbitrarer; tua ratio postea est commutata. Nunc quid fieri possit, tu facillime statues; ego tibi meum consilium exponam: pr. Kalendas Sextiles puto me Laodiceae fore; perpaucos dies, dum pecunia accipitur, quae mihi ex publica permutatione debetur, commorabor; deinde iter faciam ad exercitum, ut circiter Idus Sextiles putem me ad Iconium fore. Sed, si quid nunc me fallit in scribendo—procul enim aberam ab re ipsa et a locis—, simul ac progredi coepero, quam celerrime potero et quam creberrimis litteris faciam ut tibi nota sit omnis ratio dierum atque itinerum meorum. Oneris tibi imponere nec audeo quidquam nec debeo; sed, quod commodo tuo fieri possit, utriusque nostrum magni interest, ut te videam ante, quam decedas: quam facultatem si quis casus eripuerit, mea tamen in te omnia officia constabunt non secus ac si te vidissem; tibi de nostris rebus nihil sum ante mandaturus per litteras, quam desperaro coram me tecum agere posse. Quod te a Scaevola petisse dicis, ut, dum tu abesses, ante adventum meum provincia, praeesset, eum ego Ephesi vidi fuitque mecum familiariter triduum illud, quod ego Ephesi commoratus sum, nec ex eo quidquam audivi, quod sibi a te mandatum diceret. Ac sane vellem potuisset obsequi voluntati tuae; non enim arbitror noluisse. 

== &lt;center&gt;VI. Scr. in castris ad Iconium pr. Kal. Sept. a. u. c. 703.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.&lt;/center&gt; ==
Cum meum factum cum tuo comparo, etsi non magis mihi faveo in nostra amicitia tuenda quam tibi, tamen multo magis meo facto delector quam tuo. Ego enim Brundisii quaesivi ex Phania, cuius mihi videbar et fidelitatem erga to perspexisse et nosse locum, quem apud te is teneret, quam in partem provinciae maxime putaret te velle ut in succedendo primum venirem; cum ille mihi respondisset nihil me tibi gratius facere posse, quam si ad Sidam navigassem, etsi minus dignitatis habebat ille adventus et ad multas res mihi minus erat aptus, tamen ita me dixi esse facturum. Idem ego; cum L. Clodium Corcyrae convenissem, hominem ita tibi coniunctum, ut mihi, cum illo cum loquerer, tecum loqui viderer, dixi ei me ita facturum esse, ut in eam partem, quam Phania rogasset, primum venirem; tunc ille, mihi cum gratias egisset, magno opere a me petivit, ut Laodiceam protinus irem; te in prima provincia velle esse, ut quam primum decederes; quin, nisi ego successor essem, quem tu cuperes videre, te antea, quam tibi successum esset, decessurum fuisse—quod quidem erat consentaneum cum iis litteris, quas ego Romae acceperam, ex quibus perspexisse mihi videbar, quam festinares decedere—; respondi Clodio me ita esse facturum ac multo quidem libentius, quam si illud esset faciendum, quod promiseram Phaniae: itaque et consilium mutavi et ad te statim mea manu scriptas litteras misi, quas quidem ex tuis litteris intellexi satis mature ad te esse perlatas. Hoc ego meo facto valde detector, nihil enim potuit fieri amantius; considera nunc vicissim tuum: non modo ibi non fuisti, ubi me quam primum videre posses, sed eo discessisti, quo ego te ne persequi quidem possem triginta diebus, qui tibi ad decedendum lege, ut opinor, Cornelia constituti essent, ut tuum factum iis, qui, quo animo inter nos simus, ignorant, alieni hominis, ut levissime dicam, et fugientis congressum, meum vero coniunctissimi et amicissimi esse videatur. Ac mihi tamen, antequam in provinciam veni, redditae sunt a te litterae, quibus etsi te Tarsum proficisci demonstrabas, tamen mihi non dubiam spem mei conveniendi afferebas, cum interea, credo equidem, malevoli homines—late enim patet hoc vitium et est in multis—. sed tamen probabilem materiem nacti sermonis ignari meae constantiae conabantur alienare a te voluntatem meam, qui te forum Tarsi agere, statuere multa, decernere, iudicare dicerent, quam posses iam suspicari tibi esse successum, quae ne ab iis quidem fieri solerent, qui brevi tempore sibi succedi putarent. Horum ego sermone non movebar, quin etiam, credas mihi velim, si quid tu ageres, levari me putabam molestia et ex annua provincia, quae mihi longa videretur, prope iam undecim mensum provinciam factam esse gaudebam, si absenti mihi unius mensis labor detractus esset: illud, vere dicam, me movet, in tanta militum paucitate abesse tres cohortes, quae sint plenissimae, nec me scire ubi sint; molestissime autem fero, quod, te ubi visurus sim, nescio, eoque ad te tardius scripsi, quod quotidie te ipsum exspectabam, cum interea ne litteras quidem ullas accepi, quae me docerent, quid ageres aut ubi te visurus essem. Itaque virum fortem mihique in primis probatum, D. Antonium, praefectum evocatorum, misi ad te, cui, si tibi videretur, cohortes traderes, ut, dum tempus anni esset idoneum, aliquid negotii gerere possem: in quo, tuo consilio ut me sperarem esse usurum, et amicitia nostra et litterae tuae fecerant, quod ne nunc quidem despero; sed plane, quando aut ubi te visurus sim, nisi ad me scripseris, ne suspicari quidem possum. Ego, ut me tibi amicissimum esse et aequi et iniqui intelligant, curabo: de tuo in me animo iniquis secus existimandi videris nonnihil loci dedisse; id si correxeris, mihi valde gratum erit. Et, ut habere rationem possis, quo loco me salva lege Cornelia convenias, ego in provinciam veni pridie Kalendas Sextiles, iter in Ciliciam facio per Cappadociam, castra movi ab Iconio pridie Kalendas Septembres. Nunc tu et ex diebus et ex ratione itineris, si putabis me esse conveniendum, constitues, quo loco id commodissime fieri possit et quo die. 

== &lt;center&gt;VII. Scr. Laodiceae circiter Id. Februarias a.u.c. 704.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.&lt;/center&gt; ==
Pluribus verbis ad te scribam, cum plus otii nactus ero: haec scripsi subito, cum Bruti pueri Laodiceae me convenissent et se Romam properare dixissent; itaque nullas iis praeterquam ad te et ad Brutum dedi litteras. Legati Appiani mihi volumen a te plenum querelae iniquissimae reddiderunt, quod eorum aedificationem litteris meis impedissem; eadem autem epistula petebas, ut eos quam primum, ne in hiemem inciderent, ad facultatem aedificandi liberarem, et simul peracute querebare, quod eos tributa exigere vetarem, priusquam ego re cognita permisissem; genus enim quoddam fuisse impediendi, cum ego cognoscere non possem, nisi cum ad hiemem me ex Cilicia recepissem. Ad omnia accipe et cognosce aequitatem expostulationis tuae: primum, cum ad me aditum esset ab iis, qui dicerent a se intolerabilia tributa exigi, quid habuit iniquitatis me scribere, ne facerent, antequam ego rem causamque cognossem? Non poteram, credo, ante hiemem; sic enim scribis: quasi vero ad cognoscendum ego ad illos, non illi ad me venire debuerint. &quot;Tam longe?&quot; inquis. Quid? cum dabas iis litteras, per quas mecum agebas, ne eos impedirem, quo minus ante hiemem aedificarent, non eos ad me venturos arbitrabare? tametsi id quidem fecerunt ridicule; quas enim litteras afferebant, ut opus aestate facere possent, eas mihi post brumam reddiderunt. Sed scito et multo plures esse, qui de tributis recusent, quam qui exigi velint, et me tamen, quod te velle existimem, esse facturum. De Appianis hactenus. A Pausania, Lentuli liberto, accenseo meo, audivi, cum diceret te secum esse questum, quod tibi obviam non prodissem. Scilicet contempsi te, nec potest fieri me quidquam superbius! cum puer tuus ad me secunda fere vigilia venisset isque te ante lucem Iconium mihi venturum nuntiasset, incertumque, utra via, cum essent duae, altera Varronem, tuum familiarissimum, altera Q. Leptam, praefectum fabrum meum, tibi obviam misi. Mandavi utrique eorum, ut ante ad me excurrerent, ut tibi obviam prodire possem: currens Lepta venit mihique nuntiavit te iam castra praetergressum esse; confestim Iconium veni; cetera iam tibi nota sunt. An ego tibi obviam non prodirem, primum Ap. Claudio, deinde imperatori, deinde more maiorum, deinde, quod caput est, amico? qui in isto genere multo etiam ambitiosius facere soleam, quam honos meus et dignitas postulat. Sed haec hactenus: illud idem Pausania dicebat te dixisse: &quot;quid? Appius Lentulo, Lentulus Ampio processit obviam, Cicero Appio noluit?&quot; Quaeso, etiamne tu has ineptias, homo mea sententia summa prudentia, multa etiam doctrina, plurimo rerum usu, addo urbanitatem, quae est virtus, ut Stoici rectissime putant? ullam Appietatem aut Lentulitatem valere apud me plus quam ornamenta virtutis existimas? Cum ea consecutus nondum eram, quae sunt hominum opinionibus amplissima, tamen ista vestra nomina numquam sum admiratus; viros eos, qui ea vobis reliquissent, magnos arbitrabar: postea vero quam ita et cepi et gessi maxima imperia, ut mihi nihil neque ad honorem neque ad gloriam acquirendum putarem, superiorem quidem numquam, sed parem vobis me speravi esse factum. Nec mehercule aliter vidi existimare vel Cn. Pompeium, quem omnibus, qui umquam fuerunt, vel P. Lentulum, quem mihi ipsi antepono: tu si aliter existimas, nihil errabis, si paullo diligentius, ut, quid sit eugeneia, quid sit nobilitas, intelligas, Athenodorus, Sandonis filius, quid de his rebus dicat, attenderis. Sed, ut ad rem redeam, me tibi non amicum modo, verum etiam amicissimum existimes velim: profecto omnibus officiis meis efficiam, ut ita esse vere possis iudicare. Tu autem si id agis, ut minus mea causa, dum ego absim, debere videaris, quam ego tua laborarim, libero te ista cura: 

''par' emoige kai alloi&lt;br/&gt;hoi ke me timêsousi, malista de mêtieta Zeus.'' 

Si autem natura es philaitios, illud non perficies quo minus tua causa velim, hoc assequere, ut, quam in partem tu accipias, minus laborem. Haec ad te scripsi liberius fretus conscientia officii mei benevolentiaeque, quam a me certo iudicio susceptam, quoad tu voles, conservabo.

== &lt;center&gt;VIII. Scr. in castris in agro Mopsuhestiae a. d. VIII. Idus Octobres a.u.c. 703.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.&lt;/center&gt; ==
Etsi, quantum ex tuis litteris intelligere potui, videbam te hanc epistulam, cum ad urbem esses, lecturum refrigerato iam levissimo sermone hominum provincialium, tamen, cum tu tam multis verbis ad me de improborum oratione scripsisses, faciendum mihi putavi, ut tuis litteris brevi responderem. Sed prima duo capita epistulae tuae tacita mihi quodammodo relinquenda sunt; nihil enim habent, quod definitum sit aut certum, nisi me vultu et taciturnitate significasse tibi non esse amicum, idque pro tribunali, cum aliquid ageretur, et nonnullis in conviviis intelligi potuisse. Hoc totum nihil esse possum intelligere; sed, cum sit nihil, ne qui dicatur quidem intelligo: illud quidem scio, meos multos et illustres et ex superiore et ex aequo loco sermones habitos cum tua summa laude et cum magna significatione nostrae familiaritatis ad te vere potuisse deferri. Nam, quod ad legatos attinet, quid a me fieri potuit aut elegantius aut iustius, quam ut sumptus egentissimarum civitatum minuerem sine ulla imminutione dignitatis tuae, praesertim ipsis civitatibus postulantibus? nam mihi totum genus legationum tuo nomine proficiscentium notum non erat. Apameae cum essem, multarum civitatum principes ad me detulerunt sumptus decerni legatis nimis magnos, cum solvendo civitates non essent. Hic ego multa simul cogitavi. Primum te, hominem non solum sapientem, verum etiam, ut nunc loquimur, urbanum, non arbitrabar genere isto legationum delectari, idque me arbitror Synnadis pro tribunali multis verbis disputavisse: primum Ap. Claudium senatui populoque Romano non Midaeensium testimonio—in ea enim civitate mentio facta est—, sed sua sponte esse laudatum; deinde me ita vidisse accidere multis, ut eorum causa legationes Romam venirent, sed iis legationibus non meminisse [me] ullum tempus laudandi ant locum dari; studia mihi eorum placere, quod in te bene merito grati essent, consilium totum videri minime necessarium; si autem vellent declarare in eo officium suum, laudaturum me, si qui suo sumptu functus esset officio, concessurum, si legitimo, non permissurum, si infinito. Quid in me reprehendi potest? nisi quod addis visum esse quibusdam edictum meum quasi consulto ad istas legationes impediendas esse accommodatum. Iam non tam mihi videntur iniuriam facere ii, qui haec disputant, quam si cuius aures ad hanc disputationem patent. Romae composui edictum; nihil addidi, nisi quod, publicani me rogarunt, cum Samum ad me venissent, ut de tuo edicto totidem verbis transferrem in meum. Diligentissime scriptum caput est, quod pertinet ad minuendos sumptus civitatum: quo in capite sunt quaedam nova, salutaria civitatibus, quibus ego magno opere delector; hoc vero, ex quo suspicio nata est me exquisisse aliquid, in quo te offenderem, tralaticium est. Neque enim eram tam desipiens, ut privatae rei causa legari putarem, qui, et tibi non privato et pro re non privata sua, sed publica, non in privato, sed in publico orbis terrae consilio, id est in senatu, ut gratias agerent, mittebantur; neque, cum edixi, ne quis iniussu meo proficisceretur, exclusi eos, qui me in castra et qui trans Taurum persequi non possent; nam id est maxime in tuis litteris irridendum; quid enim erat, quod me persequerentur in castra Taurumve transirent, cum ego Laodicea usque ad Iconium iter ita fecerim, ut me omnium illarum dioecesium, quae cis Taurum sunt, omniumque earum civitatum magistratus legationesque convenirent? nisi forte postea coeperunt legare, quam ego Taurum transgressus sum: quod certe non ita est; cum enim Laodiceae, cum Apameae, cum Synnadis, cum Philomelii, cum Iconii essem, quibus in oppidis omnibus commoratus sum, omnes iam istius generis legationes erant constitutae. Atque hoc tamen te scire volo, me de isto sumptu legationum ant minuendo ant remittendo decrevisse nihil, nisi quod principes civitatum a me postulassent, ne in venditionem tributorum et illam acerbissimam exactionem, quam tu non ignoras, capitum atque ostiorum inducerentur sumptus minime necessarii; ego autem, cum hoc suscepissem non solum iustitia, sed etiam misericordia adductus, ut levarem miseriis perditas civitates et perditas maxime her magistratus suos, non potui in illo sumptu non necessario negligens esse. Tu, si istiusmodi sermones ad te delati de me sunt, non debuisti credere; si autem hoc genere delectaris, ut, quae tibi in mentem veniant, aliis attribuas, genus sermonis inducis in amicitiam minime liberale. Ego, si in provincia de tua fama detrahere umquam cogitassem, non ad generum tuum neque ad libertum Brundisii neque ad praefectum fabrum Corcyrae, quem in locum me venire velles, rettulissem. Quare potes doctissimis hominibus auctoribus, quorum sunt de amicitia gerenda praeclarissime scripti libri, genus hoc totum orationis tollere: &quot;disputabant; ego contra disserebam: dicebant; ego negabam.&quot; An mihi de te nihil esse dictum umquam putas? ne hoc quidem, quod, cum me Laodiceam venire voluisses, Taurum ipse transisti? quod iisdem diebus meus conventus erat Apameae, Synnadae, Philomelii, tuus Tarsi? Non dicam plura, ne, in quo te obiurgem, id ipsum videar imitari: illud dicam, ut sentio: si ista, quae alios loqui dicis, ipse sentis, tua summa culpa est; sin autem alii tecum haec loquuntur, tua tamen, quod audis, culpa nonnulla est. Mea ratio in tota amicitia nostra constans et gravis reperietur; quod si qui me astutiorem fingit, quid potest esse calidius quam, cum te absentem semper defenderim, cum praesertim mihi usu venturum non arbitrarer, ut ego quoque a te absens defendendus essem, nunc committere, ut tu iure optimo me absentem deserere possis? Unum genus excipio sermonis, in quo persaepe aliquid dicitur, quod te putem nolle dici, si aut legatorum tuorum cuipiam aut praefectorum aut tribunorum militum male dicitur: quod tamen ipsum non mehercule adhuc accidit, me audiente ut aut gravius diceretur aut in plures, quam mecum Corcyrae Clodius est locutus, cum in eo genere maxime quereretur te aliorum improbitate minus felicem, fuisse. Hos ego sermones, quod et multi sunt et tuam existimationem, ut ego sentio, non offendunt, lacessivi numquam, sed non valde repressi. Si quis est, qui neminem bona fide in gratiam putet redire posse, non nostram is perfidiam coarguit, sed indicat suam, simulque non de me is peius quam de te existimat; sin autem quem mea instituta in provincia non delectant et quadam dissimilitudine institutorum meorum ac tuorum laedi se putat, cum uterque nostrum recte fecerit, sed non idem uterque secutus sit, hunc ego amicum habere non curo. Liberalitas tua, ut hominis nobilissimi, latius in provincia patuit: nostra si angustior est—etsi de tua prolixa beneficaque natura limavit aliquid posterior annus propter quandam tristitiam temporum—, non debent mirari homines, cum et natura semper ad largiendum ex alieno fuerim restrictior et temporibus, quibus alii moventur, iisdem ego movear, me esse acerbum sibi, ut sim dulcis mihi. De rebus urbanis quod me certiorem fecisti, cum per se mihi gratum fuit, tum quod significasti tibi omnia mea mandata curae fore; in quibus unum illud te praecipue rogo ut cures, ne quid mihi ad hoc negotii aut oneris accedat aut temporis, Hortensiumque, nostrum collegam et familiarem, roges, ut, si umquam mea causa quidquam aut sensit aut fecit, de hac quoque sententia bima decedat, qua mihi nihil potest esse inimicius. De nostris rebus quod scire vis, Tarso Nonis Octobribus ad Amanum versus profecti sumus; haec scripsi postridie eius diei, cum castra haberem in agro Mopsuhestiae. Si quid egero, scribam ad te, neque domum umquam ad me litteras mittam, quin adiungam eas, quas tibi reddi velim. De Parthis quod quaeris, fuisse nullos puto; Arabes qua fuerunt admixto Parthico ornatu, dicuntur omnes revertisse; hostem esse in Syria negant ullum. Tu velim ad me quam saepissime et de tuis rebus scribas et de meis et de omni rei publicae statu, de quo sum sollicitus eo magis, quod ex tuis litteris cognovi Pompeium nostrum in Hispaniam iturum. 

== &lt;center&gt;IX. Scr. Laodiceae mense Februario (inter Idus et VI. Kal. Mart.) a.u.c. 704.&lt;br /&gt;M. CICERO AP. PULCHRO S.&lt;/center&gt; ==
Vix tandem legi litteras dignas Ap. Claudio, plenas humanitatis, officii, diligentiae. Aspectus videlicet urbis tibi tuam pristinam urbanitatem reddidit: nam, quas ex itinere, antequam ex Asia egressus es, ad me litteras misisti, unas de legatis a me prohibitis proficisci, alteras de Appianorum aedificatione impedita, legi perinvitus; itaque conscientia meae constantis erga te voluntatis rescripsi tibi subiratus. Iis vero litteris lectis, quas Philotimo, liberto meo, dedisti, cognovi intellexique in provincia multos fuisse, qui nos, quo animo inter nos sumus, esse nollent, ad urbem vero ut accesseris vel potius ut primum tuos videris, cognosse te ex iis, qua in te absentem fide, qua in omnibus officiis tuendis erga te observantia et constantia fuissem. Itaque quanti illud me aestimare putas, quod est in tuis litteris scriptum, si quid inciderit, quod ad meam dignitatem pertineat, etsi vix fieri possit, tamen te parem mihi gratiam relaturum! tu vero facile facies; nihil est enim, quod studio et benevolentia vel amore potius effici non possit. Ego, etsi et ipse ita iudicabam et fiebam crebro a meis per litteras certior, tamen maximam laetitiam cepi ex tuis litteris de spe minime dubia et plane explorata triumphi tui, neque vero ob eam causam, quo ipse facilius consequerer—nam id quidem 'EpixoÊreion est—, sed mehercule, quod tua dignitas atque amplitudo mihi est ipsa cara per se: quare, quoniam plures tu habes quam ceteri, quos scias in hanc provinciam proficisci, quod te adeunt fere omnes, si quid velis, gratissimum mihi feceris, si ad me, simulatque adeptus eris, quod et tu confidis et ego opto, litteras miseris. Longi subsellii, ut noster Pompeius appellat, iudicatio et mora si quem tibi item unum alterumve diem abstulerit—quid enim potest amplius?—, tua tamen dignitas suum locum obtinebit; sed, si me diligis, si a me diligi vis, ad me litteras, ut quam primum laetitia afficiar, mittito. Et velim, reliquum quod est promissi ac muneris tui, mihi persolvas: cum ipsam cognitionem iuris augurii consequi cupio, tum mehercule tuis incredibiliter studiis erga me muneribusque delector. Quod autem a me tale quiddam desideras, sane mihi considerandum est, quonam te remunerer potissimum genere; nam profecto non est meum, qui in scribendo, ut soles admirari, tantum industriae ponam, committere, ut negligens in scribendo fuisse videar, praesertim cum id non modo negligentis, sed etiam ingrati animi crimen futurum sit. Verum haec videbimus: illud, quod polliceris, velim pro tua fide diligentiaque et pro nostra non instituta, sed iam inveterata amicitia cures et enitare, ut supplicatio nobis quam honorificentissime quam primumque decernatur. Omnino serius misi litteras, quam vellem, in quo cum difficultas navigandi fuit odiosa, tum in ipsum discessum senatus incidisse credo meas litteras; sed id feci adductus auctoritate et consilio tuo, idque a me recte factum puto, quod non statim, ut appellatus imperator sim, sed aliis rebus additis aestivisque confectis litteras miserim. Haec igitur tibi erunt curae, quemadmodum ostendis, meque totum et mea et meos commendatos habebis. 

== &lt;center&gt;X. Scr. Laodiceae mense Maio (inter Kal. et Nonas) a.u.c. 704.&lt;br /&gt;M. CICERO AP. PULCHRO S.&lt;/center&gt; ==
Cum est ad nos allatum de temeritate eorum, qui tibi negotium facesserent, etsi graviter primo nuntio commotus sum, quod nihil tam praeter opinionem meam accidere potuit, tamen, ut me collegi, cetera mihi facillima videbantur, quod et in te ipso maximam spem et in tuis magnam habebam multaque mihi veniebant in mentem, quamobrem istum laborem tibi etiam honori putarem fore; illud plane moleste tuli, quod certissimum et iustissimum triumphum hoc invidorum consilio esse tibi ereptum videbam: quod tu si tanti facies, quanti ego semper iudicavi faciendum esse, facies sapienter et ages victor ex inimicorum dolore triumphum iustissimum; ego enim plane video fore nervis, opibus, sapientia tua, vehementer ut inimicos tuos poeniteat intemperantiae suae. De me tibi sic contestans omnes deos promitto atque confirmo, me pro tua dignitate—malo enim ita dicere, quam pro salute—in hac provincia, cui tu praefuisti, rogando deprecatoris, laborando propinqui, auctoritate cari hominis, ut spero, apud civitates, gravitate imperatoris suscepturum officia atque partes. Omnia volo a me et postules et exspectes: vincam meis officiis cogitationes tuas. Q. Servilius perbreves mihi a te litteras reddidit, quae mihi tamen nimis longae visae sunt, iniuriam enim mihi fieri putabam, cum rogabar. Nollem accidisset tempus, in quo perspicere posses, quanti te, quanti Pompeium, quem unum ex omnibus facio, ut debeo, plurimi, quanti Brutum facerem—quamquam in consuetudine quotidiana perspexisti, sicuti perspicies—; sed, quoniam accidit, si quid a me praetermissum erit, commissum facinus et admissum dedecus confitebor. Pomptinus, qui a te tractatus est praestanti ac singulari fide, cuius tui beneficii sum ego testis, praestat tibi memoriam benevolentiamque, quam debet: qui cum maximis suis rebus coactus a me invitissimo decessisset, tamen, ut vidit interesse tua, conscendens iam navem Epheso Laodiceam revertit. Talia te cum studia videam habiturum esse innumerabilia, plane dubitare non possum, quin tibi amplitudo ista sollicitudo futura sit; si vero effeceris, ut censor creere, et si ita gesseris censuram, ut et debes et potes, non tibi solum, sed tuis omnibus video in perpetuum summo te praesidio futurum. Illud pugna et enitere, ne quid nobis temporis prorogetur, ut, cum hic tibi satisfecerimus, istic quoque nostram in te benevolentiam navare possimus. Quae de hominum atque ordinum omnium erga te studiis scribis ad me, minime mihi miranda et maxime iucunda acciderunt, eademque ad me perscripta sunt a familiaribus meis: itaque capio magnam voluptatem, cum tibi, cuius mihi amicitia non solum ampla, sed etiam iucunda est, ea tribui, quae debeantur, tum vero remanere etiam nunc in civitate nostra studia prope omnium consensu erga fortes et industrios viros, quae mihi ipsi una semper tributa merces est laborum et vigiliarum mearum; illud vero mihi permirum accidit, tantam temeritatem fuisse in eo adolescente, cuius ego salutem duobus capitis iudiciis summa contentione defendi, ut tuis inimicitiis suscipiendis oblivisceretur patroni omnium fortunarum ac rationum suarum, praesertim cum tu omnibus vel ornamentis vel praesidiis redundares, ipsi, ut levissime dicam, multa deessent. Cuius sermo stultus et puerilis erat iam ante ad me a M. Caelio, familiari nostro, perscriptus; de quo item sermone multa scripta sunt abs te. Ego autem citius cum eo, qui tuas inimicitias suscepisset, veterem coniunctionem diremissem, quam novam conciliassem; neque enim de meo erga te studio dubitare debes, neque id est obscurum cuiquam in provincia nec Romae fuit. Sed tamen significatur in tuis litteris suspicio quaedam et dubitatio tua, de qua alienum tempus est mihi tecum expostulandi, purgandi autem mei necessarium. Ubi enim ego cuiquam legationi fui impedimento, quo minus Romam ad laudem tuam mitteretur? aut in quo potui, si te palam odissem, minus, quod tibi obesset, facere, si clam, magis aperte inimicus esse? Quod si essem ea perfidia, qua sunt ii, qui in nos haec conferunt, tamen ea stultitia certe non fuissem, ut aut in obscuro odio apertas inimicitias aut, in quo tibi nihil nocerem, summam ostenderem voluntatem nocendi. Ad me adire quosdam memini, nimirum ex Epicteto, qui dicerent nimis magnos sumptus legatis decerni: quibus ego non tam imperavi quam censui sumptus legates quam maxime ad legem Corneliam decernendos, atque in eo ipso me non perseverasse testes sunt rationes civitatum, in quibus, quantum quaeque voluit, legatis tuis datum induxit; te autem quibus mendaciis homines levissimi onerarunt! non modo sublatos sumptus, sed etiam a procuratoribus eorum, qui iam profecti essent, repetitos et ablatos, eamque causam multis omnino non eundi fuisse. Quererer tecum atque expostularem, ni, ut supra scripsi, purgare me tibi hoc tuo tempore quam accusare te mallem idque putarem esse rectius. Itaque nihil de te, quod credideris; de me, quamobrem non debueris credere, pauca dicam: nam, si me virum bonum, si dignum iis studiis eaque doctrina, cui me a pueritia dedi, si satis magni animi, non minimi consilii in maximis rebus perspectum habes, nihil in me non modo perfidiosum et insidiosum et fallax in amicitia, sed ne humile quidem aut ieiunum debes agnoscere; sin autem me astutum et occultum libet fingere, quid est, quod minus cadere in eiusmodi naturam possit quam aut florentissimi hominis aspernari benevolentiam aut eius existimationem oppugnare in provincia, cuius laudem domi defenderis, aut in ea re animum ostendere inimicum, in qua nihil obsis, aut id eligere ad perfidiam, quod ad indicandum odium apertissimum sit, ad nocendum levissimum? Quid erat autem, cur ego in te tam implacabilis essem, cum te ex fratre meo ne tunc quidem, cum tibi prope necesse esset eas agere partes, inimicum mihi fuisse cognossem? Cum vero reditum nostrum in gratiam uterque expetisset, quid in consulatu tuo frustra mecum egisti, quod me aut facere aut sentire voluisses? quid mihi mandasti, cum te Puteolos prosequerer, in quo non exspectationem tuam diligentia mea vicerim? Quod si id est maxime astuti, omnia ad suam utilitatem referre, quid mihi tandem erat utilius, quid commodis meis aptius, quam hominis nobilissimi atque honoratissimi coniunctio, cuius opes ingenium, liberi affines propinqui mihi magno vel ornamento vel praesidio esse possent? quae tamen ego omnia in expetenda amicitia tua non astutia quadam, sed aliqua potius sapientia secutus sum. Quid? illa vincula, quibus quidem libentissime astringor, quanta sunt! studiorum similitudo, suavitas consuetudinis, delectatio vitae atque victus, sermonis societas, litterae interiores. Atque haec domestica: quid illa tandem popularia? reditus illustris in gratiam, in quo ne per imprudentiam quidem errari potest sine suspicione perfidiae, amplissimi sacerdotii collegium, in quo non modo amicitiam violari apud maiores nostros fas non erat, sed ne cooptari quidem sacerdotem licebat, qui cuiquam ex collegio esset inimicus. Quae ut omittam tam multa atque tanta, quis umquam tanti quemquam fecit aut facere potuit ant debuit, quanti ego Cn. Pompeium, socerum tuae filiae? Etenim, si merita valent, patriam, liberos, salutem, dignitatem, memet ipsum mihi per illum restitutum puto; si consuetudinis iucunditas, quae fuit umquam amicitia consularium in nostra civitate coniunctior? si illa amoris atque officii signa, quid mihi ille non commisit? quid non mecum communicavit? quid de se in senatu, cum ipse abesset, per quemquam agi maluit? quibus ille me rebus non ornatum esse voluit amplissime? qua denique ille facilitate, qua humanitate tulit contentionem meam pro Milone adversante interdum actionibus suis? quo studio providit, ne quae me illius temporis invidia attingeret, cum me consilio, cum auctoritate, cum armis denique texit suis? Quibus quidem temporibus haec in eo gravitas, haec animi altitudo fuit, non modo ut Phrygi alicui aut Lycaoni, quod tu in legatis fecisti, sed ne summorum quidem hominum malevolis de me sermonibus crederet. Huius igitur filius cum sit gener tuus cumque praeter hanc coniunctionem affinitatis, quam sis Cn. Pompeio carus quamque iucundus, intelligam, quo tandem animo in te esse debeo? cum praesertim eas ad me litteras is miserit, quibus, etiamsi tibi, cui sum amicissimus, hostis essem, placarer tamen totumque me ad eius viri ita de me meriti voluntatem nutumque converterem. Sed haec hactenus; pluribus enim etiam fortasse verbis, quam necesse fuit, scripta sunt: nunc ea, quae a me profecta quaeque instituta sunt, cognosce. * * * * atque haec agimus et agemus magis pro dignitate quam pro periculo tuo; te enim, ut spero, propediem censorem audiemus, cuius magistratus officia, quae sunt maximi animi summique consilii, tibi diligentius et accuratius quam haec, quae nos de te agimus, cogitanda esse censeo. 

== &lt;center&gt;XI. Scr. in castris ad Pyramum mense Iunio (post Nonas) a.u.c. 704.&lt;br /&gt;M. CICERO AP. PULCHRO, ut spero, CENSORI S. D.&lt;/center&gt; ==
Cum essem in castris ad fluvium Pyramum, redditae mihi sunt uno tempore a te epistulae duae, quas ad me Q. Servilius Tarso miserat: earum in altera dies erat ascriptus Nonarum Aprilium; in altera, quae mihi recentior videbatur, dies non erat. Respondebo igitur superiori prius, in qua scribis ad me de absolutione maiestatis. De qua etsi permulto ante certior factus eram litteris, nuntiis, fama denique ipsa—nihil enim fuit clarius, non quo quisquam aliter putasset, sed nihil de insignibus ad laudem viris obscure nuntiari solet—, tamen eadem illa laetiora fecerunt mihi tuae litterae, non solum quia planius loquebantur et uberius quam vulgi sermo, sed etiam quia magis videbar tibi gratulari, cum de te ex te ipso audiebam. Complexus igitur sum cogitatione te absentem; epistulam vero osculatus, etiam ipse mihi gratulatus sum; quae enim a cuncto populo, a senatu, a iudicibus ingenio, industriae, virtuti tribuuntur, quia mihi ipse assentor fortasse, cum ea esse in me fingo, mihi quoque ipsi tribui puto. Nec tam gloriosum exitum tui iudicii exstitisse, sed tam pravam inimicorum tuorum mentem fuisse mirabar. &quot;De ambitu vero, quid interest,&quot; inquies, &quot;an de maiestate?&quot; ad rem nihil; alterum enim non attigisti, alteram auxisti; verumtamen ea est maiestas, ut Sulla voluit, ut in quemvis impune declamari liceret, ambitus vero ita apertam vim habet, ut aut accusetur improbe aut defendatur; qui enim facta aut non facta largitio ignorari potest? tuorum autem honorum cursus cui suspectus umquam fuit? Me miserum, qui non affuerim! quos ego risus excitassem! Sed de maiestatis iudicio duo mihi illa ex tuis litteris iucundissima fuerunt: unum, quod te ab ipsa re publica defensum scribis, quae quidem etiam in summa bonorum et fortium civium copia tueri tales viros deberet, nunc vero eo magis, quod tanta penuria est in omni vel honoris vel aetatis gradu, ut tam orba civitas tales tutores complecti debeat; alterum, quod Pompeii et Bruti fidem benevolentiamque mirifice laudas: laetor virtute et officio cum tuorum necessariorum, meorum amicissimorum, tum alterius omnium saeculorum et gentium principis, alterius iam pridem iuventutis, celeriter, ut spero, civitatis. De mercenariis testibus a suis civitatibus notandis, nisi iam factum aliquid est per Flaccum, fiet a me, cum per Asiam decedam. Nunc ad alteram epistulam venio. Quod ad me quasi formam communium temporum et totius rei publicae misisti expressam, prudentia litterarum tuarum valde mihi est grata—video enim et pericula leviora, quam timebam, et maiora praesidia, si quidem, ut scribis, omnes vires civitatis se ad Pompeii ductum applicaverunt—tuumque simul promptum animum et alacrem perspexi ad defendendam rem publicam, mirificamque cepi voluptatem ex hac tua diligentia, quod in summis tuis occupationibus mihi tamen rei publica statum per te notum esse voluisti: nam augurales libros ad commune utriusque nostrum otium serva; ego enim, a te cum tua promissa per litteras flagitabam, ad urbem te otiosissimum esse arbitrabar, nunc tamen, ut ipse polliceris, pro auguralibus libris orationes tuas confectas omnes exspectabo. D. Tullius, cui mandata ad me dedisti, non convenerat me; nec erat iam quisquam mecum tuorum praeter omnes meos, qui sunt omnes tui. Stomachosiores meas litteras quas dicas esse, non intelligo: bis ad te scripsi me purgans diligenter, te leviter accusans in eo, quod de me cito credidisses: quod genus querelae mihi quidem videbatur esse amici; sin tibi displicet, non utar eo posthac. Sed, si, ut scribis, eae litterae non fuerunt disertae, scito meas non fuisse; ut enim Aristarchus Homeri versum negat, quem non probat, sic tu—libet enim mihi iocari—, quod disertum non erit, ne putaris meum. Vale et in censura—si iam es censor, ut spero—de proavo multum cogitato tuo. 

== &lt;center&gt;XII. Scr. Sidae a. d. III. Nonas Sextiles a.u.c. 704.&lt;br /&gt;M. CICERO AP. PULCHRO S.&lt;/center&gt; ==
Gratulabor tibi prius—ita enim rerum ordo postulat—, deinde ad me convertar. Ego vero vehementer gratulor de iudicio ambitus, neque id, quod nemini dubium fuit, absolutum esse te, sed illud, quod, quo melior civis, quo vir clarior, quo fortior amicus es quoque plura virtutis, industriae ornamenta in te sunt, eo mirandum est magis, nullam ne in tabellae quidem latebra fuisse absconditam malevolentiam, quae te impugnare auderet: non horum temporum, non horum hominum atque morum negotium; nihil iam sum pridem admiratus magis. De me autem, suscipe paullisper meas partes et eum te esse finge, qui sum ego: si facile inveneris, quid dicas, noli ignoscere haesitationi meae. Ego vero velim mihi Tulliaeque meae, sicut tu amicissime et suavissime optas, prospere evenire ea, quae me insciente facta sunt a meis; sed ita cecidisse, ut agerentur eo tempore, spero omnino cum aliqua felicitate et opto, verumtamen plus me in hac spe tua sapientia et humanitas consolatur quam opportunitas temporis: itaque, quemadmodum expediam exitum huius institutae orationis, non reperio; neque enim tristius dicere quidquam debeo ea de re, quam tu ipse ominibus optimis rosequeris, neque non me tamen mordet aliquid. In quo unum non vereor, ne tu parum perspicias ea, quae gesta sunt, ab aliis esse gesta, quibus ego ita mandaram, ut, cum tam longe afuturus essem, ad me ne referrent, agerent, quod probassent. In hoc autem mihi illud occurrit: &quot;quid tu igitur, si affuisses?&quot; rem probassem, de tempore, nihil te invito, nihil sine consilio egissem tuo. Vides sudare me iamdudum laborantem, quomodo ea tuear, quae mihi tuenda sunt, ut te non offendam: leva me igitur hoc onere; numquam enim mihi videor tractasse causam difficiliorem. Sic habeto tamen: nisi iam tunc omnia negotia cum summa tua dignitate diligentissime confecissem, tametsi nihil videbatur ad meum erga te pristinum studium addi posse, tamen hac mihi affinitate nuntiata non maiore equidem studio, sed acrius, apertius, significantius dignitatem tuam defendissem. Decedenti mihi et iam imperio annuo terminato ante d. III. Nonas Sext., cum ad Sidam navi accederem et mecum Q. Servilius esset, litterae a meis sunt redditae: dixi statim Servilio—etenim videbatur esse commotus—, ut omnia a me maiora exspectaret; quid multa? benevolentior tibi, quam fui, nihilo sum factus, diligentior ad declarandam benevolentiam multo; nam, ut vetus nostra simultas antea stimulabat me, ut caverem, ne cui suspicionem ficte reconciliatae gratiae darem, sic affinitas nova nunc curam mihi affert cavendi, ne quid de summo meo erga te amore detractum esse videatur. 

== &lt;center&gt;XIII. Scr. in Asia mense Septembri a.u.c. 704.&lt;br /&gt;M. CICERO AP. PULCHRO S.&lt;/center&gt; ==
Quasi divinarem tali in officio fore mihi aliquando expetendum studium tuum, sic, cum de tuis rebus gestis agebatur, inserviebam honori tuo; dicam tamen vere: plus, quam acceperas, reddidisti; quis enim ad me non perscripsit te non solum auctoritate, oratione, sententia tua, quibus ego a tali viro contentus eram, sed etiam opera consilio, domum veniendo conveniendis meis nullum onus officii cuiquam reliquum fecisse? Haec mihi ampliora multo sunt quam illa ipsa, propter quae haec laborantur; insignia enim virtutis multi etiam sine virtute assecuti sunt, talium virorum tanta studia assequi sola virtus potest. Itaque mihi propono fructum amicitiae nostrae ipsam amicitiam, qua nihil est uberius, praesertim in iis studiis, quibus uterque nostrum devinctus est; nam tibi me profiteor et in re publica socium, de qua idem sentimus, et in quotidiana vita coniunctum, quam his artibus studiisque colimus. Vellem ita fortuna tulisset, ut, quanti ego omnes tuos facio, tanti tu meos facere posses, quod tamen ipsum nescio qua permotus animi divinatione non despero. Sed hoc nihil ad te; nostrum est onus. Illud velim sic habeas, quod intelliges, hac re novata additum potius aliquid ad meum erga te studium, quo nihil videbatur addi posse, quam quidquam esse detractum. Cum haec scribebam, censorem iam te esse sperabam: eo brevior est epistula et, ut adversus magistrum morum, modestior.

&lt;/div&gt;
{{finis}}</text>
      <sha1>k5pnrinox9s6l7yxs5lix0po2r6rada</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269471</id>
      <parentid>269452</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:10:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber III]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber III]]</comment>
      <origin>86190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47087" sha1="k5pnrinox9s6l7yxs5lix0po2r6rada" xml:space="preserve">{{TextQuality|75%}}
{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus= [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares|Epistulae ad Familiares III]]
}}

&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;

== &lt;center&gt;I. Scr. Romae exeunte a.u.c. 702.&lt;br /&gt;CICERO APPIO IMP. S. D.&lt;/center&gt; ==
Si ipsa res publica tibi narrare posset, quomodo sese haberet, non facilius ex ea cognoscere posses, quam ex liberto tuo Phania: ita est homo non modo prudens, verum etiam, quod iuvet, curiosus; quapropter ille tibi omnia explanabit, id enim mihi et ad brevitatem est aptius et ad reliquas res providentius. De mea autem benevolentia erga te, etsi potes ex eodem Phania cognoscere, tamen videnter, etiam aliquae meae partes: sic enim tibi persuade, carissimum te mihi esse cum propter multas suavitates ingenii, officii, humanitatis tuae, tum quod ex tuis litteris et ex multorum sermonibus intelligo omnia, quae a me profecta sunt in te, tibi accidisse gratissima; quod cum ita sit, perficiam profecto, ut longi temporis usuram, qua caruimus intermissa nostra consuetudine, et gratia et crebritate et magnitudine officiorum meorum sarciam, idque me, quoniam tu ita vis, puto non invita Minerva esse facturum, quam quidem ego, si forte de tuis sumpsero, non solum Pallãda, sed etiam ÉAppiãda nominabo. Cilix, libertus tuus, antea mihi minus fuit notus; sed, ut mihi reddidit a te litteras plenas et amoris et officii, mirifice ipse suo sermone subsecutus est humanitatem litterarum tuarum: iucunda mihi eius oratio fuit, cum de animo tuo, de sermonibus, quos de me haberes quotidie, mini narraret; quid quaeris? biduo factus est mihi familiaris, ita tamen, ut Phaniam valde sim desideraturus, quem cum Romam remittes, quod, ut putabamus, celeriter eras facturus, omnibus ei de rebus, quas agi, quas curari a me voles, mandata des velim. L. Valerium iureconsultum valde tibi commendo, sed ita etiam, si non est iure consultus, melius enim ei cavere volo, quam ipse aliis solet. Valde hominem diligo: est ex meis domesticis atque intimis familiaribus. Omnino tibi agit gratias, sed idem scribit meas litteras maximum apud te pondus habituras: id eum ne fallat, etiam atque etiam rogo. 

== &lt;center&gt;II. Scr. Romae ineunte a.u.c. 703 (ante Non. Maias).&lt;br /&gt;M. CICERO PROCOS. S. D. APPIO PULCHRO IMP.&lt;/center&gt; ==
Cum et contra voluntatem meam et praetor opinionem accidisset, ut mihi cum imperio in provinciam proficisci necesse esset, in multis et variis molestiis cogitationibusque meis haec una consolatio occurrebat, quod neque tibi amicior, quam ego sum, quisquam posset succedere neque ego ab ullo provinciam accipere, qui mallet eam quam maxime mihi aptam explicatamque tradere; quod si tu quoque eandem de mea voluntate erga te spem habes, ea te profecto numquam fallet. A te maximo opere pro nostra summa coniunctione tuaque singulari humanitate etiam atque etiam quaeso et peto, ut, quibuscumque rebus poteris— poteris autem plurimis—, prospicias et consulas rationibus meis. Vides ex senatus consulto provinciam esse habendam: si eam, quod eius facere potueris, quam expeditissimam mihi tradideris, facilior erit mihi quasi decursus mei temporis. Quid in eo genere efficere possis, tui consilii est: ego te, quod tibi veniet in mentem mea interesse, valde rogo. Pluribus verbis ad te scriberem, si aut tua humanitas longiorem orationem exspectaret aut id fieri nostra amicitia pateretur aut res verba desideraret ac non pro se ipsa loqueretur: hoc velim tibi persuadeas, si rationibus meis provisum a te esse intellexero, magnam te ex eo et perpetuam voluptatem esse capturum.

== &lt;center&gt;III. Scr. Brundisii exeunte mense Maio a.u.c. 703.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.&lt;/center&gt; ==
A. d. XI. Kalendas Iunias Brundisium cum venissem, Q. Fabius Virgilianus, legatus tuus, mihi praesto fuit eaque me ex tuis mandatis monuit, quae non mihi, ad quem pertinebant, sed universo senatui venerant in mentem, praesidio firmiore opus esse ad istam provinciam; censebant enim omnes fere, ut in Italia supplementum meis et Bibuli legionibus scriberetur: id cum Sulpicius consul passurum se negaret, multa nos quidem questi sumus, sed tantus consensus senatus fuit, ut mature proficisceremur, parendum ut fuerit, itaque fecimus. Nunc, quod a te petii litteris iis, quas Romae tabellariis tuis dedi, velim tibi curae sit, ut, quae successori coniunctissimo et amicissimo commodare potest is, qui provinciam tradit, ut ea pro nostra consociatissima voluntate cura ac diligentia tua complectare, ut omnes intelligant nec me benevolentiori cuiquam succedere nec te amiciori potuisse provinciam tradere. Ex iis litteris, quarum ad me exemplum misisti, quas in senatu recitari voluisti, sic intellexeram, permultos a te milites esse dimissos; sed mihi Fabius idem demonstravit te id cogitasse facere, sed, cum ipse a te discederet, integrum militum numerum fuisse: id si ita est, pergratum mihi feceris, si istas exiguas copias, quas habuisti, quam minime imminueris; qua de re senatus consulta quae facta sunt, ad te missa esse arbitror. Equidem pro eo, quanti te facio, quidquid feceris, approbabo, sed te quoque confido ea facturum, quae mihi intelliges maxime esse accommodata. Ego C. Pomptinum, legatum meum, Brundisii exspectabam eumque ante Kalendas Iunias Brundisium venturum arbitrabar; qui cum venerit, quae primum navigandi nobis facultas data erit, utemur. 

== &lt;center&gt;IV. Scr. Brundisii Nonis Iuniis a.u.c. 703.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.&lt;/center&gt; ==
Pridie Nonas Iunias, cum essem Brundisii, litteras tuas accepi, quibus erat scriptum te L. Clodio mandasse, quae illum mecum loqui velles: eum sane exspectabam, ut ea, quae a te afferret, quam primum cognoscerem. Meum studium erga te et officium, tametsi multis iam rebus spero tibi esse cognitum, tamen in iis maxime declarabo, quibus plurimum significare potuero tuam mihi existimationem et dignitatem carissimam esse. Mihi et Q. Fabius Virgilianus et C. Flaccus L. f. et diligentissime M. Octavius Cn. f. demonstravit me a te plurimi fieri; quod egomet multis argumentis iam antea iudicarum maximeque illo libro augurali, quem ad me amantissime scriptum suavissimum misisti. Mea in te omnia summae necessitudinis officia constabunt; nam cum te ipsum, ex quo tempore tu me diligere coepisti, quotidie pluris feci, tum accesserunt etiam coniunctiones necessariorum tuorum—duo enim duarum aetatum plurimi facio, Cn. Pompeium, filiae tuae socerum, et M. Brutum, generum tuum—collegiique coniunctio, praesertim tam honorifice a te approbata, non mediocre vinculum mihi quidem attulisse videtur ad voluntates nostras copulandas. Sed et, si Clodium convenero, ex illius sermone ad te scribam plura et ipse operam dabo te ut quam primum videam. Quod scribis tibi manendi causam eam fuisse, ut me convenires, id mihi, ne mentiar, est gratum. 

== &lt;center&gt;V. Scr. Trallibus a. d. VI. Kal. Sext. a.u.c. 703.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.&lt;/center&gt; ==
Tralles veni a. d. VI. Kal. Sextilis. Ibi mihi praesto fuit L. Lucillius cum litteris mandatisque tuis; quo quidem hominem neminem potuisti nec mihi amiciorem nec, ut arbitror, ad ea cognoscenda, quae scire volebam, aptiorem prudentioremve mittere; ego autem et tuas litteras legi libenter et audivi Lucillium diligenter. Nunc, quoniam et tu ita sentis—scribis enim, quae de nostris officiis ego ad te scripserim, etsi tibi iucunda fuerint, tamen, quoniam ex alto repetita sint, non necessaria te putasse—et re vera confirmata amicitia et perspecta fide commemoratio officiorum supervacanea est, eam partem orationis praetermittam; tibi tamen agam, ut debeo, gratias, animadverti enim et didici ex tuis litteris te omnibus in rebus habuisse rationem, ut mihi consuleres praestitueresque et praeparares quodammodo omnia, quo mea ratio facilior et solutior esse posset. Hoc tuum officium cum mihi gratissimum esse dicam, sequitur illud, ut te existimare velim mihi magnae curae fore atque esse iam, primum ut ipse tu tuique omnes, deinde ut etiam reliqui scire possint me tibi esse amicissimum; quod quibus adhuc non satis est perspectum, ii mihi nolle magis nos hoc amino esse quam non intelligere videntur; sed profecto intelligent, neque enim obscuris personis nec parvis in causis res agetur. Sed haec fieri melius quam dici aut scribi volo. Quod itinerum meorum ratio te nonnullam in dubitationem videtur adducere, visurusne me sis in provincia, ea res sic se habet: Brundisii cum loquerer cum Phania, liberto tuo, veni in eum sermonem, ut dicerem me libenter ad eam partem provinciae primum esse venturum, quo to maxime velle arbitraretur; tunc mihi ille dixit, quod classe tu velles decedere, per fore accommodatum tibi, si ad illam maritimam partem provinciae navibus accessissem; dixi me esse facturum, itaque fecissem, nisi mihi L. Clodius noster Corcyrae dixisset minime id esse faciendum; te Laodiceae fore ad meum adventum: erat id mihi multo brevius multoque commodius, cum praesertim te ita malle arbitrarer; tua ratio postea est commutata. Nunc quid fieri possit, tu facillime statues; ego tibi meum consilium exponam: pr. Kalendas Sextiles puto me Laodiceae fore; perpaucos dies, dum pecunia accipitur, quae mihi ex publica permutatione debetur, commorabor; deinde iter faciam ad exercitum, ut circiter Idus Sextiles putem me ad Iconium fore. Sed, si quid nunc me fallit in scribendo—procul enim aberam ab re ipsa et a locis—, simul ac progredi coepero, quam celerrime potero et quam creberrimis litteris faciam ut tibi nota sit omnis ratio dierum atque itinerum meorum. Oneris tibi imponere nec audeo quidquam nec debeo; sed, quod commodo tuo fieri possit, utriusque nostrum magni interest, ut te videam ante, quam decedas: quam facultatem si quis casus eripuerit, mea tamen in te omnia officia constabunt non secus ac si te vidissem; tibi de nostris rebus nihil sum ante mandaturus per litteras, quam desperaro coram me tecum agere posse. Quod te a Scaevola petisse dicis, ut, dum tu abesses, ante adventum meum provincia, praeesset, eum ego Ephesi vidi fuitque mecum familiariter triduum illud, quod ego Ephesi commoratus sum, nec ex eo quidquam audivi, quod sibi a te mandatum diceret. Ac sane vellem potuisset obsequi voluntati tuae; non enim arbitror noluisse. 

== &lt;center&gt;VI. Scr. in castris ad Iconium pr. Kal. Sept. a. u. c. 703.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.&lt;/center&gt; ==
Cum meum factum cum tuo comparo, etsi non magis mihi faveo in nostra amicitia tuenda quam tibi, tamen multo magis meo facto delector quam tuo. Ego enim Brundisii quaesivi ex Phania, cuius mihi videbar et fidelitatem erga to perspexisse et nosse locum, quem apud te is teneret, quam in partem provinciae maxime putaret te velle ut in succedendo primum venirem; cum ille mihi respondisset nihil me tibi gratius facere posse, quam si ad Sidam navigassem, etsi minus dignitatis habebat ille adventus et ad multas res mihi minus erat aptus, tamen ita me dixi esse facturum. Idem ego; cum L. Clodium Corcyrae convenissem, hominem ita tibi coniunctum, ut mihi, cum illo cum loquerer, tecum loqui viderer, dixi ei me ita facturum esse, ut in eam partem, quam Phania rogasset, primum venirem; tunc ille, mihi cum gratias egisset, magno opere a me petivit, ut Laodiceam protinus irem; te in prima provincia velle esse, ut quam primum decederes; quin, nisi ego successor essem, quem tu cuperes videre, te antea, quam tibi successum esset, decessurum fuisse—quod quidem erat consentaneum cum iis litteris, quas ego Romae acceperam, ex quibus perspexisse mihi videbar, quam festinares decedere—; respondi Clodio me ita esse facturum ac multo quidem libentius, quam si illud esset faciendum, quod promiseram Phaniae: itaque et consilium mutavi et ad te statim mea manu scriptas litteras misi, quas quidem ex tuis litteris intellexi satis mature ad te esse perlatas. Hoc ego meo facto valde detector, nihil enim potuit fieri amantius; considera nunc vicissim tuum: non modo ibi non fuisti, ubi me quam primum videre posses, sed eo discessisti, quo ego te ne persequi quidem possem triginta diebus, qui tibi ad decedendum lege, ut opinor, Cornelia constituti essent, ut tuum factum iis, qui, quo animo inter nos simus, ignorant, alieni hominis, ut levissime dicam, et fugientis congressum, meum vero coniunctissimi et amicissimi esse videatur. Ac mihi tamen, antequam in provinciam veni, redditae sunt a te litterae, quibus etsi te Tarsum proficisci demonstrabas, tamen mihi non dubiam spem mei conveniendi afferebas, cum interea, credo equidem, malevoli homines—late enim patet hoc vitium et est in multis—. sed tamen probabilem materiem nacti sermonis ignari meae constantiae conabantur alienare a te voluntatem meam, qui te forum Tarsi agere, statuere multa, decernere, iudicare dicerent, quam posses iam suspicari tibi esse successum, quae ne ab iis quidem fieri solerent, qui brevi tempore sibi succedi putarent. Horum ego sermone non movebar, quin etiam, credas mihi velim, si quid tu ageres, levari me putabam molestia et ex annua provincia, quae mihi longa videretur, prope iam undecim mensum provinciam factam esse gaudebam, si absenti mihi unius mensis labor detractus esset: illud, vere dicam, me movet, in tanta militum paucitate abesse tres cohortes, quae sint plenissimae, nec me scire ubi sint; molestissime autem fero, quod, te ubi visurus sim, nescio, eoque ad te tardius scripsi, quod quotidie te ipsum exspectabam, cum interea ne litteras quidem ullas accepi, quae me docerent, quid ageres aut ubi te visurus essem. Itaque virum fortem mihique in primis probatum, D. Antonium, praefectum evocatorum, misi ad te, cui, si tibi videretur, cohortes traderes, ut, dum tempus anni esset idoneum, aliquid negotii gerere possem: in quo, tuo consilio ut me sperarem esse usurum, et amicitia nostra et litterae tuae fecerant, quod ne nunc quidem despero; sed plane, quando aut ubi te visurus sim, nisi ad me scripseris, ne suspicari quidem possum. Ego, ut me tibi amicissimum esse et aequi et iniqui intelligant, curabo: de tuo in me animo iniquis secus existimandi videris nonnihil loci dedisse; id si correxeris, mihi valde gratum erit. Et, ut habere rationem possis, quo loco me salva lege Cornelia convenias, ego in provinciam veni pridie Kalendas Sextiles, iter in Ciliciam facio per Cappadociam, castra movi ab Iconio pridie Kalendas Septembres. Nunc tu et ex diebus et ex ratione itineris, si putabis me esse conveniendum, constitues, quo loco id commodissime fieri possit et quo die. 

== &lt;center&gt;VII. Scr. Laodiceae circiter Id. Februarias a.u.c. 704.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.&lt;/center&gt; ==
Pluribus verbis ad te scribam, cum plus otii nactus ero: haec scripsi subito, cum Bruti pueri Laodiceae me convenissent et se Romam properare dixissent; itaque nullas iis praeterquam ad te et ad Brutum dedi litteras. Legati Appiani mihi volumen a te plenum querelae iniquissimae reddiderunt, quod eorum aedificationem litteris meis impedissem; eadem autem epistula petebas, ut eos quam primum, ne in hiemem inciderent, ad facultatem aedificandi liberarem, et simul peracute querebare, quod eos tributa exigere vetarem, priusquam ego re cognita permisissem; genus enim quoddam fuisse impediendi, cum ego cognoscere non possem, nisi cum ad hiemem me ex Cilicia recepissem. Ad omnia accipe et cognosce aequitatem expostulationis tuae: primum, cum ad me aditum esset ab iis, qui dicerent a se intolerabilia tributa exigi, quid habuit iniquitatis me scribere, ne facerent, antequam ego rem causamque cognossem? Non poteram, credo, ante hiemem; sic enim scribis: quasi vero ad cognoscendum ego ad illos, non illi ad me venire debuerint. &quot;Tam longe?&quot; inquis. Quid? cum dabas iis litteras, per quas mecum agebas, ne eos impedirem, quo minus ante hiemem aedificarent, non eos ad me venturos arbitrabare? tametsi id quidem fecerunt ridicule; quas enim litteras afferebant, ut opus aestate facere possent, eas mihi post brumam reddiderunt. Sed scito et multo plures esse, qui de tributis recusent, quam qui exigi velint, et me tamen, quod te velle existimem, esse facturum. De Appianis hactenus. A Pausania, Lentuli liberto, accenseo meo, audivi, cum diceret te secum esse questum, quod tibi obviam non prodissem. Scilicet contempsi te, nec potest fieri me quidquam superbius! cum puer tuus ad me secunda fere vigilia venisset isque te ante lucem Iconium mihi venturum nuntiasset, incertumque, utra via, cum essent duae, altera Varronem, tuum familiarissimum, altera Q. Leptam, praefectum fabrum meum, tibi obviam misi. Mandavi utrique eorum, ut ante ad me excurrerent, ut tibi obviam prodire possem: currens Lepta venit mihique nuntiavit te iam castra praetergressum esse; confestim Iconium veni; cetera iam tibi nota sunt. An ego tibi obviam non prodirem, primum Ap. Claudio, deinde imperatori, deinde more maiorum, deinde, quod caput est, amico? qui in isto genere multo etiam ambitiosius facere soleam, quam honos meus et dignitas postulat. Sed haec hactenus: illud idem Pausania dicebat te dixisse: &quot;quid? Appius Lentulo, Lentulus Ampio processit obviam, Cicero Appio noluit?&quot; Quaeso, etiamne tu has ineptias, homo mea sententia summa prudentia, multa etiam doctrina, plurimo rerum usu, addo urbanitatem, quae est virtus, ut Stoici rectissime putant? ullam Appietatem aut Lentulitatem valere apud me plus quam ornamenta virtutis existimas? Cum ea consecutus nondum eram, quae sunt hominum opinionibus amplissima, tamen ista vestra nomina numquam sum admiratus; viros eos, qui ea vobis reliquissent, magnos arbitrabar: postea vero quam ita et cepi et gessi maxima imperia, ut mihi nihil neque ad honorem neque ad gloriam acquirendum putarem, superiorem quidem numquam, sed parem vobis me speravi esse factum. Nec mehercule aliter vidi existimare vel Cn. Pompeium, quem omnibus, qui umquam fuerunt, vel P. Lentulum, quem mihi ipsi antepono: tu si aliter existimas, nihil errabis, si paullo diligentius, ut, quid sit eugeneia, quid sit nobilitas, intelligas, Athenodorus, Sandonis filius, quid de his rebus dicat, attenderis. Sed, ut ad rem redeam, me tibi non amicum modo, verum etiam amicissimum existimes velim: profecto omnibus officiis meis efficiam, ut ita esse vere possis iudicare. Tu autem si id agis, ut minus mea causa, dum ego absim, debere videaris, quam ego tua laborarim, libero te ista cura: 

''par' emoige kai alloi&lt;br/&gt;hoi ke me timêsousi, malista de mêtieta Zeus.'' 

Si autem natura es philaitios, illud non perficies quo minus tua causa velim, hoc assequere, ut, quam in partem tu accipias, minus laborem. Haec ad te scripsi liberius fretus conscientia officii mei benevolentiaeque, quam a me certo iudicio susceptam, quoad tu voles, conservabo.

== &lt;center&gt;VIII. Scr. in castris in agro Mopsuhestiae a. d. VIII. Idus Octobres a.u.c. 703.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.&lt;/center&gt; ==
Etsi, quantum ex tuis litteris intelligere potui, videbam te hanc epistulam, cum ad urbem esses, lecturum refrigerato iam levissimo sermone hominum provincialium, tamen, cum tu tam multis verbis ad me de improborum oratione scripsisses, faciendum mihi putavi, ut tuis litteris brevi responderem. Sed prima duo capita epistulae tuae tacita mihi quodammodo relinquenda sunt; nihil enim habent, quod definitum sit aut certum, nisi me vultu et taciturnitate significasse tibi non esse amicum, idque pro tribunali, cum aliquid ageretur, et nonnullis in conviviis intelligi potuisse. Hoc totum nihil esse possum intelligere; sed, cum sit nihil, ne qui dicatur quidem intelligo: illud quidem scio, meos multos et illustres et ex superiore et ex aequo loco sermones habitos cum tua summa laude et cum magna significatione nostrae familiaritatis ad te vere potuisse deferri. Nam, quod ad legatos attinet, quid a me fieri potuit aut elegantius aut iustius, quam ut sumptus egentissimarum civitatum minuerem sine ulla imminutione dignitatis tuae, praesertim ipsis civitatibus postulantibus? nam mihi totum genus legationum tuo nomine proficiscentium notum non erat. Apameae cum essem, multarum civitatum principes ad me detulerunt sumptus decerni legatis nimis magnos, cum solvendo civitates non essent. Hic ego multa simul cogitavi. Primum te, hominem non solum sapientem, verum etiam, ut nunc loquimur, urbanum, non arbitrabar genere isto legationum delectari, idque me arbitror Synnadis pro tribunali multis verbis disputavisse: primum Ap. Claudium senatui populoque Romano non Midaeensium testimonio—in ea enim civitate mentio facta est—, sed sua sponte esse laudatum; deinde me ita vidisse accidere multis, ut eorum causa legationes Romam venirent, sed iis legationibus non meminisse [me] ullum tempus laudandi ant locum dari; studia mihi eorum placere, quod in te bene merito grati essent, consilium totum videri minime necessarium; si autem vellent declarare in eo officium suum, laudaturum me, si qui suo sumptu functus esset officio, concessurum, si legitimo, non permissurum, si infinito. Quid in me reprehendi potest? nisi quod addis visum esse quibusdam edictum meum quasi consulto ad istas legationes impediendas esse accommodatum. Iam non tam mihi videntur iniuriam facere ii, qui haec disputant, quam si cuius aures ad hanc disputationem patent. Romae composui edictum; nihil addidi, nisi quod, publicani me rogarunt, cum Samum ad me venissent, ut de tuo edicto totidem verbis transferrem in meum. Diligentissime scriptum caput est, quod pertinet ad minuendos sumptus civitatum: quo in capite sunt quaedam nova, salutaria civitatibus, quibus ego magno opere delector; hoc vero, ex quo suspicio nata est me exquisisse aliquid, in quo te offenderem, tralaticium est. Neque enim eram tam desipiens, ut privatae rei causa legari putarem, qui, et tibi non privato et pro re non privata sua, sed publica, non in privato, sed in publico orbis terrae consilio, id est in senatu, ut gratias agerent, mittebantur; neque, cum edixi, ne quis iniussu meo proficisceretur, exclusi eos, qui me in castra et qui trans Taurum persequi non possent; nam id est maxime in tuis litteris irridendum; quid enim erat, quod me persequerentur in castra Taurumve transirent, cum ego Laodicea usque ad Iconium iter ita fecerim, ut me omnium illarum dioecesium, quae cis Taurum sunt, omniumque earum civitatum magistratus legationesque convenirent? nisi forte postea coeperunt legare, quam ego Taurum transgressus sum: quod certe non ita est; cum enim Laodiceae, cum Apameae, cum Synnadis, cum Philomelii, cum Iconii essem, quibus in oppidis omnibus commoratus sum, omnes iam istius generis legationes erant constitutae. Atque hoc tamen te scire volo, me de isto sumptu legationum ant minuendo ant remittendo decrevisse nihil, nisi quod principes civitatum a me postulassent, ne in venditionem tributorum et illam acerbissimam exactionem, quam tu non ignoras, capitum atque ostiorum inducerentur sumptus minime necessarii; ego autem, cum hoc suscepissem non solum iustitia, sed etiam misericordia adductus, ut levarem miseriis perditas civitates et perditas maxime her magistratus suos, non potui in illo sumptu non necessario negligens esse. Tu, si istiusmodi sermones ad te delati de me sunt, non debuisti credere; si autem hoc genere delectaris, ut, quae tibi in mentem veniant, aliis attribuas, genus sermonis inducis in amicitiam minime liberale. Ego, si in provincia de tua fama detrahere umquam cogitassem, non ad generum tuum neque ad libertum Brundisii neque ad praefectum fabrum Corcyrae, quem in locum me venire velles, rettulissem. Quare potes doctissimis hominibus auctoribus, quorum sunt de amicitia gerenda praeclarissime scripti libri, genus hoc totum orationis tollere: &quot;disputabant; ego contra disserebam: dicebant; ego negabam.&quot; An mihi de te nihil esse dictum umquam putas? ne hoc quidem, quod, cum me Laodiceam venire voluisses, Taurum ipse transisti? quod iisdem diebus meus conventus erat Apameae, Synnadae, Philomelii, tuus Tarsi? Non dicam plura, ne, in quo te obiurgem, id ipsum videar imitari: illud dicam, ut sentio: si ista, quae alios loqui dicis, ipse sentis, tua summa culpa est; sin autem alii tecum haec loquuntur, tua tamen, quod audis, culpa nonnulla est. Mea ratio in tota amicitia nostra constans et gravis reperietur; quod si qui me astutiorem fingit, quid potest esse calidius quam, cum te absentem semper defenderim, cum praesertim mihi usu venturum non arbitrarer, ut ego quoque a te absens defendendus essem, nunc committere, ut tu iure optimo me absentem deserere possis? Unum genus excipio sermonis, in quo persaepe aliquid dicitur, quod te putem nolle dici, si aut legatorum tuorum cuipiam aut praefectorum aut tribunorum militum male dicitur: quod tamen ipsum non mehercule adhuc accidit, me audiente ut aut gravius diceretur aut in plures, quam mecum Corcyrae Clodius est locutus, cum in eo genere maxime quereretur te aliorum improbitate minus felicem, fuisse. Hos ego sermones, quod et multi sunt et tuam existimationem, ut ego sentio, non offendunt, lacessivi numquam, sed non valde repressi. Si quis est, qui neminem bona fide in gratiam putet redire posse, non nostram is perfidiam coarguit, sed indicat suam, simulque non de me is peius quam de te existimat; sin autem quem mea instituta in provincia non delectant et quadam dissimilitudine institutorum meorum ac tuorum laedi se putat, cum uterque nostrum recte fecerit, sed non idem uterque secutus sit, hunc ego amicum habere non curo. Liberalitas tua, ut hominis nobilissimi, latius in provincia patuit: nostra si angustior est—etsi de tua prolixa beneficaque natura limavit aliquid posterior annus propter quandam tristitiam temporum—, non debent mirari homines, cum et natura semper ad largiendum ex alieno fuerim restrictior et temporibus, quibus alii moventur, iisdem ego movear, me esse acerbum sibi, ut sim dulcis mihi. De rebus urbanis quod me certiorem fecisti, cum per se mihi gratum fuit, tum quod significasti tibi omnia mea mandata curae fore; in quibus unum illud te praecipue rogo ut cures, ne quid mihi ad hoc negotii aut oneris accedat aut temporis, Hortensiumque, nostrum collegam et familiarem, roges, ut, si umquam mea causa quidquam aut sensit aut fecit, de hac quoque sententia bima decedat, qua mihi nihil potest esse inimicius. De nostris rebus quod scire vis, Tarso Nonis Octobribus ad Amanum versus profecti sumus; haec scripsi postridie eius diei, cum castra haberem in agro Mopsuhestiae. Si quid egero, scribam ad te, neque domum umquam ad me litteras mittam, quin adiungam eas, quas tibi reddi velim. De Parthis quod quaeris, fuisse nullos puto; Arabes qua fuerunt admixto Parthico ornatu, dicuntur omnes revertisse; hostem esse in Syria negant ullum. Tu velim ad me quam saepissime et de tuis rebus scribas et de meis et de omni rei publicae statu, de quo sum sollicitus eo magis, quod ex tuis litteris cognovi Pompeium nostrum in Hispaniam iturum. 

== &lt;center&gt;IX. Scr. Laodiceae mense Februario (inter Idus et VI. Kal. Mart.) a.u.c. 704.&lt;br /&gt;M. CICERO AP. PULCHRO S.&lt;/center&gt; ==
Vix tandem legi litteras dignas Ap. Claudio, plenas humanitatis, officii, diligentiae. Aspectus videlicet urbis tibi tuam pristinam urbanitatem reddidit: nam, quas ex itinere, antequam ex Asia egressus es, ad me litteras misisti, unas de legatis a me prohibitis proficisci, alteras de Appianorum aedificatione impedita, legi perinvitus; itaque conscientia meae constantis erga te voluntatis rescripsi tibi subiratus. Iis vero litteris lectis, quas Philotimo, liberto meo, dedisti, cognovi intellexique in provincia multos fuisse, qui nos, quo animo inter nos sumus, esse nollent, ad urbem vero ut accesseris vel potius ut primum tuos videris, cognosse te ex iis, qua in te absentem fide, qua in omnibus officiis tuendis erga te observantia et constantia fuissem. Itaque quanti illud me aestimare putas, quod est in tuis litteris scriptum, si quid inciderit, quod ad meam dignitatem pertineat, etsi vix fieri possit, tamen te parem mihi gratiam relaturum! tu vero facile facies; nihil est enim, quod studio et benevolentia vel amore potius effici non possit. Ego, etsi et ipse ita iudicabam et fiebam crebro a meis per litteras certior, tamen maximam laetitiam cepi ex tuis litteris de spe minime dubia et plane explorata triumphi tui, neque vero ob eam causam, quo ipse facilius consequerer—nam id quidem 'EpixoÊreion est—, sed mehercule, quod tua dignitas atque amplitudo mihi est ipsa cara per se: quare, quoniam plures tu habes quam ceteri, quos scias in hanc provinciam proficisci, quod te adeunt fere omnes, si quid velis, gratissimum mihi feceris, si ad me, simulatque adeptus eris, quod et tu confidis et ego opto, litteras miseris. Longi subsellii, ut noster Pompeius appellat, iudicatio et mora si quem tibi item unum alterumve diem abstulerit—quid enim potest amplius?—, tua tamen dignitas suum locum obtinebit; sed, si me diligis, si a me diligi vis, ad me litteras, ut quam primum laetitia afficiar, mittito. Et velim, reliquum quod est promissi ac muneris tui, mihi persolvas: cum ipsam cognitionem iuris augurii consequi cupio, tum mehercule tuis incredibiliter studiis erga me muneribusque delector. Quod autem a me tale quiddam desideras, sane mihi considerandum est, quonam te remunerer potissimum genere; nam profecto non est meum, qui in scribendo, ut soles admirari, tantum industriae ponam, committere, ut negligens in scribendo fuisse videar, praesertim cum id non modo negligentis, sed etiam ingrati animi crimen futurum sit. Verum haec videbimus: illud, quod polliceris, velim pro tua fide diligentiaque et pro nostra non instituta, sed iam inveterata amicitia cures et enitare, ut supplicatio nobis quam honorificentissime quam primumque decernatur. Omnino serius misi litteras, quam vellem, in quo cum difficultas navigandi fuit odiosa, tum in ipsum discessum senatus incidisse credo meas litteras; sed id feci adductus auctoritate et consilio tuo, idque a me recte factum puto, quod non statim, ut appellatus imperator sim, sed aliis rebus additis aestivisque confectis litteras miserim. Haec igitur tibi erunt curae, quemadmodum ostendis, meque totum et mea et meos commendatos habebis. 

== &lt;center&gt;X. Scr. Laodiceae mense Maio (inter Kal. et Nonas) a.u.c. 704.&lt;br /&gt;M. CICERO AP. PULCHRO S.&lt;/center&gt; ==
Cum est ad nos allatum de temeritate eorum, qui tibi negotium facesserent, etsi graviter primo nuntio commotus sum, quod nihil tam praeter opinionem meam accidere potuit, tamen, ut me collegi, cetera mihi facillima videbantur, quod et in te ipso maximam spem et in tuis magnam habebam multaque mihi veniebant in mentem, quamobrem istum laborem tibi etiam honori putarem fore; illud plane moleste tuli, quod certissimum et iustissimum triumphum hoc invidorum consilio esse tibi ereptum videbam: quod tu si tanti facies, quanti ego semper iudicavi faciendum esse, facies sapienter et ages victor ex inimicorum dolore triumphum iustissimum; ego enim plane video fore nervis, opibus, sapientia tua, vehementer ut inimicos tuos poeniteat intemperantiae suae. De me tibi sic contestans omnes deos promitto atque confirmo, me pro tua dignitate—malo enim ita dicere, quam pro salute—in hac provincia, cui tu praefuisti, rogando deprecatoris, laborando propinqui, auctoritate cari hominis, ut spero, apud civitates, gravitate imperatoris suscepturum officia atque partes. Omnia volo a me et postules et exspectes: vincam meis officiis cogitationes tuas. Q. Servilius perbreves mihi a te litteras reddidit, quae mihi tamen nimis longae visae sunt, iniuriam enim mihi fieri putabam, cum rogabar. Nollem accidisset tempus, in quo perspicere posses, quanti te, quanti Pompeium, quem unum ex omnibus facio, ut debeo, plurimi, quanti Brutum facerem—quamquam in consuetudine quotidiana perspexisti, sicuti perspicies—; sed, quoniam accidit, si quid a me praetermissum erit, commissum facinus et admissum dedecus confitebor. Pomptinus, qui a te tractatus est praestanti ac singulari fide, cuius tui beneficii sum ego testis, praestat tibi memoriam benevolentiamque, quam debet: qui cum maximis suis rebus coactus a me invitissimo decessisset, tamen, ut vidit interesse tua, conscendens iam navem Epheso Laodiceam revertit. Talia te cum studia videam habiturum esse innumerabilia, plane dubitare non possum, quin tibi amplitudo ista sollicitudo futura sit; si vero effeceris, ut censor creere, et si ita gesseris censuram, ut et debes et potes, non tibi solum, sed tuis omnibus video in perpetuum summo te praesidio futurum. Illud pugna et enitere, ne quid nobis temporis prorogetur, ut, cum hic tibi satisfecerimus, istic quoque nostram in te benevolentiam navare possimus. Quae de hominum atque ordinum omnium erga te studiis scribis ad me, minime mihi miranda et maxime iucunda acciderunt, eademque ad me perscripta sunt a familiaribus meis: itaque capio magnam voluptatem, cum tibi, cuius mihi amicitia non solum ampla, sed etiam iucunda est, ea tribui, quae debeantur, tum vero remanere etiam nunc in civitate nostra studia prope omnium consensu erga fortes et industrios viros, quae mihi ipsi una semper tributa merces est laborum et vigiliarum mearum; illud vero mihi permirum accidit, tantam temeritatem fuisse in eo adolescente, cuius ego salutem duobus capitis iudiciis summa contentione defendi, ut tuis inimicitiis suscipiendis oblivisceretur patroni omnium fortunarum ac rationum suarum, praesertim cum tu omnibus vel ornamentis vel praesidiis redundares, ipsi, ut levissime dicam, multa deessent. Cuius sermo stultus et puerilis erat iam ante ad me a M. Caelio, familiari nostro, perscriptus; de quo item sermone multa scripta sunt abs te. Ego autem citius cum eo, qui tuas inimicitias suscepisset, veterem coniunctionem diremissem, quam novam conciliassem; neque enim de meo erga te studio dubitare debes, neque id est obscurum cuiquam in provincia nec Romae fuit. Sed tamen significatur in tuis litteris suspicio quaedam et dubitatio tua, de qua alienum tempus est mihi tecum expostulandi, purgandi autem mei necessarium. Ubi enim ego cuiquam legationi fui impedimento, quo minus Romam ad laudem tuam mitteretur? aut in quo potui, si te palam odissem, minus, quod tibi obesset, facere, si clam, magis aperte inimicus esse? Quod si essem ea perfidia, qua sunt ii, qui in nos haec conferunt, tamen ea stultitia certe non fuissem, ut aut in obscuro odio apertas inimicitias aut, in quo tibi nihil nocerem, summam ostenderem voluntatem nocendi. Ad me adire quosdam memini, nimirum ex Epicteto, qui dicerent nimis magnos sumptus legatis decerni: quibus ego non tam imperavi quam censui sumptus legates quam maxime ad legem Corneliam decernendos, atque in eo ipso me non perseverasse testes sunt rationes civitatum, in quibus, quantum quaeque voluit, legatis tuis datum induxit; te autem quibus mendaciis homines levissimi onerarunt! non modo sublatos sumptus, sed etiam a procuratoribus eorum, qui iam profecti essent, repetitos et ablatos, eamque causam multis omnino non eundi fuisse. Quererer tecum atque expostularem, ni, ut supra scripsi, purgare me tibi hoc tuo tempore quam accusare te mallem idque putarem esse rectius. Itaque nihil de te, quod credideris; de me, quamobrem non debueris credere, pauca dicam: nam, si me virum bonum, si dignum iis studiis eaque doctrina, cui me a pueritia dedi, si satis magni animi, non minimi consilii in maximis rebus perspectum habes, nihil in me non modo perfidiosum et insidiosum et fallax in amicitia, sed ne humile quidem aut ieiunum debes agnoscere; sin autem me astutum et occultum libet fingere, quid est, quod minus cadere in eiusmodi naturam possit quam aut florentissimi hominis aspernari benevolentiam aut eius existimationem oppugnare in provincia, cuius laudem domi defenderis, aut in ea re animum ostendere inimicum, in qua nihil obsis, aut id eligere ad perfidiam, quod ad indicandum odium apertissimum sit, ad nocendum levissimum? Quid erat autem, cur ego in te tam implacabilis essem, cum te ex fratre meo ne tunc quidem, cum tibi prope necesse esset eas agere partes, inimicum mihi fuisse cognossem? Cum vero reditum nostrum in gratiam uterque expetisset, quid in consulatu tuo frustra mecum egisti, quod me aut facere aut sentire voluisses? quid mihi mandasti, cum te Puteolos prosequerer, in quo non exspectationem tuam diligentia mea vicerim? Quod si id est maxime astuti, omnia ad suam utilitatem referre, quid mihi tandem erat utilius, quid commodis meis aptius, quam hominis nobilissimi atque honoratissimi coniunctio, cuius opes ingenium, liberi affines propinqui mihi magno vel ornamento vel praesidio esse possent? quae tamen ego omnia in expetenda amicitia tua non astutia quadam, sed aliqua potius sapientia secutus sum. Quid? illa vincula, quibus quidem libentissime astringor, quanta sunt! studiorum similitudo, suavitas consuetudinis, delectatio vitae atque victus, sermonis societas, litterae interiores. Atque haec domestica: quid illa tandem popularia? reditus illustris in gratiam, in quo ne per imprudentiam quidem errari potest sine suspicione perfidiae, amplissimi sacerdotii collegium, in quo non modo amicitiam violari apud maiores nostros fas non erat, sed ne cooptari quidem sacerdotem licebat, qui cuiquam ex collegio esset inimicus. Quae ut omittam tam multa atque tanta, quis umquam tanti quemquam fecit aut facere potuit ant debuit, quanti ego Cn. Pompeium, socerum tuae filiae? Etenim, si merita valent, patriam, liberos, salutem, dignitatem, memet ipsum mihi per illum restitutum puto; si consuetudinis iucunditas, quae fuit umquam amicitia consularium in nostra civitate coniunctior? si illa amoris atque officii signa, quid mihi ille non commisit? quid non mecum communicavit? quid de se in senatu, cum ipse abesset, per quemquam agi maluit? quibus ille me rebus non ornatum esse voluit amplissime? qua denique ille facilitate, qua humanitate tulit contentionem meam pro Milone adversante interdum actionibus suis? quo studio providit, ne quae me illius temporis invidia attingeret, cum me consilio, cum auctoritate, cum armis denique texit suis? Quibus quidem temporibus haec in eo gravitas, haec animi altitudo fuit, non modo ut Phrygi alicui aut Lycaoni, quod tu in legatis fecisti, sed ne summorum quidem hominum malevolis de me sermonibus crederet. Huius igitur filius cum sit gener tuus cumque praeter hanc coniunctionem affinitatis, quam sis Cn. Pompeio carus quamque iucundus, intelligam, quo tandem animo in te esse debeo? cum praesertim eas ad me litteras is miserit, quibus, etiamsi tibi, cui sum amicissimus, hostis essem, placarer tamen totumque me ad eius viri ita de me meriti voluntatem nutumque converterem. Sed haec hactenus; pluribus enim etiam fortasse verbis, quam necesse fuit, scripta sunt: nunc ea, quae a me profecta quaeque instituta sunt, cognosce. * * * * atque haec agimus et agemus magis pro dignitate quam pro periculo tuo; te enim, ut spero, propediem censorem audiemus, cuius magistratus officia, quae sunt maximi animi summique consilii, tibi diligentius et accuratius quam haec, quae nos de te agimus, cogitanda esse censeo. 

== &lt;center&gt;XI. Scr. in castris ad Pyramum mense Iunio (post Nonas) a.u.c. 704.&lt;br /&gt;M. CICERO AP. PULCHRO, ut spero, CENSORI S. D.&lt;/center&gt; ==
Cum essem in castris ad fluvium Pyramum, redditae mihi sunt uno tempore a te epistulae duae, quas ad me Q. Servilius Tarso miserat: earum in altera dies erat ascriptus Nonarum Aprilium; in altera, quae mihi recentior videbatur, dies non erat. Respondebo igitur superiori prius, in qua scribis ad me de absolutione maiestatis. De qua etsi permulto ante certior factus eram litteris, nuntiis, fama denique ipsa—nihil enim fuit clarius, non quo quisquam aliter putasset, sed nihil de insignibus ad laudem viris obscure nuntiari solet—, tamen eadem illa laetiora fecerunt mihi tuae litterae, non solum quia planius loquebantur et uberius quam vulgi sermo, sed etiam quia magis videbar tibi gratulari, cum de te ex te ipso audiebam. Complexus igitur sum cogitatione te absentem; epistulam vero osculatus, etiam ipse mihi gratulatus sum; quae enim a cuncto populo, a senatu, a iudicibus ingenio, industriae, virtuti tribuuntur, quia mihi ipse assentor fortasse, cum ea esse in me fingo, mihi quoque ipsi tribui puto. Nec tam gloriosum exitum tui iudicii exstitisse, sed tam pravam inimicorum tuorum mentem fuisse mirabar. &quot;De ambitu vero, quid interest,&quot; inquies, &quot;an de maiestate?&quot; ad rem nihil; alterum enim non attigisti, alteram auxisti; verumtamen ea est maiestas, ut Sulla voluit, ut in quemvis impune declamari liceret, ambitus vero ita apertam vim habet, ut aut accusetur improbe aut defendatur; qui enim facta aut non facta largitio ignorari potest? tuorum autem honorum cursus cui suspectus umquam fuit? Me miserum, qui non affuerim! quos ego risus excitassem! Sed de maiestatis iudicio duo mihi illa ex tuis litteris iucundissima fuerunt: unum, quod te ab ipsa re publica defensum scribis, quae quidem etiam in summa bonorum et fortium civium copia tueri tales viros deberet, nunc vero eo magis, quod tanta penuria est in omni vel honoris vel aetatis gradu, ut tam orba civitas tales tutores complecti debeat; alterum, quod Pompeii et Bruti fidem benevolentiamque mirifice laudas: laetor virtute et officio cum tuorum necessariorum, meorum amicissimorum, tum alterius omnium saeculorum et gentium principis, alterius iam pridem iuventutis, celeriter, ut spero, civitatis. De mercenariis testibus a suis civitatibus notandis, nisi iam factum aliquid est per Flaccum, fiet a me, cum per Asiam decedam. Nunc ad alteram epistulam venio. Quod ad me quasi formam communium temporum et totius rei publicae misisti expressam, prudentia litterarum tuarum valde mihi est grata—video enim et pericula leviora, quam timebam, et maiora praesidia, si quidem, ut scribis, omnes vires civitatis se ad Pompeii ductum applicaverunt—tuumque simul promptum animum et alacrem perspexi ad defendendam rem publicam, mirificamque cepi voluptatem ex hac tua diligentia, quod in summis tuis occupationibus mihi tamen rei publica statum per te notum esse voluisti: nam augurales libros ad commune utriusque nostrum otium serva; ego enim, a te cum tua promissa per litteras flagitabam, ad urbem te otiosissimum esse arbitrabar, nunc tamen, ut ipse polliceris, pro auguralibus libris orationes tuas confectas omnes exspectabo. D. Tullius, cui mandata ad me dedisti, non convenerat me; nec erat iam quisquam mecum tuorum praeter omnes meos, qui sunt omnes tui. Stomachosiores meas litteras quas dicas esse, non intelligo: bis ad te scripsi me purgans diligenter, te leviter accusans in eo, quod de me cito credidisses: quod genus querelae mihi quidem videbatur esse amici; sin tibi displicet, non utar eo posthac. Sed, si, ut scribis, eae litterae non fuerunt disertae, scito meas non fuisse; ut enim Aristarchus Homeri versum negat, quem non probat, sic tu—libet enim mihi iocari—, quod disertum non erit, ne putaris meum. Vale et in censura—si iam es censor, ut spero—de proavo multum cogitato tuo. 

== &lt;center&gt;XII. Scr. Sidae a. d. III. Nonas Sextiles a.u.c. 704.&lt;br /&gt;M. CICERO AP. PULCHRO S.&lt;/center&gt; ==
Gratulabor tibi prius—ita enim rerum ordo postulat—, deinde ad me convertar. Ego vero vehementer gratulor de iudicio ambitus, neque id, quod nemini dubium fuit, absolutum esse te, sed illud, quod, quo melior civis, quo vir clarior, quo fortior amicus es quoque plura virtutis, industriae ornamenta in te sunt, eo mirandum est magis, nullam ne in tabellae quidem latebra fuisse absconditam malevolentiam, quae te impugnare auderet: non horum temporum, non horum hominum atque morum negotium; nihil iam sum pridem admiratus magis. De me autem, suscipe paullisper meas partes et eum te esse finge, qui sum ego: si facile inveneris, quid dicas, noli ignoscere haesitationi meae. Ego vero velim mihi Tulliaeque meae, sicut tu amicissime et suavissime optas, prospere evenire ea, quae me insciente facta sunt a meis; sed ita cecidisse, ut agerentur eo tempore, spero omnino cum aliqua felicitate et opto, verumtamen plus me in hac spe tua sapientia et humanitas consolatur quam opportunitas temporis: itaque, quemadmodum expediam exitum huius institutae orationis, non reperio; neque enim tristius dicere quidquam debeo ea de re, quam tu ipse ominibus optimis rosequeris, neque non me tamen mordet aliquid. In quo unum non vereor, ne tu parum perspicias ea, quae gesta sunt, ab aliis esse gesta, quibus ego ita mandaram, ut, cum tam longe afuturus essem, ad me ne referrent, agerent, quod probassent. In hoc autem mihi illud occurrit: &quot;quid tu igitur, si affuisses?&quot; rem probassem, de tempore, nihil te invito, nihil sine consilio egissem tuo. Vides sudare me iamdudum laborantem, quomodo ea tuear, quae mihi tuenda sunt, ut te non offendam: leva me igitur hoc onere; numquam enim mihi videor tractasse causam difficiliorem. Sic habeto tamen: nisi iam tunc omnia negotia cum summa tua dignitate diligentissime confecissem, tametsi nihil videbatur ad meum erga te pristinum studium addi posse, tamen hac mihi affinitate nuntiata non maiore equidem studio, sed acrius, apertius, significantius dignitatem tuam defendissem. Decedenti mihi et iam imperio annuo terminato ante d. III. Nonas Sext., cum ad Sidam navi accederem et mecum Q. Servilius esset, litterae a meis sunt redditae: dixi statim Servilio—etenim videbatur esse commotus—, ut omnia a me maiora exspectaret; quid multa? benevolentior tibi, quam fui, nihilo sum factus, diligentior ad declarandam benevolentiam multo; nam, ut vetus nostra simultas antea stimulabat me, ut caverem, ne cui suspicionem ficte reconciliatae gratiae darem, sic affinitas nova nunc curam mihi affert cavendi, ne quid de summo meo erga te amore detractum esse videatur. 

== &lt;center&gt;XIII. Scr. in Asia mense Septembri a.u.c. 704.&lt;br /&gt;M. CICERO AP. PULCHRO S.&lt;/center&gt; ==
Quasi divinarem tali in officio fore mihi aliquando expetendum studium tuum, sic, cum de tuis rebus gestis agebatur, inserviebam honori tuo; dicam tamen vere: plus, quam acceperas, reddidisti; quis enim ad me non perscripsit te non solum auctoritate, oratione, sententia tua, quibus ego a tali viro contentus eram, sed etiam opera consilio, domum veniendo conveniendis meis nullum onus officii cuiquam reliquum fecisse? Haec mihi ampliora multo sunt quam illa ipsa, propter quae haec laborantur; insignia enim virtutis multi etiam sine virtute assecuti sunt, talium virorum tanta studia assequi sola virtus potest. Itaque mihi propono fructum amicitiae nostrae ipsam amicitiam, qua nihil est uberius, praesertim in iis studiis, quibus uterque nostrum devinctus est; nam tibi me profiteor et in re publica socium, de qua idem sentimus, et in quotidiana vita coniunctum, quam his artibus studiisque colimus. Vellem ita fortuna tulisset, ut, quanti ego omnes tuos facio, tanti tu meos facere posses, quod tamen ipsum nescio qua permotus animi divinatione non despero. Sed hoc nihil ad te; nostrum est onus. Illud velim sic habeas, quod intelliges, hac re novata additum potius aliquid ad meum erga te studium, quo nihil videbatur addi posse, quam quidquam esse detractum. Cum haec scribebam, censorem iam te esse sperabam: eo brevior est epistula et, ut adversus magistrum morum, modestior.

&lt;/div&gt;
{{finis}}</text>
      <sha1>k5pnrinox9s6l7yxs5lix0po2r6rada</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269514</id>
      <parentid>269471</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T21:39:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47351" sha1="5bupq4bbipu676eesl0lqttvh80vgkn" xml:space="preserve">{{TextQuality|75%}}
{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus=Liber III&lt;br&gt;Ad Ap. Claudium Pulchrum.
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}

&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;

{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte a.u.c. 702.&lt;br&gt;CICERO APPIO IMP. S. D.}}
Si ipsa res publica tibi narrare posset, quomodo sese haberet, non facilius ex ea cognoscere posses, quam ex liberto tuo Phania: ita est homo non modo prudens, verum etiam, quod iuvet, curiosus; quapropter ille tibi omnia explanabit, id enim mihi et ad brevitatem est aptius et ad reliquas res providentius. De mea autem benevolentia erga te, etsi potes ex eodem Phania cognoscere, tamen videnter, etiam aliquae meae partes: sic enim tibi persuade, carissimum te mihi esse cum propter multas suavitates ingenii, officii, humanitatis tuae, tum quod ex tuis litteris et ex multorum sermonibus intelligo omnia, quae a me profecta sunt in te, tibi accidisse gratissima; quod cum ita sit, perficiam profecto, ut longi temporis usuram, qua caruimus intermissa nostra consuetudine, et gratia et crebritate et magnitudine officiorum meorum sarciam, idque me, quoniam tu ita vis, puto non invita Minerva esse facturum, quam quidem ego, si forte de tuis sumpsero, non solum Pallãda, sed etiam ÉAppiãda nominabo. Cilix, libertus tuus, antea mihi minus fuit notus; sed, ut mihi reddidit a te litteras plenas et amoris et officii, mirifice ipse suo sermone subsecutus est humanitatem litterarum tuarum: iucunda mihi eius oratio fuit, cum de animo tuo, de sermonibus, quos de me haberes quotidie, mini narraret; quid quaeris? biduo factus est mihi familiaris, ita tamen, ut Phaniam valde sim desideraturus, quem cum Romam remittes, quod, ut putabamus, celeriter eras facturus, omnibus ei de rebus, quas agi, quas curari a me voles, mandata des velim. L. Valerium iureconsultum valde tibi commendo, sed ita etiam, si non est iure consultus, melius enim ei cavere volo, quam ipse aliis solet. Valde hominem diligo: est ex meis domesticis atque intimis familiaribus. Omnino tibi agit gratias, sed idem scribit meas litteras maximum apud te pondus habituras: id eum ne fallat, etiam atque etiam rogo. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ineunte a.u.c. 703 (ante Non. Maias).&lt;br&gt;M. CICERO PROCOS. S. D. APPIO PULCHRO IMP.}}
Cum et contra voluntatem meam et praetor opinionem accidisset, ut mihi cum imperio in provinciam proficisci necesse esset, in multis et variis molestiis cogitationibusque meis haec una consolatio occurrebat, quod neque tibi amicior, quam ego sum, quisquam posset succedere neque ego ab ullo provinciam accipere, qui mallet eam quam maxime mihi aptam explicatamque tradere; quod si tu quoque eandem de mea voluntate erga te spem habes, ea te profecto numquam fallet. A te maximo opere pro nostra summa coniunctione tuaque singulari humanitate etiam atque etiam quaeso et peto, ut, quibuscumque rebus poteris— poteris autem plurimis—, prospicias et consulas rationibus meis. Vides ex senatus consulto provinciam esse habendam: si eam, quod eius facere potueris, quam expeditissimam mihi tradideris, facilior erit mihi quasi decursus mei temporis. Quid in eo genere efficere possis, tui consilii est: ego te, quod tibi veniet in mentem mea interesse, valde rogo. Pluribus verbis ad te scriberem, si aut tua humanitas longiorem orationem exspectaret aut id fieri nostra amicitia pateretur aut res verba desideraret ac non pro se ipsa loqueretur: hoc velim tibi persuadeas, si rationibus meis provisum a te esse intellexero, magnam te ex eo et perpetuam voluptatem esse capturum.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii exeunte mense Maio a.u.c. 703.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.}}
A. d. XI. Kalendas Iunias Brundisium cum venissem, Q. Fabius Virgilianus, legatus tuus, mihi praesto fuit eaque me ex tuis mandatis monuit, quae non mihi, ad quem pertinebant, sed universo senatui venerant in mentem, praesidio firmiore opus esse ad istam provinciam; censebant enim omnes fere, ut in Italia supplementum meis et Bibuli legionibus scriberetur: id cum Sulpicius consul passurum se negaret, multa nos quidem questi sumus, sed tantus consensus senatus fuit, ut mature proficisceremur, parendum ut fuerit, itaque fecimus. Nunc, quod a te petii litteris iis, quas Romae tabellariis tuis dedi, velim tibi curae sit, ut, quae successori coniunctissimo et amicissimo commodare potest is, qui provinciam tradit, ut ea pro nostra consociatissima voluntate cura ac diligentia tua complectare, ut omnes intelligant nec me benevolentiori cuiquam succedere nec te amiciori potuisse provinciam tradere. Ex iis litteris, quarum ad me exemplum misisti, quas in senatu recitari voluisti, sic intellexeram, permultos a te milites esse dimissos; sed mihi Fabius idem demonstravit te id cogitasse facere, sed, cum ipse a te discederet, integrum militum numerum fuisse: id si ita est, pergratum mihi feceris, si istas exiguas copias, quas habuisti, quam minime imminueris; qua de re senatus consulta quae facta sunt, ad te missa esse arbitror. Equidem pro eo, quanti te facio, quidquid feceris, approbabo, sed te quoque confido ea facturum, quae mihi intelliges maxime esse accommodata. Ego C. Pomptinum, legatum meum, Brundisii exspectabam eumque ante Kalendas Iunias Brundisium venturum arbitrabar; qui cum venerit, quae primum navigandi nobis facultas data erit, utemur. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii Nonis Iuniis a.u.c. 703.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.}}
Pridie Nonas Iunias, cum essem Brundisii, litteras tuas accepi, quibus erat scriptum te L. Clodio mandasse, quae illum mecum loqui velles: eum sane exspectabam, ut ea, quae a te afferret, quam primum cognoscerem. Meum studium erga te et officium, tametsi multis iam rebus spero tibi esse cognitum, tamen in iis maxime declarabo, quibus plurimum significare potuero tuam mihi existimationem et dignitatem carissimam esse. Mihi et Q. Fabius Virgilianus et C. Flaccus L. f. et diligentissime M. Octavius Cn. f. demonstravit me a te plurimi fieri; quod egomet multis argumentis iam antea iudicarum maximeque illo libro augurali, quem ad me amantissime scriptum suavissimum misisti. Mea in te omnia summae necessitudinis officia constabunt; nam cum te ipsum, ex quo tempore tu me diligere coepisti, quotidie pluris feci, tum accesserunt etiam coniunctiones necessariorum tuorum—duo enim duarum aetatum plurimi facio, Cn. Pompeium, filiae tuae socerum, et M. Brutum, generum tuum—collegiique coniunctio, praesertim tam honorifice a te approbata, non mediocre vinculum mihi quidem attulisse videtur ad voluntates nostras copulandas. Sed et, si Clodium convenero, ex illius sermone ad te scribam plura et ipse operam dabo te ut quam primum videam. Quod scribis tibi manendi causam eam fuisse, ut me convenires, id mihi, ne mentiar, est gratum. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|V.}}}}&lt;br&gt;Scr. Trallibus a. d. VI. Kal. Sext. a.u.c. 703.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.}}
Tralles veni a. d. VI. Kal. Sextilis. Ibi mihi praesto fuit L. Lucillius cum litteris mandatisque tuis; quo quidem hominem neminem potuisti nec mihi amiciorem nec, ut arbitror, ad ea cognoscenda, quae scire volebam, aptiorem prudentioremve mittere; ego autem et tuas litteras legi libenter et audivi Lucillium diligenter. Nunc, quoniam et tu ita sentis—scribis enim, quae de nostris officiis ego ad te scripserim, etsi tibi iucunda fuerint, tamen, quoniam ex alto repetita sint, non necessaria te putasse—et re vera confirmata amicitia et perspecta fide commemoratio officiorum supervacanea est, eam partem orationis praetermittam; tibi tamen agam, ut debeo, gratias, animadverti enim et didici ex tuis litteris te omnibus in rebus habuisse rationem, ut mihi consuleres praestitueresque et praeparares quodammodo omnia, quo mea ratio facilior et solutior esse posset. Hoc tuum officium cum mihi gratissimum esse dicam, sequitur illud, ut te existimare velim mihi magnae curae fore atque esse iam, primum ut ipse tu tuique omnes, deinde ut etiam reliqui scire possint me tibi esse amicissimum; quod quibus adhuc non satis est perspectum, ii mihi nolle magis nos hoc amino esse quam non intelligere videntur; sed profecto intelligent, neque enim obscuris personis nec parvis in causis res agetur. Sed haec fieri melius quam dici aut scribi volo. Quod itinerum meorum ratio te nonnullam in dubitationem videtur adducere, visurusne me sis in provincia, ea res sic se habet: Brundisii cum loquerer cum Phania, liberto tuo, veni in eum sermonem, ut dicerem me libenter ad eam partem provinciae primum esse venturum, quo to maxime velle arbitraretur; tunc mihi ille dixit, quod classe tu velles decedere, per fore accommodatum tibi, si ad illam maritimam partem provinciae navibus accessissem; dixi me esse facturum, itaque fecissem, nisi mihi L. Clodius noster Corcyrae dixisset minime id esse faciendum; te Laodiceae fore ad meum adventum: erat id mihi multo brevius multoque commodius, cum praesertim te ita malle arbitrarer; tua ratio postea est commutata. Nunc quid fieri possit, tu facillime statues; ego tibi meum consilium exponam: pr. Kalendas Sextiles puto me Laodiceae fore; perpaucos dies, dum pecunia accipitur, quae mihi ex publica permutatione debetur, commorabor; deinde iter faciam ad exercitum, ut circiter Idus Sextiles putem me ad Iconium fore. Sed, si quid nunc me fallit in scribendo—procul enim aberam ab re ipsa et a locis—, simul ac progredi coepero, quam celerrime potero et quam creberrimis litteris faciam ut tibi nota sit omnis ratio dierum atque itinerum meorum. Oneris tibi imponere nec audeo quidquam nec debeo; sed, quod commodo tuo fieri possit, utriusque nostrum magni interest, ut te videam ante, quam decedas: quam facultatem si quis casus eripuerit, mea tamen in te omnia officia constabunt non secus ac si te vidissem; tibi de nostris rebus nihil sum ante mandaturus per litteras, quam desperaro coram me tecum agere posse. Quod te a Scaevola petisse dicis, ut, dum tu abesses, ante adventum meum provincia, praeesset, eum ego Ephesi vidi fuitque mecum familiariter triduum illud, quod ego Ephesi commoratus sum, nec ex eo quidquam audivi, quod sibi a te mandatum diceret. Ac sane vellem potuisset obsequi voluntati tuae; non enim arbitror noluisse. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VI.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris ad Iconium pr. Kal. Sept. a. u. c. 703.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.}}
Cum meum factum cum tuo comparo, etsi non magis mihi faveo in nostra amicitia tuenda quam tibi, tamen multo magis meo facto delector quam tuo. Ego enim Brundisii quaesivi ex Phania, cuius mihi videbar et fidelitatem erga to perspexisse et nosse locum, quem apud te is teneret, quam in partem provinciae maxime putaret te velle ut in succedendo primum venirem; cum ille mihi respondisset nihil me tibi gratius facere posse, quam si ad Sidam navigassem, etsi minus dignitatis habebat ille adventus et ad multas res mihi minus erat aptus, tamen ita me dixi esse facturum. Idem ego; cum L. Clodium Corcyrae convenissem, hominem ita tibi coniunctum, ut mihi, cum illo cum loquerer, tecum loqui viderer, dixi ei me ita facturum esse, ut in eam partem, quam Phania rogasset, primum venirem; tunc ille, mihi cum gratias egisset, magno opere a me petivit, ut Laodiceam protinus irem; te in prima provincia velle esse, ut quam primum decederes; quin, nisi ego successor essem, quem tu cuperes videre, te antea, quam tibi successum esset, decessurum fuisse—quod quidem erat consentaneum cum iis litteris, quas ego Romae acceperam, ex quibus perspexisse mihi videbar, quam festinares decedere—; respondi Clodio me ita esse facturum ac multo quidem libentius, quam si illud esset faciendum, quod promiseram Phaniae: itaque et consilium mutavi et ad te statim mea manu scriptas litteras misi, quas quidem ex tuis litteris intellexi satis mature ad te esse perlatas. Hoc ego meo facto valde detector, nihil enim potuit fieri amantius; considera nunc vicissim tuum: non modo ibi non fuisti, ubi me quam primum videre posses, sed eo discessisti, quo ego te ne persequi quidem possem triginta diebus, qui tibi ad decedendum lege, ut opinor, Cornelia constituti essent, ut tuum factum iis, qui, quo animo inter nos simus, ignorant, alieni hominis, ut levissime dicam, et fugientis congressum, meum vero coniunctissimi et amicissimi esse videatur. Ac mihi tamen, antequam in provinciam veni, redditae sunt a te litterae, quibus etsi te Tarsum proficisci demonstrabas, tamen mihi non dubiam spem mei conveniendi afferebas, cum interea, credo equidem, malevoli homines—late enim patet hoc vitium et est in multis—. sed tamen probabilem materiem nacti sermonis ignari meae constantiae conabantur alienare a te voluntatem meam, qui te forum Tarsi agere, statuere multa, decernere, iudicare dicerent, quam posses iam suspicari tibi esse successum, quae ne ab iis quidem fieri solerent, qui brevi tempore sibi succedi putarent. Horum ego sermone non movebar, quin etiam, credas mihi velim, si quid tu ageres, levari me putabam molestia et ex annua provincia, quae mihi longa videretur, prope iam undecim mensum provinciam factam esse gaudebam, si absenti mihi unius mensis labor detractus esset: illud, vere dicam, me movet, in tanta militum paucitate abesse tres cohortes, quae sint plenissimae, nec me scire ubi sint; molestissime autem fero, quod, te ubi visurus sim, nescio, eoque ad te tardius scripsi, quod quotidie te ipsum exspectabam, cum interea ne litteras quidem ullas accepi, quae me docerent, quid ageres aut ubi te visurus essem. Itaque virum fortem mihique in primis probatum, D. Antonium, praefectum evocatorum, misi ad te, cui, si tibi videretur, cohortes traderes, ut, dum tempus anni esset idoneum, aliquid negotii gerere possem: in quo, tuo consilio ut me sperarem esse usurum, et amicitia nostra et litterae tuae fecerant, quod ne nunc quidem despero; sed plane, quando aut ubi te visurus sim, nisi ad me scripseris, ne suspicari quidem possum. Ego, ut me tibi amicissimum esse et aequi et iniqui intelligant, curabo: de tuo in me animo iniquis secus existimandi videris nonnihil loci dedisse; id si correxeris, mihi valde gratum erit. Et, ut habere rationem possis, quo loco me salva lege Cornelia convenias, ego in provinciam veni pridie Kalendas Sextiles, iter in Ciliciam facio per Cappadociam, castra movi ab Iconio pridie Kalendas Septembres. Nunc tu et ex diebus et ex ratione itineris, si putabis me esse conveniendum, constitues, quo loco id commodissime fieri possit et quo die. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Laodiceae circiter Id. Februarias a.u.c. 704.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.}}
Pluribus verbis ad te scribam, cum plus otii nactus ero: haec scripsi subito, cum Bruti pueri Laodiceae me convenissent et se Romam properare dixissent; itaque nullas iis praeterquam ad te et ad Brutum dedi litteras. Legati Appiani mihi volumen a te plenum querelae iniquissimae reddiderunt, quod eorum aedificationem litteris meis impedissem; eadem autem epistula petebas, ut eos quam primum, ne in hiemem inciderent, ad facultatem aedificandi liberarem, et simul peracute querebare, quod eos tributa exigere vetarem, priusquam ego re cognita permisissem; genus enim quoddam fuisse impediendi, cum ego cognoscere non possem, nisi cum ad hiemem me ex Cilicia recepissem. Ad omnia accipe et cognosce aequitatem expostulationis tuae: primum, cum ad me aditum esset ab iis, qui dicerent a se intolerabilia tributa exigi, quid habuit iniquitatis me scribere, ne facerent, antequam ego rem causamque cognossem? Non poteram, credo, ante hiemem; sic enim scribis: quasi vero ad cognoscendum ego ad illos, non illi ad me venire debuerint. &quot;Tam longe?&quot; inquis. Quid? cum dabas iis litteras, per quas mecum agebas, ne eos impedirem, quo minus ante hiemem aedificarent, non eos ad me venturos arbitrabare? tametsi id quidem fecerunt ridicule; quas enim litteras afferebant, ut opus aestate facere possent, eas mihi post brumam reddiderunt. Sed scito et multo plures esse, qui de tributis recusent, quam qui exigi velint, et me tamen, quod te velle existimem, esse facturum. De Appianis hactenus. A Pausania, Lentuli liberto, accenseo meo, audivi, cum diceret te secum esse questum, quod tibi obviam non prodissem. Scilicet contempsi te, nec potest fieri me quidquam superbius! cum puer tuus ad me secunda fere vigilia venisset isque te ante lucem Iconium mihi venturum nuntiasset, incertumque, utra via, cum essent duae, altera Varronem, tuum familiarissimum, altera Q. Leptam, praefectum fabrum meum, tibi obviam misi. Mandavi utrique eorum, ut ante ad me excurrerent, ut tibi obviam prodire possem: currens Lepta venit mihique nuntiavit te iam castra praetergressum esse; confestim Iconium veni; cetera iam tibi nota sunt. An ego tibi obviam non prodirem, primum Ap. Claudio, deinde imperatori, deinde more maiorum, deinde, quod caput est, amico? qui in isto genere multo etiam ambitiosius facere soleam, quam honos meus et dignitas postulat. Sed haec hactenus: illud idem Pausania dicebat te dixisse: &quot;quid? Appius Lentulo, Lentulus Ampio processit obviam, Cicero Appio noluit?&quot; Quaeso, etiamne tu has ineptias, homo mea sententia summa prudentia, multa etiam doctrina, plurimo rerum usu, addo urbanitatem, quae est virtus, ut Stoici rectissime putant? ullam Appietatem aut Lentulitatem valere apud me plus quam ornamenta virtutis existimas? Cum ea consecutus nondum eram, quae sunt hominum opinionibus amplissima, tamen ista vestra nomina numquam sum admiratus; viros eos, qui ea vobis reliquissent, magnos arbitrabar: postea vero quam ita et cepi et gessi maxima imperia, ut mihi nihil neque ad honorem neque ad gloriam acquirendum putarem, superiorem quidem numquam, sed parem vobis me speravi esse factum. Nec mehercule aliter vidi existimare vel Cn. Pompeium, quem omnibus, qui umquam fuerunt, vel P. Lentulum, quem mihi ipsi antepono: tu si aliter existimas, nihil errabis, si paullo diligentius, ut, quid sit eugeneia, quid sit nobilitas, intelligas, Athenodorus, Sandonis filius, quid de his rebus dicat, attenderis. Sed, ut ad rem redeam, me tibi non amicum modo, verum etiam amicissimum existimes velim: profecto omnibus officiis meis efficiam, ut ita esse vere possis iudicare. Tu autem si id agis, ut minus mea causa, dum ego absim, debere videaris, quam ego tua laborarim, libero te ista cura: 

''par' emoige kai alloi&lt;br/&gt;hoi ke me timêsousi, malista de mêtieta Zeus.'' 

Si autem natura es philaitios, illud non perficies quo minus tua causa velim, hoc assequere, ut, quam in partem tu accipias, minus laborem. Haec ad te scripsi liberius fretus conscientia officii mei benevolentiaeque, quam a me certo iudicio susceptam, quoad tu voles, conservabo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris in agro Mopsuhestiae a. d. VIII. Idus Octobres a.u.c. 703.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. AP. PULCHRO.}}
Etsi, quantum ex tuis litteris intelligere potui, videbam te hanc epistulam, cum ad urbem esses, lecturum refrigerato iam levissimo sermone hominum provincialium, tamen, cum tu tam multis verbis ad me de improborum oratione scripsisses, faciendum mihi putavi, ut tuis litteris brevi responderem. Sed prima duo capita epistulae tuae tacita mihi quodammodo relinquenda sunt; nihil enim habent, quod definitum sit aut certum, nisi me vultu et taciturnitate significasse tibi non esse amicum, idque pro tribunali, cum aliquid ageretur, et nonnullis in conviviis intelligi potuisse. Hoc totum nihil esse possum intelligere; sed, cum sit nihil, ne qui dicatur quidem intelligo: illud quidem scio, meos multos et illustres et ex superiore et ex aequo loco sermones habitos cum tua summa laude et cum magna significatione nostrae familiaritatis ad te vere potuisse deferri. Nam, quod ad legatos attinet, quid a me fieri potuit aut elegantius aut iustius, quam ut sumptus egentissimarum civitatum minuerem sine ulla imminutione dignitatis tuae, praesertim ipsis civitatibus postulantibus? nam mihi totum genus legationum tuo nomine proficiscentium notum non erat. Apameae cum essem, multarum civitatum principes ad me detulerunt sumptus decerni legatis nimis magnos, cum solvendo civitates non essent. Hic ego multa simul cogitavi. Primum te, hominem non solum sapientem, verum etiam, ut nunc loquimur, urbanum, non arbitrabar genere isto legationum delectari, idque me arbitror Synnadis pro tribunali multis verbis disputavisse: primum Ap. Claudium senatui populoque Romano non Midaeensium testimonio—in ea enim civitate mentio facta est—, sed sua sponte esse laudatum; deinde me ita vidisse accidere multis, ut eorum causa legationes Romam venirent, sed iis legationibus non meminisse [me] ullum tempus laudandi ant locum dari; studia mihi eorum placere, quod in te bene merito grati essent, consilium totum videri minime necessarium; si autem vellent declarare in eo officium suum, laudaturum me, si qui suo sumptu functus esset officio, concessurum, si legitimo, non permissurum, si infinito. Quid in me reprehendi potest? nisi quod addis visum esse quibusdam edictum meum quasi consulto ad istas legationes impediendas esse accommodatum. Iam non tam mihi videntur iniuriam facere ii, qui haec disputant, quam si cuius aures ad hanc disputationem patent. Romae composui edictum; nihil addidi, nisi quod, publicani me rogarunt, cum Samum ad me venissent, ut de tuo edicto totidem verbis transferrem in meum. Diligentissime scriptum caput est, quod pertinet ad minuendos sumptus civitatum: quo in capite sunt quaedam nova, salutaria civitatibus, quibus ego magno opere delector; hoc vero, ex quo suspicio nata est me exquisisse aliquid, in quo te offenderem, tralaticium est. Neque enim eram tam desipiens, ut privatae rei causa legari putarem, qui, et tibi non privato et pro re non privata sua, sed publica, non in privato, sed in publico orbis terrae consilio, id est in senatu, ut gratias agerent, mittebantur; neque, cum edixi, ne quis iniussu meo proficisceretur, exclusi eos, qui me in castra et qui trans Taurum persequi non possent; nam id est maxime in tuis litteris irridendum; quid enim erat, quod me persequerentur in castra Taurumve transirent, cum ego Laodicea usque ad Iconium iter ita fecerim, ut me omnium illarum dioecesium, quae cis Taurum sunt, omniumque earum civitatum magistratus legationesque convenirent? nisi forte postea coeperunt legare, quam ego Taurum transgressus sum: quod certe non ita est; cum enim Laodiceae, cum Apameae, cum Synnadis, cum Philomelii, cum Iconii essem, quibus in oppidis omnibus commoratus sum, omnes iam istius generis legationes erant constitutae. Atque hoc tamen te scire volo, me de isto sumptu legationum ant minuendo ant remittendo decrevisse nihil, nisi quod principes civitatum a me postulassent, ne in venditionem tributorum et illam acerbissimam exactionem, quam tu non ignoras, capitum atque ostiorum inducerentur sumptus minime necessarii; ego autem, cum hoc suscepissem non solum iustitia, sed etiam misericordia adductus, ut levarem miseriis perditas civitates et perditas maxime her magistratus suos, non potui in illo sumptu non necessario negligens esse. Tu, si istiusmodi sermones ad te delati de me sunt, non debuisti credere; si autem hoc genere delectaris, ut, quae tibi in mentem veniant, aliis attribuas, genus sermonis inducis in amicitiam minime liberale. Ego, si in provincia de tua fama detrahere umquam cogitassem, non ad generum tuum neque ad libertum Brundisii neque ad praefectum fabrum Corcyrae, quem in locum me venire velles, rettulissem. Quare potes doctissimis hominibus auctoribus, quorum sunt de amicitia gerenda praeclarissime scripti libri, genus hoc totum orationis tollere: &quot;disputabant; ego contra disserebam: dicebant; ego negabam.&quot; An mihi de te nihil esse dictum umquam putas? ne hoc quidem, quod, cum me Laodiceam venire voluisses, Taurum ipse transisti? quod iisdem diebus meus conventus erat Apameae, Synnadae, Philomelii, tuus Tarsi? Non dicam plura, ne, in quo te obiurgem, id ipsum videar imitari: illud dicam, ut sentio: si ista, quae alios loqui dicis, ipse sentis, tua summa culpa est; sin autem alii tecum haec loquuntur, tua tamen, quod audis, culpa nonnulla est. Mea ratio in tota amicitia nostra constans et gravis reperietur; quod si qui me astutiorem fingit, quid potest esse calidius quam, cum te absentem semper defenderim, cum praesertim mihi usu venturum non arbitrarer, ut ego quoque a te absens defendendus essem, nunc committere, ut tu iure optimo me absentem deserere possis? Unum genus excipio sermonis, in quo persaepe aliquid dicitur, quod te putem nolle dici, si aut legatorum tuorum cuipiam aut praefectorum aut tribunorum militum male dicitur: quod tamen ipsum non mehercule adhuc accidit, me audiente ut aut gravius diceretur aut in plures, quam mecum Corcyrae Clodius est locutus, cum in eo genere maxime quereretur te aliorum improbitate minus felicem, fuisse. Hos ego sermones, quod et multi sunt et tuam existimationem, ut ego sentio, non offendunt, lacessivi numquam, sed non valde repressi. Si quis est, qui neminem bona fide in gratiam putet redire posse, non nostram is perfidiam coarguit, sed indicat suam, simulque non de me is peius quam de te existimat; sin autem quem mea instituta in provincia non delectant et quadam dissimilitudine institutorum meorum ac tuorum laedi se putat, cum uterque nostrum recte fecerit, sed non idem uterque secutus sit, hunc ego amicum habere non curo. Liberalitas tua, ut hominis nobilissimi, latius in provincia patuit: nostra si angustior est—etsi de tua prolixa beneficaque natura limavit aliquid posterior annus propter quandam tristitiam temporum—, non debent mirari homines, cum et natura semper ad largiendum ex alieno fuerim restrictior et temporibus, quibus alii moventur, iisdem ego movear, me esse acerbum sibi, ut sim dulcis mihi. De rebus urbanis quod me certiorem fecisti, cum per se mihi gratum fuit, tum quod significasti tibi omnia mea mandata curae fore; in quibus unum illud te praecipue rogo ut cures, ne quid mihi ad hoc negotii aut oneris accedat aut temporis, Hortensiumque, nostrum collegam et familiarem, roges, ut, si umquam mea causa quidquam aut sensit aut fecit, de hac quoque sententia bima decedat, qua mihi nihil potest esse inimicius. De nostris rebus quod scire vis, Tarso Nonis Octobribus ad Amanum versus profecti sumus; haec scripsi postridie eius diei, cum castra haberem in agro Mopsuhestiae. Si quid egero, scribam ad te, neque domum umquam ad me litteras mittam, quin adiungam eas, quas tibi reddi velim. De Parthis quod quaeris, fuisse nullos puto; Arabes qua fuerunt admixto Parthico ornatu, dicuntur omnes revertisse; hostem esse in Syria negant ullum. Tu velim ad me quam saepissime et de tuis rebus scribas et de meis et de omni rei publicae statu, de quo sum sollicitus eo magis, quod ex tuis litteris cognovi Pompeium nostrum in Hispaniam iturum. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Laodiceae mense Februario (inter Idus et VI. Kal. Mart.) a.u.c. 704.&lt;br&gt;M. CICERO AP. PULCHRO S.}}
Vix tandem legi litteras dignas Ap. Claudio, plenas humanitatis, officii, diligentiae. Aspectus videlicet urbis tibi tuam pristinam urbanitatem reddidit: nam, quas ex itinere, antequam ex Asia egressus es, ad me litteras misisti, unas de legatis a me prohibitis proficisci, alteras de Appianorum aedificatione impedita, legi perinvitus; itaque conscientia meae constantis erga te voluntatis rescripsi tibi subiratus. Iis vero litteris lectis, quas Philotimo, liberto meo, dedisti, cognovi intellexique in provincia multos fuisse, qui nos, quo animo inter nos sumus, esse nollent, ad urbem vero ut accesseris vel potius ut primum tuos videris, cognosse te ex iis, qua in te absentem fide, qua in omnibus officiis tuendis erga te observantia et constantia fuissem. Itaque quanti illud me aestimare putas, quod est in tuis litteris scriptum, si quid inciderit, quod ad meam dignitatem pertineat, etsi vix fieri possit, tamen te parem mihi gratiam relaturum! tu vero facile facies; nihil est enim, quod studio et benevolentia vel amore potius effici non possit. Ego, etsi et ipse ita iudicabam et fiebam crebro a meis per litteras certior, tamen maximam laetitiam cepi ex tuis litteris de spe minime dubia et plane explorata triumphi tui, neque vero ob eam causam, quo ipse facilius consequerer—nam id quidem 'EpixoÊreion est—, sed mehercule, quod tua dignitas atque amplitudo mihi est ipsa cara per se: quare, quoniam plures tu habes quam ceteri, quos scias in hanc provinciam proficisci, quod te adeunt fere omnes, si quid velis, gratissimum mihi feceris, si ad me, simulatque adeptus eris, quod et tu confidis et ego opto, litteras miseris. Longi subsellii, ut noster Pompeius appellat, iudicatio et mora si quem tibi item unum alterumve diem abstulerit—quid enim potest amplius?—, tua tamen dignitas suum locum obtinebit; sed, si me diligis, si a me diligi vis, ad me litteras, ut quam primum laetitia afficiar, mittito. Et velim, reliquum quod est promissi ac muneris tui, mihi persolvas: cum ipsam cognitionem iuris augurii consequi cupio, tum mehercule tuis incredibiliter studiis erga me muneribusque delector. Quod autem a me tale quiddam desideras, sane mihi considerandum est, quonam te remunerer potissimum genere; nam profecto non est meum, qui in scribendo, ut soles admirari, tantum industriae ponam, committere, ut negligens in scribendo fuisse videar, praesertim cum id non modo negligentis, sed etiam ingrati animi crimen futurum sit. Verum haec videbimus: illud, quod polliceris, velim pro tua fide diligentiaque et pro nostra non instituta, sed iam inveterata amicitia cures et enitare, ut supplicatio nobis quam honorificentissime quam primumque decernatur. Omnino serius misi litteras, quam vellem, in quo cum difficultas navigandi fuit odiosa, tum in ipsum discessum senatus incidisse credo meas litteras; sed id feci adductus auctoritate et consilio tuo, idque a me recte factum puto, quod non statim, ut appellatus imperator sim, sed aliis rebus additis aestivisque confectis litteras miserim. Haec igitur tibi erunt curae, quemadmodum ostendis, meque totum et mea et meos commendatos habebis. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|X.}}}}&lt;br&gt;Scr. Laodiceae mense Maio (inter Kal. et Nonas) a.u.c. 704.&lt;br&gt;M. CICERO AP. PULCHRO S.}}
Cum est ad nos allatum de temeritate eorum, qui tibi negotium facesserent, etsi graviter primo nuntio commotus sum, quod nihil tam praeter opinionem meam accidere potuit, tamen, ut me collegi, cetera mihi facillima videbantur, quod et in te ipso maximam spem et in tuis magnam habebam multaque mihi veniebant in mentem, quamobrem istum laborem tibi etiam honori putarem fore; illud plane moleste tuli, quod certissimum et iustissimum triumphum hoc invidorum consilio esse tibi ereptum videbam: quod tu si tanti facies, quanti ego semper iudicavi faciendum esse, facies sapienter et ages victor ex inimicorum dolore triumphum iustissimum; ego enim plane video fore nervis, opibus, sapientia tua, vehementer ut inimicos tuos poeniteat intemperantiae suae. De me tibi sic contestans omnes deos promitto atque confirmo, me pro tua dignitate—malo enim ita dicere, quam pro salute—in hac provincia, cui tu praefuisti, rogando deprecatoris, laborando propinqui, auctoritate cari hominis, ut spero, apud civitates, gravitate imperatoris suscepturum officia atque partes. Omnia volo a me et postules et exspectes: vincam meis officiis cogitationes tuas. Q. Servilius perbreves mihi a te litteras reddidit, quae mihi tamen nimis longae visae sunt, iniuriam enim mihi fieri putabam, cum rogabar. Nollem accidisset tempus, in quo perspicere posses, quanti te, quanti Pompeium, quem unum ex omnibus facio, ut debeo, plurimi, quanti Brutum facerem—quamquam in consuetudine quotidiana perspexisti, sicuti perspicies—; sed, quoniam accidit, si quid a me praetermissum erit, commissum facinus et admissum dedecus confitebor. Pomptinus, qui a te tractatus est praestanti ac singulari fide, cuius tui beneficii sum ego testis, praestat tibi memoriam benevolentiamque, quam debet: qui cum maximis suis rebus coactus a me invitissimo decessisset, tamen, ut vidit interesse tua, conscendens iam navem Epheso Laodiceam revertit. Talia te cum studia videam habiturum esse innumerabilia, plane dubitare non possum, quin tibi amplitudo ista sollicitudo futura sit; si vero effeceris, ut censor creere, et si ita gesseris censuram, ut et debes et potes, non tibi solum, sed tuis omnibus video in perpetuum summo te praesidio futurum. Illud pugna et enitere, ne quid nobis temporis prorogetur, ut, cum hic tibi satisfecerimus, istic quoque nostram in te benevolentiam navare possimus. Quae de hominum atque ordinum omnium erga te studiis scribis ad me, minime mihi miranda et maxime iucunda acciderunt, eademque ad me perscripta sunt a familiaribus meis: itaque capio magnam voluptatem, cum tibi, cuius mihi amicitia non solum ampla, sed etiam iucunda est, ea tribui, quae debeantur, tum vero remanere etiam nunc in civitate nostra studia prope omnium consensu erga fortes et industrios viros, quae mihi ipsi una semper tributa merces est laborum et vigiliarum mearum; illud vero mihi permirum accidit, tantam temeritatem fuisse in eo adolescente, cuius ego salutem duobus capitis iudiciis summa contentione defendi, ut tuis inimicitiis suscipiendis oblivisceretur patroni omnium fortunarum ac rationum suarum, praesertim cum tu omnibus vel ornamentis vel praesidiis redundares, ipsi, ut levissime dicam, multa deessent. Cuius sermo stultus et puerilis erat iam ante ad me a M. Caelio, familiari nostro, perscriptus; de quo item sermone multa scripta sunt abs te. Ego autem citius cum eo, qui tuas inimicitias suscepisset, veterem coniunctionem diremissem, quam novam conciliassem; neque enim de meo erga te studio dubitare debes, neque id est obscurum cuiquam in provincia nec Romae fuit. Sed tamen significatur in tuis litteris suspicio quaedam et dubitatio tua, de qua alienum tempus est mihi tecum expostulandi, purgandi autem mei necessarium. Ubi enim ego cuiquam legationi fui impedimento, quo minus Romam ad laudem tuam mitteretur? aut in quo potui, si te palam odissem, minus, quod tibi obesset, facere, si clam, magis aperte inimicus esse? Quod si essem ea perfidia, qua sunt ii, qui in nos haec conferunt, tamen ea stultitia certe non fuissem, ut aut in obscuro odio apertas inimicitias aut, in quo tibi nihil nocerem, summam ostenderem voluntatem nocendi. Ad me adire quosdam memini, nimirum ex Epicteto, qui dicerent nimis magnos sumptus legatis decerni: quibus ego non tam imperavi quam censui sumptus legates quam maxime ad legem Corneliam decernendos, atque in eo ipso me non perseverasse testes sunt rationes civitatum, in quibus, quantum quaeque voluit, legatis tuis datum induxit; te autem quibus mendaciis homines levissimi onerarunt! non modo sublatos sumptus, sed etiam a procuratoribus eorum, qui iam profecti essent, repetitos et ablatos, eamque causam multis omnino non eundi fuisse. Quererer tecum atque expostularem, ni, ut supra scripsi, purgare me tibi hoc tuo tempore quam accusare te mallem idque putarem esse rectius. Itaque nihil de te, quod credideris; de me, quamobrem non debueris credere, pauca dicam: nam, si me virum bonum, si dignum iis studiis eaque doctrina, cui me a pueritia dedi, si satis magni animi, non minimi consilii in maximis rebus perspectum habes, nihil in me non modo perfidiosum et insidiosum et fallax in amicitia, sed ne humile quidem aut ieiunum debes agnoscere; sin autem me astutum et occultum libet fingere, quid est, quod minus cadere in eiusmodi naturam possit quam aut florentissimi hominis aspernari benevolentiam aut eius existimationem oppugnare in provincia, cuius laudem domi defenderis, aut in ea re animum ostendere inimicum, in qua nihil obsis, aut id eligere ad perfidiam, quod ad indicandum odium apertissimum sit, ad nocendum levissimum? Quid erat autem, cur ego in te tam implacabilis essem, cum te ex fratre meo ne tunc quidem, cum tibi prope necesse esset eas agere partes, inimicum mihi fuisse cognossem? Cum vero reditum nostrum in gratiam uterque expetisset, quid in consulatu tuo frustra mecum egisti, quod me aut facere aut sentire voluisses? quid mihi mandasti, cum te Puteolos prosequerer, in quo non exspectationem tuam diligentia mea vicerim? Quod si id est maxime astuti, omnia ad suam utilitatem referre, quid mihi tandem erat utilius, quid commodis meis aptius, quam hominis nobilissimi atque honoratissimi coniunctio, cuius opes ingenium, liberi affines propinqui mihi magno vel ornamento vel praesidio esse possent? quae tamen ego omnia in expetenda amicitia tua non astutia quadam, sed aliqua potius sapientia secutus sum. Quid? illa vincula, quibus quidem libentissime astringor, quanta sunt! studiorum similitudo, suavitas consuetudinis, delectatio vitae atque victus, sermonis societas, litterae interiores. Atque haec domestica: quid illa tandem popularia? reditus illustris in gratiam, in quo ne per imprudentiam quidem errari potest sine suspicione perfidiae, amplissimi sacerdotii collegium, in quo non modo amicitiam violari apud maiores nostros fas non erat, sed ne cooptari quidem sacerdotem licebat, qui cuiquam ex collegio esset inimicus. Quae ut omittam tam multa atque tanta, quis umquam tanti quemquam fecit aut facere potuit ant debuit, quanti ego Cn. Pompeium, socerum tuae filiae? Etenim, si merita valent, patriam, liberos, salutem, dignitatem, memet ipsum mihi per illum restitutum puto; si consuetudinis iucunditas, quae fuit umquam amicitia consularium in nostra civitate coniunctior? si illa amoris atque officii signa, quid mihi ille non commisit? quid non mecum communicavit? quid de se in senatu, cum ipse abesset, per quemquam agi maluit? quibus ille me rebus non ornatum esse voluit amplissime? qua denique ille facilitate, qua humanitate tulit contentionem meam pro Milone adversante interdum actionibus suis? quo studio providit, ne quae me illius temporis invidia attingeret, cum me consilio, cum auctoritate, cum armis denique texit suis? Quibus quidem temporibus haec in eo gravitas, haec animi altitudo fuit, non modo ut Phrygi alicui aut Lycaoni, quod tu in legatis fecisti, sed ne summorum quidem hominum malevolis de me sermonibus crederet. Huius igitur filius cum sit gener tuus cumque praeter hanc coniunctionem affinitatis, quam sis Cn. Pompeio carus quamque iucundus, intelligam, quo tandem animo in te esse debeo? cum praesertim eas ad me litteras is miserit, quibus, etiamsi tibi, cui sum amicissimus, hostis essem, placarer tamen totumque me ad eius viri ita de me meriti voluntatem nutumque converterem. Sed haec hactenus; pluribus enim etiam fortasse verbis, quam necesse fuit, scripta sunt: nunc ea, quae a me profecta quaeque instituta sunt, cognosce. * * * * atque haec agimus et agemus magis pro dignitate quam pro periculo tuo; te enim, ut spero, propediem censorem audiemus, cuius magistratus officia, quae sunt maximi animi summique consilii, tibi diligentius et accuratius quam haec, quae nos de te agimus, cogitanda esse censeo. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XI.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris ad Pyramum mense Iunio (post Nonas) a.u.c. 704.&lt;br&gt;M. CICERO AP. PULCHRO, ut spero, CENSORI S. D.}}
Cum essem in castris ad fluvium Pyramum, redditae mihi sunt uno tempore a te epistulae duae, quas ad me Q. Servilius Tarso miserat: earum in altera dies erat ascriptus Nonarum Aprilium; in altera, quae mihi recentior videbatur, dies non erat. Respondebo igitur superiori prius, in qua scribis ad me de absolutione maiestatis. De qua etsi permulto ante certior factus eram litteris, nuntiis, fama denique ipsa—nihil enim fuit clarius, non quo quisquam aliter putasset, sed nihil de insignibus ad laudem viris obscure nuntiari solet—, tamen eadem illa laetiora fecerunt mihi tuae litterae, non solum quia planius loquebantur et uberius quam vulgi sermo, sed etiam quia magis videbar tibi gratulari, cum de te ex te ipso audiebam. Complexus igitur sum cogitatione te absentem; epistulam vero osculatus, etiam ipse mihi gratulatus sum; quae enim a cuncto populo, a senatu, a iudicibus ingenio, industriae, virtuti tribuuntur, quia mihi ipse assentor fortasse, cum ea esse in me fingo, mihi quoque ipsi tribui puto. Nec tam gloriosum exitum tui iudicii exstitisse, sed tam pravam inimicorum tuorum mentem fuisse mirabar. &quot;De ambitu vero, quid interest,&quot; inquies, &quot;an de maiestate?&quot; ad rem nihil; alterum enim non attigisti, alteram auxisti; verumtamen ea est maiestas, ut Sulla voluit, ut in quemvis impune declamari liceret, ambitus vero ita apertam vim habet, ut aut accusetur improbe aut defendatur; qui enim facta aut non facta largitio ignorari potest? tuorum autem honorum cursus cui suspectus umquam fuit? Me miserum, qui non affuerim! quos ego risus excitassem! Sed de maiestatis iudicio duo mihi illa ex tuis litteris iucundissima fuerunt: unum, quod te ab ipsa re publica defensum scribis, quae quidem etiam in summa bonorum et fortium civium copia tueri tales viros deberet, nunc vero eo magis, quod tanta penuria est in omni vel honoris vel aetatis gradu, ut tam orba civitas tales tutores complecti debeat; alterum, quod Pompeii et Bruti fidem benevolentiamque mirifice laudas: laetor virtute et officio cum tuorum necessariorum, meorum amicissimorum, tum alterius omnium saeculorum et gentium principis, alterius iam pridem iuventutis, celeriter, ut spero, civitatis. De mercenariis testibus a suis civitatibus notandis, nisi iam factum aliquid est per Flaccum, fiet a me, cum per Asiam decedam. Nunc ad alteram epistulam venio. Quod ad me quasi formam communium temporum et totius rei publicae misisti expressam, prudentia litterarum tuarum valde mihi est grata—video enim et pericula leviora, quam timebam, et maiora praesidia, si quidem, ut scribis, omnes vires civitatis se ad Pompeii ductum applicaverunt—tuumque simul promptum animum et alacrem perspexi ad defendendam rem publicam, mirificamque cepi voluptatem ex hac tua diligentia, quod in summis tuis occupationibus mihi tamen rei publica statum per te notum esse voluisti: nam augurales libros ad commune utriusque nostrum otium serva; ego enim, a te cum tua promissa per litteras flagitabam, ad urbem te otiosissimum esse arbitrabar, nunc tamen, ut ipse polliceris, pro auguralibus libris orationes tuas confectas omnes exspectabo. D. Tullius, cui mandata ad me dedisti, non convenerat me; nec erat iam quisquam mecum tuorum praeter omnes meos, qui sunt omnes tui. Stomachosiores meas litteras quas dicas esse, non intelligo: bis ad te scripsi me purgans diligenter, te leviter accusans in eo, quod de me cito credidisses: quod genus querelae mihi quidem videbatur esse amici; sin tibi displicet, non utar eo posthac. Sed, si, ut scribis, eae litterae non fuerunt disertae, scito meas non fuisse; ut enim Aristarchus Homeri versum negat, quem non probat, sic tu—libet enim mihi iocari—, quod disertum non erit, ne putaris meum. Vale et in censura—si iam es censor, ut spero—de proavo multum cogitato tuo. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Sidae a. d. III. Nonas Sextiles a.u.c. 704.&lt;br&gt;M. CICERO AP. PULCHRO S.}}
Gratulabor tibi prius—ita enim rerum ordo postulat—, deinde ad me convertar. Ego vero vehementer gratulor de iudicio ambitus, neque id, quod nemini dubium fuit, absolutum esse te, sed illud, quod, quo melior civis, quo vir clarior, quo fortior amicus es quoque plura virtutis, industriae ornamenta in te sunt, eo mirandum est magis, nullam ne in tabellae quidem latebra fuisse absconditam malevolentiam, quae te impugnare auderet: non horum temporum, non horum hominum atque morum negotium; nihil iam sum pridem admiratus magis. De me autem, suscipe paullisper meas partes et eum te esse finge, qui sum ego: si facile inveneris, quid dicas, noli ignoscere haesitationi meae. Ego vero velim mihi Tulliaeque meae, sicut tu amicissime et suavissime optas, prospere evenire ea, quae me insciente facta sunt a meis; sed ita cecidisse, ut agerentur eo tempore, spero omnino cum aliqua felicitate et opto, verumtamen plus me in hac spe tua sapientia et humanitas consolatur quam opportunitas temporis: itaque, quemadmodum expediam exitum huius institutae orationis, non reperio; neque enim tristius dicere quidquam debeo ea de re, quam tu ipse ominibus optimis rosequeris, neque non me tamen mordet aliquid. In quo unum non vereor, ne tu parum perspicias ea, quae gesta sunt, ab aliis esse gesta, quibus ego ita mandaram, ut, cum tam longe afuturus essem, ad me ne referrent, agerent, quod probassent. In hoc autem mihi illud occurrit: &quot;quid tu igitur, si affuisses?&quot; rem probassem, de tempore, nihil te invito, nihil sine consilio egissem tuo. Vides sudare me iamdudum laborantem, quomodo ea tuear, quae mihi tuenda sunt, ut te non offendam: leva me igitur hoc onere; numquam enim mihi videor tractasse causam difficiliorem. Sic habeto tamen: nisi iam tunc omnia negotia cum summa tua dignitate diligentissime confecissem, tametsi nihil videbatur ad meum erga te pristinum studium addi posse, tamen hac mihi affinitate nuntiata non maiore equidem studio, sed acrius, apertius, significantius dignitatem tuam defendissem. Decedenti mihi et iam imperio annuo terminato ante d. III. Nonas Sext., cum ad Sidam navi accederem et mecum Q. Servilius esset, litterae a meis sunt redditae: dixi statim Servilio—etenim videbatur esse commotus—, ut omnia a me maiora exspectaret; quid multa? benevolentior tibi, quam fui, nihilo sum factus, diligentior ad declarandam benevolentiam multo; nam, ut vetus nostra simultas antea stimulabat me, ut caverem, ne cui suspicionem ficte reconciliatae gratiae darem, sic affinitas nova nunc curam mihi affert cavendi, ne quid de summo meo erga te amore detractum esse videatur. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Asia mense Septembri a.u.c. 704.&lt;br&gt;M. CICERO AP. PULCHRO S.}}
Quasi divinarem tali in officio fore mihi aliquando expetendum studium tuum, sic, cum de tuis rebus gestis agebatur, inserviebam honori tuo; dicam tamen vere: plus, quam acceperas, reddidisti; quis enim ad me non perscripsit te non solum auctoritate, oratione, sententia tua, quibus ego a tali viro contentus eram, sed etiam opera consilio, domum veniendo conveniendis meis nullum onus officii cuiquam reliquum fecisse? Haec mihi ampliora multo sunt quam illa ipsa, propter quae haec laborantur; insignia enim virtutis multi etiam sine virtute assecuti sunt, talium virorum tanta studia assequi sola virtus potest. Itaque mihi propono fructum amicitiae nostrae ipsam amicitiam, qua nihil est uberius, praesertim in iis studiis, quibus uterque nostrum devinctus est; nam tibi me profiteor et in re publica socium, de qua idem sentimus, et in quotidiana vita coniunctum, quam his artibus studiisque colimus. Vellem ita fortuna tulisset, ut, quanti ego omnes tuos facio, tanti tu meos facere posses, quod tamen ipsum nescio qua permotus animi divinatione non despero. Sed hoc nihil ad te; nostrum est onus. Illud velim sic habeas, quod intelliges, hac re novata additum potius aliquid ad meum erga te studium, quo nihil videbatur addi posse, quam quidquam esse detractum. Cum haec scribebam, censorem iam te esse sperabam: eo brevior est epistula et, ut adversus magistrum morum, modestior.

&lt;/div&gt;
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>5bupq4bbipu676eesl0lqttvh80vgkn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber IV</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2968</id>
    <revision>
      <id>269454</id>
      <parentid>86213</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:07:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/IV]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber IV]]</comment>
      <origin>86213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41915" sha1="e5u95g3x84f1iwcrhtqo0exsnow9e6j" xml:space="preserve">{{TextQuality|75%}}
{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus= [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares|Epistulae ad Familiares IV]]
}}

&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;

== &lt;center&gt;I. Scr. in Cumano exeunte mense Aprili a.u.c. 705.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. SER. SULPICIO.&lt;/center&gt; ==
C. Trebatius, familiaris meus, ad me scripsit te ex se quaesisse, quibus in locis essem, molesteque te ferre, quod me propter valetudinem tuam, cum ad urbem accessissem, non vidisses, et hoc tempore velle te mecum, si propius accessissem, de officio utriusque nostrum communicare. Utinam, Servi, salvis rebus—sic enim est dicendum—colloqui potuissemus inter nos! profecto aliquid opis occidenti rei publicae tulissemus: cognoram enim iam absens te haec mala multo ante providentem defensorem pacis et in consulatu tuo et post consulatum fuisse; ego autem, cum consilium tuum probarem et idem ipse sentirem, nihil proficiebam, sero enim veneram, solus eram, rudis esse videbar in causa, incideram in hominum pugnandi cupidorum insanias. Nunc, quoniam nihil iam videmur opitulari posse rei publicae, si quid est, in quo nobismet ipsis consulere possimus, non ut aliquid ex pristino statu nostro retineamus, sed ut quam honestissime lugeamus, nemo est omnium, quicum potius mihi quam tecum communicandum putem; nec enim clarissimorum virorum, quorum similes esse debemus, exempla neque doctissimorum, quos semper coluisti, praecepta te fugiunt. Atque ipse antea ad te scripsissem te frustra in senatum sive potius in conventum senatorum esse venturum, ni veritus essem, ne eius animum offenderem, qui a me, ut te imitarer, petebat: cui quidem ego, cum me rogaret, ut adessem in senatu, eadem omnia, quae a te de pace et de Hispaniis dicta sunt, ostendi me esse dicturum. Res vides quomodo se habeat: orbem terrarum imperiis distributis ardere bello; urbem sine legibus, sine iudiciis, sine iure, sine fide relictam direptioni et incendiis: itaque mihi venire in mentem nihil potest non modo, quod sperem, sed vix, iam quod audeam optare; sin autem tibi, homini prudentissimo, videtur utile esse nos colloqui, quamquam longius etiam cogitabam ab urbe discedere, cuius iam etiam nomen invitus audio, tamen propius accedam, Trebatioque mandavi, ut, si quid tu eum velles ad me mittere, ne recusaret, idque ut facias velim aut si quem tuorum fidelium voles, ad me mittas, ne aut tibi exire ex urbe necesse sit aut mihi accedere. Ego tantum tibi tribuo, quantum mihi fortasse arrogo, ut exploratum habeam, quidquid nos communi sententia statuerimus, id omnes homines probaturos. Vale. 

== &lt;center&gt;II. Scr. in Cumano exeunte mense Aprili (a. d. III. K. Maias) a.u.c. 705.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. SER. SULPICIO.&lt;/center&gt; ==
A. d. III. Kal. Maias cum essem in Cumano, accepi tuas litteras, quibus lectis cognovi non satis prudenter fecisse Philotimum, qui, cum abs te mandata haberet, ut scribis, de omnibus rebus, ipse ad me non venisset, litteras tuas misisset, quas intellexi breviores fuisse, quod eum perlaturum putasses; sed tamen, postquam tuas litteras legi, Postumia tua me convenit et Servius noster: his placuit, ut tu in Cumanum venires, quod etiam mecum ut ad te scriberem egerunt. Quod meum consilium exquiris, id est tale, ut capere facilius ipse possim quam alteri dare; quid enim est, quod audeam suadere tibi, homini summa auctoritate summaque prudentia? si, quid rectissimum sit, quaerimus, perspicuum est, si, quid maxime expediat, obscurum; sin ii sumus, qui profecto esse debemus, ut nihil arbitremur expedire, nisi quod rectum honestumque sit, non potest esse dubium, quid faciendum nobis sit. Quod existimas meam causam coniunctam esse cum tua, certe similis in utroque nostrum, cum optime sentiremus, error fuit: nam omnia utriusque consilia ad concordiam spectaverunt, qua cum ipsi Caesari nihil esset utilius, gratiam quoque nos inire ab eo defendenda pace arbitrabamur; quantum nos fefellerit et quem in locum res deducta sit, vides. Neque solum ea perspicis, quae geruntur quaeque iam gesta sunt, sed etiam qui cursus rerum, qui exitus futurus sit: ergo aut probare oportet ea, quae fiunt, aut interesse, etiamsi non probes; quorum altera mihi turpis, altera etiam periculosa ratio videtur. Restat, ut discedendum putem; in quo reliqua videtur esse deliberatio, quod consilium in discessu, quae loca sequamur. Omnino cum miserior res numquam accidit, tum ne deliberatio quidem difficilior; nihil enim constitui potest, quod non incurrat in magnam aliquam difficultatem. Tu, si videbitur, ita censeo facias, ut, si habes iam statutum, quid tibi agendum putes, in quo non sit coniunctum consilium tuum cum meo, supersedeas hoc labore itineris; sin autem est, quod mecum communicare velis, ego te exspectabo. Tu, quod tuo commodo fiat, quam primum velim venias, sicut intellexi et Servio et Postumiae placere. Vale.

== &lt;center&gt;III. Scr. Romae exeunte mense Septembri a.u.c. 708.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. SER. SULPICIO.&lt;/center&gt; ==
Vehementer te esse sollicitum et in communibus miseriis praecipuo quodam dolore angi multi ad nos quotidie deferunt; quod quamquam minime miror et meum quodammodo agnosco, doleo tamen te sapientia praeditum prope singulari non tuis bonis delectari potius quam alienis malis laborare. Me quidem, etsi nemini concedo, qui maiorem ex pernicie et peste rei publicae molestiam traxerit, tamen multa iam consolantur maximeque conscientia consiliorum meorum; multo enim ante tamquam ex aliqua specula prospexi tempestatem futuram, neque id solum mea sponte, sed multo etiam magis monente et denuntiante te; etsi enim afui magnam partem consulatus tui, tamen et absens cognoscebam, quae esset tua in hoc pestifero bello cavendo et praedicendo sententia, et ipse affui primis temporibus tui consulatus, cum accuratissime monuisti senatum collectis omnibus bellis civilibus, ut et illa timerent, quae meminissent, et scirent, cum superiores nullo tali exemplo antea in re publica cognito tam crudeles fuissent, quicumque postea rem publicam oppressisset armis, multo intolerabiliorem futurum; nam, quod exemplo fit, id etiam iure fieri putant, sed aliquid atque adeo multa addunt et afferunt de suo. Quare meminisse debes eos, qui auctoritatem et consilium tuum non sint secuti, sua stultitia occidisse, cum tua prudentia salvi esse potuissent. Dices: &quot;quid me ista res consolatur in tantis tenebris et quasi parietinis rei publicae?&quot; Est omnino vix consolabilis dolor—tanta est omnium rerum amissio et desperatio recuperandi—; sed tamen et Caesar ipse ita de te iudicat et omnes cives sic existimant, quasi lumen aliquod exstinctis ceteris elucere sanctitatem et prudentiam et dignitatem tuam: haec tibi ad levandas molestias magna esse debent. Quod autem a tuis abes, id eo levius ferendum est, quod eodem tempore a multis et magnis molestiis abes; quas ad te omnes perscriberem, nisi vererer, ne ea cognosceres absens, quae quia non vides, mihi videris meliore esse condicione quam nos, qui videmus. Hactenus existimo nostram consolationem recte adhibitam esse, quoad certior ab homine amicissimo fieres iis de rebus, quibus levari possent molestiae tuae. Reliqua sunt in te ipso neque mihi ignota nec minima solatia, ut quidem ego sentio, multo maxima: quae ego experiens quotidie sic probo, ut ea mihi salutem afferre videantur; te autem ab initio aetatis memoria teneo summe omnium doctrinarum studiosum fuisse omniaque, quae a sapientissimis viris ad bene vivendum tradita essent, summo studio curaque didicisse; quae quidem vel optimis rebus et usui et delectationi esse possent, his vero temporibus habemus aliud nihil, in quo acquiescamus. Nihil faciam insolenter neque te tali vel scientia vel natura praeditum hortabor, ut ad eas te referas artes, quibus a primis temporibus aetatis studium tuum dedisti: tantum dicam, quod te spero approbaturum, me, posteaquam illi arti, cui studueram, nihil esse loci neque in curia neque in foro viderem, omnem meam curam atque operam ad philosophiam contulisse. Tuae scientiae excellenti ac singulari non multo plus quam nostrae relictum est loci; quare non equidem te moneo, sed mihi ita persuasi, te quoque in iisdem versari rebus, quae, etiamsi minus prodessent, animum tamen a sollicitudine abducerent. Servius quidem tuus in omnibus ingenuis artibus in primisque in hac, in qua ego me scripsi acquiescere, ita versatur, ut excellat; a me vero sic diligitur, ut tibi uni concedam, praeterea nemini, mihique ab eo gratia refertur, in quo ille existimat, quod facile appareat, cum me colat et observet, tibi quoque in eo se facere gratissimum. 

== &lt;center&gt;IV. Scr. Romae exeunte mense Septembri a.u.c. 708.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. SER. SULPICIO.&lt;/center&gt; ==
Accipio excusationem tuam, qua usus es, cur saepius ad me litteras uno exemplo dedisses, sed accipio ex ea parte, quatenus aut negligentia aut improbitate eorum, qui epistulas accipiant, fieri scribis, ne ad nos perferantur: illam partem excusationis, qua te scribis orationis paupertate—sic enim appellas—iisdem verbis epistulas saepius mittere, nec nosco nec probo, et ego ipse, quem tu per iocum—sic enim accipio—divitias orationis habere dicis, me non esse verborum admodum inopem agnosco— eÞroneÊesthai enim non necesse est—, sed tamen idem—nec hoc eÞroneuÒmenow— facile cedo tuorum scriptorum subtilitati et elegantiae. Consilium tuum, quo te usum scribis hoc Achaicum negotium non recusavisse, cum semper probavissem, tum multo magis probavi lectis tuis proximis litteris; omnes enim causae, quas commemoras, iustissimae sunt tuaque et auctoritate et prudentia dignissimae. Quod aliter cecidisse rem existimas, atque opinatus esses, id tibi nullo modo assentior; sed, quia tanta perturbatio et confusio est rerum, ita perculsa et prostrata foedissimo bello iacent omnia, ut is cuique locus, ubi ipse sit, et sibi quisque miserrimus esse videatur, propterea et tui consilii poenitet te et nos, qui domi sumus, tibi beati videmur, at contra nobis non tu quidem vacuus molestiis, sed prae nobis beatus. Atque hoc ipso melior est tua quam nostra condicio, quod tu, quid doleat, scribere audes, nos ne id quidem tuto possumus, nec id victoris vitio, quo nihil moderatius, sed ipsius victoriae, quae civilibus bellis semper est insolens. Uno te vincimus, quod de Marcelli, collegae tui, salute paullo ante quam tu cognovimus, etiam mehercule quod, quemadmodum ea res ageretur, vidimus: nam sic fac existimes, post has miserias, id est postquam armis disceptari coeptum est de iure publico, nihil esse actum aliud cum dignitate; nam et ipse Caesar accusata acerbitate Marcelli—sic enim appellabat-laudataque honorificentissime et aequitate tua et prudentia repente praeter spem dixit se senatui roganti de Marcello ne hominis quidem causa negaturum; fecerat autem hoc senatus, ut, cum a L. Pisone mentio esset facta de Marcello et C. Marcellus se ad Caesaris pedes abiecisset, cunctus consurgeret et ad Caesarem supplex accederet. Noli quaerere: ita mihi pulcher hic dies visus est, ut speciem aliquam viderer videre quasi reviviscentis rei publicae. Itaque, cum omnes ante me rogati gratias Caesari egissent praeter Volcatium—is enim, si eo loco esset, negavit se facturum fusisse—, ego rogatus mutavi meum consilium; nam statueram non mehercule inertia, sed desiderio pristinae dignitatis in perpetuum tacere: fregit hoc meum consilium et Caesaris magnitudo animi et senatus officium; itaque pluribus verbis egi Caesari gratias, meque metuo ne etiam in ceteris rebus honesto otio privarim, quod erat unum solatium in malis; sed tamen, quoniam effugi eius offensionem, qui fortasse arbitraretur me hanc rem publicam non putare, si perpetuo tacerem, modice hoc faciam aut etiam intra modum, ut et illius voluntati et meis studiis serviam: nam, etsi a prima aetate me omnis ars et doctrina liberalis et maxime philosophia delectavit, tamen hoc studium quotidie ingravescit, credo et aetatis maturitate ad prudentiam et iis temporum vitiis, ut nulla res alia levare animum molestiis possit; a quo studio te abduci negotiis intelligo ex tuis litteris, sed tamen aliquid iam noctes te adiuvabunt. Servius tuus vel potius noster summa me observantia colit, cuius ego cum omni probitate summaque virtute, tum studiis doctrinaque delector. Is mecum saepe de tua mansione aut decessione communicat: adhuc in hac sum sententia, nihil ut faciamus, nisi quod maxime Caesar velle videatur. Res sunt eiusmodi, ut, si Romae sis, nihil te praeter tuos delectare possit; de reliquis, nihil melius ipso est, ceteri et cetera eiusmodi, ut, si alterum utrum necesse sit, audire ea malis quam videre. Hoc nostrum consilium nobis minime iucundum est, qui te videre cupimus, sed consulimus tibi. Vale. 

== &lt;center&gt;V. Scr. Athenis mense Aprili a.u.c. 709.&lt;br /&gt;SERVIUS CICERONI S.&lt;/center&gt; ==
Posteaquam mihi renuntiatum est de obitu Tulliae, filiae tuae, sane quam pro eo, ac debui, graviter molesteque tuli communemque eam calamitatem existimavi, qui, si istic affuissem, neque tibi defuissem coramque meum dolorem tibi declarassem. Etsi genus hoc consolationis miserum atque acerbum est, propterea quia, per quos ea confieri debet propinquos ac familiares, ii ipsi pari molestia afficiuntur neque sine lacrimis multis id conari possunt, uti magis ipsi videantur aliorum consolatione indigere quam aliis posse suum officium praestare, tamen, quae in praesentia in mentem mihi venerunt, decrevi brevi ad te perscribere, non quo ea te fugere existimem, sed quod forsitan dolore impeditus minus ea perspicias. Quid est, quod tanto opere te commoveat tuus dolor intestinus? Cogita, quemadmodum adhuc fortuna nobiscum egerit: ea nobis erepta esse, quae hominibus non minus quam liberi cara esse debent, patriam, honestatem, dignitatem, honores omnes. Hoc uno incommodo addito quid ad dolorem adiungi potuit? aut qui non in illis rebus exercitatus animus callere iam debet atque omnia minoris existimare? An illius vicem, credo, doles? Quoties in eam cogitationem necesse est et tu veneris et nos saepe incidimus, hisce temporibus non pessime cum iis esse actum, quibus sine dolore licitum est mortem cum vita commutare? Quid autem fuit, quod illam hoc tempore ad vivendum magno opere invitare posset? quae res? quae spes? quod animi solatium? Ut cum aliquo adolescente primario coniuncta aetatem gereret? licitum est tibi, credo, pro tua dignitate ex hac iuventute generum deligere, cuius fidei liberos tuos te tuto committere putares. An ut ea liberos ex sese pareret, quos cum florentes videret laetaretur? qui rem a parente traditam per se tenere possent, honores ordinatim petituri essent, in re publica, in amicorum negotiis libertate sua usuri? quid horum fuit, quod non, priusquam datum est, ademptum sit? &quot;At vero malum est liberos amittere.&quot; Malum: nisi hoc peius est, haec sufferre et perpeti. Quae res mihi non mediocrem consolationem attulerit, volo tibi commemorare, si forte eadem res tibi dolorem minuere possit. Ex Asia rediens cum ab Aegina Megaram versus navigarem, coepi regiones circumcirca prospicere: post me erat Aegina, ante me Megara, dextra Piraeeus, sinistra Corinthus, quae oppida quodam tempore florentissima fuerunt, nine prostrata et diruta ante oculos iacent. Coepi egomet mecum sic cogitare: &quot;hem! nos homunculi indignamur, si quis nostrum interiit aut occisus est, quorum vita brevior esse debet, cum uno loco tot oppidum cadavera proiecta iacent? Visne tu te, Servi, cohibere et meminisse hominem te esse natum?&quot; Crede mihi, cogitatione ea non mediocriter sum confirmatus. Hoc idem, si tibi videtur, fac ante oculos tibi proponas: modo uno tempore tot viri clarissimi interierunt, de imperio populi Romani tanta deminutio facta est, omnes provinciae conquassatae sunt; in unius mulierculae animula si iactura facta est, tanto opere commoveris? quae si hoc tempore non diem suum obisset, paucis post annis tamen ei moriendum fuit, quoniam homo nata fuerat. Etiam tu ab hisce rebus animum ac cogitationem tuam avoca atque ea potius reminiscere, quae digna tua persona sunt: illam, quamdiu ei opus fuerit, vixisse, una cum re publica fuisse, te, patrem suum, praetorem, consulem, augurem vidisse, adolescentibus primariis nuptam fuisse, omnibus bonis prope perfunctam esse; cum res publica occideret, vita excessisse: quid est, quod tu aut illa cum fortuna hoc nomine queri possitis? Denique noli te oblivisci Ciceronem esse et eum, qui aliis consueris praecipere et dare consilium, neque imitari malos medicos, qui in alienis morbis profitentur tenere se medicinae scientiam, ipsi se curare non possunt, sed potius, quae aliis praecipere soles, ea tute tibi subiice atque apud animum propone. Nullus dolor est, quem non longinquitas temporis minuat ac molliat: hoc te exspectare tempus tibi turpe est ac non ei rei sapientia tua te occurrere. Quod si qui etiam inferis sensus est, qui illius in te amor fuit pietasque in omnes suos, hoc certe illa te facere non vult. Da hoc illi mortuae, da ceteris amicis ac familiaribus, qui tuo dolore maerent, da patriae, ut, si qua in re opus sit, opera et consilio tuo uti possit. Denique, quoniam in eam fortunam devenimus, ut etiam huic rei nobis serviendum sit, noli committere, ut quisquam te putet non tam filiam quam rei publicae tempora et aliorum victoriam lugere. Plura me ad te de hac re scribere pudet, ne videar prudentiae tuae diffidere; quare, si hoc unum proposuero, finem faciam scribendi: vidimus aliquoties secundam pulcherrime te ferre fortunam magnamque ex ea re te laudem apisci; fac aliquando intelligamus adversam quoque te aeque ferre posse neque id maius, quam debeat, tibi onus videri, ne ex omnibus virtutibus haec una tibi videatur deesse. Quod ad me attinet, cum te tranquilliorem animo esse cognoro, de iis rebus, quae hic geruntur, quemadmodumque se provincia habeat, certiorem faciam. Vale. 

== &lt;center&gt;VI. Scr. Asturae mense Aprili a.u.c. 709.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. SER. SULPICIO.&lt;/center&gt; ==
Ego vero, Servi, vellem, ut scribis, in meo gravissimo casu affuisses; quantum enim praesens me adiuvare potueris et consolando et prope aeque dolendo, facile ex eo intelligo, quod litteris lectis aliquantum acquievi, nam et ea scripsisti, quae levare luctum possent, et in me consolando non mediocrem ipse animi dolorem adhibuisti: Servius tamen tuus omnibus officiis, quae illi tempori tribui potuerunt, declaravit et quanti ipse me faceret et quam suum talem erga me animum tibi gratum putaret fore; cuius officia iucundiora scilicet saepe mihi fuerunt, numquam tamen gratiora. Me autem non oratio tua solum et societas paene aegritudinis, sed etiam auctoritas consolatur; turpe enim esse existimo me non ita ferre casum meum, ut tu, tali sapientia praeditus, ferendum putas; sed opprimor interdum et vix resisto dolori, quod ea me solatia deficiunt, quae ceteris, quorum mihi exempla propono, simili in fortuna non defuerunt: nam et Q. Maximus, qui filium consularem, clarum virum et magnis rebus gestis, amisit, et L. Paullus, qui duo septem diebus, et vester Gallus et M. Cato, qui summo ingenio, summa virtute filium perdidit, iis temporibus fuerunt, ut eorum luctum ipsorum dignitas consolaretur ea, quam ex re publica consequebantur; mihi autem amissis ornamentis iis, quae ipse commemoras quaeque eram maximis laboribus adeptus, unum manebat illud solatium, quod ereptum est: non amicorum negotiis, non rei publicae procuratione impediebantur cogitationes meae, nihil in foro agere libebat, aspicere curiam non poteram, existimabam, id quod erat, omnes me et industriae meae fructus et fortunae perdidisse: sed, cum cogitarem haec mihi tecum et cum quibusdam esse communia, et cum frangerem iam ipse me et cogerem illa ferre toleranter, habebam, quo confugerem, ubi conquiescerem, cuius in sermone et suavitate omnes curas doloresque deponerem: nunc autem hoc tam gravi vulnere etiam illa, quae consanuisse videbantur, recrudescunt; non enim, ut tum me a re publica maestum domus excipiebat, quae levaret, sic nunc domo maerens ad rem publicam confugere possum, ut in eius bonis acquiescam. Itaque et domo absum et foro, quod nec eum dolorem, quem ad re publica capio, domus iam consolari potest nec domesticum res publica. Quo magis te exspecto teque videre quam primum cupio— maior enim levatio mihi afferri nulla potest quam coniunctio consuetudinis sermonumque nostrorum—; quamquam sperabam tuum adventum—sic enim audiebam— appropinquare. Ego autem cum multis de causis te exopto quam primum videre, tum etiam, ut ante commentemur inter nos, qua ratione nobis traducendum sit hoc tempus, quod est totum ad unius voluntatem accommodandum et prudentis et liberalis et, ut perspexisse videor, nec a me alieni et tibi amicissimi; quod cum ita sit, magnae tamen est deliberationis, quae ratio sit ineunda nobis non agendi aliquid, sed illius concessu et beneficio quiescendi. Vale. 

== &lt;center&gt;VII. Scr. Romae (post VII. Kal. Sext.) a.u.c. 708.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. M. MARCELLO.&lt;/center&gt; ==
Etsi eo te adhuc consilio usum intelligo, ut id reprehendere non audeam, non quyin ab eo ipse dissentiam, sed quod ea te sapientia esse iudicem, ut meum consilium non anteponam tuo, tamen et anicitiae nostrae vetustas et tua summa erga me benevolentia, quae mihi iam a pueritia tua cognita est, me hortata est, ut ea scriberem ad te, quae et saluti tuae conducere arbitrarer et non aliena esse ducerem a dignitate. Ego eum te esse, qui horum malorum initia multo ante videris, consulatum magnificentissime atque optime gesseris, praeclare memini; sed idem etiam illa vidi, neque te consilium civilis belli ita gerendi nec copias Cn. Pompeii nec genus exercitus probare semperque summe diffidere, qua in sententia me quoque fuisse memoria tenere te arbitror. Itaque neque tu multum interfuisti rebus gerendis et ego id semper egi, ne interessem; non enim iis rebus pugnabamus, quibus valere poteramus, consilio, auctoritate, causa, quae erant in nobis superiora, sed lacertis et viribus, quibus pares non eramus: victi sumus igitur aut, si vinci dignitas non potest, fracti certe et abiecti; in quo tuum consilium nemo potest non maxime laudare, quod cum spe vincendi simul abiecisti certandi etiam cupiditatem ostendistique sapientam et bonum civem initia velli civilis invitum suscipere, extrema libenter non persequi. Qui non idem consilium, quod tu, secuti sunt, eos video in duo genera esse distractos; aut enim renovare bellum conati sunt, hique se in Africam contulerunt, aut, quemadmodum nos, victori sese crediderunt: medium quoddam tuum consilium fuit, qui hoc fortasse humilis animi duceres, illud pertinacis. Fateor a plerisque vel dicam ab omnibus sapiens tuum consilium, a multis etiam magni ac fortis animi iudicatum; sed habet ista ratio, ut mihi quidem videtur, quendam modum, praesertim cum nihil tibi deesse arbitrer ad tuas fortunas omnes obtinendas praeter voluntatem; sic enim intellexi, nihil aliud esse, quod dubitationem afferret ei, penes quem est potestas, nisi quod vereretur, ne tu illud beneficium omnino non putares; de quo quid sentiam, nihil attinet dicere, cum appareat, ipse quid fecerim. Sed tamen, si iam ita constituisses, ut abesse perpetuo malles quam ea, quae nolles, videre, tamen id cogitare deberes, ubicumque esses, te fore in eius ipsius, quem fugeres, potestate: qui si facile passurus esset te carentem patria et fortunis tuis quiete et libere vivere, cogitandum tibi tamen esset, Romaene et domi tuae, cuicuimodi res esset, an Mytilenis aut Rhodi malles vivere; sed, cum ita late pateat eius potestas, quem veremur, ut terrarum orbem complexa sit, nonne mavis sine periculo tuae domi esse quam cum periculo alienae? Equidem, etiamsi oppetenda mors esset, domi atque in patria mallem quam in externis atque alienis locis; hoc idem omnes, qui te diligunt, sentiunt, quorum est magna pro tuis maximis clarissimisque virtutibus multitudo. Habemus etiam rationem rei familiaris tuae, quam dissipari nolumus; nam, etsi nullam potest accipere iniuriam, quae futura perpetua sit, propterea quod neque is, qui tenet rem publicam, patietur neque ipsa res publica, tamen impetum praedonum in tuas fortunas fieri nolo, hi autem qui essent, auderem scribere, nisi te intelligere confiderem. Hic te unius sollicitudines, unius etiam multae et assiduae lacrimae, C. Marcelli, fratris optimi, deprecantur: nos cura et dolore proximi sumus, precibus tardiores, quod ius adeundi, cum ipsi deprecatione eguerimus, non habemus, gratia tantum possumus, quantum victi; sed tamen consilio, studio Marcello non desumus. A tuis reliquis non adhibemur; ad omnis parati sumus. 

== &lt;center&gt;VIII. Scr. Romae (post VII. Kal. Sext.) a.u.c. 708.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. M. MARCELLO.&lt;/center&gt; ==
Neque monere te audeo praestanti prudentia virum nec confirmare maximi animi hominem unumque fortissimum, consolari vero nullo modo; nam, si ea, quae acciderunt, ita fers, ut audio, gratulari magis virtuti debeo quam consolari dolorem tuum, sin te tanta mala rei publicae frangunt, non ita abundo ingenio, ut te consoler, cum ipse me non possim. Reliquum est igitur, ut tibi me in omni re eum praebeam praestemque et ad omnia, quae tui velint, ita sim praesto, ut me non solum omnia debere tua causa, que possim, sed etiam quae non possim, putem. Illud tamen vel tu me monuisse vel censuisse puta vel propter benevolentiam tacere non potuisse, ut, quod ego facio, tu quoque animum inducas, si sit aliqua res publica, in ea te esse oportere, iudicio hominum reque principem, necessitate cedentem tempori, sin autem nulla sit, hunc tamen aptissimum esse etiam ad exsulandum locum; si enim libertatem sequimur, qui locus hoc dominatu vacat? sin qualemcumque locum, quae est domestica sede iucundior? Sed mihi crede, etiam is, qui omnia tenet, favet ingeniis, nobilitatem vero et dignitates hominum, quantum ei res et ipsius causa concedit, amplectitur. Sed plura, quam statueram; redeo ergo ad unum illud, me tuum esse: fore cum tuis, si modo erunt tui, si minus, me certe in omnibus rebus satis nostrae coniunctioni amorique facturum. Vale. 

== &lt;center&gt;IX. Scr. Romae (post VII. K. Sext.) a.u.c. 708.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. M. MARCELLO.&lt;/center&gt; ==
Etsi perpaucis ante diebus dederam Q. Mucio litteras ad te pluribus verbis scriptas, quibus declaraveram, quo te animo censerem esse oportere et quid tibi faciendum arbitrarer, tamen, cum Theophilus, libertus tuus, proficisceretur, cuius ego fidem erga te benevolentiamque perspexeramn, sine meis litteris eum ad te venire nolui. Iisdem igitur te rebus etiam atque etiam hortor, quibus superioribus litteris hortatus sum, ut in ea re publica, quaecumque est, quam primum velis esse: multa videbis fortasse, quae nolis, non plura tamen, quam audis quotidie; non est porro tuum uno sensu solum oculorum moveri, cum idem illud auribus percipias—quod etiam maius videri solet—, minus laborare. At tibi ipsi dicendum erit aliquid, quod non sentias, aut faciendum, quod non probes. Primum tempori cedere, id est necessitati parere, semper sapientis est habitum; deinde non habet, ut nunc quidem est, id vitii res: dicere fortasse, quae sentias, non licet, tacere plane licet; omnia enim delata ad unum sunt: is utitur consilio ne suorum quidem, sed suo; quod non multo secus fieret, si is rem publicam teneret, quem secuti sumus: an, qui in bello, cum omnium nostrum coniunctum esset periculum, suo et certorum hominum minime prudentium consilio uteretur, eum magis communem censemus in victoria futurum fuisse, quam incertis in rebus fuisset? et, qui nec te consule tuum sapientissimum consilium secutus esset nec fratre tuo consulatum ex auctoritate tua gerente vobis auctoribus uti voluerit, nunc omnia tenentem nostras sententias desideraturum censes fuisse? Omnia sunt misera in bellis civilibus—quae maiores nostri ne semel quidem, nostra aetas saepe iam sensit—; sed miserius nihil quam ipsa victoria, quae, etiamsi ad meliores venit, tamen eos ipsos ferociores impotentioresque reddit, ut, etiamsi natura tales non sint, necessitate esse cogantur; multa enim victori eorum arbitrio, per quos vicit, etiam invito facienda sunt. An tu non videbas mecum simul, quam illa crudelis esset futura victoria? igitur tum quoque careres patria, ne, quae nolles, videres? &quot;Non,&quot; inquies, &quot;ego enim ipse tenerem opes et dignitatem meam.&quot; At erat tuae virtutis in minimis tuas res ponere, de re publica vehementius laborare. Deinde qui finis istius consilii est? nam adhuc et factum tuum probatur et, ut in tali re, etiam fortuna laudatur: factum, quod et initium belli necessario secutus sis et extrema sapienter persequi nolueris; fortuna, quod honesto otio tenueris et statum et famam dignitatis tuae: nunc vero nec locus tibi ullus dulcior esse debet patria nec eam diligere minus debes, quod deformior est, sed misereri potius nec eam multis claris viris orbatam privare etiam aspectu tuo. Denique, si fuit magni animi non esse supplicem victori, vide, ne superbi sit aspernari eiusdem liberalitatem, et, si sapientis est carere patria, duri non desiderare, et, si re publica non possis frui, stultum est nolle privata. Caput illud est, ut, si ista vita tibi commodior esse videatur, cogitandum tamen sit, ne tutior non sit: magna gladiorum est licentia, sed in externis locis minor etiam ad facinus verecundia. Mihi salus tua tantae curae est, ut Marcello, fratri tuo, aut par aut certe proximus sim; tuum est consulere temporibus et incolumitati et vitae et fortunis tuis. 

== &lt;center&gt;X. Scr. Romae mense Ianuario a.u.c. 709.&lt;br /&gt;CICERO MARCELLO S.&lt;/center&gt; ==
Etsi nihil erat novi, quod ad te scriberem, magisque litteras tuas iam exspectare incipiebam vel te potius ipsum, tamen, cum Theophilus proficisceretur, non potui nihil ei litterarum dare: cura igitur, ut quam primum venias; venies enim, mihi crede, exspectatus, neque solum nobis, id est, tuis, sed prorsus omnibus; venit enim mihi in mentem subvereri interdum, ne te delectet tarda decessio. Quod si nullum haberes sensum nisi oculorum, prorsus tibi ignoscerem, si quosdam nolles videre, sed, cum leviora non multo essent, quae audirentur, quam quae viderentur, suspicarer autem multum interesse rei familiaris tuae te quam primum venire idque in omnes partes valeret, putavi ea de re te esse admonendum. Sed, quoniam, quid mihi placeret, ostendi, reliqua tu pro tua prudentia considerabis; me tamen velim, quod ad tempus te exspectemus, certiorem facias. 

== &lt;center&gt;XI. Scr. Mytilenis exeunte anno a.u.c. 708.&lt;br /&gt;MARCELLUS CICERONI S. PLURIMAM.&lt;/center&gt; ==
Valuisse apud me tuam semper auctoritatem cum in omni re tum in hoc maxime negotio potes existimare: cum mihi C. Marcellus, frater amantissimus mei, non solum consilium daret, sed precibus quoque me obsecraret, non prius mihi persuadere potuit, quam tuis est effectum litteris, ut uterer vestro potissimum consilio. Res quemadmodum sit acta, vestrae litterae mihi declarant. Gratulatio tua etsi est mihi probatissima, quod ab optimo fit animo, tamen hoc mihi multo iucundius est et gratius, quod in summa paucitate amicorum, propinquorum ac necessariorum, qui vere meae saluti faverent, te cupidissimum mei singularemque mihi benevolentiam praestitisse cognovi. Reliqua sunt eiusmodi, quibus ego, quoniam haec erant tempora, facile et aequo animo carebam; hoc vero eiusmodi esse statuo, ut sine talium virorum et amicorum benevolentia neque in adversa neque in secunda fortuna quisquam vivere possit: itaque in hoc ego mihi gratulor; tu vero ut intelligas homini amicissimo te tribuisse officium, re tibi praestabo. Vale.

== &lt;center&gt;XII. Scr. Athenis pr. Kal. Iunias a.u.c. 709.&lt;br /&gt;SERVIUS CICERONI SAL. PLUR.&lt;/center&gt; ==
Etsi scio non iucundissimum me nuntium vobis allaturum, tamen, quoniam casus et natura in nobis dominantur, visum est faciendum, ut, quoquo modo res se haberet, vos certiores facerem. A. d. X Kal. Iun., cum ab Epidauro Piraeeum navi advectus essem, ibi M. Marcellum, collegam nostrum, conveni eumque diem ibi consumpsi, ut cum eo essem. Postero die, cum ab eo digressus essem eo consilio, ut ab Athenis in Boeotiam irem reliquamque iurisdictionem absolverem, ille, uti aiebat, supra Maleas in Italiam versus navigaturus erat. Post diem tertium eius diei, cum ab Athenis proficisci in animo haberem, circiter hora decima noctis P. Postumius, familiaris eius, ad me venit et mihi nuntiavit M. Marcellum, collegam nostrum, post coenae tempus a P. Magio Cilone, familiari eius, pugione percussum esse et duo vulnera accepisse, unum in stomacho, alterum in capite secundum aurem; sperari tamen eum vivere posse; Magium se ipsum interfecisse postea; se a Marcello ad me missum esse, qui haec nuntiaret et rogaret, uti edicos cogerem. Coegi et e vestigio eo sum profectus prima luce. Cum non longe a Piraeeo abessem, puer Acidini obviam mihi venit cum codicillis, in quibus erat scriptum paullo ante lucem Marcellum diem suum obisse. Ita vir clarissimus ab homine deterrimo acerbissima morte est affectus, et, cui inimici propter dignitatem pepercerant, inventus est amicus, qui ei mortem offerret. Ego tamen ad tabernaculum eius perrexi: inveni duos libertos et pauculos servos; reliquos aiebant profugisse metu perterritos, quod dominus eorum ante tabernaculum interfectus esset. Coactus sum in eadem illa lectica, qua ipse delatus eram, meisque lecticariis in urbem eum referre, ibique pro ea copia, quae Athenis erat, funus ei satis amplum faciendum curavi. Ab Atheniensibus, locum sepulturae intra urbem ut darent, impetrare non potui, quod religione se impediri dicerent, neque tamen id antea cuiquam concesserant: quod proximum fuit, uti in quo vellemus gymnasio eum sepeliremus, nobis permiserunt. Nos in nobilissimo orbis terrarum gymnasio Academiae locum delegimus ibique eum combussimus posteaque curavimus, ut eidem Athenienses in eodem loco monumentum ei marmoreum faciendum locarent. Ita, quae nostra officia fuerunt pro collegio et pro propinquitate, et vivo et mortuo omnia ei praestitimus. Vale. D. pr. Kal. Iun. Athenis. 

== &lt;center&gt;XIII. Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. P. FIGULO.&lt;/center&gt; ==
Quaerenti mihi iamdiu, quid ad te potissimum scriberem, non modo certa res nulla, sed ne genus quidem litterarum usitatem veniebat in mentem; unam enim partem et consuetudinem earum epistularum, quibus secundis rebus uti solebamus, tempus eripuerat perfeceratque fortuna, ne quid tale scribere possem aut omnino cogitare: relinquebatur triste quoddam et miserum et his temporibus consentaneum genus litterarum; id quoque deficiebat me, in quo debebat esse aut promissio auxilii alicuis aut consolatio doloris tui. Quod pollicerer, non erat; ipse enim pari fortuna abiectus aliorum opibus casus meos sustentabam saepiusque mihi veniebat in mentem queri, quod ita viverem, quam gaudere, quod viverem; quamquam enim nulla me ipsum privatim pepulit insignis iniuria nec mihi quidquam tali tempore in mentem venit optare, quod non ultro mihi Caesar detulerit, tamen nihilo minus eis conficior curis, ut ipsum, quod maneam in vita, peccare me existimem; careo enim cum familiarissimis multis, quos aut mors eripuit nobis aut distraxit fuga, tum omnibus amicis, quorum benevolentiam nobis conciliarat per me quondam te socio defensa res publica, versorque in eorum naufragiis et bonorum direptionibus, nec audio solum, quod ipsum esset miserum, sed etiam video, quo nihil est acerbius, eorum fortunas dissipari, quibus nos olim adiutoribus illud incendium exstinximus, et, in qua urbe modo gratia, auctoritate, gloria floruimus, in ea nunc iis quidem omnibus caremus, obtinemus ipsius Caesaris summam erga nos humanitatem, sed ea plus non potest quam vis et mutatio omnium rerum atque temporum. Itaque orbus iis rebus omnibus, quibus et natura me et voluntas et consuetudo assuefecerat, cum ceteris, ut quidem videor, tum mihi ipse displiceo; natus enim ad agendum semper aliquid dignum viro nunc non modo agendi rationem nullam habeo, sed ne cogitandi quidem, et, qui antea aut obscuris hominibus aut etiam sontibus opitulari poteram, nunc P. Nigidio, uni omnium doctissimo et sanctissimo et maxima quondam gratia et mihi certe amicissimo, ne benigne quidem polliceri possum. Ergo hoc ereptum est litterarum genus: reliquum est, ut consoler et afferam rationes, quibus te a molestiis coner abducere. At ea quidem facultas vel tui vel alterius consolandi in te summa est, si umquam in ullo fuit; itaque eam partem, quae ab exquisita quadam ratione et doctrina proficiscitur, non attingam, tibi totam relinquam: quid sit forti et sapienti homine dignum, quid gravitas, quid altitudo animi, quid acta tua vita, quid studia, quid artes, quibus a pueritia floruisti, a te flagitent, tu videbis; ego, quod intelligere et sentire, quia sum Romae et quia curo attendoque, possum, id tibi affirmo, te in istis molestiis, in quibus es hoc tempore, non diutius futurum, in iis autem, in quibus etiam nos sumus, fortasse semper fore. Videor mihi perspicere primum ipsius animum, qui plurimum potest, propensum ad salutem tuam—non scribo hoc temere: quo minus familiaris sum, hoc sum ad investigandum curiosior—: quo facilius, quibus est iratior, respondere tristius possit, hoc est adhuc tardior ad te molestia liberandum; familiares vero eius, et ii quidem, qui illi iucundissimi sunt, mirabiliter de te et loquuntur et sentiunt; accedit eodem vulgi voluntas vel potius consensus omnium; etiam illa, quae minimum nunc quidem potest, sed possit necesse est, res publica, quascumque vires habebit, ab iis ipsis, a quibus tenetur, de te propediem, mihi crede, impetrabit. Redeo igitur ad id, ut iam tibi etiam pollicear aliquid, quod primo omiseram: nam et complectar eius familiarissimos, qui me admodum diligunt multumque mecum sunt, et in ipsius me consuetudinem, quam adhuc meus pudor mihi clausit, insinuabo et certe omnes vias persequar, quibus putabo ad id, quod volumus, pervenire posse; in hoc toto genere plura faciam, quam scribere audeo. Ceteraque, quae tibi a multis prompta esse certo scio, a me sunt paratissima: nihil in re familiari mea est, quod ego meum malim esse quam tuum; hac de re et de hoc genere toto hoc scribo parcius, quod te id, quod ipse confido, sperare malo, te esse usurum tuis. Extremum illud est, ut te orem et obsecrem, animo ut maximo sis nec ea solum memineris, quae ab aliis magnis viris accepisti, sed illa etiam, quae ipse ingenio studioque peperisti; quae si colliges, et sperabis omnia optime et, quae accident, qualiacumque erunt, sapienter feres. Sed haec tu melius vel optime omnium: ego, quae pertinere ad te intelligam, studiosissime omnia diligentissimeque curabo tuorumque tristissimo meo tempore meritorum erga me memoriam conservabo. 

== &lt;center&gt;XIV. Scr. Romae (post K. Oct.) a.u.c. 708.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. CN. PLANCIO.&lt;/center&gt; ==
Binas a te accepi litteras Corcyra datas, quarum alteris mihi gratulabare, quod audisses me meam pristinam dignitatem obtinere, alteris dicebas te velle, quae egissem, bene et feliciter evenire. Ego autem, si dignitas est bene de re publica sentire et bonis viris probare, quod sentias, obtineo dignitatem meam; sin autem in eo dignitas est, si, quod sentias, aut re efficere possis aut denique libera oratione defendere, ne vestigium quidem ullum est reliquum nobis dignitatis, agiturque praeclare, si nosmet ipsos regere possumus, ut ea, quae partim iam assunt, partim impendent, moderate feramus, quod est difficile in eiusmodi bello, cuius exitus ex altera parte caedem ostentat, ex altera servitutem: quo in periculo nonnihil me consolatur, cum recordor haec me tum vidisse, cum secundas etiam res nostras, non modo adversas, pertimescebam videbamque, quanto periculo de iure publico disceptaretur armis, quibus si ii vicissent, ad quos ego pacis spe, non belli cupiditate adductus accesseram, tamen intelligebam, et iratorum hominum et cupidorum et insolentium quam crudelis esset futura victoria, sin autem victi essent, quantus interitus esset futurus civium partim amplissimorum, partim etiam optimorum, qui me haec praedicentem atque optime consulentem saluti suae malebant nimium timidum quam satis prudentem existimari. Quod autem mihi de eo, quod egerim, gratularis, te ita velle certo scio; sed ego tam misero tempore nihil novi consilii cepissem, nisi in reditu meo nihilo meliores res domesticas quam rem publicam offendissem; quibus enim pro meis immortalibus beneficiis carissima mea salus et meae fortunae esse debebant, cum propter eorum scelus nihil mihi intra meos parietes tutum, nihil insidiis vacuum viderem, novarum me necessitudinum fidelitate contra veterum perfidiam muniendum putavi. Sed de nostris rebus satis vel etiam nimium multa: de tuis velim ut eo sis animo, quo debes esse, id est, ut ne quid tibi praecipue timendum putes; si enim status erit aliquis civitatis, quicumque erit, te omnium periculorum video expertem fore; nam alteros tibi iam placatos esse intelligo, alteros numquam iratos fuisse. De mea autem in te voluntate sic velim iudices, me, quibuscumque rebus opus esse intelligam, quamquam videam, qui sim hoc tempore et quid possim, opera tamen et consilio, studio quidem certe, rei, famae, saluti tuae praesto futurum. Tu velim et quid agas et quid acturum te putes facias me quam diligentissime certiorem. 

== &lt;center&gt;XV. Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. CN. PLANCIO.&lt;/center&gt; ==
Accepi perbreves tuas litteras, quibus id, quod scire cupiebam, cognoscere non potui, cognovi autem id, quod mihi dubium non fuit: nam, quam fortiter ferres communes miserias, non intellexi, quam me amares, facile perspexi; sed hoc scieram, illud si scissem, ad id meas litteras accommodavissem. Sed tamen, etsi antea scripsi, quae existimavi scribi oportere, tamen hoc te tempore breviter commonendum putavi, ne quo in periculo te proprio existimares esse: in magno omnes, sed tamen in communi sumus; quare non debes aut propriam fortunam et praecipuam postulare aut communem recusare. Quapropter eo animo simus inter nos, quo semper fuimus; quod de te sperare, de me praestare possum.
&lt;/div&gt;
{{finis}}</text>
      <sha1>e5u95g3x84f1iwcrhtqo0exsnow9e6j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269458</id>
      <parentid>269454</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber IV]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber IV]]</comment>
      <origin>86213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41915" sha1="e5u95g3x84f1iwcrhtqo0exsnow9e6j" xml:space="preserve">{{TextQuality|75%}}
{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus= [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares|Epistulae ad Familiares IV]]
}}

&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;

== &lt;center&gt;I. Scr. in Cumano exeunte mense Aprili a.u.c. 705.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. SER. SULPICIO.&lt;/center&gt; ==
C. Trebatius, familiaris meus, ad me scripsit te ex se quaesisse, quibus in locis essem, molesteque te ferre, quod me propter valetudinem tuam, cum ad urbem accessissem, non vidisses, et hoc tempore velle te mecum, si propius accessissem, de officio utriusque nostrum communicare. Utinam, Servi, salvis rebus—sic enim est dicendum—colloqui potuissemus inter nos! profecto aliquid opis occidenti rei publicae tulissemus: cognoram enim iam absens te haec mala multo ante providentem defensorem pacis et in consulatu tuo et post consulatum fuisse; ego autem, cum consilium tuum probarem et idem ipse sentirem, nihil proficiebam, sero enim veneram, solus eram, rudis esse videbar in causa, incideram in hominum pugnandi cupidorum insanias. Nunc, quoniam nihil iam videmur opitulari posse rei publicae, si quid est, in quo nobismet ipsis consulere possimus, non ut aliquid ex pristino statu nostro retineamus, sed ut quam honestissime lugeamus, nemo est omnium, quicum potius mihi quam tecum communicandum putem; nec enim clarissimorum virorum, quorum similes esse debemus, exempla neque doctissimorum, quos semper coluisti, praecepta te fugiunt. Atque ipse antea ad te scripsissem te frustra in senatum sive potius in conventum senatorum esse venturum, ni veritus essem, ne eius animum offenderem, qui a me, ut te imitarer, petebat: cui quidem ego, cum me rogaret, ut adessem in senatu, eadem omnia, quae a te de pace et de Hispaniis dicta sunt, ostendi me esse dicturum. Res vides quomodo se habeat: orbem terrarum imperiis distributis ardere bello; urbem sine legibus, sine iudiciis, sine iure, sine fide relictam direptioni et incendiis: itaque mihi venire in mentem nihil potest non modo, quod sperem, sed vix, iam quod audeam optare; sin autem tibi, homini prudentissimo, videtur utile esse nos colloqui, quamquam longius etiam cogitabam ab urbe discedere, cuius iam etiam nomen invitus audio, tamen propius accedam, Trebatioque mandavi, ut, si quid tu eum velles ad me mittere, ne recusaret, idque ut facias velim aut si quem tuorum fidelium voles, ad me mittas, ne aut tibi exire ex urbe necesse sit aut mihi accedere. Ego tantum tibi tribuo, quantum mihi fortasse arrogo, ut exploratum habeam, quidquid nos communi sententia statuerimus, id omnes homines probaturos. Vale. 

== &lt;center&gt;II. Scr. in Cumano exeunte mense Aprili (a. d. III. K. Maias) a.u.c. 705.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. SER. SULPICIO.&lt;/center&gt; ==
A. d. III. Kal. Maias cum essem in Cumano, accepi tuas litteras, quibus lectis cognovi non satis prudenter fecisse Philotimum, qui, cum abs te mandata haberet, ut scribis, de omnibus rebus, ipse ad me non venisset, litteras tuas misisset, quas intellexi breviores fuisse, quod eum perlaturum putasses; sed tamen, postquam tuas litteras legi, Postumia tua me convenit et Servius noster: his placuit, ut tu in Cumanum venires, quod etiam mecum ut ad te scriberem egerunt. Quod meum consilium exquiris, id est tale, ut capere facilius ipse possim quam alteri dare; quid enim est, quod audeam suadere tibi, homini summa auctoritate summaque prudentia? si, quid rectissimum sit, quaerimus, perspicuum est, si, quid maxime expediat, obscurum; sin ii sumus, qui profecto esse debemus, ut nihil arbitremur expedire, nisi quod rectum honestumque sit, non potest esse dubium, quid faciendum nobis sit. Quod existimas meam causam coniunctam esse cum tua, certe similis in utroque nostrum, cum optime sentiremus, error fuit: nam omnia utriusque consilia ad concordiam spectaverunt, qua cum ipsi Caesari nihil esset utilius, gratiam quoque nos inire ab eo defendenda pace arbitrabamur; quantum nos fefellerit et quem in locum res deducta sit, vides. Neque solum ea perspicis, quae geruntur quaeque iam gesta sunt, sed etiam qui cursus rerum, qui exitus futurus sit: ergo aut probare oportet ea, quae fiunt, aut interesse, etiamsi non probes; quorum altera mihi turpis, altera etiam periculosa ratio videtur. Restat, ut discedendum putem; in quo reliqua videtur esse deliberatio, quod consilium in discessu, quae loca sequamur. Omnino cum miserior res numquam accidit, tum ne deliberatio quidem difficilior; nihil enim constitui potest, quod non incurrat in magnam aliquam difficultatem. Tu, si videbitur, ita censeo facias, ut, si habes iam statutum, quid tibi agendum putes, in quo non sit coniunctum consilium tuum cum meo, supersedeas hoc labore itineris; sin autem est, quod mecum communicare velis, ego te exspectabo. Tu, quod tuo commodo fiat, quam primum velim venias, sicut intellexi et Servio et Postumiae placere. Vale.

== &lt;center&gt;III. Scr. Romae exeunte mense Septembri a.u.c. 708.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. SER. SULPICIO.&lt;/center&gt; ==
Vehementer te esse sollicitum et in communibus miseriis praecipuo quodam dolore angi multi ad nos quotidie deferunt; quod quamquam minime miror et meum quodammodo agnosco, doleo tamen te sapientia praeditum prope singulari non tuis bonis delectari potius quam alienis malis laborare. Me quidem, etsi nemini concedo, qui maiorem ex pernicie et peste rei publicae molestiam traxerit, tamen multa iam consolantur maximeque conscientia consiliorum meorum; multo enim ante tamquam ex aliqua specula prospexi tempestatem futuram, neque id solum mea sponte, sed multo etiam magis monente et denuntiante te; etsi enim afui magnam partem consulatus tui, tamen et absens cognoscebam, quae esset tua in hoc pestifero bello cavendo et praedicendo sententia, et ipse affui primis temporibus tui consulatus, cum accuratissime monuisti senatum collectis omnibus bellis civilibus, ut et illa timerent, quae meminissent, et scirent, cum superiores nullo tali exemplo antea in re publica cognito tam crudeles fuissent, quicumque postea rem publicam oppressisset armis, multo intolerabiliorem futurum; nam, quod exemplo fit, id etiam iure fieri putant, sed aliquid atque adeo multa addunt et afferunt de suo. Quare meminisse debes eos, qui auctoritatem et consilium tuum non sint secuti, sua stultitia occidisse, cum tua prudentia salvi esse potuissent. Dices: &quot;quid me ista res consolatur in tantis tenebris et quasi parietinis rei publicae?&quot; Est omnino vix consolabilis dolor—tanta est omnium rerum amissio et desperatio recuperandi—; sed tamen et Caesar ipse ita de te iudicat et omnes cives sic existimant, quasi lumen aliquod exstinctis ceteris elucere sanctitatem et prudentiam et dignitatem tuam: haec tibi ad levandas molestias magna esse debent. Quod autem a tuis abes, id eo levius ferendum est, quod eodem tempore a multis et magnis molestiis abes; quas ad te omnes perscriberem, nisi vererer, ne ea cognosceres absens, quae quia non vides, mihi videris meliore esse condicione quam nos, qui videmus. Hactenus existimo nostram consolationem recte adhibitam esse, quoad certior ab homine amicissimo fieres iis de rebus, quibus levari possent molestiae tuae. Reliqua sunt in te ipso neque mihi ignota nec minima solatia, ut quidem ego sentio, multo maxima: quae ego experiens quotidie sic probo, ut ea mihi salutem afferre videantur; te autem ab initio aetatis memoria teneo summe omnium doctrinarum studiosum fuisse omniaque, quae a sapientissimis viris ad bene vivendum tradita essent, summo studio curaque didicisse; quae quidem vel optimis rebus et usui et delectationi esse possent, his vero temporibus habemus aliud nihil, in quo acquiescamus. Nihil faciam insolenter neque te tali vel scientia vel natura praeditum hortabor, ut ad eas te referas artes, quibus a primis temporibus aetatis studium tuum dedisti: tantum dicam, quod te spero approbaturum, me, posteaquam illi arti, cui studueram, nihil esse loci neque in curia neque in foro viderem, omnem meam curam atque operam ad philosophiam contulisse. Tuae scientiae excellenti ac singulari non multo plus quam nostrae relictum est loci; quare non equidem te moneo, sed mihi ita persuasi, te quoque in iisdem versari rebus, quae, etiamsi minus prodessent, animum tamen a sollicitudine abducerent. Servius quidem tuus in omnibus ingenuis artibus in primisque in hac, in qua ego me scripsi acquiescere, ita versatur, ut excellat; a me vero sic diligitur, ut tibi uni concedam, praeterea nemini, mihique ab eo gratia refertur, in quo ille existimat, quod facile appareat, cum me colat et observet, tibi quoque in eo se facere gratissimum. 

== &lt;center&gt;IV. Scr. Romae exeunte mense Septembri a.u.c. 708.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. SER. SULPICIO.&lt;/center&gt; ==
Accipio excusationem tuam, qua usus es, cur saepius ad me litteras uno exemplo dedisses, sed accipio ex ea parte, quatenus aut negligentia aut improbitate eorum, qui epistulas accipiant, fieri scribis, ne ad nos perferantur: illam partem excusationis, qua te scribis orationis paupertate—sic enim appellas—iisdem verbis epistulas saepius mittere, nec nosco nec probo, et ego ipse, quem tu per iocum—sic enim accipio—divitias orationis habere dicis, me non esse verborum admodum inopem agnosco— eÞroneÊesthai enim non necesse est—, sed tamen idem—nec hoc eÞroneuÒmenow— facile cedo tuorum scriptorum subtilitati et elegantiae. Consilium tuum, quo te usum scribis hoc Achaicum negotium non recusavisse, cum semper probavissem, tum multo magis probavi lectis tuis proximis litteris; omnes enim causae, quas commemoras, iustissimae sunt tuaque et auctoritate et prudentia dignissimae. Quod aliter cecidisse rem existimas, atque opinatus esses, id tibi nullo modo assentior; sed, quia tanta perturbatio et confusio est rerum, ita perculsa et prostrata foedissimo bello iacent omnia, ut is cuique locus, ubi ipse sit, et sibi quisque miserrimus esse videatur, propterea et tui consilii poenitet te et nos, qui domi sumus, tibi beati videmur, at contra nobis non tu quidem vacuus molestiis, sed prae nobis beatus. Atque hoc ipso melior est tua quam nostra condicio, quod tu, quid doleat, scribere audes, nos ne id quidem tuto possumus, nec id victoris vitio, quo nihil moderatius, sed ipsius victoriae, quae civilibus bellis semper est insolens. Uno te vincimus, quod de Marcelli, collegae tui, salute paullo ante quam tu cognovimus, etiam mehercule quod, quemadmodum ea res ageretur, vidimus: nam sic fac existimes, post has miserias, id est postquam armis disceptari coeptum est de iure publico, nihil esse actum aliud cum dignitate; nam et ipse Caesar accusata acerbitate Marcelli—sic enim appellabat-laudataque honorificentissime et aequitate tua et prudentia repente praeter spem dixit se senatui roganti de Marcello ne hominis quidem causa negaturum; fecerat autem hoc senatus, ut, cum a L. Pisone mentio esset facta de Marcello et C. Marcellus se ad Caesaris pedes abiecisset, cunctus consurgeret et ad Caesarem supplex accederet. Noli quaerere: ita mihi pulcher hic dies visus est, ut speciem aliquam viderer videre quasi reviviscentis rei publicae. Itaque, cum omnes ante me rogati gratias Caesari egissent praeter Volcatium—is enim, si eo loco esset, negavit se facturum fusisse—, ego rogatus mutavi meum consilium; nam statueram non mehercule inertia, sed desiderio pristinae dignitatis in perpetuum tacere: fregit hoc meum consilium et Caesaris magnitudo animi et senatus officium; itaque pluribus verbis egi Caesari gratias, meque metuo ne etiam in ceteris rebus honesto otio privarim, quod erat unum solatium in malis; sed tamen, quoniam effugi eius offensionem, qui fortasse arbitraretur me hanc rem publicam non putare, si perpetuo tacerem, modice hoc faciam aut etiam intra modum, ut et illius voluntati et meis studiis serviam: nam, etsi a prima aetate me omnis ars et doctrina liberalis et maxime philosophia delectavit, tamen hoc studium quotidie ingravescit, credo et aetatis maturitate ad prudentiam et iis temporum vitiis, ut nulla res alia levare animum molestiis possit; a quo studio te abduci negotiis intelligo ex tuis litteris, sed tamen aliquid iam noctes te adiuvabunt. Servius tuus vel potius noster summa me observantia colit, cuius ego cum omni probitate summaque virtute, tum studiis doctrinaque delector. Is mecum saepe de tua mansione aut decessione communicat: adhuc in hac sum sententia, nihil ut faciamus, nisi quod maxime Caesar velle videatur. Res sunt eiusmodi, ut, si Romae sis, nihil te praeter tuos delectare possit; de reliquis, nihil melius ipso est, ceteri et cetera eiusmodi, ut, si alterum utrum necesse sit, audire ea malis quam videre. Hoc nostrum consilium nobis minime iucundum est, qui te videre cupimus, sed consulimus tibi. Vale. 

== &lt;center&gt;V. Scr. Athenis mense Aprili a.u.c. 709.&lt;br /&gt;SERVIUS CICERONI S.&lt;/center&gt; ==
Posteaquam mihi renuntiatum est de obitu Tulliae, filiae tuae, sane quam pro eo, ac debui, graviter molesteque tuli communemque eam calamitatem existimavi, qui, si istic affuissem, neque tibi defuissem coramque meum dolorem tibi declarassem. Etsi genus hoc consolationis miserum atque acerbum est, propterea quia, per quos ea confieri debet propinquos ac familiares, ii ipsi pari molestia afficiuntur neque sine lacrimis multis id conari possunt, uti magis ipsi videantur aliorum consolatione indigere quam aliis posse suum officium praestare, tamen, quae in praesentia in mentem mihi venerunt, decrevi brevi ad te perscribere, non quo ea te fugere existimem, sed quod forsitan dolore impeditus minus ea perspicias. Quid est, quod tanto opere te commoveat tuus dolor intestinus? Cogita, quemadmodum adhuc fortuna nobiscum egerit: ea nobis erepta esse, quae hominibus non minus quam liberi cara esse debent, patriam, honestatem, dignitatem, honores omnes. Hoc uno incommodo addito quid ad dolorem adiungi potuit? aut qui non in illis rebus exercitatus animus callere iam debet atque omnia minoris existimare? An illius vicem, credo, doles? Quoties in eam cogitationem necesse est et tu veneris et nos saepe incidimus, hisce temporibus non pessime cum iis esse actum, quibus sine dolore licitum est mortem cum vita commutare? Quid autem fuit, quod illam hoc tempore ad vivendum magno opere invitare posset? quae res? quae spes? quod animi solatium? Ut cum aliquo adolescente primario coniuncta aetatem gereret? licitum est tibi, credo, pro tua dignitate ex hac iuventute generum deligere, cuius fidei liberos tuos te tuto committere putares. An ut ea liberos ex sese pareret, quos cum florentes videret laetaretur? qui rem a parente traditam per se tenere possent, honores ordinatim petituri essent, in re publica, in amicorum negotiis libertate sua usuri? quid horum fuit, quod non, priusquam datum est, ademptum sit? &quot;At vero malum est liberos amittere.&quot; Malum: nisi hoc peius est, haec sufferre et perpeti. Quae res mihi non mediocrem consolationem attulerit, volo tibi commemorare, si forte eadem res tibi dolorem minuere possit. Ex Asia rediens cum ab Aegina Megaram versus navigarem, coepi regiones circumcirca prospicere: post me erat Aegina, ante me Megara, dextra Piraeeus, sinistra Corinthus, quae oppida quodam tempore florentissima fuerunt, nine prostrata et diruta ante oculos iacent. Coepi egomet mecum sic cogitare: &quot;hem! nos homunculi indignamur, si quis nostrum interiit aut occisus est, quorum vita brevior esse debet, cum uno loco tot oppidum cadavera proiecta iacent? Visne tu te, Servi, cohibere et meminisse hominem te esse natum?&quot; Crede mihi, cogitatione ea non mediocriter sum confirmatus. Hoc idem, si tibi videtur, fac ante oculos tibi proponas: modo uno tempore tot viri clarissimi interierunt, de imperio populi Romani tanta deminutio facta est, omnes provinciae conquassatae sunt; in unius mulierculae animula si iactura facta est, tanto opere commoveris? quae si hoc tempore non diem suum obisset, paucis post annis tamen ei moriendum fuit, quoniam homo nata fuerat. Etiam tu ab hisce rebus animum ac cogitationem tuam avoca atque ea potius reminiscere, quae digna tua persona sunt: illam, quamdiu ei opus fuerit, vixisse, una cum re publica fuisse, te, patrem suum, praetorem, consulem, augurem vidisse, adolescentibus primariis nuptam fuisse, omnibus bonis prope perfunctam esse; cum res publica occideret, vita excessisse: quid est, quod tu aut illa cum fortuna hoc nomine queri possitis? Denique noli te oblivisci Ciceronem esse et eum, qui aliis consueris praecipere et dare consilium, neque imitari malos medicos, qui in alienis morbis profitentur tenere se medicinae scientiam, ipsi se curare non possunt, sed potius, quae aliis praecipere soles, ea tute tibi subiice atque apud animum propone. Nullus dolor est, quem non longinquitas temporis minuat ac molliat: hoc te exspectare tempus tibi turpe est ac non ei rei sapientia tua te occurrere. Quod si qui etiam inferis sensus est, qui illius in te amor fuit pietasque in omnes suos, hoc certe illa te facere non vult. Da hoc illi mortuae, da ceteris amicis ac familiaribus, qui tuo dolore maerent, da patriae, ut, si qua in re opus sit, opera et consilio tuo uti possit. Denique, quoniam in eam fortunam devenimus, ut etiam huic rei nobis serviendum sit, noli committere, ut quisquam te putet non tam filiam quam rei publicae tempora et aliorum victoriam lugere. Plura me ad te de hac re scribere pudet, ne videar prudentiae tuae diffidere; quare, si hoc unum proposuero, finem faciam scribendi: vidimus aliquoties secundam pulcherrime te ferre fortunam magnamque ex ea re te laudem apisci; fac aliquando intelligamus adversam quoque te aeque ferre posse neque id maius, quam debeat, tibi onus videri, ne ex omnibus virtutibus haec una tibi videatur deesse. Quod ad me attinet, cum te tranquilliorem animo esse cognoro, de iis rebus, quae hic geruntur, quemadmodumque se provincia habeat, certiorem faciam. Vale. 

== &lt;center&gt;VI. Scr. Asturae mense Aprili a.u.c. 709.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. SER. SULPICIO.&lt;/center&gt; ==
Ego vero, Servi, vellem, ut scribis, in meo gravissimo casu affuisses; quantum enim praesens me adiuvare potueris et consolando et prope aeque dolendo, facile ex eo intelligo, quod litteris lectis aliquantum acquievi, nam et ea scripsisti, quae levare luctum possent, et in me consolando non mediocrem ipse animi dolorem adhibuisti: Servius tamen tuus omnibus officiis, quae illi tempori tribui potuerunt, declaravit et quanti ipse me faceret et quam suum talem erga me animum tibi gratum putaret fore; cuius officia iucundiora scilicet saepe mihi fuerunt, numquam tamen gratiora. Me autem non oratio tua solum et societas paene aegritudinis, sed etiam auctoritas consolatur; turpe enim esse existimo me non ita ferre casum meum, ut tu, tali sapientia praeditus, ferendum putas; sed opprimor interdum et vix resisto dolori, quod ea me solatia deficiunt, quae ceteris, quorum mihi exempla propono, simili in fortuna non defuerunt: nam et Q. Maximus, qui filium consularem, clarum virum et magnis rebus gestis, amisit, et L. Paullus, qui duo septem diebus, et vester Gallus et M. Cato, qui summo ingenio, summa virtute filium perdidit, iis temporibus fuerunt, ut eorum luctum ipsorum dignitas consolaretur ea, quam ex re publica consequebantur; mihi autem amissis ornamentis iis, quae ipse commemoras quaeque eram maximis laboribus adeptus, unum manebat illud solatium, quod ereptum est: non amicorum negotiis, non rei publicae procuratione impediebantur cogitationes meae, nihil in foro agere libebat, aspicere curiam non poteram, existimabam, id quod erat, omnes me et industriae meae fructus et fortunae perdidisse: sed, cum cogitarem haec mihi tecum et cum quibusdam esse communia, et cum frangerem iam ipse me et cogerem illa ferre toleranter, habebam, quo confugerem, ubi conquiescerem, cuius in sermone et suavitate omnes curas doloresque deponerem: nunc autem hoc tam gravi vulnere etiam illa, quae consanuisse videbantur, recrudescunt; non enim, ut tum me a re publica maestum domus excipiebat, quae levaret, sic nunc domo maerens ad rem publicam confugere possum, ut in eius bonis acquiescam. Itaque et domo absum et foro, quod nec eum dolorem, quem ad re publica capio, domus iam consolari potest nec domesticum res publica. Quo magis te exspecto teque videre quam primum cupio— maior enim levatio mihi afferri nulla potest quam coniunctio consuetudinis sermonumque nostrorum—; quamquam sperabam tuum adventum—sic enim audiebam— appropinquare. Ego autem cum multis de causis te exopto quam primum videre, tum etiam, ut ante commentemur inter nos, qua ratione nobis traducendum sit hoc tempus, quod est totum ad unius voluntatem accommodandum et prudentis et liberalis et, ut perspexisse videor, nec a me alieni et tibi amicissimi; quod cum ita sit, magnae tamen est deliberationis, quae ratio sit ineunda nobis non agendi aliquid, sed illius concessu et beneficio quiescendi. Vale. 

== &lt;center&gt;VII. Scr. Romae (post VII. Kal. Sext.) a.u.c. 708.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. M. MARCELLO.&lt;/center&gt; ==
Etsi eo te adhuc consilio usum intelligo, ut id reprehendere non audeam, non quyin ab eo ipse dissentiam, sed quod ea te sapientia esse iudicem, ut meum consilium non anteponam tuo, tamen et anicitiae nostrae vetustas et tua summa erga me benevolentia, quae mihi iam a pueritia tua cognita est, me hortata est, ut ea scriberem ad te, quae et saluti tuae conducere arbitrarer et non aliena esse ducerem a dignitate. Ego eum te esse, qui horum malorum initia multo ante videris, consulatum magnificentissime atque optime gesseris, praeclare memini; sed idem etiam illa vidi, neque te consilium civilis belli ita gerendi nec copias Cn. Pompeii nec genus exercitus probare semperque summe diffidere, qua in sententia me quoque fuisse memoria tenere te arbitror. Itaque neque tu multum interfuisti rebus gerendis et ego id semper egi, ne interessem; non enim iis rebus pugnabamus, quibus valere poteramus, consilio, auctoritate, causa, quae erant in nobis superiora, sed lacertis et viribus, quibus pares non eramus: victi sumus igitur aut, si vinci dignitas non potest, fracti certe et abiecti; in quo tuum consilium nemo potest non maxime laudare, quod cum spe vincendi simul abiecisti certandi etiam cupiditatem ostendistique sapientam et bonum civem initia velli civilis invitum suscipere, extrema libenter non persequi. Qui non idem consilium, quod tu, secuti sunt, eos video in duo genera esse distractos; aut enim renovare bellum conati sunt, hique se in Africam contulerunt, aut, quemadmodum nos, victori sese crediderunt: medium quoddam tuum consilium fuit, qui hoc fortasse humilis animi duceres, illud pertinacis. Fateor a plerisque vel dicam ab omnibus sapiens tuum consilium, a multis etiam magni ac fortis animi iudicatum; sed habet ista ratio, ut mihi quidem videtur, quendam modum, praesertim cum nihil tibi deesse arbitrer ad tuas fortunas omnes obtinendas praeter voluntatem; sic enim intellexi, nihil aliud esse, quod dubitationem afferret ei, penes quem est potestas, nisi quod vereretur, ne tu illud beneficium omnino non putares; de quo quid sentiam, nihil attinet dicere, cum appareat, ipse quid fecerim. Sed tamen, si iam ita constituisses, ut abesse perpetuo malles quam ea, quae nolles, videre, tamen id cogitare deberes, ubicumque esses, te fore in eius ipsius, quem fugeres, potestate: qui si facile passurus esset te carentem patria et fortunis tuis quiete et libere vivere, cogitandum tibi tamen esset, Romaene et domi tuae, cuicuimodi res esset, an Mytilenis aut Rhodi malles vivere; sed, cum ita late pateat eius potestas, quem veremur, ut terrarum orbem complexa sit, nonne mavis sine periculo tuae domi esse quam cum periculo alienae? Equidem, etiamsi oppetenda mors esset, domi atque in patria mallem quam in externis atque alienis locis; hoc idem omnes, qui te diligunt, sentiunt, quorum est magna pro tuis maximis clarissimisque virtutibus multitudo. Habemus etiam rationem rei familiaris tuae, quam dissipari nolumus; nam, etsi nullam potest accipere iniuriam, quae futura perpetua sit, propterea quod neque is, qui tenet rem publicam, patietur neque ipsa res publica, tamen impetum praedonum in tuas fortunas fieri nolo, hi autem qui essent, auderem scribere, nisi te intelligere confiderem. Hic te unius sollicitudines, unius etiam multae et assiduae lacrimae, C. Marcelli, fratris optimi, deprecantur: nos cura et dolore proximi sumus, precibus tardiores, quod ius adeundi, cum ipsi deprecatione eguerimus, non habemus, gratia tantum possumus, quantum victi; sed tamen consilio, studio Marcello non desumus. A tuis reliquis non adhibemur; ad omnis parati sumus. 

== &lt;center&gt;VIII. Scr. Romae (post VII. Kal. Sext.) a.u.c. 708.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. M. MARCELLO.&lt;/center&gt; ==
Neque monere te audeo praestanti prudentia virum nec confirmare maximi animi hominem unumque fortissimum, consolari vero nullo modo; nam, si ea, quae acciderunt, ita fers, ut audio, gratulari magis virtuti debeo quam consolari dolorem tuum, sin te tanta mala rei publicae frangunt, non ita abundo ingenio, ut te consoler, cum ipse me non possim. Reliquum est igitur, ut tibi me in omni re eum praebeam praestemque et ad omnia, quae tui velint, ita sim praesto, ut me non solum omnia debere tua causa, que possim, sed etiam quae non possim, putem. Illud tamen vel tu me monuisse vel censuisse puta vel propter benevolentiam tacere non potuisse, ut, quod ego facio, tu quoque animum inducas, si sit aliqua res publica, in ea te esse oportere, iudicio hominum reque principem, necessitate cedentem tempori, sin autem nulla sit, hunc tamen aptissimum esse etiam ad exsulandum locum; si enim libertatem sequimur, qui locus hoc dominatu vacat? sin qualemcumque locum, quae est domestica sede iucundior? Sed mihi crede, etiam is, qui omnia tenet, favet ingeniis, nobilitatem vero et dignitates hominum, quantum ei res et ipsius causa concedit, amplectitur. Sed plura, quam statueram; redeo ergo ad unum illud, me tuum esse: fore cum tuis, si modo erunt tui, si minus, me certe in omnibus rebus satis nostrae coniunctioni amorique facturum. Vale. 

== &lt;center&gt;IX. Scr. Romae (post VII. K. Sext.) a.u.c. 708.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. M. MARCELLO.&lt;/center&gt; ==
Etsi perpaucis ante diebus dederam Q. Mucio litteras ad te pluribus verbis scriptas, quibus declaraveram, quo te animo censerem esse oportere et quid tibi faciendum arbitrarer, tamen, cum Theophilus, libertus tuus, proficisceretur, cuius ego fidem erga te benevolentiamque perspexeramn, sine meis litteris eum ad te venire nolui. Iisdem igitur te rebus etiam atque etiam hortor, quibus superioribus litteris hortatus sum, ut in ea re publica, quaecumque est, quam primum velis esse: multa videbis fortasse, quae nolis, non plura tamen, quam audis quotidie; non est porro tuum uno sensu solum oculorum moveri, cum idem illud auribus percipias—quod etiam maius videri solet—, minus laborare. At tibi ipsi dicendum erit aliquid, quod non sentias, aut faciendum, quod non probes. Primum tempori cedere, id est necessitati parere, semper sapientis est habitum; deinde non habet, ut nunc quidem est, id vitii res: dicere fortasse, quae sentias, non licet, tacere plane licet; omnia enim delata ad unum sunt: is utitur consilio ne suorum quidem, sed suo; quod non multo secus fieret, si is rem publicam teneret, quem secuti sumus: an, qui in bello, cum omnium nostrum coniunctum esset periculum, suo et certorum hominum minime prudentium consilio uteretur, eum magis communem censemus in victoria futurum fuisse, quam incertis in rebus fuisset? et, qui nec te consule tuum sapientissimum consilium secutus esset nec fratre tuo consulatum ex auctoritate tua gerente vobis auctoribus uti voluerit, nunc omnia tenentem nostras sententias desideraturum censes fuisse? Omnia sunt misera in bellis civilibus—quae maiores nostri ne semel quidem, nostra aetas saepe iam sensit—; sed miserius nihil quam ipsa victoria, quae, etiamsi ad meliores venit, tamen eos ipsos ferociores impotentioresque reddit, ut, etiamsi natura tales non sint, necessitate esse cogantur; multa enim victori eorum arbitrio, per quos vicit, etiam invito facienda sunt. An tu non videbas mecum simul, quam illa crudelis esset futura victoria? igitur tum quoque careres patria, ne, quae nolles, videres? &quot;Non,&quot; inquies, &quot;ego enim ipse tenerem opes et dignitatem meam.&quot; At erat tuae virtutis in minimis tuas res ponere, de re publica vehementius laborare. Deinde qui finis istius consilii est? nam adhuc et factum tuum probatur et, ut in tali re, etiam fortuna laudatur: factum, quod et initium belli necessario secutus sis et extrema sapienter persequi nolueris; fortuna, quod honesto otio tenueris et statum et famam dignitatis tuae: nunc vero nec locus tibi ullus dulcior esse debet patria nec eam diligere minus debes, quod deformior est, sed misereri potius nec eam multis claris viris orbatam privare etiam aspectu tuo. Denique, si fuit magni animi non esse supplicem victori, vide, ne superbi sit aspernari eiusdem liberalitatem, et, si sapientis est carere patria, duri non desiderare, et, si re publica non possis frui, stultum est nolle privata. Caput illud est, ut, si ista vita tibi commodior esse videatur, cogitandum tamen sit, ne tutior non sit: magna gladiorum est licentia, sed in externis locis minor etiam ad facinus verecundia. Mihi salus tua tantae curae est, ut Marcello, fratri tuo, aut par aut certe proximus sim; tuum est consulere temporibus et incolumitati et vitae et fortunis tuis. 

== &lt;center&gt;X. Scr. Romae mense Ianuario a.u.c. 709.&lt;br /&gt;CICERO MARCELLO S.&lt;/center&gt; ==
Etsi nihil erat novi, quod ad te scriberem, magisque litteras tuas iam exspectare incipiebam vel te potius ipsum, tamen, cum Theophilus proficisceretur, non potui nihil ei litterarum dare: cura igitur, ut quam primum venias; venies enim, mihi crede, exspectatus, neque solum nobis, id est, tuis, sed prorsus omnibus; venit enim mihi in mentem subvereri interdum, ne te delectet tarda decessio. Quod si nullum haberes sensum nisi oculorum, prorsus tibi ignoscerem, si quosdam nolles videre, sed, cum leviora non multo essent, quae audirentur, quam quae viderentur, suspicarer autem multum interesse rei familiaris tuae te quam primum venire idque in omnes partes valeret, putavi ea de re te esse admonendum. Sed, quoniam, quid mihi placeret, ostendi, reliqua tu pro tua prudentia considerabis; me tamen velim, quod ad tempus te exspectemus, certiorem facias. 

== &lt;center&gt;XI. Scr. Mytilenis exeunte anno a.u.c. 708.&lt;br /&gt;MARCELLUS CICERONI S. PLURIMAM.&lt;/center&gt; ==
Valuisse apud me tuam semper auctoritatem cum in omni re tum in hoc maxime negotio potes existimare: cum mihi C. Marcellus, frater amantissimus mei, non solum consilium daret, sed precibus quoque me obsecraret, non prius mihi persuadere potuit, quam tuis est effectum litteris, ut uterer vestro potissimum consilio. Res quemadmodum sit acta, vestrae litterae mihi declarant. Gratulatio tua etsi est mihi probatissima, quod ab optimo fit animo, tamen hoc mihi multo iucundius est et gratius, quod in summa paucitate amicorum, propinquorum ac necessariorum, qui vere meae saluti faverent, te cupidissimum mei singularemque mihi benevolentiam praestitisse cognovi. Reliqua sunt eiusmodi, quibus ego, quoniam haec erant tempora, facile et aequo animo carebam; hoc vero eiusmodi esse statuo, ut sine talium virorum et amicorum benevolentia neque in adversa neque in secunda fortuna quisquam vivere possit: itaque in hoc ego mihi gratulor; tu vero ut intelligas homini amicissimo te tribuisse officium, re tibi praestabo. Vale.

== &lt;center&gt;XII. Scr. Athenis pr. Kal. Iunias a.u.c. 709.&lt;br /&gt;SERVIUS CICERONI SAL. PLUR.&lt;/center&gt; ==
Etsi scio non iucundissimum me nuntium vobis allaturum, tamen, quoniam casus et natura in nobis dominantur, visum est faciendum, ut, quoquo modo res se haberet, vos certiores facerem. A. d. X Kal. Iun., cum ab Epidauro Piraeeum navi advectus essem, ibi M. Marcellum, collegam nostrum, conveni eumque diem ibi consumpsi, ut cum eo essem. Postero die, cum ab eo digressus essem eo consilio, ut ab Athenis in Boeotiam irem reliquamque iurisdictionem absolverem, ille, uti aiebat, supra Maleas in Italiam versus navigaturus erat. Post diem tertium eius diei, cum ab Athenis proficisci in animo haberem, circiter hora decima noctis P. Postumius, familiaris eius, ad me venit et mihi nuntiavit M. Marcellum, collegam nostrum, post coenae tempus a P. Magio Cilone, familiari eius, pugione percussum esse et duo vulnera accepisse, unum in stomacho, alterum in capite secundum aurem; sperari tamen eum vivere posse; Magium se ipsum interfecisse postea; se a Marcello ad me missum esse, qui haec nuntiaret et rogaret, uti edicos cogerem. Coegi et e vestigio eo sum profectus prima luce. Cum non longe a Piraeeo abessem, puer Acidini obviam mihi venit cum codicillis, in quibus erat scriptum paullo ante lucem Marcellum diem suum obisse. Ita vir clarissimus ab homine deterrimo acerbissima morte est affectus, et, cui inimici propter dignitatem pepercerant, inventus est amicus, qui ei mortem offerret. Ego tamen ad tabernaculum eius perrexi: inveni duos libertos et pauculos servos; reliquos aiebant profugisse metu perterritos, quod dominus eorum ante tabernaculum interfectus esset. Coactus sum in eadem illa lectica, qua ipse delatus eram, meisque lecticariis in urbem eum referre, ibique pro ea copia, quae Athenis erat, funus ei satis amplum faciendum curavi. Ab Atheniensibus, locum sepulturae intra urbem ut darent, impetrare non potui, quod religione se impediri dicerent, neque tamen id antea cuiquam concesserant: quod proximum fuit, uti in quo vellemus gymnasio eum sepeliremus, nobis permiserunt. Nos in nobilissimo orbis terrarum gymnasio Academiae locum delegimus ibique eum combussimus posteaque curavimus, ut eidem Athenienses in eodem loco monumentum ei marmoreum faciendum locarent. Ita, quae nostra officia fuerunt pro collegio et pro propinquitate, et vivo et mortuo omnia ei praestitimus. Vale. D. pr. Kal. Iun. Athenis. 

== &lt;center&gt;XIII. Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. P. FIGULO.&lt;/center&gt; ==
Quaerenti mihi iamdiu, quid ad te potissimum scriberem, non modo certa res nulla, sed ne genus quidem litterarum usitatem veniebat in mentem; unam enim partem et consuetudinem earum epistularum, quibus secundis rebus uti solebamus, tempus eripuerat perfeceratque fortuna, ne quid tale scribere possem aut omnino cogitare: relinquebatur triste quoddam et miserum et his temporibus consentaneum genus litterarum; id quoque deficiebat me, in quo debebat esse aut promissio auxilii alicuis aut consolatio doloris tui. Quod pollicerer, non erat; ipse enim pari fortuna abiectus aliorum opibus casus meos sustentabam saepiusque mihi veniebat in mentem queri, quod ita viverem, quam gaudere, quod viverem; quamquam enim nulla me ipsum privatim pepulit insignis iniuria nec mihi quidquam tali tempore in mentem venit optare, quod non ultro mihi Caesar detulerit, tamen nihilo minus eis conficior curis, ut ipsum, quod maneam in vita, peccare me existimem; careo enim cum familiarissimis multis, quos aut mors eripuit nobis aut distraxit fuga, tum omnibus amicis, quorum benevolentiam nobis conciliarat per me quondam te socio defensa res publica, versorque in eorum naufragiis et bonorum direptionibus, nec audio solum, quod ipsum esset miserum, sed etiam video, quo nihil est acerbius, eorum fortunas dissipari, quibus nos olim adiutoribus illud incendium exstinximus, et, in qua urbe modo gratia, auctoritate, gloria floruimus, in ea nunc iis quidem omnibus caremus, obtinemus ipsius Caesaris summam erga nos humanitatem, sed ea plus non potest quam vis et mutatio omnium rerum atque temporum. Itaque orbus iis rebus omnibus, quibus et natura me et voluntas et consuetudo assuefecerat, cum ceteris, ut quidem videor, tum mihi ipse displiceo; natus enim ad agendum semper aliquid dignum viro nunc non modo agendi rationem nullam habeo, sed ne cogitandi quidem, et, qui antea aut obscuris hominibus aut etiam sontibus opitulari poteram, nunc P. Nigidio, uni omnium doctissimo et sanctissimo et maxima quondam gratia et mihi certe amicissimo, ne benigne quidem polliceri possum. Ergo hoc ereptum est litterarum genus: reliquum est, ut consoler et afferam rationes, quibus te a molestiis coner abducere. At ea quidem facultas vel tui vel alterius consolandi in te summa est, si umquam in ullo fuit; itaque eam partem, quae ab exquisita quadam ratione et doctrina proficiscitur, non attingam, tibi totam relinquam: quid sit forti et sapienti homine dignum, quid gravitas, quid altitudo animi, quid acta tua vita, quid studia, quid artes, quibus a pueritia floruisti, a te flagitent, tu videbis; ego, quod intelligere et sentire, quia sum Romae et quia curo attendoque, possum, id tibi affirmo, te in istis molestiis, in quibus es hoc tempore, non diutius futurum, in iis autem, in quibus etiam nos sumus, fortasse semper fore. Videor mihi perspicere primum ipsius animum, qui plurimum potest, propensum ad salutem tuam—non scribo hoc temere: quo minus familiaris sum, hoc sum ad investigandum curiosior—: quo facilius, quibus est iratior, respondere tristius possit, hoc est adhuc tardior ad te molestia liberandum; familiares vero eius, et ii quidem, qui illi iucundissimi sunt, mirabiliter de te et loquuntur et sentiunt; accedit eodem vulgi voluntas vel potius consensus omnium; etiam illa, quae minimum nunc quidem potest, sed possit necesse est, res publica, quascumque vires habebit, ab iis ipsis, a quibus tenetur, de te propediem, mihi crede, impetrabit. Redeo igitur ad id, ut iam tibi etiam pollicear aliquid, quod primo omiseram: nam et complectar eius familiarissimos, qui me admodum diligunt multumque mecum sunt, et in ipsius me consuetudinem, quam adhuc meus pudor mihi clausit, insinuabo et certe omnes vias persequar, quibus putabo ad id, quod volumus, pervenire posse; in hoc toto genere plura faciam, quam scribere audeo. Ceteraque, quae tibi a multis prompta esse certo scio, a me sunt paratissima: nihil in re familiari mea est, quod ego meum malim esse quam tuum; hac de re et de hoc genere toto hoc scribo parcius, quod te id, quod ipse confido, sperare malo, te esse usurum tuis. Extremum illud est, ut te orem et obsecrem, animo ut maximo sis nec ea solum memineris, quae ab aliis magnis viris accepisti, sed illa etiam, quae ipse ingenio studioque peperisti; quae si colliges, et sperabis omnia optime et, quae accident, qualiacumque erunt, sapienter feres. Sed haec tu melius vel optime omnium: ego, quae pertinere ad te intelligam, studiosissime omnia diligentissimeque curabo tuorumque tristissimo meo tempore meritorum erga me memoriam conservabo. 

== &lt;center&gt;XIV. Scr. Romae (post K. Oct.) a.u.c. 708.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. CN. PLANCIO.&lt;/center&gt; ==
Binas a te accepi litteras Corcyra datas, quarum alteris mihi gratulabare, quod audisses me meam pristinam dignitatem obtinere, alteris dicebas te velle, quae egissem, bene et feliciter evenire. Ego autem, si dignitas est bene de re publica sentire et bonis viris probare, quod sentias, obtineo dignitatem meam; sin autem in eo dignitas est, si, quod sentias, aut re efficere possis aut denique libera oratione defendere, ne vestigium quidem ullum est reliquum nobis dignitatis, agiturque praeclare, si nosmet ipsos regere possumus, ut ea, quae partim iam assunt, partim impendent, moderate feramus, quod est difficile in eiusmodi bello, cuius exitus ex altera parte caedem ostentat, ex altera servitutem: quo in periculo nonnihil me consolatur, cum recordor haec me tum vidisse, cum secundas etiam res nostras, non modo adversas, pertimescebam videbamque, quanto periculo de iure publico disceptaretur armis, quibus si ii vicissent, ad quos ego pacis spe, non belli cupiditate adductus accesseram, tamen intelligebam, et iratorum hominum et cupidorum et insolentium quam crudelis esset futura victoria, sin autem victi essent, quantus interitus esset futurus civium partim amplissimorum, partim etiam optimorum, qui me haec praedicentem atque optime consulentem saluti suae malebant nimium timidum quam satis prudentem existimari. Quod autem mihi de eo, quod egerim, gratularis, te ita velle certo scio; sed ego tam misero tempore nihil novi consilii cepissem, nisi in reditu meo nihilo meliores res domesticas quam rem publicam offendissem; quibus enim pro meis immortalibus beneficiis carissima mea salus et meae fortunae esse debebant, cum propter eorum scelus nihil mihi intra meos parietes tutum, nihil insidiis vacuum viderem, novarum me necessitudinum fidelitate contra veterum perfidiam muniendum putavi. Sed de nostris rebus satis vel etiam nimium multa: de tuis velim ut eo sis animo, quo debes esse, id est, ut ne quid tibi praecipue timendum putes; si enim status erit aliquis civitatis, quicumque erit, te omnium periculorum video expertem fore; nam alteros tibi iam placatos esse intelligo, alteros numquam iratos fuisse. De mea autem in te voluntate sic velim iudices, me, quibuscumque rebus opus esse intelligam, quamquam videam, qui sim hoc tempore et quid possim, opera tamen et consilio, studio quidem certe, rei, famae, saluti tuae praesto futurum. Tu velim et quid agas et quid acturum te putes facias me quam diligentissime certiorem. 

== &lt;center&gt;XV. Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br /&gt;M. CICERO S. D. CN. PLANCIO.&lt;/center&gt; ==
Accepi perbreves tuas litteras, quibus id, quod scire cupiebam, cognoscere non potui, cognovi autem id, quod mihi dubium non fuit: nam, quam fortiter ferres communes miserias, non intellexi, quam me amares, facile perspexi; sed hoc scieram, illud si scissem, ad id meas litteras accommodavissem. Sed tamen, etsi antea scripsi, quae existimavi scribi oportere, tamen hoc te tempore breviter commonendum putavi, ne quo in periculo te proprio existimares esse: in magno omnes, sed tamen in communi sumus; quare non debes aut propriam fortunam et praecipuam postulare aut communem recusare. Quapropter eo animo simus inter nos, quo semper fuimus; quod de te sperare, de me praestare possum.
&lt;/div&gt;
{{finis}}</text>
      <sha1>e5u95g3x84f1iwcrhtqo0exsnow9e6j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269515</id>
      <parentid>269458</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T21:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42199" sha1="20id4wngt9tsdscj013en0oe5llqkyt" xml:space="preserve">{{TextQuality|75%}}
{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus=Liber IV&lt;br&gt;Ad Ser. Sulpicium et ceteros.
}}
{{Liber
|Ante=Liber III
|AnteNomen=../Liber III
|Post=Liber V
|PostNomen=../Liber V
}}

&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;

{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cumano exeunte mense Aprili a.u.c. 705.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. SER. SULPICIO.}}
C. Trebatius, familiaris meus, ad me scripsit te ex se quaesisse, quibus in locis essem, molesteque te ferre, quod me propter valetudinem tuam, cum ad urbem accessissem, non vidisses, et hoc tempore velle te mecum, si propius accessissem, de officio utriusque nostrum communicare. Utinam, Servi, salvis rebus—sic enim est dicendum—colloqui potuissemus inter nos! profecto aliquid opis occidenti rei publicae tulissemus: cognoram enim iam absens te haec mala multo ante providentem defensorem pacis et in consulatu tuo et post consulatum fuisse; ego autem, cum consilium tuum probarem et idem ipse sentirem, nihil proficiebam, sero enim veneram, solus eram, rudis esse videbar in causa, incideram in hominum pugnandi cupidorum insanias. Nunc, quoniam nihil iam videmur opitulari posse rei publicae, si quid est, in quo nobismet ipsis consulere possimus, non ut aliquid ex pristino statu nostro retineamus, sed ut quam honestissime lugeamus, nemo est omnium, quicum potius mihi quam tecum communicandum putem; nec enim clarissimorum virorum, quorum similes esse debemus, exempla neque doctissimorum, quos semper coluisti, praecepta te fugiunt. Atque ipse antea ad te scripsissem te frustra in senatum sive potius in conventum senatorum esse venturum, ni veritus essem, ne eius animum offenderem, qui a me, ut te imitarer, petebat: cui quidem ego, cum me rogaret, ut adessem in senatu, eadem omnia, quae a te de pace et de Hispaniis dicta sunt, ostendi me esse dicturum. Res vides quomodo se habeat: orbem terrarum imperiis distributis ardere bello; urbem sine legibus, sine iudiciis, sine iure, sine fide relictam direptioni et incendiis: itaque mihi venire in mentem nihil potest non modo, quod sperem, sed vix, iam quod audeam optare; sin autem tibi, homini prudentissimo, videtur utile esse nos colloqui, quamquam longius etiam cogitabam ab urbe discedere, cuius iam etiam nomen invitus audio, tamen propius accedam, Trebatioque mandavi, ut, si quid tu eum velles ad me mittere, ne recusaret, idque ut facias velim aut si quem tuorum fidelium voles, ad me mittas, ne aut tibi exire ex urbe necesse sit aut mihi accedere. Ego tantum tibi tribuo, quantum mihi fortasse arrogo, ut exploratum habeam, quidquid nos communi sententia statuerimus, id omnes homines probaturos. Vale. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cumano exeunte mense Aprili (a. d. III. K. Maias) a.u.c. 705.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. SER. SULPICIO.}}
A. d. III. Kal. Maias cum essem in Cumano, accepi tuas litteras, quibus lectis cognovi non satis prudenter fecisse Philotimum, qui, cum abs te mandata haberet, ut scribis, de omnibus rebus, ipse ad me non venisset, litteras tuas misisset, quas intellexi breviores fuisse, quod eum perlaturum putasses; sed tamen, postquam tuas litteras legi, Postumia tua me convenit et Servius noster: his placuit, ut tu in Cumanum venires, quod etiam mecum ut ad te scriberem egerunt. Quod meum consilium exquiris, id est tale, ut capere facilius ipse possim quam alteri dare; quid enim est, quod audeam suadere tibi, homini summa auctoritate summaque prudentia? si, quid rectissimum sit, quaerimus, perspicuum est, si, quid maxime expediat, obscurum; sin ii sumus, qui profecto esse debemus, ut nihil arbitremur expedire, nisi quod rectum honestumque sit, non potest esse dubium, quid faciendum nobis sit. Quod existimas meam causam coniunctam esse cum tua, certe similis in utroque nostrum, cum optime sentiremus, error fuit: nam omnia utriusque consilia ad concordiam spectaverunt, qua cum ipsi Caesari nihil esset utilius, gratiam quoque nos inire ab eo defendenda pace arbitrabamur; quantum nos fefellerit et quem in locum res deducta sit, vides. Neque solum ea perspicis, quae geruntur quaeque iam gesta sunt, sed etiam qui cursus rerum, qui exitus futurus sit: ergo aut probare oportet ea, quae fiunt, aut interesse, etiamsi non probes; quorum altera mihi turpis, altera etiam periculosa ratio videtur. Restat, ut discedendum putem; in quo reliqua videtur esse deliberatio, quod consilium in discessu, quae loca sequamur. Omnino cum miserior res numquam accidit, tum ne deliberatio quidem difficilior; nihil enim constitui potest, quod non incurrat in magnam aliquam difficultatem. Tu, si videbitur, ita censeo facias, ut, si habes iam statutum, quid tibi agendum putes, in quo non sit coniunctum consilium tuum cum meo, supersedeas hoc labore itineris; sin autem est, quod mecum communicare velis, ego te exspectabo. Tu, quod tuo commodo fiat, quam primum velim venias, sicut intellexi et Servio et Postumiae placere. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Septembri a.u.c. 708.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. SER. SULPICIO.}}
Vehementer te esse sollicitum et in communibus miseriis praecipuo quodam dolore angi multi ad nos quotidie deferunt; quod quamquam minime miror et meum quodammodo agnosco, doleo tamen te sapientia praeditum prope singulari non tuis bonis delectari potius quam alienis malis laborare. Me quidem, etsi nemini concedo, qui maiorem ex pernicie et peste rei publicae molestiam traxerit, tamen multa iam consolantur maximeque conscientia consiliorum meorum; multo enim ante tamquam ex aliqua specula prospexi tempestatem futuram, neque id solum mea sponte, sed multo etiam magis monente et denuntiante te; etsi enim afui magnam partem consulatus tui, tamen et absens cognoscebam, quae esset tua in hoc pestifero bello cavendo et praedicendo sententia, et ipse affui primis temporibus tui consulatus, cum accuratissime monuisti senatum collectis omnibus bellis civilibus, ut et illa timerent, quae meminissent, et scirent, cum superiores nullo tali exemplo antea in re publica cognito tam crudeles fuissent, quicumque postea rem publicam oppressisset armis, multo intolerabiliorem futurum; nam, quod exemplo fit, id etiam iure fieri putant, sed aliquid atque adeo multa addunt et afferunt de suo. Quare meminisse debes eos, qui auctoritatem et consilium tuum non sint secuti, sua stultitia occidisse, cum tua prudentia salvi esse potuissent. Dices: &quot;quid me ista res consolatur in tantis tenebris et quasi parietinis rei publicae?&quot; Est omnino vix consolabilis dolor—tanta est omnium rerum amissio et desperatio recuperandi—; sed tamen et Caesar ipse ita de te iudicat et omnes cives sic existimant, quasi lumen aliquod exstinctis ceteris elucere sanctitatem et prudentiam et dignitatem tuam: haec tibi ad levandas molestias magna esse debent. Quod autem a tuis abes, id eo levius ferendum est, quod eodem tempore a multis et magnis molestiis abes; quas ad te omnes perscriberem, nisi vererer, ne ea cognosceres absens, quae quia non vides, mihi videris meliore esse condicione quam nos, qui videmus. Hactenus existimo nostram consolationem recte adhibitam esse, quoad certior ab homine amicissimo fieres iis de rebus, quibus levari possent molestiae tuae. Reliqua sunt in te ipso neque mihi ignota nec minima solatia, ut quidem ego sentio, multo maxima: quae ego experiens quotidie sic probo, ut ea mihi salutem afferre videantur; te autem ab initio aetatis memoria teneo summe omnium doctrinarum studiosum fuisse omniaque, quae a sapientissimis viris ad bene vivendum tradita essent, summo studio curaque didicisse; quae quidem vel optimis rebus et usui et delectationi esse possent, his vero temporibus habemus aliud nihil, in quo acquiescamus. Nihil faciam insolenter neque te tali vel scientia vel natura praeditum hortabor, ut ad eas te referas artes, quibus a primis temporibus aetatis studium tuum dedisti: tantum dicam, quod te spero approbaturum, me, posteaquam illi arti, cui studueram, nihil esse loci neque in curia neque in foro viderem, omnem meam curam atque operam ad philosophiam contulisse. Tuae scientiae excellenti ac singulari non multo plus quam nostrae relictum est loci; quare non equidem te moneo, sed mihi ita persuasi, te quoque in iisdem versari rebus, quae, etiamsi minus prodessent, animum tamen a sollicitudine abducerent. Servius quidem tuus in omnibus ingenuis artibus in primisque in hac, in qua ego me scripsi acquiescere, ita versatur, ut excellat; a me vero sic diligitur, ut tibi uni concedam, praeterea nemini, mihique ab eo gratia refertur, in quo ille existimat, quod facile appareat, cum me colat et observet, tibi quoque in eo se facere gratissimum. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Septembri a.u.c. 708.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. SER. SULPICIO.}}
Accipio excusationem tuam, qua usus es, cur saepius ad me litteras uno exemplo dedisses, sed accipio ex ea parte, quatenus aut negligentia aut improbitate eorum, qui epistulas accipiant, fieri scribis, ne ad nos perferantur: illam partem excusationis, qua te scribis orationis paupertate—sic enim appellas—iisdem verbis epistulas saepius mittere, nec nosco nec probo, et ego ipse, quem tu per iocum—sic enim accipio—divitias orationis habere dicis, me non esse verborum admodum inopem agnosco— eÞroneÊesthai enim non necesse est—, sed tamen idem—nec hoc eÞroneuÒmenow— facile cedo tuorum scriptorum subtilitati et elegantiae. Consilium tuum, quo te usum scribis hoc Achaicum negotium non recusavisse, cum semper probavissem, tum multo magis probavi lectis tuis proximis litteris; omnes enim causae, quas commemoras, iustissimae sunt tuaque et auctoritate et prudentia dignissimae. Quod aliter cecidisse rem existimas, atque opinatus esses, id tibi nullo modo assentior; sed, quia tanta perturbatio et confusio est rerum, ita perculsa et prostrata foedissimo bello iacent omnia, ut is cuique locus, ubi ipse sit, et sibi quisque miserrimus esse videatur, propterea et tui consilii poenitet te et nos, qui domi sumus, tibi beati videmur, at contra nobis non tu quidem vacuus molestiis, sed prae nobis beatus. Atque hoc ipso melior est tua quam nostra condicio, quod tu, quid doleat, scribere audes, nos ne id quidem tuto possumus, nec id victoris vitio, quo nihil moderatius, sed ipsius victoriae, quae civilibus bellis semper est insolens. Uno te vincimus, quod de Marcelli, collegae tui, salute paullo ante quam tu cognovimus, etiam mehercule quod, quemadmodum ea res ageretur, vidimus: nam sic fac existimes, post has miserias, id est postquam armis disceptari coeptum est de iure publico, nihil esse actum aliud cum dignitate; nam et ipse Caesar accusata acerbitate Marcelli—sic enim appellabat-laudataque honorificentissime et aequitate tua et prudentia repente praeter spem dixit se senatui roganti de Marcello ne hominis quidem causa negaturum; fecerat autem hoc senatus, ut, cum a L. Pisone mentio esset facta de Marcello et C. Marcellus se ad Caesaris pedes abiecisset, cunctus consurgeret et ad Caesarem supplex accederet. Noli quaerere: ita mihi pulcher hic dies visus est, ut speciem aliquam viderer videre quasi reviviscentis rei publicae. Itaque, cum omnes ante me rogati gratias Caesari egissent praeter Volcatium—is enim, si eo loco esset, negavit se facturum fusisse—, ego rogatus mutavi meum consilium; nam statueram non mehercule inertia, sed desiderio pristinae dignitatis in perpetuum tacere: fregit hoc meum consilium et Caesaris magnitudo animi et senatus officium; itaque pluribus verbis egi Caesari gratias, meque metuo ne etiam in ceteris rebus honesto otio privarim, quod erat unum solatium in malis; sed tamen, quoniam effugi eius offensionem, qui fortasse arbitraretur me hanc rem publicam non putare, si perpetuo tacerem, modice hoc faciam aut etiam intra modum, ut et illius voluntati et meis studiis serviam: nam, etsi a prima aetate me omnis ars et doctrina liberalis et maxime philosophia delectavit, tamen hoc studium quotidie ingravescit, credo et aetatis maturitate ad prudentiam et iis temporum vitiis, ut nulla res alia levare animum molestiis possit; a quo studio te abduci negotiis intelligo ex tuis litteris, sed tamen aliquid iam noctes te adiuvabunt. Servius tuus vel potius noster summa me observantia colit, cuius ego cum omni probitate summaque virtute, tum studiis doctrinaque delector. Is mecum saepe de tua mansione aut decessione communicat: adhuc in hac sum sententia, nihil ut faciamus, nisi quod maxime Caesar velle videatur. Res sunt eiusmodi, ut, si Romae sis, nihil te praeter tuos delectare possit; de reliquis, nihil melius ipso est, ceteri et cetera eiusmodi, ut, si alterum utrum necesse sit, audire ea malis quam videre. Hoc nostrum consilium nobis minime iucundum est, qui te videre cupimus, sed consulimus tibi. Vale. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|V.}}}}&lt;br&gt;Scr. Athenis mense Aprili a.u.c. 709.&lt;br&gt;SERVIUS CICERONI S.}}
Posteaquam mihi renuntiatum est de obitu Tulliae, filiae tuae, sane quam pro eo, ac debui, graviter molesteque tuli communemque eam calamitatem existimavi, qui, si istic affuissem, neque tibi defuissem coramque meum dolorem tibi declarassem. Etsi genus hoc consolationis miserum atque acerbum est, propterea quia, per quos ea confieri debet propinquos ac familiares, ii ipsi pari molestia afficiuntur neque sine lacrimis multis id conari possunt, uti magis ipsi videantur aliorum consolatione indigere quam aliis posse suum officium praestare, tamen, quae in praesentia in mentem mihi venerunt, decrevi brevi ad te perscribere, non quo ea te fugere existimem, sed quod forsitan dolore impeditus minus ea perspicias. Quid est, quod tanto opere te commoveat tuus dolor intestinus? Cogita, quemadmodum adhuc fortuna nobiscum egerit: ea nobis erepta esse, quae hominibus non minus quam liberi cara esse debent, patriam, honestatem, dignitatem, honores omnes. Hoc uno incommodo addito quid ad dolorem adiungi potuit? aut qui non in illis rebus exercitatus animus callere iam debet atque omnia minoris existimare? An illius vicem, credo, doles? Quoties in eam cogitationem necesse est et tu veneris et nos saepe incidimus, hisce temporibus non pessime cum iis esse actum, quibus sine dolore licitum est mortem cum vita commutare? Quid autem fuit, quod illam hoc tempore ad vivendum magno opere invitare posset? quae res? quae spes? quod animi solatium? Ut cum aliquo adolescente primario coniuncta aetatem gereret? licitum est tibi, credo, pro tua dignitate ex hac iuventute generum deligere, cuius fidei liberos tuos te tuto committere putares. An ut ea liberos ex sese pareret, quos cum florentes videret laetaretur? qui rem a parente traditam per se tenere possent, honores ordinatim petituri essent, in re publica, in amicorum negotiis libertate sua usuri? quid horum fuit, quod non, priusquam datum est, ademptum sit? &quot;At vero malum est liberos amittere.&quot; Malum: nisi hoc peius est, haec sufferre et perpeti. Quae res mihi non mediocrem consolationem attulerit, volo tibi commemorare, si forte eadem res tibi dolorem minuere possit. Ex Asia rediens cum ab Aegina Megaram versus navigarem, coepi regiones circumcirca prospicere: post me erat Aegina, ante me Megara, dextra Piraeeus, sinistra Corinthus, quae oppida quodam tempore florentissima fuerunt, nine prostrata et diruta ante oculos iacent. Coepi egomet mecum sic cogitare: &quot;hem! nos homunculi indignamur, si quis nostrum interiit aut occisus est, quorum vita brevior esse debet, cum uno loco tot oppidum cadavera proiecta iacent? Visne tu te, Servi, cohibere et meminisse hominem te esse natum?&quot; Crede mihi, cogitatione ea non mediocriter sum confirmatus. Hoc idem, si tibi videtur, fac ante oculos tibi proponas: modo uno tempore tot viri clarissimi interierunt, de imperio populi Romani tanta deminutio facta est, omnes provinciae conquassatae sunt; in unius mulierculae animula si iactura facta est, tanto opere commoveris? quae si hoc tempore non diem suum obisset, paucis post annis tamen ei moriendum fuit, quoniam homo nata fuerat. Etiam tu ab hisce rebus animum ac cogitationem tuam avoca atque ea potius reminiscere, quae digna tua persona sunt: illam, quamdiu ei opus fuerit, vixisse, una cum re publica fuisse, te, patrem suum, praetorem, consulem, augurem vidisse, adolescentibus primariis nuptam fuisse, omnibus bonis prope perfunctam esse; cum res publica occideret, vita excessisse: quid est, quod tu aut illa cum fortuna hoc nomine queri possitis? Denique noli te oblivisci Ciceronem esse et eum, qui aliis consueris praecipere et dare consilium, neque imitari malos medicos, qui in alienis morbis profitentur tenere se medicinae scientiam, ipsi se curare non possunt, sed potius, quae aliis praecipere soles, ea tute tibi subiice atque apud animum propone. Nullus dolor est, quem non longinquitas temporis minuat ac molliat: hoc te exspectare tempus tibi turpe est ac non ei rei sapientia tua te occurrere. Quod si qui etiam inferis sensus est, qui illius in te amor fuit pietasque in omnes suos, hoc certe illa te facere non vult. Da hoc illi mortuae, da ceteris amicis ac familiaribus, qui tuo dolore maerent, da patriae, ut, si qua in re opus sit, opera et consilio tuo uti possit. Denique, quoniam in eam fortunam devenimus, ut etiam huic rei nobis serviendum sit, noli committere, ut quisquam te putet non tam filiam quam rei publicae tempora et aliorum victoriam lugere. Plura me ad te de hac re scribere pudet, ne videar prudentiae tuae diffidere; quare, si hoc unum proposuero, finem faciam scribendi: vidimus aliquoties secundam pulcherrime te ferre fortunam magnamque ex ea re te laudem apisci; fac aliquando intelligamus adversam quoque te aeque ferre posse neque id maius, quam debeat, tibi onus videri, ne ex omnibus virtutibus haec una tibi videatur deesse. Quod ad me attinet, cum te tranquilliorem animo esse cognoro, de iis rebus, quae hic geruntur, quemadmodumque se provincia habeat, certiorem faciam. Vale. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Asturae mense Aprili a.u.c. 709.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. SER. SULPICIO.}}
Ego vero, Servi, vellem, ut scribis, in meo gravissimo casu affuisses; quantum enim praesens me adiuvare potueris et consolando et prope aeque dolendo, facile ex eo intelligo, quod litteris lectis aliquantum acquievi, nam et ea scripsisti, quae levare luctum possent, et in me consolando non mediocrem ipse animi dolorem adhibuisti: Servius tamen tuus omnibus officiis, quae illi tempori tribui potuerunt, declaravit et quanti ipse me faceret et quam suum talem erga me animum tibi gratum putaret fore; cuius officia iucundiora scilicet saepe mihi fuerunt, numquam tamen gratiora. Me autem non oratio tua solum et societas paene aegritudinis, sed etiam auctoritas consolatur; turpe enim esse existimo me non ita ferre casum meum, ut tu, tali sapientia praeditus, ferendum putas; sed opprimor interdum et vix resisto dolori, quod ea me solatia deficiunt, quae ceteris, quorum mihi exempla propono, simili in fortuna non defuerunt: nam et Q. Maximus, qui filium consularem, clarum virum et magnis rebus gestis, amisit, et L. Paullus, qui duo septem diebus, et vester Gallus et M. Cato, qui summo ingenio, summa virtute filium perdidit, iis temporibus fuerunt, ut eorum luctum ipsorum dignitas consolaretur ea, quam ex re publica consequebantur; mihi autem amissis ornamentis iis, quae ipse commemoras quaeque eram maximis laboribus adeptus, unum manebat illud solatium, quod ereptum est: non amicorum negotiis, non rei publicae procuratione impediebantur cogitationes meae, nihil in foro agere libebat, aspicere curiam non poteram, existimabam, id quod erat, omnes me et industriae meae fructus et fortunae perdidisse: sed, cum cogitarem haec mihi tecum et cum quibusdam esse communia, et cum frangerem iam ipse me et cogerem illa ferre toleranter, habebam, quo confugerem, ubi conquiescerem, cuius in sermone et suavitate omnes curas doloresque deponerem: nunc autem hoc tam gravi vulnere etiam illa, quae consanuisse videbantur, recrudescunt; non enim, ut tum me a re publica maestum domus excipiebat, quae levaret, sic nunc domo maerens ad rem publicam confugere possum, ut in eius bonis acquiescam. Itaque et domo absum et foro, quod nec eum dolorem, quem ad re publica capio, domus iam consolari potest nec domesticum res publica. Quo magis te exspecto teque videre quam primum cupio— maior enim levatio mihi afferri nulla potest quam coniunctio consuetudinis sermonumque nostrorum—; quamquam sperabam tuum adventum—sic enim audiebam— appropinquare. Ego autem cum multis de causis te exopto quam primum videre, tum etiam, ut ante commentemur inter nos, qua ratione nobis traducendum sit hoc tempus, quod est totum ad unius voluntatem accommodandum et prudentis et liberalis et, ut perspexisse videor, nec a me alieni et tibi amicissimi; quod cum ita sit, magnae tamen est deliberationis, quae ratio sit ineunda nobis non agendi aliquid, sed illius concessu et beneficio quiescendi. Vale. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae (post VII. Kal. Sext.) a.u.c. 708.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. M. MARCELLO.}}
Etsi eo te adhuc consilio usum intelligo, ut id reprehendere non audeam, non quyin ab eo ipse dissentiam, sed quod ea te sapientia esse iudicem, ut meum consilium non anteponam tuo, tamen et anicitiae nostrae vetustas et tua summa erga me benevolentia, quae mihi iam a pueritia tua cognita est, me hortata est, ut ea scriberem ad te, quae et saluti tuae conducere arbitrarer et non aliena esse ducerem a dignitate. Ego eum te esse, qui horum malorum initia multo ante videris, consulatum magnificentissime atque optime gesseris, praeclare memini; sed idem etiam illa vidi, neque te consilium civilis belli ita gerendi nec copias Cn. Pompeii nec genus exercitus probare semperque summe diffidere, qua in sententia me quoque fuisse memoria tenere te arbitror. Itaque neque tu multum interfuisti rebus gerendis et ego id semper egi, ne interessem; non enim iis rebus pugnabamus, quibus valere poteramus, consilio, auctoritate, causa, quae erant in nobis superiora, sed lacertis et viribus, quibus pares non eramus: victi sumus igitur aut, si vinci dignitas non potest, fracti certe et abiecti; in quo tuum consilium nemo potest non maxime laudare, quod cum spe vincendi simul abiecisti certandi etiam cupiditatem ostendistique sapientam et bonum civem initia velli civilis invitum suscipere, extrema libenter non persequi. Qui non idem consilium, quod tu, secuti sunt, eos video in duo genera esse distractos; aut enim renovare bellum conati sunt, hique se in Africam contulerunt, aut, quemadmodum nos, victori sese crediderunt: medium quoddam tuum consilium fuit, qui hoc fortasse humilis animi duceres, illud pertinacis. Fateor a plerisque vel dicam ab omnibus sapiens tuum consilium, a multis etiam magni ac fortis animi iudicatum; sed habet ista ratio, ut mihi quidem videtur, quendam modum, praesertim cum nihil tibi deesse arbitrer ad tuas fortunas omnes obtinendas praeter voluntatem; sic enim intellexi, nihil aliud esse, quod dubitationem afferret ei, penes quem est potestas, nisi quod vereretur, ne tu illud beneficium omnino non putares; de quo quid sentiam, nihil attinet dicere, cum appareat, ipse quid fecerim. Sed tamen, si iam ita constituisses, ut abesse perpetuo malles quam ea, quae nolles, videre, tamen id cogitare deberes, ubicumque esses, te fore in eius ipsius, quem fugeres, potestate: qui si facile passurus esset te carentem patria et fortunis tuis quiete et libere vivere, cogitandum tibi tamen esset, Romaene et domi tuae, cuicuimodi res esset, an Mytilenis aut Rhodi malles vivere; sed, cum ita late pateat eius potestas, quem veremur, ut terrarum orbem complexa sit, nonne mavis sine periculo tuae domi esse quam cum periculo alienae? Equidem, etiamsi oppetenda mors esset, domi atque in patria mallem quam in externis atque alienis locis; hoc idem omnes, qui te diligunt, sentiunt, quorum est magna pro tuis maximis clarissimisque virtutibus multitudo. Habemus etiam rationem rei familiaris tuae, quam dissipari nolumus; nam, etsi nullam potest accipere iniuriam, quae futura perpetua sit, propterea quod neque is, qui tenet rem publicam, patietur neque ipsa res publica, tamen impetum praedonum in tuas fortunas fieri nolo, hi autem qui essent, auderem scribere, nisi te intelligere confiderem. Hic te unius sollicitudines, unius etiam multae et assiduae lacrimae, C. Marcelli, fratris optimi, deprecantur: nos cura et dolore proximi sumus, precibus tardiores, quod ius adeundi, cum ipsi deprecatione eguerimus, non habemus, gratia tantum possumus, quantum victi; sed tamen consilio, studio Marcello non desumus. A tuis reliquis non adhibemur; ad omnis parati sumus. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae (post VII. Kal. Sext.) a.u.c. 708.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. M. MARCELLO.}}
Neque monere te audeo praestanti prudentia virum nec confirmare maximi animi hominem unumque fortissimum, consolari vero nullo modo; nam, si ea, quae acciderunt, ita fers, ut audio, gratulari magis virtuti debeo quam consolari dolorem tuum, sin te tanta mala rei publicae frangunt, non ita abundo ingenio, ut te consoler, cum ipse me non possim. Reliquum est igitur, ut tibi me in omni re eum praebeam praestemque et ad omnia, quae tui velint, ita sim praesto, ut me non solum omnia debere tua causa, que possim, sed etiam quae non possim, putem. Illud tamen vel tu me monuisse vel censuisse puta vel propter benevolentiam tacere non potuisse, ut, quod ego facio, tu quoque animum inducas, si sit aliqua res publica, in ea te esse oportere, iudicio hominum reque principem, necessitate cedentem tempori, sin autem nulla sit, hunc tamen aptissimum esse etiam ad exsulandum locum; si enim libertatem sequimur, qui locus hoc dominatu vacat? sin qualemcumque locum, quae est domestica sede iucundior? Sed mihi crede, etiam is, qui omnia tenet, favet ingeniis, nobilitatem vero et dignitates hominum, quantum ei res et ipsius causa concedit, amplectitur. Sed plura, quam statueram; redeo ergo ad unum illud, me tuum esse: fore cum tuis, si modo erunt tui, si minus, me certe in omnibus rebus satis nostrae coniunctioni amorique facturum. Vale. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae (post VII. K. Sext.) a.u.c. 708.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. M. MARCELLO.}}
Etsi perpaucis ante diebus dederam Q. Mucio litteras ad te pluribus verbis scriptas, quibus declaraveram, quo te animo censerem esse oportere et quid tibi faciendum arbitrarer, tamen, cum Theophilus, libertus tuus, proficisceretur, cuius ego fidem erga te benevolentiamque perspexeramn, sine meis litteris eum ad te venire nolui. Iisdem igitur te rebus etiam atque etiam hortor, quibus superioribus litteris hortatus sum, ut in ea re publica, quaecumque est, quam primum velis esse: multa videbis fortasse, quae nolis, non plura tamen, quam audis quotidie; non est porro tuum uno sensu solum oculorum moveri, cum idem illud auribus percipias—quod etiam maius videri solet—, minus laborare. At tibi ipsi dicendum erit aliquid, quod non sentias, aut faciendum, quod non probes. Primum tempori cedere, id est necessitati parere, semper sapientis est habitum; deinde non habet, ut nunc quidem est, id vitii res: dicere fortasse, quae sentias, non licet, tacere plane licet; omnia enim delata ad unum sunt: is utitur consilio ne suorum quidem, sed suo; quod non multo secus fieret, si is rem publicam teneret, quem secuti sumus: an, qui in bello, cum omnium nostrum coniunctum esset periculum, suo et certorum hominum minime prudentium consilio uteretur, eum magis communem censemus in victoria futurum fuisse, quam incertis in rebus fuisset? et, qui nec te consule tuum sapientissimum consilium secutus esset nec fratre tuo consulatum ex auctoritate tua gerente vobis auctoribus uti voluerit, nunc omnia tenentem nostras sententias desideraturum censes fuisse? Omnia sunt misera in bellis civilibus—quae maiores nostri ne semel quidem, nostra aetas saepe iam sensit—; sed miserius nihil quam ipsa victoria, quae, etiamsi ad meliores venit, tamen eos ipsos ferociores impotentioresque reddit, ut, etiamsi natura tales non sint, necessitate esse cogantur; multa enim victori eorum arbitrio, per quos vicit, etiam invito facienda sunt. An tu non videbas mecum simul, quam illa crudelis esset futura victoria? igitur tum quoque careres patria, ne, quae nolles, videres? &quot;Non,&quot; inquies, &quot;ego enim ipse tenerem opes et dignitatem meam.&quot; At erat tuae virtutis in minimis tuas res ponere, de re publica vehementius laborare. Deinde qui finis istius consilii est? nam adhuc et factum tuum probatur et, ut in tali re, etiam fortuna laudatur: factum, quod et initium belli necessario secutus sis et extrema sapienter persequi nolueris; fortuna, quod honesto otio tenueris et statum et famam dignitatis tuae: nunc vero nec locus tibi ullus dulcior esse debet patria nec eam diligere minus debes, quod deformior est, sed misereri potius nec eam multis claris viris orbatam privare etiam aspectu tuo. Denique, si fuit magni animi non esse supplicem victori, vide, ne superbi sit aspernari eiusdem liberalitatem, et, si sapientis est carere patria, duri non desiderare, et, si re publica non possis frui, stultum est nolle privata. Caput illud est, ut, si ista vita tibi commodior esse videatur, cogitandum tamen sit, ne tutior non sit: magna gladiorum est licentia, sed in externis locis minor etiam ad facinus verecundia. Mihi salus tua tantae curae est, ut Marcello, fratri tuo, aut par aut certe proximus sim; tuum est consulere temporibus et incolumitati et vitae et fortunis tuis. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|X.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Ianuario a.u.c. 709.&lt;br&gt;CICERO MARCELLO S.}}
Etsi nihil erat novi, quod ad te scriberem, magisque litteras tuas iam exspectare incipiebam vel te potius ipsum, tamen, cum Theophilus proficisceretur, non potui nihil ei litterarum dare: cura igitur, ut quam primum venias; venies enim, mihi crede, exspectatus, neque solum nobis, id est, tuis, sed prorsus omnibus; venit enim mihi in mentem subvereri interdum, ne te delectet tarda decessio. Quod si nullum haberes sensum nisi oculorum, prorsus tibi ignoscerem, si quosdam nolles videre, sed, cum leviora non multo essent, quae audirentur, quam quae viderentur, suspicarer autem multum interesse rei familiaris tuae te quam primum venire idque in omnes partes valeret, putavi ea de re te esse admonendum. Sed, quoniam, quid mihi placeret, ostendi, reliqua tu pro tua prudentia considerabis; me tamen velim, quod ad tempus te exspectemus, certiorem facias. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Mytilenis exeunte anno a.u.c. 708.&lt;br&gt;MARCELLUS CICERONI S. PLURIMAM.}}
Valuisse apud me tuam semper auctoritatem cum in omni re tum in hoc maxime negotio potes existimare: cum mihi C. Marcellus, frater amantissimus mei, non solum consilium daret, sed precibus quoque me obsecraret, non prius mihi persuadere potuit, quam tuis est effectum litteris, ut uterer vestro potissimum consilio. Res quemadmodum sit acta, vestrae litterae mihi declarant. Gratulatio tua etsi est mihi probatissima, quod ab optimo fit animo, tamen hoc mihi multo iucundius est et gratius, quod in summa paucitate amicorum, propinquorum ac necessariorum, qui vere meae saluti faverent, te cupidissimum mei singularemque mihi benevolentiam praestitisse cognovi. Reliqua sunt eiusmodi, quibus ego, quoniam haec erant tempora, facile et aequo animo carebam; hoc vero eiusmodi esse statuo, ut sine talium virorum et amicorum benevolentia neque in adversa neque in secunda fortuna quisquam vivere possit: itaque in hoc ego mihi gratulor; tu vero ut intelligas homini amicissimo te tribuisse officium, re tibi praestabo. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Athenis pr. Kal. Iunias a.u.c. 709.&lt;br&gt;SERVIUS CICERONI SAL. PLUR.}}
Etsi scio non iucundissimum me nuntium vobis allaturum, tamen, quoniam casus et natura in nobis dominantur, visum est faciendum, ut, quoquo modo res se haberet, vos certiores facerem. A. d. X Kal. Iun., cum ab Epidauro Piraeeum navi advectus essem, ibi M. Marcellum, collegam nostrum, conveni eumque diem ibi consumpsi, ut cum eo essem. Postero die, cum ab eo digressus essem eo consilio, ut ab Athenis in Boeotiam irem reliquamque iurisdictionem absolverem, ille, uti aiebat, supra Maleas in Italiam versus navigaturus erat. Post diem tertium eius diei, cum ab Athenis proficisci in animo haberem, circiter hora decima noctis P. Postumius, familiaris eius, ad me venit et mihi nuntiavit M. Marcellum, collegam nostrum, post coenae tempus a P. Magio Cilone, familiari eius, pugione percussum esse et duo vulnera accepisse, unum in stomacho, alterum in capite secundum aurem; sperari tamen eum vivere posse; Magium se ipsum interfecisse postea; se a Marcello ad me missum esse, qui haec nuntiaret et rogaret, uti edicos cogerem. Coegi et e vestigio eo sum profectus prima luce. Cum non longe a Piraeeo abessem, puer Acidini obviam mihi venit cum codicillis, in quibus erat scriptum paullo ante lucem Marcellum diem suum obisse. Ita vir clarissimus ab homine deterrimo acerbissima morte est affectus, et, cui inimici propter dignitatem pepercerant, inventus est amicus, qui ei mortem offerret. Ego tamen ad tabernaculum eius perrexi: inveni duos libertos et pauculos servos; reliquos aiebant profugisse metu perterritos, quod dominus eorum ante tabernaculum interfectus esset. Coactus sum in eadem illa lectica, qua ipse delatus eram, meisque lecticariis in urbem eum referre, ibique pro ea copia, quae Athenis erat, funus ei satis amplum faciendum curavi. Ab Atheniensibus, locum sepulturae intra urbem ut darent, impetrare non potui, quod religione se impediri dicerent, neque tamen id antea cuiquam concesserant: quod proximum fuit, uti in quo vellemus gymnasio eum sepeliremus, nobis permiserunt. Nos in nobilissimo orbis terrarum gymnasio Academiae locum delegimus ibique eum combussimus posteaque curavimus, ut eidem Athenienses in eodem loco monumentum ei marmoreum faciendum locarent. Ita, quae nostra officia fuerunt pro collegio et pro propinquitate, et vivo et mortuo omnia ei praestitimus. Vale. D. pr. Kal. Iun. Athenis. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. FIGULO.}}
Quaerenti mihi iamdiu, quid ad te potissimum scriberem, non modo certa res nulla, sed ne genus quidem litterarum usitatem veniebat in mentem; unam enim partem et consuetudinem earum epistularum, quibus secundis rebus uti solebamus, tempus eripuerat perfeceratque fortuna, ne quid tale scribere possem aut omnino cogitare: relinquebatur triste quoddam et miserum et his temporibus consentaneum genus litterarum; id quoque deficiebat me, in quo debebat esse aut promissio auxilii alicuis aut consolatio doloris tui. Quod pollicerer, non erat; ipse enim pari fortuna abiectus aliorum opibus casus meos sustentabam saepiusque mihi veniebat in mentem queri, quod ita viverem, quam gaudere, quod viverem; quamquam enim nulla me ipsum privatim pepulit insignis iniuria nec mihi quidquam tali tempore in mentem venit optare, quod non ultro mihi Caesar detulerit, tamen nihilo minus eis conficior curis, ut ipsum, quod maneam in vita, peccare me existimem; careo enim cum familiarissimis multis, quos aut mors eripuit nobis aut distraxit fuga, tum omnibus amicis, quorum benevolentiam nobis conciliarat per me quondam te socio defensa res publica, versorque in eorum naufragiis et bonorum direptionibus, nec audio solum, quod ipsum esset miserum, sed etiam video, quo nihil est acerbius, eorum fortunas dissipari, quibus nos olim adiutoribus illud incendium exstinximus, et, in qua urbe modo gratia, auctoritate, gloria floruimus, in ea nunc iis quidem omnibus caremus, obtinemus ipsius Caesaris summam erga nos humanitatem, sed ea plus non potest quam vis et mutatio omnium rerum atque temporum. Itaque orbus iis rebus omnibus, quibus et natura me et voluntas et consuetudo assuefecerat, cum ceteris, ut quidem videor, tum mihi ipse displiceo; natus enim ad agendum semper aliquid dignum viro nunc non modo agendi rationem nullam habeo, sed ne cogitandi quidem, et, qui antea aut obscuris hominibus aut etiam sontibus opitulari poteram, nunc P. Nigidio, uni omnium doctissimo et sanctissimo et maxima quondam gratia et mihi certe amicissimo, ne benigne quidem polliceri possum. Ergo hoc ereptum est litterarum genus: reliquum est, ut consoler et afferam rationes, quibus te a molestiis coner abducere. At ea quidem facultas vel tui vel alterius consolandi in te summa est, si umquam in ullo fuit; itaque eam partem, quae ab exquisita quadam ratione et doctrina proficiscitur, non attingam, tibi totam relinquam: quid sit forti et sapienti homine dignum, quid gravitas, quid altitudo animi, quid acta tua vita, quid studia, quid artes, quibus a pueritia floruisti, a te flagitent, tu videbis; ego, quod intelligere et sentire, quia sum Romae et quia curo attendoque, possum, id tibi affirmo, te in istis molestiis, in quibus es hoc tempore, non diutius futurum, in iis autem, in quibus etiam nos sumus, fortasse semper fore. Videor mihi perspicere primum ipsius animum, qui plurimum potest, propensum ad salutem tuam—non scribo hoc temere: quo minus familiaris sum, hoc sum ad investigandum curiosior—: quo facilius, quibus est iratior, respondere tristius possit, hoc est adhuc tardior ad te molestia liberandum; familiares vero eius, et ii quidem, qui illi iucundissimi sunt, mirabiliter de te et loquuntur et sentiunt; accedit eodem vulgi voluntas vel potius consensus omnium; etiam illa, quae minimum nunc quidem potest, sed possit necesse est, res publica, quascumque vires habebit, ab iis ipsis, a quibus tenetur, de te propediem, mihi crede, impetrabit. Redeo igitur ad id, ut iam tibi etiam pollicear aliquid, quod primo omiseram: nam et complectar eius familiarissimos, qui me admodum diligunt multumque mecum sunt, et in ipsius me consuetudinem, quam adhuc meus pudor mihi clausit, insinuabo et certe omnes vias persequar, quibus putabo ad id, quod volumus, pervenire posse; in hoc toto genere plura faciam, quam scribere audeo. Ceteraque, quae tibi a multis prompta esse certo scio, a me sunt paratissima: nihil in re familiari mea est, quod ego meum malim esse quam tuum; hac de re et de hoc genere toto hoc scribo parcius, quod te id, quod ipse confido, sperare malo, te esse usurum tuis. Extremum illud est, ut te orem et obsecrem, animo ut maximo sis nec ea solum memineris, quae ab aliis magnis viris accepisti, sed illa etiam, quae ipse ingenio studioque peperisti; quae si colliges, et sperabis omnia optime et, quae accident, qualiacumque erunt, sapienter feres. Sed haec tu melius vel optime omnium: ego, quae pertinere ad te intelligam, studiosissime omnia diligentissimeque curabo tuorumque tristissimo meo tempore meritorum erga me memoriam conservabo. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae (post K. Oct.) a.u.c. 708.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. CN. PLANCIO.}}
Binas a te accepi litteras Corcyra datas, quarum alteris mihi gratulabare, quod audisses me meam pristinam dignitatem obtinere, alteris dicebas te velle, quae egissem, bene et feliciter evenire. Ego autem, si dignitas est bene de re publica sentire et bonis viris probare, quod sentias, obtineo dignitatem meam; sin autem in eo dignitas est, si, quod sentias, aut re efficere possis aut denique libera oratione defendere, ne vestigium quidem ullum est reliquum nobis dignitatis, agiturque praeclare, si nosmet ipsos regere possumus, ut ea, quae partim iam assunt, partim impendent, moderate feramus, quod est difficile in eiusmodi bello, cuius exitus ex altera parte caedem ostentat, ex altera servitutem: quo in periculo nonnihil me consolatur, cum recordor haec me tum vidisse, cum secundas etiam res nostras, non modo adversas, pertimescebam videbamque, quanto periculo de iure publico disceptaretur armis, quibus si ii vicissent, ad quos ego pacis spe, non belli cupiditate adductus accesseram, tamen intelligebam, et iratorum hominum et cupidorum et insolentium quam crudelis esset futura victoria, sin autem victi essent, quantus interitus esset futurus civium partim amplissimorum, partim etiam optimorum, qui me haec praedicentem atque optime consulentem saluti suae malebant nimium timidum quam satis prudentem existimari. Quod autem mihi de eo, quod egerim, gratularis, te ita velle certo scio; sed ego tam misero tempore nihil novi consilii cepissem, nisi in reditu meo nihilo meliores res domesticas quam rem publicam offendissem; quibus enim pro meis immortalibus beneficiis carissima mea salus et meae fortunae esse debebant, cum propter eorum scelus nihil mihi intra meos parietes tutum, nihil insidiis vacuum viderem, novarum me necessitudinum fidelitate contra veterum perfidiam muniendum putavi. Sed de nostris rebus satis vel etiam nimium multa: de tuis velim ut eo sis animo, quo debes esse, id est, ut ne quid tibi praecipue timendum putes; si enim status erit aliquis civitatis, quicumque erit, te omnium periculorum video expertem fore; nam alteros tibi iam placatos esse intelligo, alteros numquam iratos fuisse. De mea autem in te voluntate sic velim iudices, me, quibuscumque rebus opus esse intelligam, quamquam videam, qui sim hoc tempore et quid possim, opera tamen et consilio, studio quidem certe, rei, famae, saluti tuae praesto futurum. Tu velim et quid agas et quid acturum te putes facias me quam diligentissime certiorem. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. CN. PLANCIO.}}
Accepi perbreves tuas litteras, quibus id, quod scire cupiebam, cognoscere non potui, cognovi autem id, quod mihi dubium non fuit: nam, quam fortiter ferres communes miserias, non intellexi, quam me amares, facile perspexi; sed hoc scieram, illud si scissem, ad id meas litteras accommodavissem. Sed tamen, etsi antea scripsi, quae existimavi scribi oportere, tamen hoc te tempore breviter commonendum putavi, ne quo in periculo te proprio existimares esse: in magno omnes, sed tamen in communi sumus; quare non debes aut propriam fortunam et praecipuam postulare aut communem recusare. Quapropter eo animo simus inter nos, quo semper fuimus; quod de te sperare, de me praestare possum.
&lt;/div&gt;
{{Liber
|Ante=Liber III
|AnteNomen=../Liber III
|Post=Liber V
|PostNomen=../Liber V
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>20id4wngt9tsdscj013en0oe5llqkyt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Noctes Atticae/Liber I</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6367</id>
    <revision>
      <id>269581</id>
      <parentid>269340</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:54:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78785" sha1="2626z1ie9vixknc01cn2vug0fp4p9xw" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber I
}}
{{Liber
|Ante=Praefatio
|AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio
|Post=Liber II
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber II
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}}
{{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret.

===II.===
{{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}}
{{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante.

{{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat {{graeca|''χυριεύοντας''}} et {{graeca|''σωρείτας''}} et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari.

{{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio {{graeca|''ἀκώλυτος, ἀνανάγκαστος, ἀπαραπόδιστος, ἐλεύθερος, εὐπορῶν, εὐδαιμονῶν''}}, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}{{graeca|''Εἰπέ μοι περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν. Ἄκουε''}}.
&lt;poem&gt;::{{graeca|''Ἰλιόθεν με φέρων ἄνεμος}}
::{{graeca|''Κικόνεσσι πέλασσεν.''}}&lt;/poem&gt;{{pn|2.9|9}}{{graeca|''τῶν ὅντων τὰ μέν ἐστιν ἀγαθά, τὰ δὲ ἀδιάφορα. Ἀγαθὰ μὲν οὖν ἀρεταὶ τὰ μετέχοιτα αὐτῶν, κακὰ δὲ κακία καὶ τὰ μετέχοντα κακίας, ἀδιάφορα δὲ τὰ μεταξὺ τούων, πλοῦτος, ὑγεία, ζωή, θάνατος, ἡδονή, πόνος.''}} {{pn|2.10|10}}{{graeca|''Πόθεν οἶδας; ῾Ἑλλάνικος λέγει ἐν τοῖς Αἰγυπτιακοῖς. Τι γὰρ διαφέρει τοῦτο εἰπεῖν, ἢ ὅτι Διογένης ἐν τῇ ἠθικῇ ἢ Χρύσιππος ἢ Κλεάνθης; Βεβασάνικας οὖν τι αὐτῶν καὶ δόγμα σαυτοῦ πεποίησαι;''}} {{pn|2.11|11}}{{graeca|''Δείκνυε πῶς εἴωθας ἐν πλοίῳ χειμάζεσθαι: μέμνησαι ταύτης τῆς διαιρέσεως, ὅταν ψοφήσῃ τὸ ἱστίον καὶ ἀνακραυγάσῃς; Ἄν σοί τις κακόσχολός πως παραστὰς εἴπῃ, “λέγε μοι, τοὺς θεούς σοι, ἃ πρῴην ἔλεγες, μή τι κακία ἐστὶν τὸ ναυαγῆσαι; μήτι κακίας μετέχον;” οὐκ ἄρα ξύλον ἐνσείσεις αὐτῷ; “τί ἡμῖν καὶ σοί, ἄνθρωπε!; ἀπολλύμεθα, καὶ σὺ ἐλθὼν παίζεις.”''}} {{pn|2.12|12}}{{graeca|''᾿εὰν δέ σε ὁ Καῖσαρ μεταπέμψηται κατηγορούμενον''}}. . .

{{pn|2.13|13}}His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent.

===III.===
{{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}}
{{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. 

{{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.”

{{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, {{graeca|''εἰ δεῖ βοηθεῖν τῷ φίλῳ παρὰ τὸ δίκαιον καὶ μέχρι πόσου καὶ ποῖα''}}. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. 

{{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.”

“Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit.

“Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: {{graeca|''Δεῖ μὲν συμπράττειν τοῖς φίλοις, ἀλλὰ μέχρι τῶν φεῶν.''}}

{{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.”

{{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: {{graeca|''Οὐκ, εἰ δή που τοῦτο τῷ γένει τιμιώτερον, ἤδη καὶ ὁτιοῦν ἂν ᾖ μέρος τούτου πρὸς τ ὸ τηλίκον θατέρου συγκρινόμενον αἱρετὸν ἔσται. Λέγω δὲ οἷον, οὐκ, εἰ χρυσίον τιμιώτερον χαλκοῦ, καὶ τηλίκον τοῦ χρυσίου πρὸς τὸ τηλίκον χαλκοῦ μέγεθος ἀντιπαραβαλλόμενον πλέον δόξει: ἀλλὰ ποιήσει τινὰ ῥοπὴν καὶ τὸ πλῆθος καὶ τὸ μέγεθος.''}}

{{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: {{graeca|''ἡ καλουμέιν χάρις παρὰ τοῖς ἀνθρώποις, τοῦτο ἔστιν ὕφεσις ἀκριβείας ἐν δέοντι.''}}

{{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.”

{{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt.

{{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.”

{{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro {{graeca|''περὶ ψυχῆς''}} primo verbis his ita scripsit: {{graeca|''Χείλων ὁ παλαιός, ἀκούσας τινὸς λέγοντος, μηδένα ἔχειν ἐχθρόν, ἠρώτησεν, εἰ μηδένα δίλον ἔχει, νομίζων ἐξ ἀνάγκης ἐπακολουθεῖν καὶ συνεμπλέκεσθαι ταῖς φιλίαις ἀπεχθείας.''}}

===IV.===
{{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}}
{{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres.

{{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant.

===V.===
{{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}}
{{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei {{graeca|''τὰ κομψὰ''}} illa {{graeca|''χλανίσκια et μαλακοὶ χιτωνίσκοι''}} ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur.

{{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, {{graeca|''ἄμουσος, ἀναφρόδιτος, ἀπροσδιόνυσος''}}”.

===VI.===
{{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}}
{{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.”

{{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.”

{{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.”

===VII.===
{{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}}
{{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.”

{{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”.

{{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant {{graeca|''ἀπαρέμφατον''}}, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: {{graeca|''ἐρεῖν, ποιήσειν, ἔσεσθαι''}}, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis:&lt;poem&gt;::etiamne habet Casina gladium? -
::habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te
::occisurum ait, altero vilicum.&lt;/poem&gt;{{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis:&lt;poem&gt;::non putavi, inquit, hoc eam facturum.&lt;/poem&gt;

{{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.”

{{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit:&lt;poem&gt;::num vero mi in mentem fuit,&lt;/poem&gt;non, ut dici solitum est, “in mente”.

{{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius {{graeca|''ἐπιμελείᾳ τῶν λέξεων''}} modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat.

Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet.

===VIII.===
{{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}}
{{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit {{graeca|''κέρας Ἀμάλθειας''}}. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium:
&lt;poem&gt;::{{graeca|''οὐ παντὸς ἀνδρὸς ἐς''}}
::{{graeca|''Κόρινθον ἔσθ᾽ ὁ πλοῦς,''}}&lt;/poem&gt;
&lt;p&gt;&lt;/p&gt;quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais {{graeca|''μυρίας δραχμὰς''}} poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: {{graeca|''οὐκ ὠνοῦμαι''}}, inquit, {{graeca|''μυρίων δραχμῶν μεταμέλειαν''}}.

===IX.===
{{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}}
{{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, {{graeca|''εφυσιογνωμόνει''}}. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique {graeca|''ἀκουστικοί''}}. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen {{graeca|''ἐχεμυθία''}}, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore {{graeca|''μαθηματικοί''}}, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores {{graeca|''μαθήματα''}} veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur {{graeca|''φυσικοί''}}.&lt;!--vel ἀθεώρητοι, ἄμουσοι, ἀγεωμέτρητοι--&gt;

{{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino {{graeca|''ἀθεώρητοι, ἄμουσοι, ἀγεωμέτρητοι''}}, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans.

{{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”.

===X.===
{{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}}
{{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.”

===XI.===
{{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}}
{{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur.

{{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: {{graeca|''Καὶ μετὰ ταῦτα ἡ ξύνοδος ἦν: Ἀργεῖοι μὲν καὶ οἱ σύμμαχοι ἐντόνως καὶ ὀργῇ χωροῦντες, Λακεδαιμόνιοι δὲ βραδέως καὶ ὑπὸ αὐλητῶν πολλῶν, νόμου ἐγκαθεστώτων, οὐ τοῦ θείου χάριν, ἀλλ᾽ ἵνα ὁμαλῶς μετὰ ῥυθμοῦ βαίνοντες προσέλθοιεν καὶ μὴ διασπασθείη αὐτοῖς ἡ τάξις, ὅπερ φιλεῖ τὰ μεγάλα στρατόπεδα ἐν ταῖς προσόδοις ποιεῖν.''}}

{{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos:
&lt;poem&gt;::{{graeca|''οἱ δ̓ ἄρ᾽ ἴσαν σιγῇ μένεα πνείοντες Ἀχαιοί''}},
::{{graeca|''ἐν θυμῷ μεμαῶτες ἀλεξέμεν ἀλλήλοισιν''}}&lt;/poem&gt;

{{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est?

{{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.”

{{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: {{graeca|''Διὰ τί, ἐπειδὰν κινδυνεύειν μέλλωσιν, πρὸς αὐλὸν ἐμβαίνουσιν; ἵνα τοὺς δειλοὺς ἀσχημονοῦντας γινώσκωσιν''}}.
. . .

===XII.===
{{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}}
{{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur.

{{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit.

{{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.”

{{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?”

{{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.”

{{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est.

===XIII.===
{{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}}
{{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae {{graeca|''καθήκοντα''}} appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est.

{{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum {{graeca|''ἀρχιτεκτόνων''}} Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus {{graeca|''ἀρχιτεκτόνων''}} comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat.

===XIV.===
{{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}}
{{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro ''de vita rebusque inlustrium virorum sexto'' legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere.

===XV.===
{{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}}
{{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt: all'hote de opa te megalen ek stetheos heie, et: poion se epos phygein herkos odonton. {{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam ametroepe et akritomython appellat verbaque illius multa et akosma strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. {{pn|15.12|12}}Quid enim est aliud ekoloa? Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est: lalein aristos, adynatotatos legein, quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: {{pn|15.13|13}}“loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit:

glosses toi thesauros en anthropoisin aristos,
pheidoles pleiste de charis kata metron iouses. {{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet:
ou legein tyg'essi deinos, alla sigan adynatos,

{{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi:

achalinon stomaton
anomou t'aphrosynas
to telos dystychia,

non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus:

anthropon agriopoion, authadostomon,
echont'achalinon, akrates, apyloton stoma,
aperilaleton, kompophakelorrhemona,{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt.

===XVI.===
{{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}}
{{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio annalium ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” {{pn|16.2|2}}“Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. Item Lucilius in tertio satirarum:

ad portam mille a porta est; exinde Salernum,
“mille” inquit “est” non “mille sunt”.

{{pn|16.3|3}}Varro in XVII. humanarum: “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo originum: “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?” {{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece chilioi dicitur, sed quod chilias, et sicuti una chilias et duae chiliades, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; nam in libro XV. ita dicit: {{pn|16.11|11}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus,

Campanus sonipes succussor nullus sequetur
maiore in spatio ac diversus videbitur ire;

{{pn|16.12|12}}item in libro nono:

tu milli nummum potes uno quaerere centum;

{{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit Pro Milone, ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est.

===XVII.===
{{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}}
{{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.” {{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in satura Menippea, quam de officio mariti scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt.

===XVIII.===
{{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in etymologiai falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis etymon dicit.''}}
{{pn|18.1|1}}In XIV. rerum divinarum libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|18.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc nominant Hellena, “puteum”, quod vocant phrear, “leporem”, quod lagoon dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.” {{pn|18.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|18.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|18.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc kleptes dicitur, antiquiore Graeca lingua phor dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui phor Graece, est Latine “fur”. {{pn|18.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est.

===XIX.===
{{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}}
{{pn|19.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|19.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|19.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|19.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|19.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|19.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|19.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|19.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|19.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|19.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|19.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt.

===XX.===
{{c|''Quid geometrae dicant epipedon, quid stereon, quid kybon, quid grammen; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}}
{{pn|20.1|1}}Figurarum, quae geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|20.2|2}}Haec ipsi vocant epipedon kai stereon. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|20.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae kybous illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|20.4|4}}Kybos enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae kyboi.” {{pn|20.5|5}}In numeris etiam similiter Kybos dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur. {{pn|20.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui trias Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|20.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam grammen Graeci nominant. {{pn|20.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|20.9|9}}Eukleides autem brevius praetermissa altitudine: “gramme” inquit “est mekos aplates”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”.

===XXI.===
{{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}}
{{pn|21.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt:

at sapor indicium faciet manifestus et ora
tristia temptantum sensu torquebit amaro.

{{pn|21.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii:

et ora
tristia temptantum sensus torquebit amaror,

{{pn|21.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|21.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|21.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|21.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt:

dilutaque contra
cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror.

{{pn|21.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus.

===XXII.===
{{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}}
{{pn|22.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|22.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|22.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|22.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est nescis quid vesper vehat, “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|22.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint biopsele et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.” {{pn|22.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”. {{pn|22.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est de iure civili in artem redigendo, verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|22.8|8}}In libro quoque de republica secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.” {{pn|22.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim perisson in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|22.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|22.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|22.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in georgicis ita scripsit: primus ego in patriam mecum, modo vita supersit. Hoc enim in loco Vergilius akyroteron eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|22.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius:

florentisque secant herbas fluviosque ministrant
farraque, ne blando nequeat superesse labori;
significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore.

{{pn|22.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|22.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in Iugurtha haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|22.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni annalium in hoc versu:

inde sibi memorat unum super esse laborem,

id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|22.17|17}}Cicero autem in secunda Antonianarum, quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit. {{pn|22.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|22.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|22.20|20}}In Plauti autem Asinaria manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi:

sicut tuum vis unicum gnatum tuae
superesse vitae sospitem et superstitem.

{{pn|22.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat.

===XXIII.===
{{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}}
{{pn|23.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ad milites contra Galbam, cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|23.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|23.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|23.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|23.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|23.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|23.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|23.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|23.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|23.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|23.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|23.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|23.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam.

===XXIV.===
{{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}}
{{pn|24.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi. {{pn|24.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset:

inmortales mortales si foret fas flere,
flerent divae Camenae Naevium poetam.
itaque postquam est Orcho traditus thesauro,
obliti sunt Romae loquier lingua Latina.

{{pn|24.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro de poetis primo:

postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget,
scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque
et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt.

{{pn|24.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate: adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas.

Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita
ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale.

===XXV.===
{{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}}
{{pn|25.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro humanarum, qui est de bello et pace, “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|25.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|25.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|25.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|25.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|25.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo annalium Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|25.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite. {{pn|25.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam ekecheirian dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|25.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, ekecheirian appellarunt. {{pn|25.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|25.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci typois magis et hypograpsas quam horismous vocant. {{pn|25.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|25.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|25.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|25.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|25.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est. {{pn|25.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos Musarum inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|25.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum noctium aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset.

===XXVI.===
{{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}}
{{pn|26.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|26.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|26.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|26.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|26.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|26.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|26.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque peri aorgesias pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|26.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: “quid autem,” inquit “verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|26.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.” Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: “interim,” inquit “dum ego atque hic disputamus, tu hoc age”.” {{pn|26.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit aorgesian et analgesian aliudque esse non iracundum animum, aliud analgeton et anaistheton, id est hebetem ac stupentem. {{pn|26.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci pathe appellant, ita huius quoque motus animi, qui, cum est ulciscendi causa saevior, “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci steresin dicunt, sed mediocritatem, quam metrioteta illi appellant.
{{Liber
|Ante=Praefatio
|AnteNomen=../Praefatio
|Post=Liber II
|PostNomen=../Liber II
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>2626z1ie9vixknc01cn2vug0fp4p9xw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269582</id>
      <parentid>269581</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T09:19:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81263" sha1="taf43imxhjiv51u3vn7gjuf9ega0hq8" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber I
}}
{{Liber
|Ante=Praefatio
|AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio
|Post=Liber II
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber II
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}}
{{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret.

===II.===
{{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}}
{{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante.

{{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat {{graeca|''χυριεύοντας''}} et {{graeca|''σωρείτας''}} et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari.

{{gap|2em}}{{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio {{graeca|''ἀκώλυτος, ἀνανάγκαστος, ἀπαραπόδιστος, ἐλεύθερος, εὐπορῶν, εὐδαιμονῶν''}}, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}{{graeca|''Εἰπέ μοι περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν. Ἄκουε''}}.&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Ἰλιόθεν με φέρων ἄνεμος
{{gap|4em}}Κικόνεσσι πέλασσεν.''}}&lt;/poem&gt;{{pn|2.9|9}}{{graeca|''τῶν ὅντων τὰ μέν ἐστιν ἀγαθά, τὰ δὲ ἀδιάφορα. Ἀγαθὰ μὲν οὖν ἀρεταὶ τὰ μετέχοιτα αὐτῶν, κακὰ δὲ κακία καὶ τὰ μετέχοντα κακίας, ἀδιάφορα δὲ τὰ μεταξὺ τούων, πλοῦτος, ὑγεία, ζωή, θάνατος, ἡδονή, πόνος.''}} {{pn|2.10|10}}{{graeca|''Πόθεν οἶδας; ῾Ἑλλάνικος λέγει ἐν τοῖς Αἰγυπτιακοῖς. Τι γὰρ διαφέρει τοῦτο εἰπεῖν, ἢ ὅτι Διογένης ἐν τῇ ἠθικῇ ἢ Χρύσιππος ἢ Κλεάνθης; Βεβασάνικας οὖν τι αὐτῶν καὶ δόγμα σαυτοῦ πεποίησαι;''}} {{pn|2.11|11}}{{graeca|''Δείκνυε πῶς εἴωθας ἐν πλοίῳ χειμάζεσθαι: μέμνησαι ταύτης τῆς διαιρέσεως, ὅταν ψοφήσῃ τὸ ἱστίον καὶ ἀνακραυγάσῃς; Ἄν σοί τις κακόσχολός πως παραστὰς εἴπῃ, “λέγε μοι, τοὺς θεούς σοι, ἃ πρῴην ἔλεγες, μή τι κακία ἐστὶν τὸ ναυαγῆσαι; μήτι κακίας μετέχον;” οὐκ ἄρα ξύλον ἐνσείσεις αὐτῷ; “τί ἡμῖν καὶ σοί, ἄνθρωπε!; ἀπολλύμεθα, καὶ σὺ ἐλθὼν παίζεις.”''}} {{pn|2.12|12}}{{graeca|''᾿εὰν δέ σε ὁ Καῖσαρ μεταπέμψηται κατηγορούμενον''}}. . .

{{pn|2.13|13}}His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent.

===III.===
{{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}}
{{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. 

{{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.”

{{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, {{graeca|''εἰ δεῖ βοηθεῖν τῷ φίλῳ παρὰ τὸ δίκαιον καὶ μέχρι πόσου καὶ ποῖα''}}. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. 

{{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.”

“Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit.

“Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: {{graeca|''Δεῖ μὲν συμπράττειν τοῖς φίλοις, ἀλλὰ μέχρι τῶν φεῶν.''}}

{{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.”

{{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: {{graeca|''Οὐκ, εἰ δή που τοῦτο τῷ γένει τιμιώτερον, ἤδη καὶ ὁτιοῦν ἂν ᾖ μέρος τούτου πρὸς τ ὸ τηλίκον θατέρου συγκρινόμενον αἱρετὸν ἔσται. Λέγω δὲ οἷον, οὐκ, εἰ χρυσίον τιμιώτερον χαλκοῦ, καὶ τηλίκον τοῦ χρυσίου πρὸς τὸ τηλίκον χαλκοῦ μέγεθος ἀντιπαραβαλλόμενον πλέον δόξει: ἀλλὰ ποιήσει τινὰ ῥοπὴν καὶ τὸ πλῆθος καὶ τὸ μέγεθος.''}}

{{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: {{graeca|''ἡ καλουμέιν χάρις παρὰ τοῖς ἀνθρώποις, τοῦτο ἔστιν ὕφεσις ἀκριβείας ἐν δέοντι.''}}

{{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.”

{{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt.

{{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.”

{{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro {{graeca|''περὶ ψυχῆς''}} primo verbis his ita scripsit: {{graeca|''Χείλων ὁ παλαιός, ἀκούσας τινὸς λέγοντος, μηδένα ἔχειν ἐχθρόν, ἠρώτησεν, εἰ μηδένα δίλον ἔχει, νομίζων ἐξ ἀνάγκης ἐπακολουθεῖν καὶ συνεμπλέκεσθαι ταῖς φιλίαις ἀπεχθείας.''}}

===IV.===
{{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}}
{{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres.

{{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum “debet” in pecunia ponit, in gratia “habet” subicit pro “debet”; ita enim dicit: “gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.” {{pn|4.7|7}}Sed id verbum “habet” cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: “et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert”; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant.

===V.===
{{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}}
{{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei {{graeca|''τὰ κομψὰ''}} illa {{graeca|''χλανίσκια et μαλακοὶ χιτωνίσκοι''}} ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur.

{{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, {{graeca|''ἄμουσος, ἀναφρόδιτος, ἀπροσδιόνυσος''}}”.

===VI.===
{{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}}
{{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.”

{{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.”

{{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.”

===VII.===
{{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}}
{{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.”

{{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”.

{{gap|2em}}{{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam “futurum”” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant {{graeca|''ἀπαρέμφατον''}}, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}“Credo ego inimicos meos hoc dicturum.” “Inimicos dicturum” inquit, non “dicturos”; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum “dicturum”, qua est aput Ciceronem “futurum”? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: {{graeca|''ἐρεῖν, ποιήσειν, ἔσεσθαι''}}, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, “occisurum” dixit, non “occisuram”, his verbis:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}etiamne habet Casina gladium? -
{{gap|4em}}habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te
{{gap|4em}}occisurum ait, altero vilicum.&lt;/poem&gt;{{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}non putavi, inquit, hoc eam facturum.&lt;/poem&gt;

{{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus “dicturum” et Quadrigarius “futurum” et “facturum” et Antias “processurum” et Plautus “occisurum” et Laberius “facturum” indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero “futurum” dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.”

{{gap|2em}}{{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}num vero mi in mentem fuit,&lt;/poem&gt;non, ut dici solitum est, “in mente”.

{{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius {{graeca|''ἐπιμελείᾳ τῶν λέξεων''}} modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat.

Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet.

===VIII.===
{{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}}
{{gap|2em}}{{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit {{graeca|''κέρας Ἀμάλθειας''}}. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''οὐ παντὸς ἀνδρὸς ἐς
{{gap|4em}}Κόρινθον ἔσθ᾽ ὁ πλοῦς,''}}&lt;/poem&gt;
&lt;p&gt;&lt;/p&gt;quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais {{graeca|''μυρίας δραχμὰς''}} poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens “ego” inquit “paenitere tanti non emo”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: {{graeca|''οὐκ ὠνοῦμαι''}}, inquit, {{graeca|''μυρίων δραχμῶν μεταμέλειαν''}}.

===IX.===
{{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}}
{{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, {{graeca|''εφυσιογνωμόνει''}}. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique {graeca|''ἀκουστικοί''}}. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen {{graeca|''ἐχεμυθία''}}, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore {{graeca|''μαθηματικοί''}}, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores {{graeca|''μαθήματα''}} veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur {{graeca|''φυσικοί''}}.&lt;!--vel ἀθεώρητοι, ἄμουσοι, ἀγεωμέτρητοι--&gt;

{{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino {{graeca|''ἀθεώρητοι, ἄμουσοι, ἀγεωμέτρητοι''}}, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait “hoc me primum doce”, item alius “hoc volo” inquit “discere, istud nolo”; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans.

{{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”.

===X.===
{{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}}
{{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.”

===XI.===
{{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}}
{{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur.

{{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: {{graeca|''Καὶ μετὰ ταῦτα ἡ ξύνοδος ἦν: Ἀργεῖοι μὲν καὶ οἱ σύμμαχοι ἐντόνως καὶ ὀργῇ χωροῦντες, Λακεδαιμόνιοι δὲ βραδέως καὶ ὑπὸ αὐλητῶν πολλῶν, νόμου ἐγκαθεστώτων, οὐ τοῦ θείου χάριν, ἀλλ᾽ ἵνα ὁμαλῶς μετὰ ῥυθμοῦ βαίνοντες προσέλθοιεν καὶ μὴ διασπασθείη αὐτοῖς ἡ τάξις, ὅπερ φιλεῖ τὰ μεγάλα στρατόπεδα ἐν ταῖς προσόδοις ποιεῖν.''}}

{{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''οἱ δ̓ ἄρ᾽ ἴσαν σιγῇ μένεα πνείοντες Ἀχαιοί,
{{gap|4em}}ἐν θυμῷ μεμαῶτες ἀλεξέμεν ἀλλήλοισιν''}}&lt;/poem&gt;

{{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est?

{{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.”

{{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: {{graeca|''Διὰ τί, ἐπειδὰν κινδυνεύειν μέλλωσιν, πρὸς αὐλὸν ἐμβαίνουσιν; ἵνα τοὺς δειλοὺς ἀσχημονοῦντας γινώσκωσιν''}}.
. . .

===XII.===
{{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}}
{{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur.

{{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit.

{{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.”

{{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?”

{{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.”

{{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est.

===XIII.===
{{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}}
{{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae {{graeca|''καθήκοντα''}} appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est.

{{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum {{graeca|''ἀρχιτεκτόνων''}} Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus {{graeca|''ἀρχιτεκτόνων''}} comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat.

===XIV.===
{{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}}
{{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro ''de vita rebusque inlustrium virorum sexto'' legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere.

===XV.===
{{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}}
{{gap|2em}}{{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Ἀλλʼ ὅτε δὴ ὄπα τε μεγάλην ἐκ στήθεος εἵη''}},&lt;/poem&gt;et:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Ποῖόν σε ἔπος φύγεν ἕρκος ὀδόντων''}}.&lt;/poem&gt;
{{gap|2em}}{{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam {{graeca|''ἀμετροεπῆ''}} et {{graeca|''ἀκριτόμυθον''}} appellat verbaque illius multa et {{graeca|''ἄκοσμα''}} strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. Quid enim est aliud {{graeca|''ἐκολώα''}}? {{pn|15.12|12}}Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Λαλεῖν ἄριστος, ἀδυνατώτατος λέγειν''}}&lt;/poem&gt;{{pn|15.13|13}}quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: “loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit:
&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Γλώσσης τοι θησαυρὸς ἐν ἀνθρώποισιν ἄριστος,
{{gap|4em}}Φειδωλῆς πλείστη δὲ χαρις κατὰ μέτροι ἰούσης,''}}&lt;/poem&gt;{{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet:
&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Οὐ λέγειν τύγʼ ἐσσὶ δεινός, ἀλλὰ σιγᾶν ἀδύνατος''}},&lt;/poem&gt;{{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Ἀχαλίνων στομάτων
{{gap|4em}}Ἀνόμου τʼ ἀφροσύνας
{{gap|4em}}Τὸ τέλος δυστυχία,''}}&lt;/poem&gt;non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus:
&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Ἄνθρωπον ἀγριοποιόν, αὐθαδόστομον,
{{gap|4em}}Ἔχοντʼ ἀχάλινον, ἀκρατές, ἀπύλωτον στόμα,
{{gap|4em}}Ἀπεριλάλητον, κομποφακελορρήμονα,''}}&lt;/poem&gt;{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt.

===XVI.===
{{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}}
{{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio ''annalium'' ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” “Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. {{pn|16.2|2}}Item Lucilius in tertio ''satirarum'':&lt;poem&gt;{{gap|4em}}ad portam mille a porta est; exinde Salernum,&lt;/poem&gt;“mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. ''humanarum'': “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo ''originum'': “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?”

{{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece {{graeca|''χίλιοι''}} dicitur, sed quod {{graeca|''χιλιάς''}} et sicuti una {{graeca|''χιλιὰς''}} et duae {{graeca|''χιλιάδες''}}, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; {{pn|16.11|11}}nam in libro XV. ita dicit:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus,
{{gap|4em}}Campanus sonipes succussor nullus sequetur
{{gap|4em}}maiore in spatio ac diversus videbitur ire;&lt;/poem&gt;{{pn|16.12|12}}item in libro nono:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}tu milli nummum potes uno quaerere centum;&lt;/poem&gt;{{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit ''pro Milone'', ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est.

===XVII.===
{{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}}
{{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.”

{{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in ''satura Menippea'', quam ''de officio mariti'' scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt.

===XVIII.===
{{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in {{graeca|''ἐτμολογίᾳ''}} falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis {{graeca|''ἔτυμον''}} dicit.''}}
{{pn|18.1|1}}In XIV. ''rerum divinarum'' libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|18.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim “leporem” dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent “Graecum”, quod nunc {{graeca|''Ἕλληνα''}}, “puteum”, quod vocant {{graeca|''φρέαρ''}}, “leporem”, quod {{graeca|''λαγωὸν''}} dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.”

{{pn|18.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|18.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|18.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc {{graeca|''κλέπτης''}} dicitur, antiquiore Graeca lingua {{graeca|''φὼρ''}} dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui {{graeca|''φὼρ''}} Graece, est Latine “fur”. {{pn|18.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est.

===XIX.===
{{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}}
{{pn|19.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|19.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|19.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|19.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|19.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|19.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|19.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|19.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|19.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|19.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|19.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt.

===XX.===
{{c|''Quid geometrae dicant {{graeca|''ἐπίπεδον''}}, quid {{graeca|''στερεόν''}}, quid {{graeca|''κύβον''}} quid {{graeca|''γραμμήν''}}; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}}
{{pn|20.1|1}}Figurarum, quae {{graeca|''σχήματα''}} geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|20.2|2}}Haec ipsi vocant {{graeca|''ἐπίπεδον καὶ στερεόν''}}. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|20.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae {{graeca|''κύβους''}} illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|20.4|4}}{{graeca|''Κύβος''}} enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae {{graeca|''κύβοι''}}.” {{pn|20.5|5}}In numeris etiam similiter {{graeca|''κύβος''}} dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur.

{{pn|20.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui {{graeca|''τριὰς''}} Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|20.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam {{graeca|''γραμμὴν''}} Graeci nominant. {{pn|20.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|20.9|9}}{{graeca|''Εὐκλείδης''}} autem brevius, praetermissa altitudine: “{{graeca|''γραμμὴ''}}”, inquit, est “{{graeca|''μῆκος ἀπλατές''}}”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”.

===XXI.===
{{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}}
{{gap|2em}}{{pn|21.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}At sapor indicium faciet manifestus et ora
{{gap|4em}}tristia temptantum sensu torquebit amaro.&lt;/poem&gt;

{{pn|21.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}et ora
{{gap|4em}}tristia temptantum sensus torquebit amaror,&lt;/poem&gt;{{pn|21.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur “sensus sensu amaro torquet”.” {{pn|21.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|21.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|21.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}dilutaque contra
{{gap|4em}}cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror.&lt;/poem&gt;

{{pn|21.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus.

===XXII.===
{{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}}
{{pn|22.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|22.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|22.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|22.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est ''nescis quid vesper vehat'', “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|22.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint {{graeca|''βιωφελῆ''}} et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.”

{{pn|22.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”.

{{pn|22.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est ''de iure civili in artem redigendo'', verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|22.8|8}}In libro quoque ''de republica'' secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.”

{{gap|2em}}{{pn|22.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim {{graeca|''περισσὸν''}} in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|22.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|22.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|22.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in ''georgicis'' ita scripsit:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}primus ego in patriam mecum, modo vita supersit...&lt;/poem&gt;Hoc enim in loco Vergilius {{graeca|''ἀκυρότερον''}} eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|22.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}florentisque secant herbas fluviosque ministrant
{{gap|4em}}farraque, ne blando nequeat superesse labori;&lt;/poem&gt;significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore.

{{gap|2em}}{{pn|22.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|22.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in ''Iugurtha'' haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|22.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni ''annalium'' in hoc versu:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}inde sibi memorat unum super esse laborem,&lt;/poem&gt;id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|22.17|17}}Cicero autem in secunda ''Antonianarum'', quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit.&lt;br&gt;

{{gap|2em}}{{pn|22.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|22.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|22.20|20}}In Plauti autem ''Asinaria'' manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}sicut tuum vis unicum gnatum tuae
{{gap|4em}}superesse vitae sospitem et superstitem.&lt;/poem&gt;

{{pn|22.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat.

===XXIII.===
{{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}}
{{pn|23.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ''ad milites contra Galbam'', cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|23.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|23.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|23.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|23.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|23.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|23.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|23.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|23.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|23.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|23.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|23.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|23.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam.

===XXIV.===
{{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}}
{{pn|24.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi.

{{pn|24.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}inmortales mortales si foret fas flere,
{{gap|4em}}flerent divae Camenae Naevium poetam.
{{gap|4em}}Itaque postquam est Orcho traditus thesauro,
{{gap|4em}}obliti sunt Romae loquier lingua Latina.&lt;/poem&gt;

{{pn|24.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro ''de poetis'' primo:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget,
{{gap|4em}}scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque
{{gap|4em}}at Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt.&lt;/poem&gt;

{{pn|24.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat
{{gap|4em}}ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas.
{{gap|4em}}Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita
{{gap|4em}}ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale.&lt;/poem&gt;

===XXV.===
{{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}}
{{pn|25.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro ''humanarum'', qui est ''de bello et pace'', “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|25.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|25.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|25.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|25.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|25.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo ''annalium'' Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|25.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite.

{{pn|25.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam {{graeca|''ἐκεχειρίαν''}} dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|25.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, {{graeca|''ἐκεχειρίαν''}} appellarunt. {{pn|25.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|25.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci {{graeca|''τύπους''}} magis et {{graeca|''ὑπογραφὰς''}} quam {{graeca|''ὁρισμοὺς''}} vocant.

{{pn|25.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|25.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|25.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|25.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|25.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est.

{{pn|25.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos ''Musarum'' inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|25.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum ''noctium'' aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset.

===XXVI.===
{{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}}
{{pn|26.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|26.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|26.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|26.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|26.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|26.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|26.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque {{graeca|''περὶ Ἀοργησίας''}} pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|26.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: ‘quid autem,’ inquit ‘verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|26.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.’ Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: ‘interim,’ inquit ‘dum ego atque hic disputamus, tu hoc age.’”

{{pn|26.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit {{graeca|''ἀοργησίαν''}} et {{graeca|''ἀναλγησίαν''}} aliudque esse non iracundum animum, aliud {{graeca|''ἀνάλγητον''}} et {{graeca|''ἀναίσθητον''}}, id est hebetem ac stupentem. {{pn|26.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci {{graeca|''πάθη''}} appellant, ita huius quoque motus animi, qui cum est ulciscendi causa saevior “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci {{graeca|''στέρησιν''}} dicunt, sed mediocritatem, quam {{graeca|''μετριότητα''}} illi appellant.
{{Liber
|Ante=Praefatio
|AnteNomen=../Praefatio
|Post=Liber II
|PostNomen=../Liber II
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>taf43imxhjiv51u3vn7gjuf9ega0hq8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269583</id>
      <parentid>269582</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T09:36:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81262" sha1="1npnf98k61rd3umjzwpzgfhlaaw39em" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber I
}}
{{Liber
|Ante=Praefatio
|AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio
|Post=Liber II
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber II
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}}
{{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret.

===II.===
{{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}}
{{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante.

{{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat {{graeca|''χυριεύοντας''}} et {{graeca|''σωρείτας''}} et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari.

{{gap|2em}}{{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio {{graeca|''ἀκώλυτος, ἀνανάγκαστος, ἀπαραπόδιστος, ἐλεύθερος, εὐπορῶν, εὐδαιμονῶν''}}, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}{{graeca|''Εἰπέ μοι περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν. Ἄκουε''}}.&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Ἰλιόθεν με φέρων ἄνεμος
{{gap|4em}}Κικόνεσσι πέλασσεν.''}}&lt;/poem&gt;{{pn|2.9|9}}{{graeca|''τῶν ὅντων τὰ μέν ἐστιν ἀγαθά, τὰ δὲ ἀδιάφορα. Ἀγαθὰ μὲν οὖν ἀρεταὶ τὰ μετέχοιτα αὐτῶν, κακὰ δὲ κακία καὶ τὰ μετέχοντα κακίας, ἀδιάφορα δὲ τὰ μεταξὺ τούων, πλοῦτος, ὑγεία, ζωή, θάνατος, ἡδονή, πόνος.''}} {{pn|2.10|10}}{{graeca|''Πόθεν οἶδας; ῾Ἑλλάνικος λέγει ἐν τοῖς Αἰγυπτιακοῖς. Τι γὰρ διαφέρει τοῦτο εἰπεῖν, ἢ ὅτι Διογένης ἐν τῇ ἠθικῇ ἢ Χρύσιππος ἢ Κλεάνθης; Βεβασάνικας οὖν τι αὐτῶν καὶ δόγμα σαυτοῦ πεποίησαι;''}} {{pn|2.11|11}}{{graeca|''Δείκνυε πῶς εἴωθας ἐν πλοίῳ χειμάζεσθαι: μέμνησαι ταύτης τῆς διαιρέσεως, ὅταν ψοφήσῃ τὸ ἱστίον καὶ ἀνακραυγάσῃς; Ἄν σοί τις κακόσχολός πως παραστὰς εἴπῃ, “λέγε μοι, τοὺς θεούς σοι, ἃ πρῴην ἔλεγες, μή τι κακία ἐστὶν τὸ ναυαγῆσαι; μήτι κακίας μετέχον;” οὐκ ἄρα ξύλον ἐνσείσεις αὐτῷ; “τί ἡμῖν καὶ σοί, ἄνθρωπε!; ἀπολλύμεθα, καὶ σὺ ἐλθὼν παίζεις.”''}} {{pn|2.12|12}}{{graeca|''᾿εὰν δέ σε ὁ Καῖσαρ μεταπέμψηται κατηγορούμενον''}}. . .

{{pn|2.13|13}}His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent.

===III.===
{{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}}
{{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. 

{{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.”

{{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, {{graeca|''εἰ δεῖ βοηθεῖν τῷ φίλῳ παρὰ τὸ δίκαιον καὶ μέχρι πόσου καὶ ποῖα''}}. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. 

{{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.”

“Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit.

“Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: {{graeca|''Δεῖ μὲν συμπράττειν τοῖς φίλοις, ἀλλὰ μέχρι τῶν φεῶν.''}}

{{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.”

{{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: {{graeca|''Οὐκ, εἰ δή που τοῦτο τῷ γένει τιμιώτερον, ἤδη καὶ ὁτιοῦν ἂν ᾖ μέρος τούτου πρὸς τ ὸ τηλίκον θατέρου συγκρινόμενον αἱρετὸν ἔσται. Λέγω δὲ οἷον, οὐκ, εἰ χρυσίον τιμιώτερον χαλκοῦ, καὶ τηλίκον τοῦ χρυσίου πρὸς τὸ τηλίκον χαλκοῦ μέγεθος ἀντιπαραβαλλόμενον πλέον δόξει: ἀλλὰ ποιήσει τινὰ ῥοπὴν καὶ τὸ πλῆθος καὶ τὸ μέγεθος.''}}

{{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: {{graeca|''ἡ καλουμέιν χάρις παρὰ τοῖς ἀνθρώποις, τοῦτο ἔστιν ὕφεσις ἀκριβείας ἐν δέοντι.''}}

{{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.”

{{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt.

{{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.”

{{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro {{graeca|''περὶ ψυχῆς''}} primo verbis his ita scripsit: {{graeca|''Χείλων ὁ παλαιός, ἀκούσας τινὸς λέγοντος, μηδένα ἔχειν ἐχθρόν, ἠρώτησεν, εἰ μηδένα δίλον ἔχει, νομίζων ἐξ ἀνάγκης ἐπακολουθεῖν καὶ συνεμπλέκεσθαι ταῖς φιλίαις ἀπεχθείας.''}}

===IV.===
{{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}}
{{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres.

{{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum ‘debet’ in pecunia ponit, in gratia ‘habet’ subicit pro ‘debet’; ita enim dicit: ‘gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.’ {{pn|4.7|7}}Sed id verbum ‘habet’ cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: ‘et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert’; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant.

===V.===
{{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}}
{{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei {{graeca|''τὰ κομψὰ''}} illa {{graeca|''χλανίσκια et μαλακοὶ χιτωνίσκοι''}} ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur.

{{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, {{graeca|''ἄμουσος, ἀναφρόδιτος, ἀπροσδιόνυσος''}}”.

===VI.===
{{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}}
{{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.”

{{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.”

{{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.”

===VII.===
{{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}}
{{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.”

{{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”.

{{gap|2em}}{{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam futurum,” inquit, “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant {{graeca|''ἀπαρέμφατον''}}, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}‘Credo ego inimicos meos hoc dicturum.’ ‘Inimicos dicturum’ inquit, non ‘dicturos’; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum ‘dicturum’, qua est aput Ciceronem ‘futurum’? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: {{graeca|''ἐρεῖν, ποιήσειν, ἔσεσθαι''}}, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, ‘occisurum’ dixit, non ‘occisuram’, his verbis:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}etiamne habet Casina gladium? -
{{gap|4em}}habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te
{{gap|4em}}occisurum ait, altero vilicum.&lt;/poem&gt;{{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}non putavi, inquit, hoc eam facturum.&lt;/poem&gt;

{{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus ‘dicturum’ et Quadrigarius ‘futurum’ et ‘facturum’ et Antias ‘processurum’ et Plautus ‘occisurum’ et Laberius ‘facturum’ indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero ‘futurum’ dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.”

{{gap|2em}}{{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}num vero mi in mentem fuit,&lt;/poem&gt;non, ut dici solitum est, “in mente”.

{{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius {{graeca|''ἐπιμελείᾳ τῶν λέξεων''}} modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat.

Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet.

===VIII.===
{{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}}
{{gap|2em}}{{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit {{graeca|''κέρας Ἀμάλθειας''}}. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''οὐ παντὸς ἀνδρὸς ἐς
{{gap|4em}}Κόρινθον ἔσθ᾽ ὁ πλοῦς,''}}&lt;/poem&gt;
&lt;p&gt;&lt;/p&gt;quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais {{graeca|''μυρίας δραχμὰς''}} poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens ‘ego’ inquit ‘paenitere tanti non emo’”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: {{graeca|''οὐκ ὠνοῦμαι''}}, inquit, {{graeca|''μυρίων δραχμῶν μεταμέλειαν''}}.

===IX.===
{{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}}
{{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, {{graeca|''εφυσιογνωμόνει''}}. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique {graeca|''ἀκουστικοί''}}. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen {{graeca|''ἐχεμυθία''}}, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore {{graeca|''μαθηματικοί''}}, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores {{graeca|''μαθήματα''}} veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur {{graeca|''φυσικοί''}}.&lt;!--vel ἀθεώρητοι, ἄμουσοι, ἀγεωμέτρητοι--&gt;

{{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino {{graeca|''ἀθεώρητοι, ἄμουσοι, ἀγεωμέτρητοι''}}, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait ‘hoc me primum doce’, item alius ‘hoc volo’ inquit ‘discere, istud nolo’; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans.

{{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”.

===X.===
{{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}}
{{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.”

===XI.===
{{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}}
{{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur.

{{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: {{graeca|''Καὶ μετὰ ταῦτα ἡ ξύνοδος ἦν: Ἀργεῖοι μὲν καὶ οἱ σύμμαχοι ἐντόνως καὶ ὀργῇ χωροῦντες, Λακεδαιμόνιοι δὲ βραδέως καὶ ὑπὸ αὐλητῶν πολλῶν, νόμου ἐγκαθεστώτων, οὐ τοῦ θείου χάριν, ἀλλ᾽ ἵνα ὁμαλῶς μετὰ ῥυθμοῦ βαίνοντες προσέλθοιεν καὶ μὴ διασπασθείη αὐτοῖς ἡ τάξις, ὅπερ φιλεῖ τὰ μεγάλα στρατόπεδα ἐν ταῖς προσόδοις ποιεῖν.''}}

{{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''οἱ δ̓ ἄρ᾽ ἴσαν σιγῇ μένεα πνείοντες Ἀχαιοί,
{{gap|4em}}ἐν θυμῷ μεμαῶτες ἀλεξέμεν ἀλλήλοισιν''}}&lt;/poem&gt;

{{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est?

{{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.”

{{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: {{graeca|''Διὰ τί, ἐπειδὰν κινδυνεύειν μέλλωσιν, πρὸς αὐλὸν ἐμβαίνουσιν; ἵνα τοὺς δειλοὺς ἀσχημονοῦντας γινώσκωσιν''}}.
. . .

===XII.===
{{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}}
{{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur.

{{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit.

{{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.”

{{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?”

{{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.”

{{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est.

===XIII.===
{{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}}
{{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae {{graeca|''καθήκοντα''}} appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est.

{{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum {{graeca|''ἀρχιτεκτόνων''}} Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus {{graeca|''ἀρχιτεκτόνων''}} comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat.

===XIV.===
{{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}}
{{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro ''de vita rebusque inlustrium virorum sexto'' legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere.

===XV.===
{{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}}
{{gap|2em}}{{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Ἀλλʼ ὅτε δὴ ὄπα τε μεγάλην ἐκ στήθεος εἵη''}},&lt;/poem&gt;et:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Ποῖόν σε ἔπος φύγεν ἕρκος ὀδόντων''}}.&lt;/poem&gt;
{{gap|2em}}{{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam {{graeca|''ἀμετροεπῆ''}} et {{graeca|''ἀκριτόμυθον''}} appellat verbaque illius multa et {{graeca|''ἄκοσμα''}} strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. Quid enim est aliud {{graeca|''ἐκολώα''}}? {{pn|15.12|12}}Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Λαλεῖν ἄριστος, ἀδυνατώτατος λέγειν''}}&lt;/poem&gt;{{pn|15.13|13}}quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: “loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit:
&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Γλώσσης τοι θησαυρὸς ἐν ἀνθρώποισιν ἄριστος,
{{gap|4em}}Φειδωλῆς πλείστη δὲ χαρις κατὰ μέτροι ἰούσης,''}}&lt;/poem&gt;{{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet:
&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Οὐ λέγειν τύγʼ ἐσσὶ δεινός, ἀλλὰ σιγᾶν ἀδύνατος''}},&lt;/poem&gt;{{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Ἀχαλίνων στομάτων
{{gap|4em}}Ἀνόμου τʼ ἀφροσύνας
{{gap|4em}}Τὸ τέλος δυστυχία,''}}&lt;/poem&gt;non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus:
&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Ἄνθρωπον ἀγριοποιόν, αὐθαδόστομον,
{{gap|4em}}Ἔχοντʼ ἀχάλινον, ἀκρατές, ἀπύλωτον στόμα,
{{gap|4em}}Ἀπεριλάλητον, κομποφακελορρήμονα,''}}&lt;/poem&gt;{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt.

===XVI.===
{{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}}
{{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio ''annalium'' ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” “Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. {{pn|16.2|2}}Item Lucilius in tertio ''satirarum'':&lt;poem&gt;{{gap|4em}}ad portam mille a porta est; exinde Salernum,&lt;/poem&gt;“mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. ''humanarum'': “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo ''originum'': “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?”

{{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece {{graeca|''χίλιοι''}} dicitur, sed quod {{graeca|''χιλιάς''}} et sicuti una {{graeca|''χιλιὰς''}} et duae {{graeca|''χιλιάδες''}}, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; {{pn|16.11|11}}nam in libro XV. ita dicit:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus,
{{gap|4em}}Campanus sonipes succussor nullus sequetur
{{gap|4em}}maiore in spatio ac diversus videbitur ire;&lt;/poem&gt;{{pn|16.12|12}}item in libro nono:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}tu milli nummum potes uno quaerere centum;&lt;/poem&gt;{{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit ''pro Milone'', ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est.

===XVII.===
{{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}}
{{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.”

{{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in ''satura Menippea'', quam ''de officio mariti'' scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt.

===XVIII.===
{{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in {{graeca|''ἐτμολογίᾳ''}} falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis {{graeca|''ἔτυμον''}} dicit.''}}
{{pn|18.1|1}}In XIV. ''rerum divinarum'' libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|18.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim ‘leporem’ dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent ‘Graecum’, quod nunc {{graeca|''Ἕλληνα''}}, ‘puteum’, quod vocant {{graeca|''φρέαρ''}}, ‘leporem’, quod {{graeca|''λαγωὸν''}} dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.”

{{pn|18.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|18.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|18.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc {{graeca|''κλέπτης''}} dicitur, antiquiore Graeca lingua {{graeca|''φὼρ''}} dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui {{graeca|''φὼρ''}} Graece, est Latine “fur”. {{pn|18.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est.

===XIX.===
{{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}}
{{pn|19.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|19.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|19.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|19.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|19.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|19.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|19.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|19.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|19.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|19.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|19.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt.

===XX.===
{{c|''Quid geometrae dicant {{graeca|''ἐπίπεδον''}}, quid {{graeca|''στερεόν''}}, quid {{graeca|''κύβον''}} quid {{graeca|''γραμμήν''}}; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}}
{{pn|20.1|1}}Figurarum, quae {{graeca|''σχήματα''}} geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|20.2|2}}Haec ipsi vocant {{graeca|''ἐπίπεδον καὶ στερεόν''}}. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|20.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae {{graeca|''κύβους''}} illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|20.4|4}}{{graeca|''Κύβος''}} enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae {{graeca|''κύβοι''}}.” {{pn|20.5|5}}In numeris etiam similiter {{graeca|''κύβος''}} dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur.

{{pn|20.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui {{graeca|''τριὰς''}} Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|20.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam {{graeca|''γραμμὴν''}} Graeci nominant. {{pn|20.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|20.9|9}}{{graeca|''Εὐκλείδης''}} autem brevius, praetermissa altitudine: “{{graeca|''γραμμὴ''}}”, inquit, est “{{graeca|''μῆκος ἀπλατές''}}”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”.

===XXI.===
{{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}}
{{gap|2em}}{{pn|21.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}At sapor indicium faciet manifestus et ora
{{gap|4em}}tristia temptantum sensu torquebit amaro.&lt;/poem&gt;

{{pn|21.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}et ora
{{gap|4em}}tristia temptantum sensus torquebit amaror,&lt;/poem&gt;{{pn|21.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur ‘sensus sensu amaro torquet.’” {{pn|21.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|21.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|21.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}dilutaque contra
{{gap|4em}}cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror.&lt;/poem&gt;

{{pn|21.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus.

===XXII.===
{{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}}
{{pn|22.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|22.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|22.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|22.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est ''nescis quid vesper vehat'', “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|22.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint {{graeca|''βιωφελῆ''}} et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.”

{{pn|22.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”.

{{pn|22.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est ''de iure civili in artem redigendo'', verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|22.8|8}}In libro quoque ''de republica'' secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.”

{{gap|2em}}{{pn|22.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim {{graeca|''περισσὸν''}} in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|22.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|22.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|22.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in ''georgicis'' ita scripsit:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}primus ego in patriam mecum, modo vita supersit...&lt;/poem&gt;Hoc enim in loco Vergilius {{graeca|''ἀκυρότερον''}} eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|22.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}florentisque secant herbas fluviosque ministrant
{{gap|4em}}farraque, ne blando nequeat superesse labori;&lt;/poem&gt;significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore.

{{gap|2em}}{{pn|22.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|22.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in ''Iugurtha'' haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|22.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni ''annalium'' in hoc versu:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}inde sibi memorat unum super esse laborem,&lt;/poem&gt;id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|22.17|17}}Cicero autem in secunda ''Antonianarum'', quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit.&lt;br&gt;

{{gap|2em}}{{pn|22.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|22.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|22.20|20}}In Plauti autem ''Asinaria'' manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}sicut tuum vis unicum gnatum tuae
{{gap|4em}}superesse vitae sospitem et superstitem.&lt;/poem&gt;

{{pn|22.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat.

===XXIII.===
{{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}}
{{pn|23.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ''ad milites contra Galbam'', cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|23.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|23.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|23.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|23.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|23.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|23.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|23.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|23.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|23.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|23.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|23.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|23.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam.

===XXIV.===
{{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}}
{{pn|24.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi.

{{pn|24.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}inmortales mortales si foret fas flere,
{{gap|4em}}flerent divae Camenae Naevium poetam.
{{gap|4em}}Itaque postquam est Orcho traditus thesauro,
{{gap|4em}}obliti sunt Romae loquier lingua Latina.&lt;/poem&gt;

{{pn|24.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro ''de poetis'' primo:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget,
{{gap|4em}}scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque
{{gap|4em}}at Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt.&lt;/poem&gt;

{{pn|24.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat
{{gap|4em}}ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas.
{{gap|4em}}Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita
{{gap|4em}}ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale.&lt;/poem&gt;

===XXV.===
{{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}}
{{pn|25.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro ''humanarum'', qui est ''de bello et pace'', “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|25.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|25.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|25.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|25.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|25.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo ''annalium'' Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|25.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite.

{{pn|25.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam {{graeca|''ἐκεχειρίαν''}} dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|25.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, {{graeca|''ἐκεχειρίαν''}} appellarunt. {{pn|25.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|25.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci {{graeca|''τύπους''}} magis et {{graeca|''ὑπογραφὰς''}} quam {{graeca|''ὁρισμοὺς''}} vocant.

{{pn|25.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|25.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|25.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|25.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|25.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est.

{{pn|25.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos ''Musarum'' inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|25.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum ''noctium'' aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset.

===XXVI.===
{{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}}
{{pn|26.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|26.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|26.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|26.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|26.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|26.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|26.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque {{graeca|''περὶ Ἀοργησίας''}} pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|26.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: ‘quid autem,’ inquit ‘verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|26.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.’ Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: ‘interim,’ inquit ‘dum ego atque hic disputamus, tu hoc age.’”

{{pn|26.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit {{graeca|''ἀοργησίαν''}} et {{graeca|''ἀναλγησίαν''}} aliudque esse non iracundum animum, aliud {{graeca|''ἀνάλγητον''}} et {{graeca|''ἀναίσθητον''}}, id est hebetem ac stupentem. {{pn|26.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci {{graeca|''πάθη''}} appellant, ita huius quoque motus animi, qui cum est ulciscendi causa saevior “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci {{graeca|''στέρησιν''}} dicunt, sed mediocritatem, quam {{graeca|''μετριότητα''}} illi appellant.
{{Liber
|Ante=Praefatio
|AnteNomen=../Praefatio
|Post=Liber II
|PostNomen=../Liber II
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>1npnf98k61rd3umjzwpzgfhlaaw39em</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269584</id>
      <parentid>269583</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T09:38:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81266" sha1="bbkhu2gp3iwhdihgwieulxswrfgpqk2" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber I
}}
{{Liber
|Ante=Praefatio
|AnteNomen=Noctes Atticae/Praefatio
|Post=Liber II
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber II
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quali proportione quibusque collectionibus Plutarchus ratiocinatum esse Pythagoram philosophum dixerit de comprehendenda corporis proceritate, qua fuit Hercules, cum vitam inter homines viveret.''}}
{{pn|1.1|1}}Plutarchus in libro, quem de Herculis, quamdiu inter homines fuit, animi corporisque ingenio atque virtutibus conscripsit, scite subtiliterque ratiocinatum Pythagoram philosophum dicit in reperienda modulandaque status longitudinisque eius praestantia. {{pn|1.2|2}}Nam cum fere constaret curriculum stadii, quod est Pisis apud Iovem Olympium, Herculem pedibus suis metatum idque fecisse longum pedes sescentos, cetera quoque stadia in terra Graecia ab aliis postea instituta pedum quidem esse numero sescentum, sed tamen esse aliquantulum breviora, facile intellexit modum spatiumque plantae Herculis ratione proportionis habita tanto fuisse quam aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius esset quam cetera. {{pn|1.3|3}}Comprehensa autem mensura Herculani pedis secundum naturalem membrorum omnium inter se competentiam modificatus est atque ita id collegit, quod erat consequens, tanto fuisse Herculem corpore excelsiorem quam alios, quanto Olympicum stadium ceteris pari numero factis anteiret.

===II.===
{{c|''Ab Herode Attico C. V. tempestive deprompta in quendam iactantem et gloriosum adulescentem, specie tantum philosophiae sectatorem, verba Epicteti Stoici, quibus festiviter a vero Stoico seiunxit volgus loquacium nebulonum, qui se Stoicos nuncuparent.''}}
{{pn|2.1|1}}Herodes Atticus, vir et Graeca facundia et consulari honore praeditus, accersebat saepe, nos cum apud magistros Athenis essemus, in villas ei urbi proximas me et clarissimum virum Servilianum compluresque alios nostrates, qui Roma in Graeciam ad capiendum ingenii cultum concesserant. {{pn|2.2|2}}Atque ibi tunc, cum essemus apud eum in villa, cui nomen est Cephisia, et aestu anni et sidere autumni flagrantissimo, propulsabamus incommoda caloris lucorum umbra ingentium, longis ambulacris et mollibus, aedium positu refrigeranti, lavacris nitidis et abundis et collucentibus totiusque villae venustate aquis undique canoris atque avibus personante.

{{pn|2.3|3}}Erat ibidem nobiscum simul adulescens philosophiae sectator, disciplinae, ut ipse dicebat, stoicae, sed loquacior inpendio et promptior. {{pn|2.4|4}}Is plerumque in convivio sermonibus, qui post epulas haberi solent, multa atque inmodica de philosophiae doctrinis intempestive atque insubide disserebat praeque se uno ceteros omnes linguae Atticae principes gentemque omnem togatam, quodcumque nomen Latinum rudes esse et agrestes praedicabat atque interea vocabulis haut facile cognitis, syllogismorum captionumque dialecticarum laqueis strepebat {{graeca|''χυριεύοντας''}} et {{graeca|''σωρείτας''}} et soreitas aliosque id genus griphos neminem posse dicens nisi se dissolvere. Rem vero ethicam naturamque humani ingenii virtutumque origines officiaque earum et confinia aut contra morborum vitiorumque fraudes animorumque labes, pestilentias asseverabat nulli esse ulli magis ea omnia explorata, comperta meditataque. {{pn|2.5|5}}Cruciatibus autem doloribusque corporis et periculis mortem minitantibus habitum statumque vitae beatae, quem se esse adeptum putabat, neque laedi neque inminui existimabat ac ne oris quoque et vultus serenitatem stoici hominis umquam ulla posse aegritudine obnubilari.

{{gap|2em}}{{pn|2.6|6}}Has ille inanes glorias cum flaret iamque omnes finem cuperent verbisque eius defetigati pertaeduissent, tum Herodes Graeca, uti plurimus ei mos fuit, oratione utens “permitte,” inquit “philosophorum amplissime, quoniam respondere nos tibi, quos vocas idiotas, non quimus, recitari ex libro, quid de huiuscemodi magniloquentia vestra senserit dixeritque Epictetus, Stoicorum maximus”, iussitque proferri dissertationum Epicteti digestarum ab Arriano primum librum, in quo ille venerandus senex iuvenes, qui se Stoicos appellabant, neque frugis neque operae probae, sed theorematis tantum nugalibus et puerilium isagogarum commentationibus deblaterantes obiurgatione iusta incessivit. {{pn|2.7|7}}Lecta igitur sunt ex libro, qui prolatus est, ea, quae addidi; quibus verbis Epictetus severe simul et festiviter seiunxit atque divisit a vero atque sincero Stoico, qui esset procul dubio {{graeca|''ἀκώλυτος, ἀνανάγκαστος, ἀπαραπόδιστος, ἐλεύθερος, εὐπορῶν, εὐδαιμονῶν''}}, volgus aliud nebulonum hominum, qui se Stoicos nuncuparent atraque verborum et argutiarum fuligine ob oculos audientium iacta sanctissimae disciplinae nomen ementirentur: {{pn|2.8|8}}{{graeca|''Εἰπέ μοι περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν. Ἄκουε''}}.&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Ἰλιόθεν με φέρων ἄνεμος
{{gap|4em}}Κικόνεσσι πέλασσεν.''}}&lt;/poem&gt;{{pn|2.9|9}}{{graeca|''τῶν ὅντων τὰ μέν ἐστιν ἀγαθά, τὰ δὲ ἀδιάφορα. Ἀγαθὰ μὲν οὖν ἀρεταὶ τὰ μετέχοιτα αὐτῶν, κακὰ δὲ κακία καὶ τὰ μετέχοντα κακίας, ἀδιάφορα δὲ τὰ μεταξὺ τούων, πλοῦτος, ὑγεία, ζωή, θάνατος, ἡδονή, πόνος.''}} {{pn|2.10|10}}{{graeca|''Πόθεν οἶδας; ῾Ἑλλάνικος λέγει ἐν τοῖς Αἰγυπτιακοῖς. Τι γὰρ διαφέρει τοῦτο εἰπεῖν, ἢ ὅτι Διογένης ἐν τῇ ἠθικῇ ἢ Χρύσιππος ἢ Κλεάνθης; Βεβασάνικας οὖν τι αὐτῶν καὶ δόγμα σαυτοῦ πεποίησαι;''}} {{pn|2.11|11}}{{graeca|''Δείκνυε πῶς εἴωθας ἐν πλοίῳ χειμάζεσθαι: μέμνησαι ταύτης τῆς διαιρέσεως, ὅταν ψοφήσῃ τὸ ἱστίον καὶ ἀνακραυγάσῃς; Ἄν σοί τις κακόσχολός πως παραστὰς εἴπῃ, “λέγε μοι, τοὺς θεούς σοι, ἃ πρῴην ἔλεγες, μή τι κακία ἐστὶν τὸ ναυαγῆσαι; μήτι κακίας μετέχον;” οὐκ ἄρα ξύλον ἐνσείσεις αὐτῷ; “τί ἡμῖν καὶ σοί, ἄνθρωπε!; ἀπολλύμεθα, καὶ σὺ ἐλθὼν παίζεις.”''}} {{pn|2.12|12}}{{graeca|''᾿εὰν δέ σε ὁ Καῖσαρ μεταπέμψηται κατηγορούμενον''}}. . .

{{pn|2.13|13}}His ille auditis insolentissimus adulescens obticuit, tamquam si ea omnia non ab Epicteto in quosdam alios, sed ab Herode in eum ipsum dicta essent.

===III.===
{{c|''Quod Chilo consilium anceps pro salute amici cepit; quodque est circumspecte et anxie considerandum, an pro utilitatibus amicorum delinquendum aliquando sit; notataque inibi et relata, quae et Theophrastus et M. Cicero super ea re scripserunt.''}}
{{pn|3.1|1}}Lacedaemonium Chilonem, virum ex illo incluto numero sapientium, scriptum est in libris eorum, qui vitas resque gestas clarorum hominum memoriae mandaverunt, eum Chilonem in vitae suae postremo, cum iam inibi mors occuparet, ad circumstantis amicos sic locutum: {{pn|3.2|2}}“Dicta” inquit “mea factaque in aetate longa pleraque omnia fuisse non paenitenda, fors sit ut vos etiam sciatis. {{pn|3.3|3}}Ego quidem in hoc certe tempore non fallo me nihil esse quicquam commissum a me, cuius memoria mihi aegritudini sit, ni illud profecto unum sit, quod rectene an perperam fecerim, nondum mihi plane liquet. 

{{pn|3.4|4}}Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum hominem condemnari necessum esset. Aut amicus igitur capitis perdendus aut adhibenda fraus legi fuit. {{pn|3.5|5}}Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem medendum consultavi. Visum est esse id, quod feci, praequam erant alia, toleratu facilius: {{pn|3.6|6}}ipse tacitus ad condemnandum sententiam tuli, is qui simul iudicabant, ut absolverent, persuasi. {{pn|3.7|7}}Sic mihi et iudicis et amici officium in re tanta salvum fuit. Hanc capio ex eo facto molestiam, quod metuo, ne a perfidia et culpa non abhorreat in eadem re eodemque tempore inque communi negotio, quod mihi optimum factu duxerim, diversum eius aliis suasisse.”

{{pn|3.8|8}}Et hic autem Chilo, praestabilis homo sapientiae, quonam usque debuerit contra legem contraque ius pro amico progredi, dubitavit, eaque res in fine quoque vitae ipso animum eius anxit, {{pn|3.9|9}}et alii deinceps multi philosophiae sectatores, ut in libris eorum scriptum est, satis inquisite satisque sollicite quaesiverunt, ut verbis, quae scripta sunt, ipsis utar, {{graeca|''εἰ δεῖ βοηθεῖν τῷ φίλῳ παρὰ τὸ δίκαιον καὶ μέχρι πόσου καὶ ποῖα''}}. Ea verba significant quaesisse eos, an nonnumquam contra ius contrave morem faciendum pro amico sit et in qualibus causis et quemnam usque ad modum. 

{{pn|3.10|10}}Super hac quaestione cum ab aliis, sicuti dixi, multis, tum vel diligentissime a Theophrasto disputatur, viro in philosophia peripatetica modestissimo doctissimoque, eaque disputatio scripta est, si recte meminimus, in libro eius de amicitia primo. {{pn|3.11|11}}Eum librum M. Cicero videtur legisse, cum ipse quoque librum de amicitia componeret. Et cetera quidem, quae sumenda a Theophrasto existimavit, ut ingenium facundiaque eius fuit, sumpsit et transposuit commodissime aptissimeque; {{pn|3.12|12}}hunc autem locum, de quo satis quaesitum esse dixi, omnium rerum aliarum difficillimum strictim atque cursim transgressus est, neque ea, quae a Theophrasto pensiculate atque enucleate scripta sunt, exsecutus est, sed anxietate illa et quasi morositate disputationis praetermissa genus ipsum rei tantum paucis verbis notavit. {{pn|3.13|13}}Ea verba Ciceronis, si recensere quis vellet, apposui: “His igitur finibus utendum esse arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sunt, tum sit inter eos omnium rerum, consiliorum, voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam, si qua fortuna acciderit, ut minus iustae voluntates amicorum adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim, quatenus amicitiae venia dari possit.”

“Cum agetur” inquit “aut caput amici aut fama, declinandum est de via, ut etiam iniquam voluntatem illius adiutemus.” {{pn|3.14|14}}Sed cuiusmodi declinatio esse ista debeat qualisque ad adiuvandum digressio et in quanta voluntatis amici iniquitate, non dicit. {{pn|3.15|15}}Quid autem refert scire me in eiusmodi periculis amicorum, si non magna me turpitudo insecutura est, de via esse recta declinandum, nisi id quoque me docuerit, quam putet magnam turpitudinem, et cum decessero de via, quousque degredi debeam? “Est enim” inquit “quatenus dari amicitiae venia possit.” {{pn|3.16|16}}Hoc immo ipsum est, quod maxime discendum est quodque ab his, qui docent, minime dicitur, quatenus quaque fini dari amicitiae venia debeat. {{pn|3.17|17}}Chilo ille sapiens, de quo paulo ante dixi, conservandi amici causa de via declinavit. Sed video, quousque progressus sit; falsum enim pro amici salute consilium dedit. {{pn|3.18|18}}Id ipsum tamen in fine quoque vitae, an iure posset reprehendi culparique, dubitavit.

“Contra patriam” inquit Cicero “arma pro amico sumenda non sunt.” {{pn|3.19|19}}Hoc profecto nemo ignoravit, et “priusquam Theognis”, quod Lucilius ait, “nasceretur”. Set id quaero, id desidero: cum pro amico contra ius, contra quam licet, salva tamen libertate atque pace faciendum est et cum de via, sicut ipse ait, declinandum est, quid et quantum et in quali causa et quonam usque id fieri debeat. {{pn|3.20|20}}Pericles ille Atheniensis, vir egregio ingenio bonisque omnibus disciplinis ornatus, in una quidem specie, set planius tamen, quid existimaret, professus est. Nam cum amicus eum rogaret, ut pro re causaque eius falsum deiuraret, his ad eum verbis usus est: {{graeca|''Δεῖ μὲν συμπράττειν τοῖς φίλοις, ἀλλὰ μέχρι τῶν φεῶν.''}}

{{pn|3.21|21}}Theophrastus autem in eo, quo dixi, libro inquisitius quidem super hac ipsa re et exactius pressiusque quam Cicero disserit. {{pn|3.22|22}}Set is quoque in docendo non de unoquoque facto singillatim existimat neque certis exemplorum documentis, set generibus rerum summatim universimque utitur ad hunc ferme modum:{{pn|3.23|23}}“Parva” inquit “et tenuis vel turpitudo vel infamia subeunda est, si ea re magna utilitas amico quaeri potest. Rependitur quippe et compensatur leve damnum delibatae honestatis maiore alia gravioreque in adiuvando amico honestate, minimaque illa labes et quasi lacuna famae munimentis partarum amico utilitatium solidatur. {{pn|3.24|24}}“Neque nominibus” inquit “moveri nos oportet, quod paria genere ipso non sunt honestas meae famae et rei amici utilitas. Ponderibus haec enim potestatibusque praesentibus, non vocabulorum appellationibus neque dignitatibus generum diiudicanda sunt. {{pn|3.25|25}}Nam cum in rebus aut paribus aut non longe secus utilitas amici aut honestas nostra consistit, honestas procul dubio praeponderat; cum vero amici utilitas nimio est amplior, honestatis autem nostrae in re non gravi levis iactura est, tunc, quod utile amico est, id prae illo, quod honestum nobis est, fit plenius, sicuti est magnum pondus aeris parva lamna auri pretiosius.”

{{pn|3.26|26}}Verba adeo ipsa Theophrasti super ea re adscripsi: {{graeca|''Οὐκ, εἰ δή που τοῦτο τῷ γένει τιμιώτερον, ἤδη καὶ ὁτιοῦν ἂν ᾖ μέρος τούτου πρὸς τ ὸ τηλίκον θατέρου συγκρινόμενον αἱρετὸν ἔσται. Λέγω δὲ οἷον, οὐκ, εἰ χρυσίον τιμιώτερον χαλκοῦ, καὶ τηλίκον τοῦ χρυσίου πρὸς τὸ τηλίκον χαλκοῦ μέγεθος ἀντιπαραβαλλόμενον πλέον δόξει: ἀλλὰ ποιήσει τινὰ ῥοπὴν καὶ τὸ πλῆθος καὶ τὸ μέγεθος.''}}

{{pn|3.27|27}}Favorinus quoque philosophus huiuscemodi indulgentiam gratiae tempestive laxato paulum remissoque subtili iustitiae examine his verbis definivit: {{graeca|''ἡ καλουμέιν χάρις παρὰ τοῖς ἀνθρώποις, τοῦτο ἔστιν ὕφεσις ἀκριβείας ἐν δέοντι.''}}

{{pn|3.28|28}}Post deinde idem Theophrastus ad hanc ferme sententiam disseruit: “Has tamen” inquit “parvitates rerum et magnitudines atque has omnes officiorum aestimationes alia nonnumquam momenta extrinsecus atque aliae quasi appendices personarum et causarum et temporum et circumstantiae ipsius necessitates, quas includere in praecepta difficilest, moderantur et regunt et quasi gubernant et nunc ratas efficiunt, nunc inritas.”

{{pn|3.29|29}}Haec taliaque Theophrastus satis caute et sollicite et religiose cum discernendi magis disceptandique diligentia quam cum decernendi sententia atque fiducia scripsit, quoniam profecto causarum ac temporum varietates discriminumque ac differentiarum tenuitates derectum atque perpetuum distinctumque in rebus singulis praeceptum, quod ego nos in prima tractatus istius parte desiderare dixeram, non capiunt.

{{pn|3.30|30}}Eius autem Chilonis, a quo disputatiunculae huius initium fecimus, cum alia quaedam sunt monita utilia atque prudentia, tum id maxime exploratae utilitatis est, quod duas ferocissimas adfectiones amoris atque odii intra modum cautum coercuit. “Hac” inquit “fini ames, tamquam forte fortuna et osurus, hac itidem tenus oderis, tamquam fortasse post amaturus.”

{{pn|3.31|31}}Super hoc eodem Chilone Plutarchus philosophus in libro {{graeca|''περὶ ψυχῆς''}} primo verbis his ita scripsit: {{graeca|''Χείλων ὁ παλαιός, ἀκούσας τινὸς λέγοντος, μηδένα ἔχειν ἐχθρόν, ἠρώτησεν, εἰ μηδένα δίλον ἔχει, νομίζων ἐξ ἀνάγκης ἐπακολουθεῖν καὶ συνεμπλέκεσθαι ταῖς φιλίαις ἀπεχθείας.''}}

===IV.===
{{c|''Quam tenuiter curioseque exploraverit Antonius Iulianus in oratione M. Tullii verbi ab eo mutati argutiam.''}}
{{pn|4.1|1}}Antonius Iulianus rhetor perquam fuit honesti atque amoeni ingeni. Doctrina quoque ista utiliore ac delectabili veterumque elegantiarum cura et memoria multa fuit; ad hoc scripta omnia antiquiora tam curiose spectabat et aut virtutes pensitabat aut vitia rimabatur, ut iudicium esse factum ad amussim diceres.

{{pn|4.2|2}}Is Iulianus super eo enthymemati, quod est in oratione M. Tullii, quam pro Cn. Plancio dixit, ita existimavit—sed verba prius, de quibus iudicium ab eo factum est, ipsa ponam: {{pn|4.3|3}}“Quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. Nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id, quod reddidit, qui autem debet, is retinet alienum: gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert. {{pn|4.4|4}}Neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset”—“crispum sane” inquit “agmen orationis rotundumque ac modulo ipso numerorum venustum, sed quod cum venia legendum sit verbi paulum ideo inmutati, ut sententiae fides salva esset. {{pn|4.5|5}}Namque debitio gratiae et pecuniae conlata verbum hoc utrubique servari postulat. {{pn|4.6|6}}Ita enim recte opposita inter sese gratiae pecuniaeque debitio videbitur, si et pecunia quidem deberi dicatur et gratia, sed quid eveniat in pecunia debita solutave, quid contra in gratia debita redditave, debitionis verbo utrimque servato disseratur. Cicero autem,” inquit “cum gratiae pecuniaeque debitionem dissimilem esse dixisset eiusque sententiae rationem redderet, verbum ‘debet’ in pecunia ponit, in gratia ‘habet’ subicit pro ‘debet’; ita enim dicit: ‘gratiam autem et qui refert habet, et qui habet, in eo ipso, quod habet, refert.’ {{pn|4.7|7}}Sed id verbum ‘habet’ cum proposita comparatione non satis convenit. Debitio enim gratiae, non habitio, cum pecunia confertur, atque ideo consequens quidem fuerat sic dicere: ‘et qui debet, in eo ipso, quod debet, refert’; sed absurdum et nimis coactum foret, si nondum redditam gratiam eo ipso redditam diceret, quia debetur. {{pn|4.8|8}}Inmutavit ergo,” inquit “subdidit verbum ei verbo, quod omiserat, finitimum, ut videretur et sensum debitionis conlatae non reliquisse et concinnitatem sententiae retinuisse.” Ad hunc modum Iulianus enodabat diiudicabatque veterum scriptorum sententias, quas aput eum adulescentes lectitabant.

===V.===
{{c|''Quod Demosthenes rhetor cultu corporis atque vestitu probris obnoxio infamique munditia fuit; quodque item Hortensius orator ob eiusmodi munditias gestumque in agendo histrionicum Dionysiae saltatriculae cognomento compellatus est.''}}
{{pn|5.1|1}}Demosthenen traditum est vestitu ceteroque cultu corporis nitido venustoque nimisque accurato fuisse. Et hinc ei {{graeca|''τὰ κομψὰ''}} illa {{graeca|''χλανίσκια et μαλακοὶ χιτωνίσκοι''}} ab aemulis adversariisque probro data, hinc etiam turpibus indignisque in eum verbis non temperatum, quin parum vir et ore quoque polluto diceretur.

{{pn|5.2|2}}Ad eundem modum Q. Hortensius omnibus ferme oratoribus aetatis suae, nisi M. Tullio, clarior, quod multa munditia et circumspecte compositeque indutus et amictus esset manusque eius inter agendum forent argutae admodum et gestuosae, maledictis compellationibusque probris iactatus est, multaque in eum, quasi in histrionem, in ipsis causis atque iudiciis dicta sunt. {{pn|5.3|3}}Sed cum L. Torquatus, subagresti homo ingenio et infestivo, gravius acerbiusque apud consilium iudicum, cum de causa Sullae quaereretur, non iam histrionem eum esse diceret, sed gesticulariam Dionysiamque eum notissimae saltatriculae nomine appellaret, tum voce molli atque demissa Hortensius “Dionysia,” inquit “Dionysia malo equidem esse quam quod tu, Torquate, {{graeca|''ἄμουσος, ἀναφρόδιτος, ἀπροσδιόνυσος''}}”.

===VI.===
{{c|''Verba ex oratione Metelli Numidici, quam dixit in censura ad populum, cum eum ad uxores ducendas adhortaretur; eaque oratio quam ob causam reprehensa et quo contra modo defensa sit.''}}
{{pn|6.1|1}}Multis et eruditis viris audientibus legebatur oratio Metelli Numidici, gravis ac diserti viri, quam in censura dixit ad populum de ducendis uxoribus, cum eum ad matrimonia capessenda hortaretur. {{pn|6.2|2}}In ea oratione ita scriptum fuit: “Si sine uxore possemus, Quirites, omnes ea molestia careremus; set quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis satis commode, nec sine illis uno modo vivi possit, saluti perpetuae potius quam brevi voluptati consulendum est.”

{{pn|6.3|3}}Videbatur quibusdam Q. Metellum censorem, cui consilium esset ad uxores ducendas populum hortari, non oportuisse de molestia incommodisque perpetuis rei uxoriae confiteri, neque id hortari magis esse quam dissuadere absterrereque; set contra in id potius orationem debuisse sumi dicebant, ut et nullas plerumque esse in matrimoniis molestias adseveraret et, si quae tamen accidere nonnumquam viderentur, parvas et leves facilesque esse toleratu diceret maioribusque eas emolumentis et voluptatibus oblitterari easdemque ipsas neque omnibus neque naturae vitio, set quorundam maritorum culpa et iniustitia evenire. {{pn|6.4|4}}Titus autem Castricius recte atque condigne Metellum esse locutum existimabat. “Aliter” inquit “censor loqui debet, aliter rhetor. Rhetori concessum est sententiis uti falsis, audacibus, versutis, subdolis, captiosis, si veri modo similes sint et possint movendos hominum animos qualicumque astu inrepere.” Praeterea turpe esse ait rhetori, si quid in mala causa destitutum atque inpropugnatum relinquat. {{pn|6.5|5}}“Sed enim Metellum,” inquit “sanctum virum, illa gravitate et fide praeditum cum tanta honorum atque vitae dignitate aput populum Romanum loquentem, nihil decuit aliud dicere, quam quod verum esse sibi atque omnibus videbatur, praesertim cum super ea re diceret, quae cotidiana intellegentia et communi pervolgatoque vitae usu comprenderetur. {{pn|6.6|6}}De molestia igitur cunctis hominibus notissima confessus eaque confessione fidem sedulitatis veritatisque commeritus, tum denique facile et procliviter, quod fuit rerum omnium validissimum atque verissimum, persuasit civitatem salvam esse sine matrimoniorum frequentia non posse.”

{{pn|6.7|7}}Hoc quoque aliud ex eadem oratione Q. Metelli dignum esse existimavimus adsidua lectione non hercle minus, quam quae a gravissimis philosophis scripta sunt. {{pn|6.8|8}}Verba Metelli haec sunt. “Di immortales plurimum possunt; sed non plus velle nobis debent quam parentes. At parentes, si pergunt liberi errare, bonis exheredant. Quid ergo nos ab immortalibus dissimilius exspectemus, nisi malis rationibus finem facimus? Is demum deos propitios esse aecum est, qui sibi adversarii non sunt. Dii immortales virtutem adprobare, non adhibere debent.”

===VII.===
{{c|''In hisce verbis Ciceronis ex oratione quinta in Verrem “hanc sibi rem praesidio sperant futurum” neque mendum esse neque vitium errareque istos, qui bonos libros violant et “futuram” scribunt; atque ibi de quodam alio Ciceronis verbo dictum, quod probe scriptum perperam mutatur; et aspersa pauca de modulis numerisque orationis, quos Cicero avide sectatus est.''}}
{{pn|7.1|1}}In oratione Ciceronis quinta in Verrem in libro spectatae fidei Tironiana cura atque disciplina facto scriptum fuit: {{pn|7.2|2}}“Homines tenues obscuro loco nati navigant; adeunt ad ea loca, quae numquam antea adierant. Neque noti esse iis, quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt, hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futurum.”

{{pn|7.3|3}}Videbatur compluribus in extremo verbo menda esse. Debuisse enim scribi putabant non “futurum”, sed “futuram”, neque dubitabant, quin liber emendandus esset, ne, ut in Plauti comoedia moechus, sic enim mendae suae inludiabant, ita in Ciceronis oratione soloecismus esset “manifestarius”.

{{gap|2em}}{{pn|7.4|4}}Aderat forte ibi amicus noster, homo lectione multa exercitus, cui pleraque omnia veterum litterarum quaesita, meditata evigilataque erant. {{pn|7.5|5}}Is libro inspecto ait nullum esse in eo verbo neque mendum neque vitium et Ciceronem probe ac vetuste locutum. {{pn|7.6|6}}“Nam ‘futurum’” inquit “non refertur ad rem, sicut legentibus temere et incuriose videtur, neque pro participio positum est, set verbum est indefinitum, quod Graeci appellant {{graeca|''ἀπαρέμφατον''}}, neque numeris neque generibus praeserviens, set liberum undique et inpromiscum, quali C. Gracchus verbo usus est in oratione, cuius titulus est de P. Popilio circum conciliabula, in qua ita scriptum est: {{pn|7.7|7}}‘Credo ego inimicos meos hoc dicturum.’ ‘Inimicos dicturum’ inquit, non ‘dicturos’; {{pn|7.8|8}}videturne ea ratione positum esse aput Gracchum ‘dicturum’, qua est aput Ciceronem ‘futurum’? sicut in Graeca oratione sine ulla vitii suspicione omnibus numeris generibusque sine discrimine tribuuntur huiuscemodi verba: {{graeca|''ἐρεῖν, ποιήσειν, ἔσεσθαι''}}, et similia.” {{pn|7.9|9}}In Claudi quoque Quadrigarii tertio annali verba haec esse dixit: “Dum i conciderentur, hostium copias ibi occupatas futurum”; in duodevicesimo annali eiusdem Quadrigarii principium libri sic scriptum: “Si pro tua bonitate et nostra voluntate tibi valitudo subpetit, est quod speremus deos bonis bene facturum”; {{pn|7.10|10}}item in Valerii Antiatis libro quarto vicesimo simili modo scriptum esse: “Si eae res divinae factae recteque perlitatae essent, haruspices dixerunt omnia ex sententia processurum esse”. {{pn|7.11|11}}“Plautus etiam in Casina, cum de puella loqueretur, ‘occisurum’ dixit, non ‘occisuram’, his verbis:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}etiamne habet Casina gladium? -
{{gap|4em}}habet, sed duos.—Quid duos ?—altero te
{{gap|4em}}occisurum ait, altero vilicum.&lt;/poem&gt;{{pn|7.12|12}}Item Laberius in Gemellis:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}non putavi, inquit, hoc eam facturum.&lt;/poem&gt;

{{pn|7.13|13}}Non ergo isti omnes, soloecismus quid esset, ignorarunt, sed et Gracchus ‘dicturum’ et Quadrigarius ‘futurum’ et ‘facturum’ et Antias ‘processurum’ et Plautus ‘occisurum’ et Laberius ‘facturum’ indefinito modo dixerunt,{{pn|7.14|14}}qui modus neque in numeros neque in personas neque in tempora neque in genera distrahitur, sed omnia istaec una eademque declinatione complectitur,{{pn|7.15|15}}sicuti M. Cicero ‘futurum’ dixit non virili genere neque neutro, soloecismus enim plane foret, sed verbo usus est ab omni necessitate generum absoluto.”

{{gap|2em}}{{pn|7.16|16}}Idem autem ille amicus noster in eiusdem M. Tullii oratione, quae est de imperio Cn. Pompei, ita scriptum esse a Cicerone dicebat atque ipse ita lectitabat: “Cum vestros portus atque eos portus, quibus vitam ac spiritum ducitis, in praedonum fuisse potestatem sciatis”,{{pn|7.17|17}}neque soloecismum esse aiebat “in potestatem fuisse”, ut vulgus semidoctum putat, sed ratione dictum certa et proba contendebat, qua et Graeci ita uterentur et Plautus verborum Latinorum elegantissimus in Amphitruone dixit:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}num vero mi in mentem fuit,&lt;/poem&gt;non, ut dici solitum est, “in mente”.

{{pn|7.18|18}}Sed enim praeter Plautum, cuius ille in praesens exemplo usus est, multam nos quoque apud veteres scriptores locutionum talium copiam offendimus atque his vulgo adnotamentis inspersimus. {{pn|7.19|19}}Vt et rationem autem istam missam facias et auctoritates, sonus tamen et positura ipsa verborum satis declarat id potius {{graeca|''ἐπιμελείᾳ τῶν λέξεων''}} modulamentisque orationis M. Tulli convinisse, ut, quoniam utrumvis dici Latine posset, “potestatem” dicere mallet, non “potestate”. {{pn|7.20|20}}Illud enim sic compositum iucundius ad aurem completiusque, insuavius hoc inperfectiusque est, si modo ita explorata aure homo sit, non surda nec iacenti; sicuti est hercle, quod “explicavit” dicere maluit quam “explicuit”, quod esse iam usitatius coeperat.

Verba sunt haec ipsius ex oratione, quam de imperio Cn. Pompei habuit: “Testis est Sicilia, quam multis undique cinctam periculis, non terrore belli, sed consilii celeritate explicavit.” At si “explicuit” diceret, inperfecto et debili numero verborum sonus clauderet.

===VIII.===
{{c|''Historia in libris Sotionis philosophi reperta super Laide meretrice et Demosthene rhetore.''}}
{{gap|2em}}{{pn|8.1|1}}Sotion ex peripatetica disciplina haut sane ignobilis vir fuit. Is librum multae variaeque historiae refertum composuit eumque inscripsit {{graeca|''κέρας Ἀμάλθειας''}}. {{pn|8.2|2}}Ea vox hoc ferme valet, tamquam si dicas “cornum Copiae”. {{pn|8.3|3}}In eo libro super Demosthene rhetore et Laide meretrice historia haec scripta est: “Lais” inquit “Corinthia ob elegantiam venustatemque formae grandem pecuniam demerebat, conventusque ad eam ditiorum hominum ex omni Graecia celebres erant, neque admittebatur, nisi qui dabat, quod poposcerat; poscebat autem illa nimium quantum.” {{pn|8.4|4}}Hinc ait natum esse illud frequens apud Graecos adagium:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''οὐ παντὸς ἀνδρὸς ἐς
{{gap|4em}}Κόρινθον ἔσθ᾽ ὁ πλοῦς,''}}&lt;/poem&gt;
&lt;p&gt;&lt;/p&gt;quod frustra iret Corinthum ad Laidem, qui non quiret dare, quod posceretur. {{pn|8.5|5}}“Ad hanc ille Demosthenes clanculum adit et, ut sibi copiam sui faceret, petit. At Lais {{graeca|''μυρίας δραχμὰς''}} poposcit”, hoc facit nummi nostratis denarium decem milia. {{pn|8.6|6}}“Tali petulantia mulieris atque pecuniae magnitudine ictus expavidusque Demosthenes avertitur et discedens ‘ego’ inquit ‘paenitere tanti non emo’”. Sed Graeca ipsa, quae fertur dixisse, lepidiora sunt: {{graeca|''οὐκ ὠνοῦμαι''}}, inquit, {{graeca|''μυρίων δραχμῶν μεταμέλειαν''}}.

===IX.===
{{c|''Quis modus fuerit, quis ordo disciplinae Pythagoricae, quantumque temporis imperatum observatumque sit discendi simul ac tacendi.''}}
{{pn|9.1|1}}Ordo atque ratio Pythagorae ac deinceps familiae et successionis eius recipiendi instituendique discipulos huiuscemodi fuisse traditur: {{pn|9.2|2}}Iam a principio adulescentes, qui sese ad discendum obtulerant, {{graeca|''εφυσιογνωμόνει''}}. Id verbum significat mores naturasque hominum coniectatione quadam de oris et vultus ingenio deque totius corporis filo atque habitu sciscitari. {{pn|9.3|3}}Tum qui exploratus ab eo idoneusque fuerat, recipi in disciplinam statim iubebat et tempus certum tacere: non omnes idem, sed alios aliud tempus pro aestimato captu sollertiae. {{pn|9.4|4}}Is autem, qui tacebat, quae dicebantur ab aliis, audiebat, neque percontari, si parum intellexerat, neque commentari, quae audierat, fas erat; sed non minus quisquam tacuit quam biennium: hi prorsus appellabantur intra tempus tacendi audiendique {graeca|''ἀκουστικοί''}}. {{pn|9.5|5}}Ast ubi res didicerant rerum omnium difficillimas, tacere audireque, atque esse iam coeperant silentio eruditi, cui erat nomen {{graeca|''ἐχεμυθία''}}, tum verba facere et quaerere quaeque audissent scribere et, quae ipsi opinarentur, expromere potestas erat; {{pn|9.6|6}}hi dicebantur in eo tempore {{graeca|''μαθηματικοί''}}, ab his scilicet artibus, quas iam discere atque meditari inceptaverant: quoniam geometriam, gnomonicam, musicam ceterasque item disciplinas altiores {{graeca|''μαθήματα''}} veteres Graeci appellabant; vulgus autem, quos gentilicio vocabulo “Chaldaeos” dicere oportet, “mathematicos” dicit. {{pn|9.7|7}}Exinde his scientiae studiis ornati ad perspicienda mundi opera et principia naturae procedebant ac tunc denique nominabantur {{graeca|''φυσικοί''}}.&lt;!--vel ἀθεώρητοι, ἄμουσοι, ἀγεωμέτρητοι--&gt;

{{pn|9.8|8}}Haec eadem super Pythagora noster Taurus cum dixisset: “nunc autem” inquit “isti, qui repente pedibus inlotis ad philosophos devertunt, non est hoc satis, quod sunt omnino {{graeca|''ἀθεώρητοι, ἄμουσοι, ἀγεωμέτρητοι''}}, sed legem etiam dant, qua philosophari discant. {{pn|9.9|9}}Alius ait ‘hoc me primum doce’, item alius ‘hoc volo’ inquit ‘discere, istud nolo’; hic a symposio Platonis incipere gestit propter Alcibiadae comisationem, ille a Phaedro propter Lysiae orationem. {{pn|9.10|10}}Est etiam,” inquit “pro Iuppiter! qui Platonem legere postulet non vitae ornandae, sed linguae orationisque comendae gratia, nec ut modestior fiat, sed ut lepidior.” {{pn|9.11|11}}Haec Taurus dicere solitus novicios philosophorum sectatores cum veteribus Pythagoricis pensitans.

{{pn|9.12|12}}Sed id quoque non praetereundum est, quod omnes, simul atque a Pythagora in cohortem illam disciplinarum recepti erant, quod quisque familiae, pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit anticum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur “ercto non cito”.

===X.===
{{c|''Quibus verbis compellaverit Favorinus philosophus adulescentem casce nimis et prisce loquentem.''}}
{{pn|10.1|1}}Favorinus philosophus adulescenti veterum verborum cupidissimo et plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis communibusque sermonibus expromenti: “Curius” inquit “et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis locuti sunt; {{pn|10.2|2}}tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, sermone abhinc multis annis iam desito uteris, quod scire atque intellegere neminem vis, quae dicas. Nonne, homo inepte, ut, quod vis, abunde consequaris, taces? {{pn|10.3|3}}Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria et modesta sit. {{pn|10.4|4}}Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis praesentibus atque id, quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est, habe semper in memoria atque in pectore, ut “tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum”.”

===XI.===
{{c|''Quod Thucydides, scriptor inclutus, Lacedaemonios in acie non tuba, sed tibiis esse usos dicit verbaque eius super ea re posita; quodque Herodotus Alyattem regem fidicinas in procinctu habuisse tradit; atque inibi quaedam notata de Gracchi fistula contionaria.''}}
{{pn|11.1|1}}Auctor historiae Graecae gravissimus Thucydides Lacedaemonios, summos bellatores, non cornuum tubarumve signis, sed tibiarum modulis in proeliis esse usos refert non prorsus ex aliquo ritu religionum neque rei divinae gratia neque autem, ut excitarentur atque evibrarentur animi, quod cornua et litui moliuntur, sed contra, ut moderatiores modulatioresque fierent, quod tibicinis numeris temperatur. {{pn|11.2|2}}Nihil adeo in congrediendis hostibus atque in principiis proeliorum ad salutem virtutemque aptius rati, quam si permulti sonis mitioribus non inmodice ferocirent. {{pn|11.3|3}}Cum procinctae igitur classes erant et instructa acies coeptumque in hostem progredi, tibicines inter exercitum positi canere inceptabant. {{pn|11.4|4}}Ea ibi praecentione tranquilla et delectabili atque adeo venerabili ad quandam quasi militaris musicae disciplinam vis et impetus militum, ne sparsi dispalatique proruerent, cohibebatur.

{{pn|11.5|5}}Sed ipsius illius egregii scriptoris uti verbis libet, quae et dignitate et fide graviora sunt: {{graeca|''Καὶ μετὰ ταῦτα ἡ ξύνοδος ἦν: Ἀργεῖοι μὲν καὶ οἱ σύμμαχοι ἐντόνως καὶ ὀργῇ χωροῦντες, Λακεδαιμόνιοι δὲ βραδέως καὶ ὑπὸ αὐλητῶν πολλῶν, νόμου ἐγκαθεστώτων, οὐ τοῦ θείου χάριν, ἀλλ᾽ ἵνα ὁμαλῶς μετὰ ῥυθμοῦ βαίνοντες προσέλθοιεν καὶ μὴ διασπασθείη αὐτοῖς ἡ τάξις, ὅπερ φιλεῖ τὰ μεγάλα στρατόπεδα ἐν ταῖς προσόδοις ποιεῖν.''}}

{{pn|11.6|6}}Cretenses quoque proelia ingredi solitos memoriae datum est praecinente ac praemoderante cithara gressibus; {{pn|11.7|7}}Alyattes autem, rex terrae Lydiae more atque luxu barbarico praeditus, cum bellum Milesiis faceret, ut Herodotus in historiis tradit, concinentes habuit fistulatores et fidicines atque feminas etiam tibicinas in exercitu atque in procinctu habuit, lascivientium delicias conviviorum. {{pn|11.8|8}}Sed enim Achaeos Homerus pugnam indipisci ait non fidicularum tibiarumque, sed mentium animorumque concentu conspiratuque tacito nitibundos:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''οἱ δ̓ ἄρ᾽ ἴσαν σιγῇ μένεα πνείοντες Ἀχαιοί,
{{gap|4em}}ἐν θυμῷ μεμαῶτες ἀλεξέμεν ἀλλήλοισιν''}}&lt;/poem&gt;

{{pn|11.9|9}}Quid ille vult ardentissimus clamor militum Romanorum, quem in congressibus proeliorum fieri solitum scriptores annalium memoravere? contrane institutum fiebat antiquae disciplinae tam probabile? an tum et gradu clementi et silentio est opus, cum ad hostem itur in conspectu longinquo procul distantem, cum vero prope ad manus ventum est, tum iam e propinquo hostis et impetu propulsandus et clamore terrendus est?

{{pn|11.10|10}}Ecce autem per tibicinia Laconica tibiae quoque illius contionariae in mentem venit, quam C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt. {{pn|11.11|11}}Sed nequaquam sic est, ut a vulgo dicitur, canere tibia solitum, qui pone eum loquentem staret, et variis modis tum demulcere animum actionemque eius, tum intendere. {{pn|11.12|12}}Quid enim foret ista re ineptius, si, ut planipedi saltanti, ita Graccho contionanti numeros et modos et frequentamenta quaedam varia tibicen incineret? {{pn|11.13|13}}Sed qui hoc compertius memoriae tradiderunt, stetisse in circumstantibus dicunt occultius, qui fistula brevi sensim graviusculum sonum inspiraret ad reprimendum sedandumque inpetus vocis eius effervescentes;{{pn|11.14|14}}namque inpulsu et instinctu extraneo naturalis illa Gracchi vehementia indiguisse non, opinor, existimanda est. {{pn|11.15|15}}M. tamen Cicero fistulatorem istum utrique rei adhibitum esse a Graccho putat, ut sonis tum placidis tum citatis aut demissam iacentemque orationem eius erigeret aut ferocientem saevientemque cohiberet. {{pn|11.16|16}}Verba ipsius Ciceronis apposui: “Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburnea solitus est habere fistula, qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, qui illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret.”

{{pn|11.17|17}}Morem autem illum ingrediendi ad tibicinum modulos proelii institutum esse a Lacedaemonis Aristoteles in libris problematon scripsit, quo manifestior fieret exploratiorque militum securitas et alacritas. {{pn|11.18|18}}“Nam diffidentiae” inquit “et timori cum ingressione huiuscemodi minime convenit, et maesti atque formidantes ab hac tam intrepida ac tam decora incedendi modulatione alieni sunt.” {{pn|11.19|19}}Verba pauca Aristotelis super ea re apposui: {{graeca|''Διὰ τί, ἐπειδὰν κινδυνεύειν μέλλωσιν, πρὸς αὐλὸν ἐμβαίνουσιν; ἵνα τοὺς δειλοὺς ἀσχημονοῦντας γινώσκωσιν''}}.
. . .

===XII.===
{{c|''Virgo Vestae quid aetatis et ex quali familia et quo ritu quibusque caerimoniis ac religionibus ac quo nomine a pontifice maximo capiatur et quo statim iure esse incipiat, simul atque capta est; quodque, ut Labeo dicit, nec intestato cuiquam nec eius intestatae quisquam iure heres est.''}}
{{pn|12.1|1}}Qui de virgine capienda scripserunt, quorum diligentissime scripsit Labeo Antistius, minorem quam annos sex, maiorem quam annos decem natam negaverunt capi fas esse; {{pn|12.2|2}}item quae non sit patrima et matrima; {{pn|12.3|3}}item quae lingua debili sensuve aurium deminuta aliave qua corporis labe insignita sit; {{pn|12.4|4}}item quae ipsa aut cuius pater emancipatus sit, etiamsi vivo patre in avi potestate sit; {{pn|12.5|5}}item cuius parentes alter ambove servitutem servierunt aut in negotiis sordidis versantur. {{pn|12.6|6}}Sed et eam, cuius soror ad id sacerdotium lecta est, excusationem mereri aiunt; item cuius pater flamen aut augur aut quindecimvirum sacris faciundis aut septemvirum epulonum aut Salius est. {{pn|12.7|7}}Sponsae quoque pontificis et tubicinis sacrorum filiae vacatio a sacerdotio isto tribui solet. {{pn|12.8|8}}Praeterea Capito Ateius scriptum reliquit neque eius legendam filiam, qui domicilium in Italia non haberet, et excusandam eius, qui liberos tres haberet. {{pn|12.9|9}}Virgo autem Vestalis, simul est capta atque in atrium Vestae deducta et pontificibus tradita est, eo statim tempore sine emancipatione ac sine capitis minutione e patris potestate exit et ius testamenti faciundi adipiscitur.

{{pn|12.10|10}}De more autem rituque capiundae virginis litterae quidem antiquiores non exstant, nisi, quae capta prima e t, a Numa rege esse captam. {{pn|12.11|11}}Sed Papiam legem invenimus, qua cavetur, ut pontificis maximi arbitratu virgines e populo viginti legantur sortitioque in contione ex eo numero fiat et, cuius virginis ducta erit, ut eam pontifex maximus capiat eaque Vestae fiat. {{pn|12.12|12}}Sed ea sortitio ex lege Papia non necessaria nunc videri solet. Nam si quis honesto loco natus adeat pontificem maximum atque offerat ad sacerdotium filiam suam, cuius dumtaxat salvis religionum observationibus ratio haberi possit, gratia Papiae legis per senatum fit.

{{pn|12.13|13}}“Capi” autem virgo propterea dici videtur, quia pontificis maximi manu prensa ab eo parente, in cuius potestate est, veluti bello capta abducitur. {{pn|12.14|14}}In libro primo Fabii Pictoris, quae verba pontificem maximum dicere oporteat, cum virginem capiat, scriptum est. Ea verba haec sunt: “Sacerdotem Vestalem, quae sacra faciat, quae ius siet sacerdotem Vestalem facere pro populo Romano Quiritibus, uti quae optima lege fuit, ita te, Amata, capio.”

{{pn|12.15|15}}Plerique autem “capi” virginem solam debere dici putant. Sed flamines quoque Diales, item pontifices et augures “capi” dicebantur. {{pn|12.16|16}}L. Sulla rerum gestarum libro secundo ita scripsit: “P. Cornelius, cui primum cognomen Sullae impositum est, flamen Dialis captus.” {{pn|12.17|17}}M. Cato de Lusitanis, cum Servium Galbam accusavit: “Tamen dicunt deficere voluisse. Ego me nunc volo ius pontificium optime scire; iamne ea causa pontifex capiar? si volo augurium optime tenere, ecquis me ob eam rem augurem capiat?”

{{pn|12.18|18}}Praeterea in commentariis Labeonis, quae ad duodecim tabulas composuit, ita scriptum est: “Virgo Vestalis neque heres est cuiquam intestato, neque intestatae quisquam, sed bona eius in publicum redigi aiunt. Id quo iure fiat, quaeritur.”

{{pn|12.19|19}}“Amata” inter capiendum a pontifice maximo appellatur, quoniam, quae prima capta est, hoc fuisse nomen traditum est.

===XIII.===
{{c|''Quaesitum esse in philosophia, quidnam foret in recepto mandato rectius, idne omnino facere, quod mandatum est, an nonnumquam etiam contra, si id speres ei, qui mandavit, utilius fore; superque ea quaestione expositae diversae sententiae.''}}
{{pn|13.1|1}}In officiis capiendis, censendis iudicandisque, quae {{graeca|''καθήκοντα''}} appellant, quaeri solet, an negotio tibi dato et, quid omnino faceres, definito contra quid facere debeas, si eo facto videri possit res eventura prosperius exque utilitate eius, qui id tibi negotium mandavit. {{pn|13.2|2}}Anceps quaestio et in utramque partem a prudentibus viris arbitrata est. {{pn|13.3|3}}Sunt enim non pauci, qui sententiam suam una in parte defixerint et re semel statuta deliberataque ab eo, cuius id negotium pontificiumque esset, nequaquam putaverint contra dictum eius esse faciendum, etiamsi repentinus aliqui casus rem commodius agi posse polliceretur, ne, si spes fefellisset, culpa inpatientiae et poena indeprecabilis subeunda esset, {{pn|13.4|4}}si res forte melius vertisset, dis quidem gratia habenda, sed exemplum tamen intromissum videretur, quo bene consulta consilia religione mandati soluta corrumperentur. {{pn|13.5|5}}Alii existimaverunt incommoda prius, quae metuenda essent, si res gesta aliter foret, quam imperatum est, cum emolumento spei pensitanda esse et, si ea leviora minoraque, utilitas autem contra gravior et amplior spe quantum potest firma ostenderetur, tum posse adversum mandata fieri censuerunt, ne oblata divinitus rei bene gerendae occasio amitteretur, {{pn|13.6|6}}neque timendum exemplum non parendi crediderunt, si rationes dumtaxat huiuscemodi non abessent. {{pn|13.7|7}}Cumprimis autem respiciendum putaverunt ingenium naturamque illius, cuia res praeceptumque esset: ne ferox, durus, indomitus inexorabilisque sit, qualia fuerunt Postumiana imperia et Manliana. {{pn|13.8|8}}Nam si tali praeceptori ratio reddenda sit, nihil faciendum esse monuerunt aliter, quam praeceptum est.

{{pn|13.9|9}}Instructius deliberatiusque fore arbitramur theorematium hoc de mandatis huiuscemodi obsequendis, si exemplum quoque P. Crassi Muciani, clari atque incluti viri, apposuerimus. {{pn|13.10|10}}Is Crassus a Sempronio Asellione et plerisque aliis historiae Romanae scriptoribus traditur habuisse quinque rerum bonarum maxima et praecipua: quod esset ditissimus, quod nobilissimus, quod eloquentissimus, quod iurisconsultissimus, quod pontifex maximus. {{pn|13.11|11}}Is cum in consulatu obtineret Asiam provinciam et circumsedere oppugnareque Leucas pararet opusque esset firma atque procera trabe, qui arietem faceret, quo muros eius oppidi quateret, scripsit ad magistratum {{graeca|''ἀρχιτεκτόνων''}} Mylattensium, sociorum amicorumque populi Romani, ut ex malis duobus, quos apud eos vidisset, uter maior esset, cum mittendum curaret. {{pn|13.12|12}}Tum magistratus {{graeca|''ἀρχιτεκτόνων''}} comperto, quamobrem malum desideraret, non, uti iussus erat, maiorem, sed quem esse magis idoneum aptioremque faciendo arieti facilioremque portatu existimabat, minorem misit. {{pn|13.13|13}}Crassus eum vocari iussit et, cum interrogasset, cur non, quem iusserat, misisset, causis rationibusque, quas dictitabat, spretis vestimenta detrahi imperavit virgisque multum cecidit corrumpi atque dissolvi officium omne imperantis ratus, si quis ad id, quod facere iussus est, non obsequio debito, sed consilio non desiderato respondeat.

===XIV.===
{{c|''Quid dixerit feceritque C. Fabricius, magna vir gloria magnisque rebus gestis, sed familiae pecuniaeque inops, cum ei Samnites tamquam indigenti grave aurum donarent.''}}
{{pn|14.1|1}}Iulius Hyginus in libro ''de vita rebusque inlustrium virorum sexto'' legatos dicit a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venisse et memoratis multis magnisque rebus, quae bene ac benivole post redditam pacem Samnitibus fecisset, obtulisse dono grandem pecuniam orasseque, uti acciperet utereturque, atque id facere Samnites dixisse, quod viderent multa ad splendorem domus atque victus defieri neque pro amplitudine dignitateque lautum paratum esse. {{pn|14.2|2}}Tum Fabricium planas manus ab auribus ad oculos et infra deinceps ad nares et ad os et ad gulam atque inde porro ad ventrem imum deduxisse et legatis ita respondisse: dum illis omnibus membris, quae attigisset, obsistere atque imperare posset, numquam quicquam defuturum; propterea se pecuniam, qua nihil sibi esset usus, ab his, quibus eam sciret usui esse, non accipere.

===XV.===
{{c|''Quam inportunum vitium plenumque odii sit futtilis inanisque loquacitas et quam multis in locis a principibus utriusque linguae viris detestatione iusta culpata sit.''}}
{{gap|2em}}{{pn|15.1|1}}Qui sunt leves et futtiles et inportuni locutores quique nullo rerum pondere innixi verbis uvidis et lapsantibus diffluunt, eorum orationem bene existimatum est in ore nasci, non in pectore; linguam autem debere aiunt non esse liberam nec vagam, sed vinclis de pectore imo ac de corde aptis moveri et quasi gubernari. {{pn|15.2|2}}Sed enim videas quosdam scatere verbis sine ullo iudicii negotio cum securitate multa et profunda, ut loquentes plerumque videantur loqui sese nescire. {{pn|15.3|3}}Vlixen contra Homerus, virum sapienti facundia praeditum, vocem mittere ait non ex ore, sed ex pectore, quod scilicet non ad sonum magis habitumque vocis quam ad sententiarum penitus conceptarum altitudinem pertineret, petulantiaeque verborum coercendae vallum esse oppositum dentium luculente dixit, ut loquendi temeritas non cordis tantum custodia atque vigilia cohibeatur, sed et quibusdam quasi excubiis in ore positis saepiatur. {{pn|15.4|4}}Homerica, de quibus supra dixi, haec sunt:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Ἀλλʼ ὅτε δὴ ὄπα τε μεγάλην ἐκ στήθεος εἵη''}},&lt;/poem&gt;et:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Ποῖόν σε ἔπος φύγεν ἕρκος ὀδόντων''}}.&lt;/poem&gt;
{{gap|2em}}{{pn|15.5|5}}M. Tullii quoque verba posui, quibus stultam et inanem dicendi copiam graviter et vere detestatus est: {{pn|15.6|6}}“Dummodo” inquit “hoc constet neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non subpetat, verba non desint, esse laudandam: quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.” {{pn|15.7|7}}Item in libro de oratore primo verba haec posuit: “Quid enim est tam furiosum quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis nulla subiecta sententia nec scientia?” {{pn|15.8|8}}Cumprimis autem M. Cato atrocissimus huiusce vitii insectator est. {{pn|15.9|9}}Namque in oratione, quae inscripta est si se Caelius tribunus plebis appellasset: “numquam” inquit “tacet, quem morbus tenet loquendi tamquam veternosum bibendi atque dormiendi. Quod si non coveniatis, cum convocari iubet, ita cupidus orationis conducat, qui auscultet. Itaque auditis, non auscultatis, tamquam pharmacopolam. Nam eius verba audiuntur; verum se nemo committit, si aeger est.” {{pn|15.10|10}}Idem Cato in eadem oratione eidem M. Caelio tribuno plebi vilitatem obprobrans non loquendi tantum, verum etiam tacendi: “frusto” inquit “panis conduci potest, vel uti taceat vel uti loquatur.” {{pn|15.11|11}}Neque non merito Homerus unum ex omnibus Thersitam {{graeca|''ἀμετροεπῆ''}} et {{graeca|''ἀκριτόμυθον''}} appellat verbaque illius multa et {{graeca|''ἄκοσμα''}} strepentium sine modo graculorum similia esse dicit. Quid enim est aliud {{graeca|''ἐκολώα''}}? {{pn|15.12|12}}Eupolidis quoque versus de id genus hominibus consignatissime factus est:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Λαλεῖν ἄριστος, ἀδυνατώτατος λέγειν''}}&lt;/poem&gt;{{pn|15.13|13}}quod Sallustius noster imitari volens sic scribit: “loquax” inquit “magis quam facundus.” {{pn|15.14|14}}Quapropter Hesiodus, poetarum prudentissimus, linguam non vulgandam, sed recondendam esse dicit proinde ut thesaurum, eiusque esse in promendo gratiam plurimam, si modesta et parca et modulata sit:
&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Γλώσσης τοι θησαυρὸς ἐν ἀνθρώποισιν ἄριστος,
{{gap|4em}}Φειδωλῆς πλείστη δὲ χαρις κατὰ μέτροι ἰούσης,''}}&lt;/poem&gt;{{pn|15.15|15}}Epicharmium quoque illud non inscite se habet:
&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Οὐ λέγειν τύγʼ ἐσσὶ δεινός, ἀλλὰ σιγᾶν ἀδύνατος''}},&lt;/poem&gt;{{pn|15.16|16}}ex quo hoc profecto sumptum est: “qui cum loqui non posset, tacere non potuit.” {{pn|15.17|17}}Favorinum ego audivi dicere versus istos Euripidi:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Ἀχαλίνων στομάτων
{{gap|4em}}Ἀνόμου τʼ ἀφροσύνας
{{gap|4em}}Τὸ τέλος δυστυχία,''}}&lt;/poem&gt;non de his tantum factos accipi debere, qui impia aut inlicita dicerent, sed vel maxime de hominibus quoque posse dici stulta et inmodica blaterantibus, quorum lingua tam prodiga infrenisque sit, ut fluat semper et aestuet conluvione verborum taeterrima, quod genus homines a Graecis significantissimo vocabulo kataglossoi appellantur. {{pn|15.18|18}}Valerium Probum, grammaticum inlustrem, ex familiari eius, docto viro, comperi Sallustianum illud: “satis eloquentiae, sapientiae parum”, brevi antequam vita decederet, sic legere coepisse et sic a Sallustio relictum affirmavisse: “satis loquentiae, sapientiae parum”, quod “loquentia” novatori verborum Sallustio maxime congrueret, “eloquentia” cum insipientia minime conveniret. {{pn|15.19|19}}Huiuscemodi autem loquacitatem verborumque turbam magnitudine inani vastam facetissimus poeta Aristophanes insignibus vocabulis denotavit in his versibus:
&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{graeca|''Ἄνθρωπον ἀγριοποιόν, αὐθαδόστομον,
{{gap|4em}}Ἔχοντʼ ἀχάλινον, ἀκρατές, ἀπύλωτον στόμα,
{{gap|4em}}Ἀπεριλάλητον, κομποφακελορρήμονα,''}}&lt;/poem&gt;{{pn|15.20|20}}neque minus insigniter veteres quoque nostri hoc genus homines in verba proiectos “locutuleios” et “blaterones” et “linguaces” dixerunt.

===XVI.===
{{c|''Quod verba istaec Quadrigari ex annali tertio “ibi mille hominum occiditur” non licenter neque de poetarum figura, sed ratione certa et proba grammaticae disciplinae dicta sunt.''}}
{{pn|16.1|1}}Quadrigarius in tertio ''annalium'' ita scripsit: “Ibi occiditur mille hominum.” “Occiditur”, inquit, non “occiduntur”. {{pn|16.2|2}}Item Lucilius in tertio ''satirarum'':&lt;poem&gt;{{gap|4em}}ad portam mille a porta est; exinde Salernum,&lt;/poem&gt;“mille” inquit “est” non “mille sunt”. {{pn|16.3|3}}Varro in XVII. ''humanarum'': “Ad Romuli initium plus mille et centum annorum est.” {{pn|16.4|4}}M. Cato in primo ''originum'': “Inde est ferme mille passum.” {{pn|16.5|5}}M. Cicero in sexta in Antonium: “Itane Ianus medius in L. Antonii clientela est? quis umquam in illo Iano inventus est, qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?”

{{pn|16.6|6}}In his atque in multis aliis “mille” numero singulari dictum est; {{pn|16.7|7}}neque hoc, ut quidam putant, vetustati concessum est aut per figurarum concinnitatem admissum est, sed sic videtur ratio poscere. {{pn|16.8|8}}“Mille” enim non pro eo ponitur, quod Graece {{graeca|''χίλιοι''}} dicitur, sed quod {{graeca|''χιλιάς''}} et sicuti una {{graeca|''χιλιὰς''}} et duae {{graeca|''χιλιάδες''}}, ita “unum mille” et “duo milia” certa atque directa ratione dicitur. {{pn|16.9|9}}Quamobrem id quoque recte et probabiliter dici solitum “mille denarium in arca est” et “mille equitum in exercitu est”. {{pn|16.10|10}}Lucilius autem, praeterquam supra posui, alio quoque in loco id manifestius demonstrat; {{pn|16.11|11}}nam in libro XV. ita dicit:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}hunc, milli passum qui vicerit atque duobus,
{{gap|4em}}Campanus sonipes succussor nullus sequetur
{{gap|4em}}maiore in spatio ac diversus videbitur ire;&lt;/poem&gt;{{pn|16.12|12}}item in libro nono:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}tu milli nummum potes uno quaerere centum;&lt;/poem&gt;{{pn|16.13|13}}“milli passum” dixit pro “mille passibus” et “uno milli nummum” pro “unis mille nummis” aperteque ostendit “mille” et vocabulum esse et singulari numero dici eiusque plurativum esse “milia” et casum etiam capere ablativum. {{pn|16.14|14}}Neque ceteros casus requiri oportet, cum sint alia pleraque vocabula, quae in singulos tantum casus, quaedam etiam, quae in nullum inclinentur. {{pn|16.15|15}}Quapropter nihil iam dubium est, quin M. Cicero in oratione, quam scripsit ''pro Milone'', ita scriptum reliquerit: “Ante fundum Clodi, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium”, non “versabantur”, quod in libris minus accuratis scriptum est; alia enim ratione “mille homines”, alia “mille hominum” dicendum est.

===XVII.===
{{c|''Quanta cum animi aequitate toleraverit Socrates uxoris ingenium intractabile; atque inibi quid M. Varro in quadam satura de officio mariti scripserit.''}}
{{pn|17.1|1}}Xanthippe, Socratis philosophi uxor, morosa admodum fuisse fertur et iurgiosa irarumque et molestiarum muliebrium per diem perque noctem scatebat. {{pn|17.2|2}}Has eius intemperies in maritum Alcibiades demiratus interrogavit Socraten, quaenam ratio esset, cur mulierem tam acerbam domo non exigeret. {{pn|17.3|3}}“Quoniam,” inquit Socrates “cum illam domi talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris petulantiam et iniuriam facilius feram.”

{{pn|17.4|4}}Secundum hanc sententiam M. quoque Varro in ''satura Menippea'', quam ''de officio mariti'' scripsit: “Vitium” inquit “uxoris aut tollendum aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.” {{pn|17.5|5}}Haec verba Varronis “tollere” et “ferre” lepide quidem composita sunt, sed “tollere” apparet dictum pro “corrigere”. {{pn|17.6|6}}Id etiam apparet eiusmodi vitium uxoris, si corrigi non possit, ferendum esse Varronem censuisse, quod ferri scilicet a viro honeste potest; vitia enim flagitiis leviora sunt.

===XVIII.===
{{c|''Quod M. Varro in quarto decimo humanarum L. Aelium magistrum suum in {{graeca|''ἐτμολογίᾳ''}} falsa reprehendit; quodque idem Varro in eodem libro falsum furis {{graeca|''ἔτυμον''}} dicit.''}}
{{pn|18.1|1}}In XIV. ''rerum divinarum'' libro M. Varro doctissimum tunc civitatis hominem L. Aelium errasse ostendit, quod vocabulum Graecum vetus traductum in linguam Romanam, proinde atque si primitus Latine fictum esset, resolverit in voces Latinas ratione etymologica falsa. {{pn|18.2|2}}Verba ipsa super ea re Varronis posuimus: “In quo L. Aelius noster, litteris ornatissimus memoria nostra, erravit aliquotiens. Nam aliquot verborum Graecorum antiquiorum, proinde atque essent propria nostra, reddidit causas falsas. Non enim ‘leporem’ dicimus, ut ait, quod est levipes, sed quod est vocabulum anticum Graecum. Multa vetera illorum ignorantur, quod pro his aliis nunc vocabulis utuntur; et illorum esse plerique ignorent ‘Graecum’, quod nunc {{graeca|''Ἕλληνα''}}, ‘puteum’, quod vocant {{graeca|''φρέαρ''}}, ‘leporem’, quod {{graeca|''λαγωὸν''}} dicunt. In quo non modo L. Aelii ingenium non reprehendo, sed industriam laudo: successum enim fert fortuna, experientiam laus sequitur.”

{{pn|18.3|3}}Haec Varro in primore libro scripsit, de ratione vocabulorum scitissime, de usu utriusque linguae peritissime, de ipso L. Aelio clementissime. {{pn|18.4|4}}Sed in posteriore eiusdem libri parte “furem” dicit ex eo dictum, quod veteres Romani “furvum” atrum appellaverint et fures per noctem, quae atra sit, facilius furentur. {{pn|18.5|5}}Nonne sic videtur Varro de fure, tamquam L. Aelius de lepore? Nam quod a Graecis nunc {{graeca|''κλέπτης''}} dicitur, antiquiore Graeca lingua {{graeca|''φὼρ''}} dictum est. Hinc per adfinitatem litterarum, qui {{graeca|''φὼρ''}} Graece, est Latine “fur”. {{pn|18.6|6}}Sed ea res fugeritne tunc Varronis memoriam, an contra aptius et cohaerentius putarit “furem” a “furvo”, id est nigro, appellari, in hac re de viro tam excellentis doctrinae non meum iudicium est.

===XIX.===
{{c|''Historia super libris Sibyllinis ac de Tarquinio Superbo rege.''}}
{{pn|19.1|1}}In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: {{pn|19.2|2}}Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula; eos velle venundare. {{pn|19.3|3}}Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum poposcit; {{pn|19.4|4}}rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {{pn|19.5|5}}Tum illa foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. {{pn|19.6|6}}Sed enim Tarquinius id multo risit magis dixitque anum iam procul dubio delirare. {{pn|19.7|7}}Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {{pn|19.8|8}}Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam confidentiamque non insuper habendam intellegit, libros tris reliquos mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. {{pn|19.9|9}}Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. {{pn|19.10|10}}Libri tres in sacrarium conditi “Sibyllini” appellati; {{pn|19.11|11}}ad eos quasi ad oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi sunt.

===XX.===
{{c|''Quid geometrae dicant {{graeca|''ἐπίπεδον''}}, quid {{graeca|''στερεόν''}}, quid {{graeca|''κύβον''}} quid {{graeca|''γραμμήν''}}; quibusque ista omnia Latinis vocabulis appellentur.''}}
{{pn|20.1|1}}Figurarum, quae {{graeca|''σχήματα''}} geometrae appellant, genera sunt duo, “planum” et “solidum”. {{pn|20.2|2}}Haec ipsi vocant {{graeca|''ἐπίπεδον καὶ στερεόν''}}. “Planum” est, quod in duas partis solum lineas habet, qua latum est et qua longum: qualia sunt triquetra et quadrata, quae in area fiunt, sine altitudine. {{pn|20.3|3}}“Solidum” est, quando non longitudines modo et latitudines planas numeri linearum efficiunt, sed etiam extollunt altitudines, o quales sunt ferme metae triangulae, quas “pyramidas” appellant, vel qualia sunt quadrata undique, quae {{graeca|''κύβους''}} illi nos “quadrantalia” dicimus. {{pn|20.4|4}}{{graeca|''Κύβος''}} enim est figura ex omni latere quadrata, “quales sunt” inquit M. Varro “tesserae, quibus in alticolo luditur, ex quo ipsae quoque appellatae {{graeca|''κύβοι''}}.” {{pn|20.5|5}}In numeris etiam similiter {{graeca|''κύβος''}} dicitur, cum omne latus eiusdem numeri aequabiliter in sese solvitur, sicuti fit, cum ter terna ducuntur atque ipse numerus terplicatur.

{{pn|20.6|6}}Huius numeri cubum Pythagoras vim habere lunaris circuli dixit, quod et luna orbem suum lustret septem et viginti diebus et numerus ternio, qui {{graeca|''τριὰς''}} Graece dicitur tantundem efficiat in cubo. {{pn|20.7|7}}“Linea” autem a nostris dicitur, quam {{graeca|''γραμμὴν''}} Graeci nominant. {{pn|20.8|8}}Eam M. Varro ita definit: “Linea est” inquit “longitudo quaedam sine latitudine et altitudine. {{pn|20.9|9}}{{graeca|''Εὐκλείδης''}} autem brevius, praetermissa altitudine: “{{graeca|''γραμμὴ''}}”, inquit, est “{{graeca|''μῆκος ἀπλατές''}}”, quod exprimere uno Latine verbo non queas, nisi audeas dicere “inlatabile”.

===XXI.===
{{c|''Quod Iulius Hyginus affirmatissime contendit legisse se librum P. Vergilii domesticum, ubi scriptum esset “et ora tristia temptantum sensus torquebit amaror”, non quod vulgus legeret “Sensu torquebit amaro”.''}}
{{gap|2em}}{{pn|21.1|1}}Versus istos ex georgicis Vergilii plerique omnes sic legunt:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}At sapor indicium faciet manifestus et ora
{{gap|4em}}tristia temptantum sensu torquebit amaro.&lt;/poem&gt;

{{pn|21.2|2}}Hyginus autem, non hercle ignobilis grammaticus, in commentariis, quae in Vergilium fecit, confirmat et perseverat non hoc a Vergilio relictum, sed quod ipse invenerit in libro, qui fuerit ex domo atque familia Vergilii:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}et ora
{{gap|4em}}tristia temptantum sensus torquebit amaror,&lt;/poem&gt;{{pn|21.3|3}}neque id soli Hygino, sed doctis quibusdam etiam viris complacitum, quoniam videtur absurde dici “sapor sensu amaro torquet”. “Cum ipse” inquiunt “sapor sensus sit, non alium in semet ipso sensum habeat ac proinde sit, quasi dicatur ‘sensus sensu amaro torquet.’” {{pn|21.4|4}}Sed enim cum Favorino Hygini commentarium legissem atque ei statim displicita esset insolentia et insuavitas illius “sensu torquebit amaro”, risit et: “Iovem lapidem,” inquit “quod sanctissimum iusiurandum habitum est, paratus ego iurare sum Vergilium hoc numquam scripsisse, sed Hyginum ego verum dicere arbitror. {{pn|21.5|5}}Non enim primus finxit hoc verbum Vergilius insolenter, sed in carminibus Lucreti invento usus est non aspernatus auctoritatem poetae ingenio et facundia praecellentis.” {{pn|21.6|6}}Verba ex IV Lucreti haec sunt:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}dilutaque contra
{{gap|4em}}cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror.&lt;/poem&gt;

{{pn|21.7|7}}Non verba autem sola, sed versus prope totos et locos quoque Lucreti plurimos sectatum esse Vergilium videmus.

===XXII.===
{{c|''An qui causas defendit, recte Latineque dicat “superesse se” is, quos defendit; et “superesse” proprie quid sit.''}}
{{pn|22.1|1}}Inroboravit inveteravitque falsa atque aliena verbi significatio, quod dicitur “hic illi superest”, cum dicendum est advocatum esse quem cuipiam causamque eius defendere. {{pn|22.2|2}}Atque id dicitur non in compitis tantum neque in plebe volgaria, sed in foro, in comitio, apud tribunalia. {{pn|22.3|3}}Qui integre autem locuti sunt, magnam partem “superesse” ita dixerunt, ut eo verbo significarent superfluere et supervacare atque esse supra necessarium modum. {{pn|22.4|4}}Itaque M. Varro in satura, quae inscripta est ''nescis quid vesper vehat'', “superfuisse” dicit immodice et intempestive fuisse. {{pn|22.5|5}}Verba ex eo libro haec sunt: “In convivio legi nec omnia debent et ea potissimum, quae simul sint {{graeca|''βιωφελῆ''}} et delectent, potius ut id quoque videatur non defuisse quam superfuisse.”

{{pn|22.6|6}}Memini ego praetoris, docti hominis, tribunali me forte assistere atque ibi advocatum non incelebrem sic postulare, ut extra causam diceret remque, quae agebatur, non attingeret. Tunc praetorem ei, cuia res erat, dixisse advocatum eum non habere, et cum is, qui verba faciebat, reclamasset: “ego illi V. C. supersum”, respondisse praetorem festiviter: “tu plane superes, non ades”.

{{pn|22.7|7}}M. autem Cicero in libro, qui inscriptus est ''de iure civili in artem redigendo'', verba haec posuit: “nec vero scientia iuris maioribus suis Q. Aelius Tubero defuit, doctrina etiam superfuit.” In quo loco “superfuit” significare videtur “supra fuit et praestitit superavitque maiores suos doctrina sua superfluenti tamen et nimis abundanti”: disciplinas enim Tubero stoicas dialecticas percalluerat. {{pn|22.8|8}}In libro quoque ''de republica'' secundo id ipsum verbum Cicero ponit non temere transeundum. Verba ex eo libro haec sunt: “Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus.”

{{gap|2em}}{{pn|22.9|9}}Exquisite igitur et comperte Iulius Paulus dicebat, homo in nostra memoria doctissimus, “superesse” non simplici ratione dici tam Latine quam Graece: Graecos enim {{graeca|''περισσὸν''}} in utramque partem ponere, vel quod supervacaneum esset ac non necessarium, vel quod abundans nimis et afluens et exuberans; {{pn|22.10|10}}sic nostros quoque veteres “superesse” alias dixisse pro superfluenti et vacivo neque admodum necessario, ita, ut supra posuimus, Varronem dicere, alias ita, ut Cicero dixit, pro eo, quod copia quidem et facultate ceteris anteiret, super modum tamen et largius prolixiusque flueret, quam esset satis. {{pn|22.11|11}}Qui dicit ergo “superesse se” ei, quem defendit, {{pn|22.12|12}}nihil istorum vult dicere, sed nescio quid aliud indictum inscitumque dicit ac ne Vergilii quidem poterit auctoritate uti, qui in ''georgicis'' ita scripsit:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}primus ego in patriam mecum, modo vita supersit...&lt;/poem&gt;Hoc enim in loco Vergilius {{graeca|''ἀκυρότερον''}} eo verbo usus videtur, quod “supersit” dixit pro “longinquius diutiusque adsit”, {{pn|22.13|13}}illudque contra eiusdem Vergili aliquanto est probabilius:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}florentisque secant herbas fluviosque ministrant
{{gap|4em}}farraque, ne blando nequeat superesse labori;&lt;/poem&gt;significat enim supra laborem esse neque opprimi a labore.

{{gap|2em}}{{pn|22.14|14}}An autem “superesse” dixerint veteres pro “restare et perficiendae rei deesse”, quaerebamus. {{pn|22.15|15}}Nam Sallustius in significatione ista non “superesse”, sed “superare” dicit. Verba eius in ''Iugurtha'' haec sunt: “Is plerumque seorsum a rege exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus astricto superaverant.” {{pn|22.16|16}}Sed invenimus in tertio Enni ''annalium'' in hoc versu:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}inde sibi memorat unum super esse laborem,&lt;/poem&gt;id est relicum esse et restare, quod, quia id est, divise pronuntiandum est, ut non una pars orationis esse videatur, sed duae. {{pn|22.17|17}}Cicero autem in secunda ''Antonianarum'', quod est relicum, non “superesse”, sed “restare” dicit.&lt;br&gt;

{{gap|2em}}{{pn|22.18|18}}Praeter haec “superesse” invenimus dictum pro “superstitem esse”. {{pn|22.19|19}}Ita enim scriptum est in libro epistularum M. Ciceronis ad L. Plancum et in epistula M. Asini Pollionis ad Ciceronem verbis his: “Nam neque deesse reipublicae volo neque superesse”, per quod significat, si respublica emoriatur et pereat, nolle se vivere. {{pn|22.20|20}}In Plauti autem ''Asinaria'' manifestius id ipsum scriptum est in his versibus, qui sunt eius comoediae primi:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}sicut tuum vis unicum gnatum tuae
{{gap|4em}}superesse vitae sospitem et superstitem.&lt;/poem&gt;

{{pn|22.21|21}}Cavenda igitur est non inproprietas sola verbi, sed etiam pravitas ominis, si quis senior advocatus adulescenti “superesse se” dicat.

===XXIII.===
{{c|''Quis fuerit Papirius Praetextatus; quae istius causa cognomenti sit; historiaque ista omnis super eodem Papirio cognitu iucunda.''}}
{{pn|23.1|1}}Historia de Papirio Praetextato dicta scriptaque est a M. Catone in oratione, qua usus est ''ad milites contra Galbam'', cum multa quidem venustate atque luce atque munditia verborum. {{pn|23.2|2}}Ea Catonis verba huic prorsus commentario indidissem, si libri copia fuisset id temporis, cum haec dictavi. {{pn|23.3|3}}Quod si non virtutes dignitatesque verborum, sed rem ipsam scire quaeris, res ferme ad hunc modum est: {{pn|23.4|4}}Mos antea senatoribus Romae fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. {{pn|23.5|5}}Tum, cum in senatu res maior quaepiam consultata eaque in diem posterum prolata est, placuitque, ut eam rem, super qua tractavissent, ne quis enuntiaret, priusquam decreta esset, mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {{pn|23.6|6}}Puer respondit tacendum esse neque id dici licere. {{pn|23.7|7}}Mulier fit audiendi cupidior; secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: quaerit igitur compressius violentiusque. {{pn|23.8|8}}Tum puer matre urgente lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. {{pn|23.9|9}}Hoc illa ubi audivit, animus compavescit, domo trepidans egreditur ad ceteras matronas. {{pn|23.10|10}}Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva; lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret, quam ut uni duae. {{pn|23.11|11}}Senatores ingredientes in curiam, quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio istaec vellet, mirabantur. {{pn|23.12|12}}Puer Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset, quid ipse matri dixisset, rem, sicut fuerat, denarrat. {{pn|23.13|13}}Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant, praeter ille unus Papirius, atque puero postea cognomentum honoris gratia inditum “Praetextatus” ob tacendi loquendique in aetate praetextae prudentiam.

===XXIV.===
{{c|''Tria epigrammata trium veterum poetarum, Naevii, Plauti, Pacuvii, quae facta ab ipsis sepulcris eorum incisa sunt.''}}
{{pn|24.1|1}}Trium poetarum inlustrium epigrammata, Cn. Naevii, Plauti, M. Pacuvii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, nobilitatis eorum gratia et venustatis scribenda in his commentariis esse duxi.

{{pn|24.2|2}}Epigramma Naevi plenum superbiae Campanae, quod testimonium iustum esse potuisset, nisi ab ipso dictum esset:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}inmortales mortales si foret fas flere,
{{gap|4em}}flerent divae Camenae Naevium poetam.
{{gap|4em}}Itaque postquam est Orcho traditus thesauro,
{{gap|4em}}obliti sunt Romae loquier lingua Latina.&lt;/poem&gt;

{{pn|24.3|3}}Epigramma Plauti, quod dubitassemus, an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum esset in libro ''de poetis'' primo:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}postquam est mortem aptus Plautus, Comoedia luget,
{{gap|4em}}scaena est deserta, dein Risus, Ludus Iocusque
{{gap|4em}}at Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt.&lt;/poem&gt;

{{pn|24.4|4}}Epigramma Pacuvii verecundissimum et purissimum dignumque eius elegantissima gravitate:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}adulescens, tam etsi properas, hoc te saxulum rogat
{{gap|4em}}ut se aspicias, deinde, quod scriptum est, legas.
{{gap|4em}}Hic sunt poetae Pacuvi Marci sita
{{gap|4em}}ossa. Hoc volebam, nescius ne esses. Vale.&lt;/poem&gt;

===XXV.===
{{c|''Quibus verbis M. Varro indutias definierit; quaesitumque inibi curiosius, quaenam ratio sit vocabuli indutiarum.''}}
{{pn|25.1|1}}Duobus modis M. Varro in libro ''humanarum'', qui est ''de bello et pace'', “indutiae” quid sint, definit. “Indutiae sunt” inquit “pax castrensis paucorum dierum”; {{pn|25.2|2}}item alio in loco: “indutiae sunt” inquit “belli feriae”. {{pn|25.3|3}}Sed lepidae magis atque iucundae brevitatis utraque definitio quam plana aut proba esse videtur. {{pn|25.4|4}}Nam neque pax est indutiae—bellum enim manet, pugna cessat -, neque in solis castris neque “paucorum” tantum “dierum” indutiae sunt. {{pn|25.5|5}}Quid enim dicemus, si indutiis mensium aliquot factis in oppida castris concedatur? {{pn|25.6|6}}nonne tum quoque indutiae sunt? aut rursus quid esse id dicemus, quod in primo ''annalium'' Quadrigarii scriptum est, C. Pontium Samnitem a dictatore Romano sex horarum indutias postulasse, si indutiae “paucorum” tantum “dierum” appellandae sunt? {{pn|25.7|7}}“belli” autem “ferias” festive magis dixit quam aperte atque definite.

{{pn|25.8|8}}Graeci autem significantius consignatiusque cessationem istam pugnae pacticiam {{graeca|''ἐκεχειρίαν''}} dixerunt exempta littera una sonitus vastioris et subdita lenioris. {{pn|25.9|9}}Nam quod eo tempore non pugnetur et manus cohibeantur, {{graeca|''ἐκεχειρίαν''}} appellarunt. {{pn|25.10|10}}Sed profecto non id fuit Varroni negotium, ut indutias superstitiose definiret et legibus rationibusque omnibus definitionum inserviret. {{pn|25.11|11}}Satis enim visum est eiusmodi facere demonstrationem, quod genus Graeci {{graeca|''τύπους''}} magis et {{graeca|''ὑπογραφὰς''}} quam {{graeca|''ὁρισμοὺς''}} vocant.

{{pn|25.12|12}}“Indutiarum” autem vocabulum qua sit ratione factum, iam diu est, cum quaerimus. {{pn|25.13|13}}Sed ex multis, quae vel audimus vel legimus, probabilius id, quod dicam, videtur. {{pn|25.14|14}}“Indutias” sic dictas arbitramur, quasi tu dicas “inde uti iam”. {{pn|25.15|15}}Pactum indutiarum eiusmodi est, ut in diem certum non pugnetur nihilque incommodetur, sed ex eo die postea uti iam omnia belli iure agantur. {{pn|25.16|16}}Quod igitur dies certus praefinitur pactumque fit, ut ante eum diem ne pugnetur atque is dies ubi venit “inde uti iam” pugnetur, idcirco ex his, quibus dixi, vocibus, quasi per quendam coitum et copulam nomen indutiarum conexum est.

{{pn|25.17|17}}Aurelius autem Opilius in primo librorum, quos ''Musarum'' inscripsit, “indutiae” inquit “dicuntur, cum hostes inter sese utrimque utroque alteri ad alteros inpune et sine pugna ineunt; inde adeo” inquit “nomen factum videtur, quasi initiae, hoc est initus atque introitus.” {{pn|25.18|18}}Hoc ab Aurelio scriptum propterea non praeterii, ne cui harum ''noctium'' aemulo eo tantum nomine elegantius id videretur, tamquam id nos originem verbi requirentes fugisset.

===XXVI.===
{{c|''Quem in modum mihi Taurus philosophus responderit percontanti, an sapiens irasceretur.''}}
{{pn|26.1|1}}Interrogavi in diatriba Taurum, an sapiens irasceretur. {{pn|26.2|2}}Dabat enim saepe post cotidianas lectiones quaerendi, quod quis vellet, potestatem. {{pn|26.3|3}}Is cum graviter, copiose de morbo affectuve irae disseruisset, quae et in veterum libris et in ipsius commentariis exposita sunt, convertit ad me, qui interrogaveram, et: “haec ego” inquit “super irascendo sentio; sed, quid et Plutarchus noster, {{pn|26.4|4}}vir doctissimus ac prudentissimus, senserit, non ab re est, ut id quoque audias. {{pn|26.5|5}}Plutarchus” inquit “servo suo, nequam homini et contumaci, sed libris disputationibusque philosophiae aures inbutas habenti, tunicam detrahi ob nescio quod delictum caedique eum loro iussit. {{pn|26.6|6}}Coeperat verberari et obloquebatur non meruisse, ut vapulet; nihil mali, nihil sceleris admisisse. {{pn|26.7|7}}Postremo vociferari inter vapulandum incipit neque iam querimonias aut gemitus eiulatusque facere, sed verba seria et obiurgatoria: non ita esse Plutarchum, ut philosophum deceret; irasci turpe esse; saepe eum de malo irae dissertavisse, librum quoque {{graeca|''περὶ Ἀοργησίας''}} pulcherrimum conscripsisse; his omnibus, quae in eo libro scripta sint, nequaquam convenire, quod provolutus effususque in iram plurimis se plagis multaret. {{pn|26.8|8}}Tum Plutarchus lente et leniter: ‘quid autem,’ inquit ‘verbero, nunc ego tibi irasci videor? ex vultune meo an ex voce an ex colore an etiam ex verbis correptum esse me ira intellegis? mihi quidem neque oculi, opinor, truces sunt neque os turbidum, neque inmaniter clamo neque in spumam ruboremve effervesco neque pudenda dico aut paenitenda neque omnino trepido ira et gestio. {{pn|26.9|9}}Haec enim omnia, si ignoras, signa esse irarum solent.’ Et simul ad eum, qui caedebat, conversus: ‘interim,’ inquit ‘dum ego atque hic disputamus, tu hoc age.’”

{{pn|26.10|10}}Summa autem totius sententiae Tauri haec fuit: Non idem esse existimavit {{graeca|''ἀοργησίαν''}} et {{graeca|''ἀναλγησίαν''}} aliudque esse non iracundum animum, aliud {{graeca|''ἀνάλγητον''}} et {{graeca|''ἀναίσθητον''}}, id est hebetem ac stupentem. {{pn|26.11|11}}Nam sicut aliorum omnium, quos Latini philosophi “affectus” vel “affectiones”, Graeci {{graeca|''πάθη''}} appellant, ita huius quoque motus animi, qui cum est ulciscendi causa saevior “ira” dicitur, non privationem esse utilem censuit, quam Graeci {{graeca|''στέρησιν''}} dicunt, sed mediocritatem, quam {{graeca|''μετριότητα''}} illi appellant.
{{Liber
|Ante=Praefatio
|AnteNomen=../Praefatio
|Post=Liber II
|PostNomen=../Liber II
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>bbkhu2gp3iwhdihgwieulxswrfgpqk2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Noctes Atticae/Liber II</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6368</id>
    <revision>
      <id>269520</id>
      <parentid>265337</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71851" sha1="fixg38h09nnfuvkteeg6p9mmzh8t4yi" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|1.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|1.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|1.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|1.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|1.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|1.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|1.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|1.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|1.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|1.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|1.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|1.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|1.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|1.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|1.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|1.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|1.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|1.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|1.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|1.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|1.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|1.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|1.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|1.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|1.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|1.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|1.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|1.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|1.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|1.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|1.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|1.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|1.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|1.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|1.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|1.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|1.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|1.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|1.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|1.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|1.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|1.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|1.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|1.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|1.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|1.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|1.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|1.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|1.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|1.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|1.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|1.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|1.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|1.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|1.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|1.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|1.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|1.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|1.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|1.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|1.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|1.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|1.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|1.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|1.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|1.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|1.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|1.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|1.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|1.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|1.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|1.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|1.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|1.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|1.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|1.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|1.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|1.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|1.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|1.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|1.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|1.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|1.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|1.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|1.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|1.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|1.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|1.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|1.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|1.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|1.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|1.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|1.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|1.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|1.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|1.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|1.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|1.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|1.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|1.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|1.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|1.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|1.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|1.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|1.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.
I. Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|1.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|1.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|1.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|1.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|1.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|1.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|1.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione
I. Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|1.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|1.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|1.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|1.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|1.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|1.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|1.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|1.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|1.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|1.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|1.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|1.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|1.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|1.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|1.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|1.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|1.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|1.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|1.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|1.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|1.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|1.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|1.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|1.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|1.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|1.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|1.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|1.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|1.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|1.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|1.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|1.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|1.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|1.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|1.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|1.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|1.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.
I. &quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|1.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|1.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|1.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|1.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|1.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|1.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|1.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|1.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|1.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|1.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|1.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|1.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|1.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|1.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|1.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|1.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|1.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|1.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|1.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|1.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|1.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|1.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|1.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|1.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|1.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|1.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|1.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|1.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|1.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|1.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|1.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|1.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|1.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|1.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|1.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|1.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|1.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|1.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|1.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|1.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|1.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|1.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|1.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|1.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|1.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|1.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|1.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|1.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|1.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|1.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|1.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|1.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|1.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|1.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|1.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|1.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|1.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|1.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|1.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|1.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|1.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|1.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|1.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|1.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|1.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|1.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|1.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|1.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|1.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|1.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|1.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|1.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|1.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|1.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|1.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|1.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|1.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|1.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|1.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|1.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|1.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|1.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|1.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|1.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>fixg38h09nnfuvkteeg6p9mmzh8t4yi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269521</id>
      <parentid>269520</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:17:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* II. */</comment>
      <origin>269521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71851" sha1="32jprxp9slvylhltaud8xc82t0uivtc" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|1.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|1.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|1.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|1.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|1.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|1.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|1.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|1.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|1.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|1.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|1.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|1.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|1.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|1.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|1.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|1.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|1.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|1.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|1.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|1.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|1.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|1.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|1.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|1.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|1.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|1.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|1.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|1.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|1.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|1.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|1.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|1.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|1.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|1.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|1.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|1.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|1.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|1.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|1.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|1.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|1.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|1.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|1.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|1.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|1.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|1.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|1.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|1.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|1.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|1.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|1.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|1.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|1.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|1.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|1.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|1.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|1.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|1.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|1.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|1.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|1.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|1.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|1.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|1.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|1.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|1.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|1.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|1.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|1.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|1.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|1.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|1.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|1.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|1.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|1.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|1.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|1.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|1.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|1.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|1.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|1.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|1.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|1.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|1.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|1.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|1.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|1.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|1.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|1.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|1.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|1.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|1.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.
I. Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|1.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|1.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|1.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|1.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|1.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|1.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|1.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione
I. Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|1.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|1.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|1.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|1.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|1.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|1.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|1.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|1.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|1.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|1.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|1.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|1.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|1.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|1.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|1.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|1.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|1.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|1.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|1.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|1.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|1.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|1.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|1.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|1.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|1.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|1.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|1.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|1.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|1.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|1.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|1.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|1.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|1.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|1.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|1.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|1.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|1.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.
I. &quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|1.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|1.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|1.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|1.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|1.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|1.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|1.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|1.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|1.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|1.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|1.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|1.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|1.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|1.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|1.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|1.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|1.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|1.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|1.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|1.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|1.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|1.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|1.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|1.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|1.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|1.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|1.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|1.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|1.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|1.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|1.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|1.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|1.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|1.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|1.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|1.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|1.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|1.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|1.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|1.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|1.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|1.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|1.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|1.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|1.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|1.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|1.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|1.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|1.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|1.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|1.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|1.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|1.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|1.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|1.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|1.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|1.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|1.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|1.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|1.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|1.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|1.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|1.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|1.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|1.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|1.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|1.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|1.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|1.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|1.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|1.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|1.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|1.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|1.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|1.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|1.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|1.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|1.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|1.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|1.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|1.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|1.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|1.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|1.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>32jprxp9slvylhltaud8xc82t0uivtc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269522</id>
      <parentid>269521</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:17:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* III. */</comment>
      <origin>269522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71851" sha1="kt7cze17qgx7jrd3ov1p5fjut5e5igs" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|1.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|1.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|1.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|1.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|1.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|1.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|1.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|1.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|1.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|1.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|1.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|1.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|1.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|1.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|1.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|1.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|1.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|1.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|1.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|1.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|1.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|1.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|1.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|1.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|1.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|1.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|1.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|1.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|1.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|1.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|1.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|1.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|1.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|1.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|1.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|1.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|1.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|1.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|1.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|1.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|1.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|1.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|1.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|1.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|1.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|1.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|1.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|1.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|1.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|1.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|1.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|1.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|1.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|1.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|1.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|1.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|1.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|1.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|1.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|1.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|1.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|1.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|1.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|1.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|1.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|1.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|1.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|1.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|1.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|1.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|1.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|1.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|1.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|1.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|1.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|1.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|1.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|1.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|1.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|1.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|1.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|1.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|1.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|1.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|1.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|1.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.
I. Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|1.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|1.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|1.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|1.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|1.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|1.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|1.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione
I. Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|1.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|1.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|1.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|1.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|1.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|1.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|1.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|1.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|1.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|1.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|1.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|1.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|1.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|1.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|1.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|1.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|1.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|1.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|1.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|1.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|1.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|1.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|1.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|1.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|1.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|1.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|1.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|1.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|1.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|1.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|1.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|1.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|1.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|1.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|1.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|1.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|1.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.
I. &quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|1.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|1.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|1.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|1.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|1.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|1.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|1.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|1.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|1.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|1.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|1.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|1.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|1.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|1.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|1.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|1.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|1.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|1.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|1.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|1.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|1.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|1.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|1.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|1.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|1.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|1.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|1.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|1.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|1.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|1.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|1.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|1.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|1.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|1.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|1.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|1.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|1.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|1.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|1.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|1.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|1.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|1.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|1.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|1.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|1.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|1.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|1.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|1.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|1.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|1.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|1.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|1.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|1.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|1.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|1.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|1.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|1.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|1.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|1.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|1.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|1.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|1.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|1.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|1.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|1.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|1.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|1.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|1.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|1.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|1.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|1.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|1.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|1.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|1.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|1.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|1.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|1.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|1.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|1.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|1.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|1.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|1.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|1.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|1.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>kt7cze17qgx7jrd3ov1p5fjut5e5igs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269523</id>
      <parentid>269522</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* IV. */</comment>
      <origin>269523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71851" sha1="sajab87yezq1jhpgpswvp8t54xypict" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|1.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|1.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|1.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|1.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|1.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|1.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|1.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|1.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|1.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|1.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|1.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|1.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|1.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|1.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|1.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|1.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|1.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|1.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|1.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|1.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|1.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|1.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|1.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|1.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|1.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|1.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|1.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|1.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|1.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|1.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|1.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|1.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|1.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|1.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|1.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|1.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|1.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|1.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|1.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|1.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|1.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|1.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|1.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|1.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|1.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|1.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|1.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|1.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|1.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|1.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|1.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|1.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|1.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|1.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|1.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|1.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|1.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|1.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|1.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|1.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|1.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|1.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|1.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|1.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|1.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|1.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|1.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|1.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|1.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|1.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|1.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|1.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|1.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|1.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|1.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|1.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|1.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|1.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|1.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|1.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|1.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.
I. Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|1.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|1.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|1.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|1.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|1.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|1.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|1.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione
I. Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|1.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|1.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|1.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|1.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|1.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|1.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|1.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|1.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|1.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|1.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|1.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|1.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|1.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|1.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|1.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|1.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|1.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|1.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|1.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|1.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|1.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|1.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|1.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|1.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|1.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|1.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|1.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|1.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|1.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|1.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|1.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|1.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|1.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|1.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|1.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|1.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|1.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.
I. &quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|1.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|1.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|1.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|1.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|1.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|1.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|1.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|1.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|1.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|1.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|1.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|1.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|1.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|1.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|1.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|1.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|1.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|1.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|1.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|1.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|1.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|1.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|1.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|1.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|1.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|1.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|1.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|1.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|1.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|1.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|1.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|1.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|1.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|1.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|1.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|1.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|1.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|1.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|1.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|1.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|1.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|1.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|1.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|1.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|1.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|1.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|1.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|1.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|1.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|1.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|1.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|1.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|1.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|1.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|1.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|1.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|1.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|1.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|1.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|1.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|1.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|1.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|1.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|1.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|1.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|1.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|1.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|1.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|1.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|1.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|1.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|1.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|1.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|1.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|1.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|1.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|1.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|1.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|1.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|1.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|1.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|1.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|1.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|1.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>sajab87yezq1jhpgpswvp8t54xypict</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269524</id>
      <parentid>269523</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:18:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* V. */</comment>
      <origin>269524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71851" sha1="e24b2xv2l6okfmqqr4kxs63o7t9o63j" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|1.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|1.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|1.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|1.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|1.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|1.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|1.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|1.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|1.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|1.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|1.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|1.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|1.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|1.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|1.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|1.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|1.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|1.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|1.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|1.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|1.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|1.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|1.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|1.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|1.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|1.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|1.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|1.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|1.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|1.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|1.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|1.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|1.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|1.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|1.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|1.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|1.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|1.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|1.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|1.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|1.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|1.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|1.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|1.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|1.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|1.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|1.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|1.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|1.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|1.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|1.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|1.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|1.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|1.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|1.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|1.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|1.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|1.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|1.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|1.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|1.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|1.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|1.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|1.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|1.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|1.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|1.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|1.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|1.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|1.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|1.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|1.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|1.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|1.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|1.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|1.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|1.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|1.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|1.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|1.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.
I. Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|1.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|1.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|1.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|1.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|1.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|1.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|1.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione
I. Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|1.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|1.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|1.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|1.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|1.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|1.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|1.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|1.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|1.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|1.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|1.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|1.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|1.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|1.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|1.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|1.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|1.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|1.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|1.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|1.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|1.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|1.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|1.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|1.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|1.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|1.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|1.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|1.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|1.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|1.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|1.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|1.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|1.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|1.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|1.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|1.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|1.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.
I. &quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|1.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|1.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|1.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|1.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|1.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|1.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|1.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|1.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|1.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|1.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|1.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|1.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|1.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|1.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|1.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|1.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|1.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|1.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|1.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|1.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|1.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|1.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|1.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|1.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|1.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|1.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|1.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|1.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|1.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|1.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|1.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|1.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|1.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|1.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|1.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|1.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|1.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|1.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|1.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|1.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|1.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|1.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|1.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|1.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|1.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|1.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|1.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|1.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|1.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|1.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|1.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|1.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|1.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|1.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|1.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|1.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|1.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|1.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|1.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|1.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|1.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|1.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|1.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|1.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|1.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|1.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|1.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|1.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|1.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|1.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|1.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|1.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|1.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|1.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|1.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|1.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|1.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|1.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|1.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|1.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|1.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|1.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|1.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|1.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>e24b2xv2l6okfmqqr4kxs63o7t9o63j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269525</id>
      <parentid>269524</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:18:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* VI. */</comment>
      <origin>269525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71851" sha1="fh5mt837rvqoj95pdjus9jm9gp0kjxn" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|1.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|1.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|1.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|1.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|1.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|1.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|1.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|1.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|1.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|1.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|1.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|1.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|1.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|1.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|1.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|1.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|1.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|1.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|1.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|1.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|1.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|1.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|1.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|1.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|1.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|1.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|1.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|1.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|1.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|1.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|1.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|1.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|1.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|1.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|1.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|1.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|1.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|1.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|1.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|1.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|1.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|1.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|1.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|1.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|1.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|1.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|1.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|1.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|1.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|1.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|1.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|1.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|1.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|1.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|1.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.
I. Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|1.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|1.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|1.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|1.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|1.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|1.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|1.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione
I. Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|1.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|1.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|1.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|1.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|1.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|1.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|1.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|1.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|1.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|1.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|1.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|1.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|1.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|1.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|1.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|1.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|1.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|1.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|1.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|1.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|1.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|1.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|1.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|1.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|1.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|1.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|1.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|1.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|1.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|1.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|1.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|1.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|1.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|1.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|1.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|1.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|1.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.
I. &quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|1.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|1.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|1.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|1.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|1.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|1.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|1.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|1.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|1.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|1.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|1.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|1.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|1.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|1.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|1.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|1.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|1.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|1.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|1.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|1.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|1.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|1.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|1.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|1.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|1.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|1.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|1.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|1.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|1.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|1.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|1.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|1.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|1.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|1.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|1.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|1.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|1.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|1.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|1.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|1.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|1.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|1.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|1.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|1.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|1.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|1.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|1.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|1.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|1.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|1.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|1.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|1.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|1.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|1.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|1.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|1.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|1.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|1.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|1.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|1.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|1.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|1.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|1.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|1.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|1.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|1.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|1.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|1.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|1.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|1.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|1.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|1.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|1.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|1.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|1.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|1.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|1.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|1.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|1.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|1.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|1.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|1.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|1.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|1.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>fh5mt837rvqoj95pdjus9jm9gp0kjxn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269526</id>
      <parentid>269525</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* VII. */</comment>
      <origin>269526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71851" sha1="gxnw7q09w4attin93ys8ttihmt4v4r1" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|1.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|1.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|1.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|1.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|1.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|1.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|1.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|1.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|1.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|1.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|1.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|1.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|1.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|1.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|1.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|1.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|1.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|1.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|1.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|1.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|1.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|1.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|1.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|1.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|1.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|1.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|1.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|1.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|1.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|1.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|1.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|1.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|1.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|1.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|1.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.
I. Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|1.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|1.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|1.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|1.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|1.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|1.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|1.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione
I. Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|1.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|1.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|1.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|1.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|1.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|1.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|1.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|1.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|1.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|1.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|1.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|1.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|1.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|1.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|1.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|1.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|1.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|1.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|1.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|1.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|1.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|1.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|1.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|1.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|1.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|1.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|1.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|1.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|1.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|1.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|1.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|1.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|1.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|1.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|1.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|1.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|1.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.
I. &quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|1.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|1.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|1.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|1.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|1.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|1.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|1.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|1.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|1.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|1.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|1.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|1.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|1.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|1.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|1.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|1.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|1.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|1.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|1.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|1.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|1.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|1.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|1.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|1.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|1.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|1.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|1.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|1.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|1.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|1.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|1.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|1.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|1.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|1.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|1.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|1.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|1.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|1.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|1.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|1.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|1.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|1.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|1.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|1.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|1.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|1.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|1.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|1.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|1.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|1.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|1.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|1.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|1.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|1.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|1.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|1.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|1.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|1.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|1.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|1.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|1.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|1.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|1.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|1.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|1.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|1.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|1.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|1.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|1.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|1.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|1.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|1.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|1.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|1.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|1.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|1.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|1.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|1.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|1.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|1.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|1.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|1.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|1.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|1.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>gxnw7q09w4attin93ys8ttihmt4v4r1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269527</id>
      <parentid>269526</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:19:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* VIII. */</comment>
      <origin>269527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71851" sha1="tk7brqcje2cf2kp5wl479awa53blugt" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|1.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|1.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|1.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|1.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|1.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|1.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|1.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|1.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|1.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|1.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|1.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|1.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|1.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|1.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|1.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|1.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|1.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|1.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|1.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|1.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|1.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|1.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|1.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|1.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|1.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|1.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.
I. Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|1.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|1.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|1.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|1.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|1.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|1.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|1.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione
I. Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|1.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|1.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|1.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|1.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|1.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|1.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|1.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|1.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|1.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|1.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|1.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|1.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|1.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|1.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|1.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|1.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|1.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|1.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|1.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|1.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|1.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|1.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|1.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|1.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|1.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|1.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|1.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|1.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|1.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|1.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|1.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|1.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|1.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|1.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|1.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|1.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|1.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.
I. &quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|1.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|1.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|1.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|1.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|1.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|1.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|1.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|1.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|1.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|1.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|1.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|1.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|1.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|1.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|1.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|1.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|1.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|1.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|1.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|1.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|1.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|1.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|1.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|1.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|1.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|1.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|1.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|1.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|1.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|1.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|1.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|1.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|1.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|1.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|1.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|1.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|1.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|1.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|1.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|1.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|1.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|1.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|1.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|1.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|1.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|1.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|1.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|1.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|1.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|1.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|1.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|1.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|1.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|1.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|1.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|1.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|1.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|1.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|1.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|1.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|1.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|1.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|1.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|1.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|1.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|1.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|1.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|1.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|1.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|1.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|1.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|1.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|1.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|1.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|1.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|1.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|1.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|1.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|1.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|1.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|1.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|1.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|1.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|1.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>tk7brqcje2cf2kp5wl479awa53blugt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269528</id>
      <parentid>269527</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:19:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* IX. */</comment>
      <origin>269528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71851" sha1="d0nwqkw0ig1to8dx1f51s4kf2gy23gq" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|1.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|1.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|1.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|1.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|1.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|1.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|1.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|1.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|1.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|1.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|1.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|1.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|1.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|1.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|1.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|1.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|1.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|1.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|1.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|1.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|1.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.
I. Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|1.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|1.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|1.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|1.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|1.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|1.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|1.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione
I. Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|1.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|1.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|1.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|1.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|1.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|1.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|1.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|1.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|1.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|1.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|1.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|1.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|1.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|1.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|1.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|1.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|1.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|1.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|1.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|1.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|1.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|1.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|1.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|1.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|1.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|1.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|1.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|1.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|1.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|1.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|1.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|1.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|1.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|1.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|1.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|1.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|1.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.
I. &quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|1.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|1.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|1.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|1.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|1.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|1.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|1.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|1.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|1.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|1.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|1.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|1.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|1.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|1.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|1.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|1.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|1.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|1.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|1.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|1.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|1.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|1.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|1.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|1.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|1.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|1.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|1.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|1.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|1.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|1.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|1.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|1.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|1.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|1.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|1.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|1.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|1.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|1.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|1.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|1.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|1.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|1.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|1.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|1.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|1.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|1.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|1.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|1.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|1.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|1.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|1.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|1.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|1.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|1.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|1.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|1.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|1.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|1.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|1.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|1.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|1.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|1.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|1.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|1.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|1.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|1.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|1.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|1.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|1.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|1.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|1.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|1.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|1.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|1.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|1.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|1.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|1.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|1.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|1.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|1.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|1.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|1.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|1.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|1.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>d0nwqkw0ig1to8dx1f51s4kf2gy23gq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269529</id>
      <parentid>269528</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* X. */</comment>
      <origin>269529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71855" sha1="432pr8ajfmwgg7c4polqyfcw20vu0gr" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|10.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|10.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|10.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|10.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|1.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|1.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|1.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|1.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|1.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|1.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|1.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|1.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|1.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|1.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|1.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|1.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|1.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|1.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|1.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|1.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|1.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|1.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.
I. Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|1.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|1.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|1.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|1.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|1.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|1.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|1.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione
I. Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|1.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|1.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|1.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|1.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|1.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|1.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|1.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|1.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|1.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|1.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|1.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|1.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|1.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|1.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|1.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|1.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|1.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|1.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|1.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|1.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|1.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|1.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|1.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|1.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|1.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|1.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|1.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|1.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|1.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|1.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|1.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|1.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|1.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|1.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|1.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|1.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|1.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.
I. &quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|1.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|1.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|1.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|1.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|1.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|1.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|1.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|1.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|1.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|1.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|1.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|1.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|1.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|1.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|1.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|1.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|1.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|1.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|1.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|1.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|1.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|1.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|1.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|1.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|1.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|1.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|1.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|1.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|1.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|1.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|1.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|1.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|1.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|1.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|1.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|1.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|1.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|1.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|1.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|1.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|1.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|1.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|1.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|1.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|1.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|1.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|1.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|1.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|1.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|1.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|1.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|1.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|1.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|1.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|1.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|1.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|1.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|1.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|1.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|1.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|1.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|1.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|1.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|1.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|1.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|1.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|1.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|1.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|1.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|1.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|1.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|1.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|1.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|1.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|1.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|1.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|1.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|1.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|1.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|1.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|1.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|1.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|1.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|1.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>432pr8ajfmwgg7c4polqyfcw20vu0gr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269530</id>
      <parentid>269529</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:20:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XI. */</comment>
      <origin>269530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71859" sha1="31hdojjnj7iw392kmeqz50xrvpwg6bl" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|10.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|10.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|10.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|10.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|11.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|11.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|11.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|11.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|1.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|1.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|1.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|1.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|1.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|1.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|1.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|1.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|1.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|1.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|1.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|1.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|1.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|1.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.
I. Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|1.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|1.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|1.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|1.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|1.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|1.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|1.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione
I. Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|1.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|1.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|1.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|1.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|1.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|1.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|1.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|1.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|1.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|1.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|1.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|1.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|1.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|1.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|1.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|1.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|1.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|1.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|1.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|1.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|1.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|1.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|1.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|1.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|1.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|1.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|1.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|1.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|1.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|1.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|1.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|1.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|1.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|1.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|1.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|1.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|1.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.
I. &quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|1.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|1.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|1.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|1.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|1.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|1.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|1.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|1.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|1.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|1.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|1.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|1.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|1.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|1.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|1.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|1.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|1.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|1.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|1.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|1.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|1.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|1.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|1.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|1.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|1.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|1.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|1.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|1.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|1.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|1.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|1.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|1.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|1.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|1.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|1.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|1.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|1.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|1.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|1.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|1.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|1.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|1.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|1.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|1.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|1.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|1.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|1.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|1.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|1.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|1.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|1.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|1.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|1.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|1.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|1.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|1.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|1.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|1.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|1.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|1.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|1.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|1.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|1.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|1.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|1.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|1.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|1.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|1.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|1.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|1.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|1.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|1.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|1.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|1.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|1.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|1.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|1.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|1.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|1.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|1.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|1.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|1.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|1.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|1.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>31hdojjnj7iw392kmeqz50xrvpwg6bl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269531</id>
      <parentid>269530</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:20:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XII. */</comment>
      <origin>269531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71865" sha1="1l2w98icog1v82it0nu6sfc2pd546ap" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|10.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|10.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|10.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|10.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|11.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|11.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|11.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|11.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|12.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|12.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|12.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|12.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|12.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|12.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|1.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|1.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|1.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|1.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|1.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|1.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|1.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|1.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.
I. Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|1.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|1.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|1.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|1.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|1.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|1.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|1.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione
I. Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|1.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|1.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|1.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|1.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|1.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|1.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|1.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|1.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|1.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|1.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|1.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|1.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|1.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|1.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|1.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|1.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|1.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|1.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|1.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|1.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|1.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|1.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|1.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|1.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|1.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|1.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|1.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|1.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|1.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|1.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|1.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|1.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|1.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|1.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|1.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|1.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|1.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.
I. &quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|1.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|1.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|1.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|1.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|1.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|1.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|1.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|1.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|1.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|1.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|1.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|1.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|1.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|1.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|1.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|1.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|1.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|1.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|1.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|1.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|1.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|1.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|1.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|1.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|1.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|1.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|1.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|1.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|1.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|1.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|1.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|1.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|1.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|1.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|1.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|1.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|1.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|1.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|1.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|1.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|1.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|1.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|1.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|1.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|1.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|1.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|1.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|1.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|1.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|1.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|1.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|1.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|1.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|1.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|1.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|1.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|1.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|1.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|1.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|1.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|1.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|1.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|1.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|1.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|1.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|1.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|1.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|1.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|1.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|1.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|1.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|1.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|1.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|1.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|1.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|1.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|1.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|1.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|1.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|1.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|1.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|1.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|1.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|1.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>1l2w98icog1v82it0nu6sfc2pd546ap</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269532</id>
      <parentid>269531</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:20:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XIII. */</comment>
      <origin>269532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71870" sha1="0q8czb4d94869wqnhomiy1tdhkt4hum" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|10.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|10.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|10.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|10.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|11.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|11.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|11.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|11.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|12.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|12.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|12.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|12.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|12.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|12.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|13.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|13.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|13.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|13.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|13.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|1.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|1.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|1.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.
I. Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|1.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|1.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|1.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|1.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|1.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|1.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|1.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione
I. Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|1.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|1.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|1.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|1.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|1.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|1.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|1.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|1.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|1.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|1.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|1.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|1.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|1.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|1.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|1.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|1.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|1.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|1.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|1.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|1.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|1.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|1.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|1.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|1.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|1.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|1.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|1.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|1.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|1.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|1.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|1.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|1.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|1.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|1.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|1.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|1.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|1.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.
I. &quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|1.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|1.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|1.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|1.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|1.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|1.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|1.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|1.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|1.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|1.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|1.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|1.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|1.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|1.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|1.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|1.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|1.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|1.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|1.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|1.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|1.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|1.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|1.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|1.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|1.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|1.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|1.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|1.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|1.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|1.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|1.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|1.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|1.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|1.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|1.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|1.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|1.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|1.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|1.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|1.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|1.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|1.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|1.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|1.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|1.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|1.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|1.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|1.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|1.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|1.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|1.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|1.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|1.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|1.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|1.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|1.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|1.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|1.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|1.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|1.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|1.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|1.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|1.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|1.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|1.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|1.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|1.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|1.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|1.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|1.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|1.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|1.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|1.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|1.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|1.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|1.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|1.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|1.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|1.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|1.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|1.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|1.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|1.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|1.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>0q8czb4d94869wqnhomiy1tdhkt4hum</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269533</id>
      <parentid>269532</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:21:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XIV. */</comment>
      <origin>269533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71873" sha1="gpthkdnay6zv4tjkx4e1cgea6x1ablo" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|10.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|10.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|10.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|10.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|11.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|11.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|11.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|11.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|12.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|12.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|12.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|12.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|12.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|12.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|13.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|13.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|13.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|13.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|13.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|14.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|14.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|14.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.
I. Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|1.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|1.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|1.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|1.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|1.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|1.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|1.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione
I. Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|1.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|1.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|1.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|1.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|1.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|1.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|1.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|1.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|1.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|1.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|1.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|1.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|1.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|1.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|1.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|1.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|1.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|1.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|1.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|1.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|1.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|1.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|1.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|1.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|1.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|1.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|1.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|1.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|1.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|1.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|1.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|1.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|1.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|1.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|1.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|1.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|1.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.
I. &quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|1.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|1.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|1.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|1.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|1.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|1.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|1.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|1.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|1.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|1.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|1.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|1.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|1.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|1.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|1.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|1.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|1.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|1.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|1.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|1.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|1.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|1.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|1.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|1.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|1.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|1.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|1.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|1.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|1.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|1.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|1.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|1.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|1.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|1.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|1.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|1.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|1.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|1.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|1.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|1.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|1.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|1.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|1.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|1.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|1.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|1.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|1.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|1.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|1.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|1.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|1.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|1.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|1.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|1.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|1.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|1.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|1.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|1.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|1.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|1.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|1.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|1.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|1.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|1.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|1.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|1.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|1.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|1.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|1.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|1.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|1.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|1.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|1.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|1.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|1.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|1.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|1.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|1.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|1.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|1.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|1.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|1.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|1.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|1.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>gpthkdnay6zv4tjkx4e1cgea6x1ablo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269534</id>
      <parentid>269533</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:21:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XV. */</comment>
      <origin>269534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71894" sha1="n8ctl3iet7mnvhh2imbejkusmie7edz" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|10.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|10.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|10.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|10.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|11.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|11.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|11.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|11.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|12.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|12.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|12.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|12.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|12.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|12.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|13.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|13.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|13.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|13.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|13.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|14.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|14.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|14.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.''}}
{{pn|15.1|1}}Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|15.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|15.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|15.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|15.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|15.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|15.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|15.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione
I. Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|1.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|1.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|1.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|1.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|1.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|1.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|1.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|1.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|1.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|1.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|1.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|1.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|1.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|1.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|1.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|1.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|1.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|1.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|1.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|1.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|1.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|1.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|1.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|1.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|1.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|1.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|1.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|1.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|1.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|1.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|1.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|1.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|1.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|1.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|1.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|1.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|1.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.
I. &quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|1.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|1.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|1.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|1.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|1.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|1.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|1.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|1.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|1.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|1.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|1.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|1.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|1.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|1.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|1.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|1.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|1.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|1.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|1.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|1.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|1.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|1.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|1.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|1.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|1.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|1.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|1.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|1.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|1.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|1.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|1.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|1.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|1.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|1.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|1.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|1.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|1.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|1.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|1.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|1.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|1.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|1.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|1.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|1.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|1.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|1.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|1.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|1.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|1.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|1.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|1.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|1.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|1.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|1.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|1.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|1.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|1.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|1.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|1.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|1.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|1.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|1.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|1.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|1.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|1.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|1.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|1.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|1.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|1.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|1.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|1.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|1.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|1.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|1.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|1.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|1.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|1.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|1.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|1.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|1.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|1.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|1.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|1.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|1.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>n8ctl3iet7mnvhh2imbejkusmie7edz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269535</id>
      <parentid>269534</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XVI. */</comment>
      <origin>269535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71916" sha1="a4e3q323oa4hmgtu9vtxk09lhq8v13a" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|10.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|10.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|10.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|10.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|11.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|11.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|11.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|11.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|12.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|12.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|12.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|12.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|12.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|12.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|13.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|13.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|13.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|13.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|13.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|14.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|14.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|14.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.''}}
{{pn|15.1|1}}Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|15.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|15.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|15.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|15.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|15.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|15.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|15.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione''}}
{{pn|16.1|1}}Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|16.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|16.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|16.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|16.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|16.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|16.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|16.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|16.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|1.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|1.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|1.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|1.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|1.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|1.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|1.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|1.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|1.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|1.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|1.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|1.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|1.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|1.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|1.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|1.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|1.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|1.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|1.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|1.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|1.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|1.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|1.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|1.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|1.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|1.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|1.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|1.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|1.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.
I. &quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|1.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|1.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|1.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|1.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|1.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|1.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|1.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|1.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|1.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|1.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|1.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|1.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|1.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|1.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|1.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|1.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|1.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|1.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|1.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|1.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|1.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|1.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|1.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|1.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|1.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|1.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|1.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|1.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|1.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|1.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|1.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|1.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|1.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|1.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|1.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|1.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|1.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|1.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|1.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|1.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|1.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|1.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|1.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|1.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|1.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|1.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|1.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|1.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|1.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|1.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|1.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|1.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|1.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|1.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|1.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|1.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|1.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|1.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|1.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|1.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|1.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|1.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|1.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|1.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|1.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|1.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|1.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|1.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|1.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|1.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|1.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|1.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|1.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|1.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|1.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|1.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|1.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|1.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|1.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|1.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|1.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|1.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|1.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|1.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>a4e3q323oa4hmgtu9vtxk09lhq8v13a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269536</id>
      <parentid>269535</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:22:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XVII. */</comment>
      <origin>269536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71927" sha1="pz9ky89x9zo6difzpsgqlt60tc7bnfq" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|10.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|10.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|10.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|10.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|11.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|11.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|11.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|11.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|12.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|12.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|12.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|12.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|12.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|12.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|13.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|13.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|13.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|13.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|13.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|14.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|14.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|14.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.''}}
{{pn|15.1|1}}Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|15.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|15.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|15.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|15.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|15.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|15.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|15.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione''}}
{{pn|16.1|1}}Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|16.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|16.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|16.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|16.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|16.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|16.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|16.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|16.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|17.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|17.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|17.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|17.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|17.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|17.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|17.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|17.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|17.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|17.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|17.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|1.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|1.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|1.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|1.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|1.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|1.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|1.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|1.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|1.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|1.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|1.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|1.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|1.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|1.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|1.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|1.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|1.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|1.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.
I. &quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|1.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|1.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|1.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|1.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|1.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|1.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|1.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|1.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|1.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|1.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|1.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|1.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|1.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|1.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|1.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|1.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|1.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|1.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|1.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|1.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|1.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|1.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|1.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|1.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|1.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|1.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|1.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|1.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|1.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|1.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|1.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|1.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|1.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|1.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|1.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|1.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|1.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|1.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|1.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|1.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|1.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|1.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|1.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|1.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|1.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|1.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|1.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|1.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|1.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|1.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|1.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|1.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|1.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|1.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|1.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|1.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|1.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|1.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|1.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|1.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|1.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|1.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|1.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|1.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|1.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|1.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|1.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|1.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|1.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|1.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|1.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|1.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|1.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|1.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|1.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|1.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|1.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|1.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|1.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|1.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|1.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|1.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|1.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|1.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>pz9ky89x9zo6difzpsgqlt60tc7bnfq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269537</id>
      <parentid>269536</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XVIII. */</comment>
      <origin>269537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71937" sha1="3pxg63oncub4i8uagail3xuprs7fylq" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|10.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|10.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|10.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|10.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|11.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|11.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|11.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|11.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|12.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|12.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|12.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|12.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|12.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|12.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|13.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|13.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|13.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|13.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|13.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|14.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|14.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|14.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.''}}
{{pn|15.1|1}}Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|15.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|15.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|15.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|15.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|15.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|15.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|15.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione''}}
{{pn|16.1|1}}Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|16.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|16.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|16.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|16.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|16.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|16.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|16.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|16.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|17.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|17.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|17.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|17.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|17.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|17.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|17.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|17.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|17.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|17.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|17.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|18.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|18.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|18.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|18.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|18.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|18.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|18.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|18.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|18.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|18.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|1.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|1.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|1.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|1.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|1.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|1.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|1.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|1.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.
I. &quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|1.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|1.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|1.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|1.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|1.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|1.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|1.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|1.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|1.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|1.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|1.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|1.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|1.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|1.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|1.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|1.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|1.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|1.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|1.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|1.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|1.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|1.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|1.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|1.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|1.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|1.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|1.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|1.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|1.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|1.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|1.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|1.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|1.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|1.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|1.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|1.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|1.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|1.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|1.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|1.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|1.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|1.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|1.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|1.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|1.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|1.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|1.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|1.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|1.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|1.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|1.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|1.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|1.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|1.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|1.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|1.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|1.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|1.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|1.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|1.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|1.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|1.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|1.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|1.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|1.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|1.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|1.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|1.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|1.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|1.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|1.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|1.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|1.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|1.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|1.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|1.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|1.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|1.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|1.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|1.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|1.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|1.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|1.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|1.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>3pxg63oncub4i8uagail3xuprs7fylq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269538</id>
      <parentid>269537</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:23:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XIX. */</comment>
      <origin>269538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71946" sha1="ehnerrxzjk6r6qi6gpuckbnz0a1qv11" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|10.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|10.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|10.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|10.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|11.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|11.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|11.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|11.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|12.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|12.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|12.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|12.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|12.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|12.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|13.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|13.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|13.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|13.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|13.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|14.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|14.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|14.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.''}}
{{pn|15.1|1}}Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|15.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|15.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|15.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|15.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|15.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|15.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|15.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione''}}
{{pn|16.1|1}}Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|16.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|16.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|16.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|16.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|16.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|16.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|16.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|16.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|17.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|17.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|17.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|17.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|17.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|17.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|17.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|17.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|17.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|17.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|17.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|18.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|18.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|18.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|18.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|18.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|18.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|18.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|18.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|18.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|18.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|19.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|19.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|19.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|19.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|19.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|19.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|19.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|19.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|19.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.
I. &quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|1.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|1.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|1.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|1.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|1.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|1.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|1.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|1.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|1.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|1.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|1.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|1.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|1.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|1.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|1.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|1.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|1.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|1.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|1.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|1.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|1.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|1.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|1.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|1.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|1.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|1.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|1.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|1.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|1.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|1.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|1.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|1.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|1.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|1.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|1.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|1.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|1.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|1.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|1.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|1.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|1.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|1.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|1.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|1.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|1.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|1.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|1.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|1.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|1.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|1.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|1.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|1.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|1.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|1.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|1.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|1.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|1.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|1.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|1.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|1.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|1.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|1.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|1.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|1.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|1.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|1.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|1.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|1.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|1.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|1.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|1.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|1.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|1.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|1.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|1.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|1.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|1.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|1.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|1.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|1.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|1.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|1.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|1.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|1.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|1.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>ehnerrxzjk6r6qi6gpuckbnz0a1qv11</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269539</id>
      <parentid>269538</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:23:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XX. */</comment>
      <origin>269539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71968" sha1="5dg2gbb4gstwu96qlppqzugamiv7hed" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|10.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|10.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|10.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|10.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|11.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|11.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|11.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|11.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|12.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|12.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|12.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|12.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|12.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|12.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|13.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|13.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|13.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|13.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|13.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|14.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|14.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|14.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.''}}
{{pn|15.1|1}}Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|15.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|15.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|15.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|15.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|15.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|15.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|15.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione''}}
{{pn|16.1|1}}Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|16.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|16.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|16.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|16.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|16.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|16.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|16.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|16.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|17.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|17.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|17.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|17.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|17.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|17.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|17.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|17.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|17.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|17.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|17.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|18.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|18.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|18.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|18.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|18.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|18.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|18.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|18.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|18.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|18.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|19.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|19.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|19.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|19.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|19.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|19.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|19.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|19.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|19.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.''}}
{{pn|20.1|1}}&quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|20.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|20.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|20.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|20.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|20.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|20.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|20.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|20.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|1.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|1.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|1.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|1.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|1.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|1.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|1.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|1.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|1.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|1.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|1.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|1.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|1.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|1.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|1.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|1.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|1.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|1.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|1.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|1.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|1.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|1.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|1.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|1.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|1.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|1.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|1.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|1.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|1.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|1.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|1.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|1.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|1.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|1.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|1.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|1.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|1.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|1.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|1.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|1.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|1.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|1.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|1.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|1.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|1.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|1.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|1.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|1.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|1.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|1.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|1.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|1.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|1.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|1.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|1.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|1.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|1.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|1.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|1.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|1.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|1.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|1.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|1.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|1.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|1.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|1.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|1.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|1.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|1.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|1.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|1.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|1.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|1.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|1.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|1.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|1.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|1.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>5dg2gbb4gstwu96qlppqzugamiv7hed</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269540</id>
      <parentid>269539</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:24:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XXI. */</comment>
      <origin>269540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71979" sha1="mucq7jpscbk6so9573zldzi59530m6t" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|10.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|10.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|10.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|10.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|11.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|11.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|11.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|11.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|12.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|12.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|12.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|12.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|12.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|12.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|13.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|13.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|13.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|13.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|13.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|14.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|14.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|14.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.''}}
{{pn|15.1|1}}Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|15.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|15.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|15.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|15.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|15.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|15.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|15.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione''}}
{{pn|16.1|1}}Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|16.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|16.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|16.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|16.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|16.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|16.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|16.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|16.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|17.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|17.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|17.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|17.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|17.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|17.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|17.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|17.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|17.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|17.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|17.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|18.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|18.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|18.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|18.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|18.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|18.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|18.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|18.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|18.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|18.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|19.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|19.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|19.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|19.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|19.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|19.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|19.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|19.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|19.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.''}}
{{pn|20.1|1}}&quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|20.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|20.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|20.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|20.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|20.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|20.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|20.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|20.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|21.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|21.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|21.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|21.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|21.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|21.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|21.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|21.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|21.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|21.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|21.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|1.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|1.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|1.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|1.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|1.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|1.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|1.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|1.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|1.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|1.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|1.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|1.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|1.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|1.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|1.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|1.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|1.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|1.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|1.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|1.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|1.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|1.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|1.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|1.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|1.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|1.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|1.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|1.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|1.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|1.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|1.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|1.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|1.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|1.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|1.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|1.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|1.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|1.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|1.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|1.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|1.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|1.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|1.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|1.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|1.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|1.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|1.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|1.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|1.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|1.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|1.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|1.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|1.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|1.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|1.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|1.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|1.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|1.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|1.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|1.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|1.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|1.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|1.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|1.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|1.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|1.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>mucq7jpscbk6so9573zldzi59530m6t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269541</id>
      <parentid>269540</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:24:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XXII. */</comment>
      <origin>269541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72010" sha1="rqe3zif11gvvov1jhc5oc43dx74nk9t" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|10.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|10.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|10.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|10.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|11.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|11.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|11.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|11.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|12.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|12.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|12.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|12.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|12.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|12.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|13.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|13.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|13.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|13.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|13.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|14.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|14.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|14.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.''}}
{{pn|15.1|1}}Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|15.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|15.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|15.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|15.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|15.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|15.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|15.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione''}}
{{pn|16.1|1}}Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|16.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|16.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|16.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|16.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|16.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|16.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|16.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|16.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|17.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|17.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|17.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|17.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|17.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|17.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|17.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|17.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|17.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|17.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|17.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|18.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|18.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|18.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|18.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|18.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|18.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|18.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|18.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|18.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|18.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|19.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|19.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|19.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|19.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|19.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|19.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|19.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|19.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|19.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.''}}
{{pn|20.1|1}}&quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|20.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|20.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|20.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|20.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|20.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|20.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|20.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|20.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|21.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|21.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|21.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|21.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|21.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|21.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|21.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|21.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|21.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|21.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|21.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|22.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|22.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|22.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|22.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|22.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|22.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|22.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|22.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|22.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|22.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|22.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|22.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|22.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|22.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|22.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|22.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|22.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|22.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|22.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|22.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|22.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|22.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|22.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|22.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|22.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|22.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|22.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|22.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|22.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|22.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|22.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|1.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|1.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|1.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|1.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|1.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|1.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|1.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|1.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|1.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|1.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|1.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|1.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|1.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|1.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|1.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|1.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|1.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|1.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|1.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|1.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|1.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|1.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|1.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|1.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|1.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|1.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|1.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|1.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|1.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|1.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|1.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|1.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|1.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|1.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|1.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|1.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|1.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>rqe3zif11gvvov1jhc5oc43dx74nk9t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269542</id>
      <parentid>269541</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:24:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XXIII. */</comment>
      <origin>269542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72032" sha1="17ni35nihwvend17ygh77m1sjo60162" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|10.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|10.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|10.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|10.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|11.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|11.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|11.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|11.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|12.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|12.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|12.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|12.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|12.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|12.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|13.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|13.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|13.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|13.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|13.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|14.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|14.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|14.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.''}}
{{pn|15.1|1}}Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|15.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|15.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|15.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|15.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|15.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|15.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|15.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione''}}
{{pn|16.1|1}}Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|16.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|16.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|16.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|16.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|16.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|16.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|16.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|16.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|17.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|17.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|17.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|17.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|17.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|17.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|17.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|17.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|17.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|17.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|17.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|18.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|18.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|18.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|18.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|18.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|18.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|18.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|18.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|18.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|18.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|19.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|19.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|19.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|19.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|19.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|19.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|19.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|19.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|19.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.''}}
{{pn|20.1|1}}&quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|20.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|20.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|20.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|20.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|20.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|20.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|20.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|20.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|21.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|21.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|21.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|21.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|21.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|21.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|21.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|21.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|21.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|21.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|21.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|22.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|22.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|22.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|22.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|22.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|22.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|22.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|22.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|22.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|22.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|22.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|22.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|22.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|22.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|22.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|22.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|22.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|22.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|22.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|22.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|22.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|22.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|22.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|22.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|22.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|22.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|22.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|22.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|22.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|22.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|22.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|23.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|23.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|23.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|23.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|23.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|23.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|23.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|23.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|23.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|23.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|23.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|23.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|23.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|23.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|23.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|23.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|23.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|23.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|23.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|23.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|23.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|23.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|1.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|1.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|1.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|1.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|1.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|1.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|1.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|1.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|1.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|1.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|1.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|1.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|1.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|1.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|1.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>17ni35nihwvend17ygh77m1sjo60162</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269543</id>
      <parentid>269542</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XXIV. */</comment>
      <origin>269543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72047" sha1="rq5kgdbetggu0cni1u4gi8sagxwdvr6" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|10.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|10.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|10.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|10.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|11.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|11.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|11.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|11.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|12.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|12.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|12.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|12.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|12.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|12.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|13.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|13.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|13.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|13.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|13.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|14.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|14.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|14.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.''}}
{{pn|15.1|1}}Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|15.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|15.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|15.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|15.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|15.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|15.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|15.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione''}}
{{pn|16.1|1}}Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|16.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|16.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|16.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|16.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|16.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|16.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|16.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|16.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|17.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|17.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|17.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|17.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|17.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|17.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|17.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|17.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|17.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|17.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|17.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|18.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|18.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|18.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|18.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|18.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|18.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|18.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|18.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|18.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|18.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|19.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|19.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|19.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|19.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|19.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|19.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|19.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|19.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|19.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.''}}
{{pn|20.1|1}}&quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|20.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|20.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|20.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|20.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|20.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|20.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|20.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|20.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|21.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|21.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|21.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|21.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|21.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|21.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|21.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|21.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|21.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|21.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|21.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|22.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|22.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|22.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|22.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|22.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|22.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|22.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|22.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|22.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|22.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|22.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|22.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|22.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|22.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|22.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|22.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|22.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|22.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|22.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|22.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|22.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|22.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|22.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|22.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|22.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|22.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|22.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|22.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|22.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|22.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|22.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|23.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|23.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|23.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|23.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|23.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|23.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|23.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|23.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|23.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|23.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|23.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|23.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|23.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|23.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|23.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|23.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|23.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|23.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|23.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|23.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|23.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|23.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|24.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|24.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|24.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|24.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|24.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|24.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|24.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|24.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|24.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|24.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|24.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|24.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|24.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|24.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|24.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|1.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|1.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|1.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|1.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|1.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|1.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|1.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|1.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|1.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|1.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|1.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>rq5kgdbetggu0cni1u4gi8sagxwdvr6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269544</id>
      <parentid>269543</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XXV. */</comment>
      <origin>269544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72058" sha1="j1f9jwv46eahjgjm9gjxuibnjluyvsl" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|10.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|10.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|10.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|10.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|11.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|11.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|11.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|11.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|12.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|12.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|12.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|12.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|12.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|12.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|13.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|13.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|13.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|13.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|13.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|14.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|14.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|14.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.''}}
{{pn|15.1|1}}Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|15.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|15.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|15.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|15.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|15.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|15.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|15.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione''}}
{{pn|16.1|1}}Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|16.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|16.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|16.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|16.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|16.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|16.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|16.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|16.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|17.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|17.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|17.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|17.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|17.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|17.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|17.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|17.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|17.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|17.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|17.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|18.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|18.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|18.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|18.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|18.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|18.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|18.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|18.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|18.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|18.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|19.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|19.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|19.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|19.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|19.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|19.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|19.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|19.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|19.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.''}}
{{pn|20.1|1}}&quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|20.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|20.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|20.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|20.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|20.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|20.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|20.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|20.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|21.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|21.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|21.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|21.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|21.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|21.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|21.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|21.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|21.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|21.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|21.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|22.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|22.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|22.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|22.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|22.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|22.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|22.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|22.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|22.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|22.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|22.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|22.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|22.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|22.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|22.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|22.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|22.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|22.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|22.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|22.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|22.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|22.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|22.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|22.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|22.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|22.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|22.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|22.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|22.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|22.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|22.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|23.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|23.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|23.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|23.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|23.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|23.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|23.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|23.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|23.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|23.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|23.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|23.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|23.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|23.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|23.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|23.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|23.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|23.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|23.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|23.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|23.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|23.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|24.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|24.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|24.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|24.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|24.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|24.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|24.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|24.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|24.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|24.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|24.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|24.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|24.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|24.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|24.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|25.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|25.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|25.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|25.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|25.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|25.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|25.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|25.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|25.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|25.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|25.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|1.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|1.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|1.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|1.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|1.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>j1f9jwv46eahjgjm9gjxuibnjluyvsl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269545</id>
      <parentid>269544</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XXVII. */</comment>
      <origin>269545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72063" sha1="riyn3ibwgsrfrl2uvewfozmgtmobbi1" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|10.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|10.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|10.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|10.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|11.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|11.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|11.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|11.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|12.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|12.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|12.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|12.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|12.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|12.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|13.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|13.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|13.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|13.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|13.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|14.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|14.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|14.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.''}}
{{pn|15.1|1}}Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|15.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|15.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|15.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|15.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|15.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|15.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|15.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione''}}
{{pn|16.1|1}}Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|16.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|16.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|16.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|16.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|16.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|16.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|16.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|16.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|17.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|17.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|17.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|17.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|17.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|17.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|17.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|17.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|17.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|17.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|17.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|18.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|18.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|18.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|18.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|18.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|18.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|18.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|18.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|18.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|18.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|19.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|19.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|19.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|19.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|19.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|19.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|19.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|19.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|19.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.''}}
{{pn|20.1|1}}&quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|20.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|20.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|20.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|20.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|20.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|20.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|20.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|20.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|21.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|21.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|21.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|21.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|21.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|21.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|21.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|21.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|21.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|21.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|21.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|22.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|22.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|22.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|22.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|22.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|22.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|22.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|22.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|22.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|22.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|22.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|22.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|22.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|22.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|22.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|22.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|22.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|22.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|22.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|22.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|22.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|22.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|22.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|22.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|22.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|22.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|22.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|22.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|22.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|22.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|22.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|23.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|23.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|23.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|23.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|23.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|23.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|23.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|23.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|23.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|23.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|23.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|23.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|23.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|23.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|23.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|23.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|23.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|23.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|23.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|23.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|23.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|23.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|24.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|24.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|24.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|24.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|24.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|24.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|24.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|24.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|24.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|24.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|24.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|24.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|24.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|24.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|24.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|25.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|25.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|25.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|25.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|25.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|25.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|25.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|25.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|25.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|25.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|25.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|27.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|27.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|27.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|27.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|27.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|1.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|1.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|1.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|1.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|1.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|1.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>riyn3ibwgsrfrl2uvewfozmgtmobbi1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269546</id>
      <parentid>269545</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XXVIII. */</comment>
      <origin>269546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72070" sha1="lbzn9nsjyptz5noto7l02bickclh6s2" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|10.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|10.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|10.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|10.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|11.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|11.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|11.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|11.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|12.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|12.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|12.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|12.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|12.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|12.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|13.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|13.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|13.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|13.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|13.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|14.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|14.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|14.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.''}}
{{pn|15.1|1}}Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|15.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|15.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|15.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|15.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|15.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|15.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|15.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione''}}
{{pn|16.1|1}}Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|16.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|16.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|16.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|16.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|16.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|16.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|16.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|16.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|17.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|17.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|17.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|17.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|17.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|17.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|17.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|17.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|17.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|17.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|17.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|18.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|18.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|18.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|18.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|18.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|18.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|18.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|18.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|18.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|18.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|19.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|19.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|19.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|19.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|19.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|19.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|19.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|19.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|19.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.''}}
{{pn|20.1|1}}&quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|20.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|20.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|20.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|20.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|20.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|20.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|20.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|20.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|21.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|21.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|21.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|21.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|21.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|21.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|21.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|21.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|21.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|21.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|21.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|22.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|22.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|22.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|22.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|22.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|22.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|22.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|22.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|22.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|22.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|22.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|22.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|22.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|22.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|22.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|22.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|22.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|22.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|22.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|22.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|22.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|22.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|22.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|22.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|22.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|22.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|22.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|22.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|22.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|22.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|22.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|23.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|23.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|23.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|23.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|23.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|23.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|23.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|23.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|23.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|23.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|23.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|23.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|23.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|23.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|23.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|23.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|23.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|23.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|23.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|23.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|23.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|23.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|24.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|24.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|24.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|24.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|24.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|24.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|24.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|24.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|24.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|24.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|24.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|24.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|24.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|24.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|24.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|25.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|25.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|25.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|25.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|25.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|25.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|25.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|25.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|25.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|25.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|25.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|27.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|27.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|27.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|27.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|27.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|28.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|28.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|28.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|28.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|28.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|28.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|28.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|1.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|1.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|1.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|1.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|1.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|1.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|1.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|1.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|1.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|1.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|1.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|1.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|1.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|1.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|1.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|1.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|1.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|1.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|1.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|1.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>lbzn9nsjyptz5noto7l02bickclh6s2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269547</id>
      <parentid>269546</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:26:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XXIX. */</comment>
      <origin>269547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72090" sha1="s1zq3r0ui0gj6upwn5mjbwhza1nz1si" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|10.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|10.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|10.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|10.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|11.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|11.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|11.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|11.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|12.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|12.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|12.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|12.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|12.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|12.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|13.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|13.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|13.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|13.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|13.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|14.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|14.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|14.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.''}}
{{pn|15.1|1}}Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|15.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|15.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|15.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|15.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|15.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|15.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|15.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione''}}
{{pn|16.1|1}}Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|16.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|16.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|16.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|16.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|16.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|16.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|16.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|16.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|17.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|17.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|17.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|17.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|17.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|17.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|17.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|17.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|17.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|17.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|17.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|18.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|18.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|18.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|18.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|18.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|18.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|18.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|18.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|18.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|18.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|19.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|19.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|19.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|19.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|19.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|19.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|19.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|19.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|19.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.''}}
{{pn|20.1|1}}&quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|20.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|20.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|20.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|20.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|20.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|20.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|20.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|20.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|21.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|21.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|21.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|21.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|21.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|21.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|21.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|21.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|21.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|21.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|21.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|22.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|22.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|22.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|22.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|22.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|22.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|22.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|22.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|22.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|22.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|22.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|22.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|22.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|22.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|22.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|22.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|22.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|22.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|22.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|22.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|22.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|22.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|22.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|22.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|22.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|22.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|22.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|22.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|22.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|22.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|22.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|23.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|23.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|23.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|23.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|23.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|23.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|23.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|23.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|23.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|23.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|23.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|23.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|23.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|23.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|23.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|23.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|23.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|23.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|23.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|23.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|23.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|23.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|24.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|24.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|24.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|24.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|24.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|24.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|24.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|24.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|24.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|24.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|24.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|24.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|24.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|24.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|24.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|25.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|25.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|25.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|25.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|25.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|25.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|25.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|25.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|25.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|25.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|25.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|27.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|27.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|27.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|27.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|27.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|28.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|28.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|28.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|28.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|28.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|28.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|28.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|29.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|29.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|29.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|29.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|29.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|29.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|29.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|29.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|29.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|29.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|29.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|29.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|29.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|29.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|29.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|29.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|29.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|29.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|29.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|29.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|1.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|1.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|1.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|1.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|1.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|1.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|1.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|1.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|1.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|1.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|1.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>s1zq3r0ui0gj6upwn5mjbwhza1nz1si</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269548</id>
      <parentid>269547</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:27:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XXX. */</comment>
      <origin>269548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72101" sha1="4nio71dxif9vksf3y00jlg3mpwtbrj1" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=Noctes Atticae/Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=Noctes Atticae/Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: &quot;Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.&quot;{{pn|2.7|7}}&quot;Absque praeiudicio&quot; inquit Taurus &quot;tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.&quot;{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}&quot;Hoc igitur,&quot; inquit &quot;quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.&quot; {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: &quot;Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: &quot;quid postea?&quot;; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.&quot;

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint &quot;h&quot; litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}&quot;H&quot; litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic &quot;lachrumas&quot;, sic &quot;sepulchrum&quot;, sic &quot;ahenum&quot;, sic &quot;vehemens&quot;, sic &quot;incohare&quot;, sic &quot;helluari&quot;, sic &quot;halucinari&quot;, sic &quot;honera&quot;, sic &quot;honestum&quot; dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam &quot;aheni&quot; quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus &quot;h&quot; litteram et &quot;ahena&quot; factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii &quot;divinationem&quot; appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio &quot;divinatio&quot; appellatur. II. Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: &quot;divinatio&quot; inquit &quot;iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.&quot;{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici &quot;divinationem&quot;, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam &quot;divinationem&quot; esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: &quot;Si ex Platonis&quot; inquit &quot;oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.&quot;

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}&quot;Vexasse&quot; enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
&quot;Inlaudati&quot; parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere &quot;auro squalentem&quot;, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo &quot;vexasse&quot; ita responderi posse credo: &quot;Vexasse&quot; grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est &quot;vehere&quot;, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. &quot;Vexare&quot; autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti &quot;taxare&quot; pressius crebriusque est quam &quot;tangere&quot;, unde id procul dubio inclinatum est, et &quot;iactare&quot; multo fusius largiusque est quam &quot;iacere&quot;, unde id verbum traductum est, et &quot;quassare&quot; quam &quot;quatere&quot; gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet &quot;vexatum esse&quot; quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: &quot;Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret&quot;; &quot;vexatam&quot; Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: &quot;Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.&quot;{{pn|6.9|9}}De &quot;inlaudato&quot; autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is &quot;inlaudatus&quot; est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio &quot;inculpatum&quot; facit. &quot;Inculpatus&quot; autem instar est absolutae virtutis; &quot;inlaudatus&quot; quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius &quot;inamabilem&quot; dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut &quot;inlaudatum&quot; kata steresin laudis, ita &quot;inamabilem&quot; kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo &quot;inlaudatus&quot; ita defenditur:{{pn|6.16|16}}&quot;Laudare&quot; significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor &quot;laudari&quot; dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}&quot;Inlaudatus&quot; autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod &quot;tunicam squalentem auro&quot; dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. &quot;Squalere&quot; enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id &quot;squalere&quot; dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium &quot;squalor&quot; appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam &quot;squalor&quot; de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}&quot;Aut recte&quot; inquiunt &quot;imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.&quot;{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: &quot;numquam est igitur patri parendum, quae imperat&quot;. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium &quot;aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia&quot;, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: &quot;aut neque honesta sunt neque turpia&quot;. Quod si additur, non potest ita concludi: &quot;numquam est igitur patri parendum&quot;.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: &quot;Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}&quot;Nam praetermisit,&quot; inquit &quot;quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic&quot; inquit &quot;synlogismus nisi illo prius posito non potest.&quot;{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. &quot;Non&quot; inquit &quot;pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,&quot; inquit &quot;non dolentis&quot;. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|10.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|10.2|2}}Id erat verbum &quot;favisae Capitolinae&quot;. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam &quot;favisae&quot; impedissent. {{pn|10.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur &quot;favisae&quot; dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos &quot;thesauros&quot; Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos &quot;flavisas&quot; dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|10.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et &quot;favisas&quot; esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|11.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|11.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|11.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|11.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|12.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: &quot;Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.&quot; {{pn|12.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|12.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|12.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|12.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|12.6|6}}&quot;Nunc autem plerique&quot; inquit &quot;partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.&quot;

===XIII.===
{{c|''&quot;Liberos&quot; in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|13.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve &quot;liberos&quot; multitudinis numero appellarunt. {{pn|13.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|13.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|13.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: &quot;Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.&quot;{{pn|13.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: &quot;Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.&quot;

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, &quot;stitisses vadimonium&quot; per &quot;i&quot; litteram dicit, non &quot;stetisses&quot;; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|14.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: &quot;Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?&quot; Recte ille quidem &quot;stitisses&quot; scripsit:{{pn|14.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores &quot;e&quot; scripto et per libros &quot;stetisses&quot; fecerunt, tamquam &quot;stitisses&quot; vanum et nihili verbum esset. {{pn|14.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant &quot;stitisses&quot; dictum a Catone, quoniam &quot;sisteretur&quot; vadimonium, non &quot;staretur&quot;.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.''}}
{{pn|15.1|1}}Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|15.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|15.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|15.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|15.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|15.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|15.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|15.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione''}}
{{pn|16.1|1}}Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|16.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|16.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|16.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|16.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: &quot;&quot;postuma&quot;&quot; inquit &quot;&quot;proles&quot;&quot; non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.&quot;{{pn|16.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|16.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|16.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit &quot;Quem tibi longaevo&quot;. &quot;&quot;Longaevo&quot;&quot; inquit &quot;non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. IX. Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.&quot;{{pn|16.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est &quot;longum aevum&quot;, aliud &quot;perpetuum&quot;, neque dii &quot;longaevi&quot; appellantur, sed &quot;inmortales&quot;.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|17.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|17.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: &quot;Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? &quot;indoctus&quot; dicimus brevi prima littera, &quot;insanus&quot; producta, &quot;inhumanus&quot; brevi, &quot;infelix&quot; longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in &quot;sapiente&quot; atque &quot;felice&quot;, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque &quot;conposuit&quot;, &quot;consuevit&quot;, &quot;concrepuit&quot;, &quot;confecit&quot;. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.&quot;{{pn|17.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione &quot;pro&quot;, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|17.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo &quot;fecit&quot;, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem &quot;in&quot; et &quot;con&quot; praepositiones producantur. {{pn|17.5|5}}Nam &quot;proficisci&quot; et &quot;profugere&quot; et &quot;profundere&quot; et &quot;profanum&quot; et &quot;profestum&quot; correpte dicimus, &quot;proferre&quot; autem et &quot;profligare&quot; et &quot;proficere&quot; producte. {{pn|17.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero &quot;con&quot; particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|17.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: &quot;faenoribus&quot; inquiunt &quot;copertus est&quot;. {{pn|17.8|8}}Praeterea &quot;coligatus&quot; et &quot;conexus&quot; producte dicitur. {{pn|17.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea &quot;n&quot; littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|17.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est &quot;cogo&quot;; neque repugnat, quod &quot;coegi&quot; correpte dicimus:{{pn|17.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est &quot;cogo&quot;.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|18.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|18.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|18.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|18.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|18.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|18.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|18.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii &quot;cynicas&quot;, ipse appellat &quot;Menippeas&quot;. {{pn|18.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|18.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus &quot;novi&quot; inquit Diogenes &quot;hominibus liberis imperare&quot;. {{pn|18.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: &quot;accipe&quot; inquit &quot;liberos meos, quibus imperes&quot;. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''&quot;Rescire&quot; verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|19.1|1}}Verbum &quot;rescire&quot; observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut &quot;rescribere&quot;, &quot;relegere&quot;, &quot;restituere&quot; ... substituere dicimus, itidem dicimus &quot;rescire&quot;;{{pn|19.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie &quot;rescire&quot;. {{pn|19.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo &quot;re&quot; particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|19.4|4}}Aliter enim dictum esse &quot;rescivi&quot; aut &quot;rescire&quot; apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|19.5|5}}quamquam ipsum &quot;scire&quot; de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|19.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|19.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: &quot;Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.&quot;{{pn|19.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: &quot;Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.&quot;{{pn|19.9|9}}M. Cato in quarto originum: &quot;Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: &quot;mittam te, si vis, cum equitibus&quot;. &quot;Sero est&quot;, inquit magister equitum &quot;iam rescivere&quot;.&quot;
Quae volgo dicuntur &quot;vivaria&quot;, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur &quot;vivaria,&quot; id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.''}}
{{pn|20.1|1}}&quot;Vivaria&quot;, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit &quot;leporaria&quot; appellari. {{pn|20.2|2}}Verba Varronis subieci: &quot;Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.&quot;{{pn|20.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: &quot;Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.&quot;{{pn|20.4|4}}&quot;Vivaria&quot; autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae &quot;leporaria&quot; Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|20.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus &quot;roboraria&quot;, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos &quot;vivaria&quot; dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|20.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: &quot;Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.&quot;{{pn|20.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine &quot;piscinas&quot; nominaverunt. {{pn|20.8|8}}&quot;Apiaria&quot; quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|20.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: &quot;Melissonas&quot; inquit &quot;ita facere oportet, quae quidam &quot;mellaria&quot; appellant.&quot; Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos &quot;septentriones&quot; vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|21.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|21.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|21.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|21.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et &quot;quin&quot; inquam &quot;vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos &quot;septentriones&quot; vocamus?{{pn|21.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod &quot;septentriones&quot; dicimus, significet, scire&quot; inquam &quot;id prolixius volo.&quot;{{pn|21.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: &quot;vulgus&quot; inquit &quot;grammaticorum &quot;septentriones&quot; a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|21.7|7}}&quot;Triones&quot; enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod &quot;quinquatrus&quot; dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, &quot;atrus&quot; nihil. {{pn|21.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui &quot;triones&quot; rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam &quot;terriones&quot;, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|21.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis &quot;septentriones&quot; appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|21.10|10}}Praeter hanc&quot; inquit &quot;opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae &quot;triones&quot; appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant &quot;trigona&quot;, id est triquetras figuras.&quot; {{pn|21.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento &quot;iapyge&quot; deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|22.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|22.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino &quot;iapyx&quot; ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|22.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: &quot;Satis&quot; inquit &quot;notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|22.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|22.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut &quot;aequinoctialis&quot; oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut &quot;solstitialis&quot;, quae sunt therinai tropai, aut &quot;brumalis&quot;, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|22.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut &quot;aequinoctialis&quot; aut &quot;solstitialis&quot; aut &quot;brumalis&quot;. {{pn|22.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur &quot;eurus&quot; ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|22.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis &quot;subsolanus&quot; cognominatur. {{pn|22.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine &quot;aquilo&quot;, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|22.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - &quot;volturnum&quot; Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|22.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: &quot;aquilo&quot;, &quot;volturnus&quot;, &quot;eurus&quot;, quorum medius eurus est. {{pn|22.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: &quot;caurus&quot;, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter &quot;favonius&quot;, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius &quot;africus&quot;, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|22.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|22.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine &quot;auster&quot;, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|22.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine &quot;septentrionarius&quot;, Graece aparktias appellatus. {{pn|22.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|22.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|22.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|22.19|19}}&quot;Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|22.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, &quot;circium&quot; appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|22.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine &quot;iapygem&quot; dicunt. {{pn|22.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|22.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento &quot;iapyge&quot; ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo &quot;iapygem&quot; appellavit. {{pn|22.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|22.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille &quot;atabulus&quot;, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui &quot;etesiae&quot; et &quot;prodromi&quot; appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|22.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est&quot; inquit &quot;neque commodum.&quot; {{pn|22.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|22.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, &quot;circium&quot; appellari, M. Cato in libris originum eum ventum &quot;cercium&quot; dicit, non &quot;circium&quot;. {{pn|22.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: &quot;Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.&quot; {{pn|22.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|22.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: &quot;Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.&quot; Considerandum igitur est, quid sit &quot;secundo sole&quot;.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|23.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|23.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|23.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|23.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|23.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|23.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|23.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|23.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|23.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|23.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
&quot;quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?&quot;
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|23.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|23.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|23.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|23.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|23.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|23.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|23.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|23.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|23.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|23.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|23.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|23.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|24.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|24.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|24.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|24.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|24.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|24.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|24.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|24.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|24.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
&quot;lex Licinia&quot; inquit &quot;introducitur,
lux liquida haedo redditur&quot;. {{pn|24.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|24.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset&quot; ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|24.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|24.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|24.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|24.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|25.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|25.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine &quot;proportionem&quot; vocant. {{pn|25.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|25.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|25.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|25.6|6}}&quot;Sicuti cum dicimus&quot; inquit &quot;&quot;lupus lupi&quot;, &quot;probus probi&quot; et &quot;lepus leporis&quot;, item &quot;paro paravi&quot; et &quot;lavo lavi&quot;, &quot;pungo pupugi&quot;, &quot;tundo tutudi&quot; et &quot;pingo pinxi&quot;. {{pn|25.7|7}}Cumque&quot; inquit &quot;a &quot;ceno&quot; et &quot;prandeo&quot; et &quot;poto&quot; et &quot;cenatus sum&quot; et &quot;pransus sum&quot; et &quot;potus sum&quot; dicamus, a &quot;destringor&quot; tamen et &quot;extergeor&quot; et &quot;lavor&quot; &quot;destrinxi&quot; et &quot;extersi&quot; et &quot;lavi&quot; dicimus. {{pn|25.8|8}}Item cum dicamus ab &quot;Osco&quot;, &quot;Tusco&quot;, &quot;Graeco&quot; &quot;Osce&quot;, &quot;Tusce&quot;, &quot;Graece&quot;, a &quot;Gallo&quot; tamen et &quot;Mauro&quot; &quot;Gallice&quot; et &quot;Maurice&quot; dicimus; item a &quot;probus&quot; &quot;probe&quot;, a &quot;doctus&quot; &quot;docte&quot;, sed a &quot;rarus&quot; non dicitur &quot;rare&quot;, sed alii &quot;raro&quot; dicunt, alii &quot;rarenter&quot;.&quot;{{pn|25.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: &quot;&quot;Sentior&quot;&quot; inquit &quot;nemo dicit et id per se nihil est, &quot;adsentior&quot; tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus &quot;adsentio&quot; in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.&quot;{{pn|25.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|25.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color &quot;spadix&quot; cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}&quot;plura&quot; inquit &quot;sunt&quot; Favorinus &quot;in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui &quot;rufus&quot; color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una &quot;ruboris&quot; appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et &quot;igneum&quot; aliquid dicit et &quot;flammeum&quot; et &quot;sanguineum&quot; et &quot;croceum&quot; et &quot;ostrinum&quot; et &quot;aureum&quot;. {{pn|26.6|6}}&quot;Russus&quot; enim color et &quot;ruber&quot; nihil a vocabulo &quot;rufi&quot; dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.&quot;{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: &quot;non infitias&quot; inquit &quot;imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, &quot;russus&quot; et &quot;ruber&quot;, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: &quot;fulvus&quot; enim et &quot;flavus&quot; et &quot;rubidus&quot; et &quot;poeniceus&quot; et &quot;rutilus&quot; et &quot;luteus&quot; et &quot;spadix&quot; appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam &quot;poeniceus&quot;, quem tu Graece phoinika dixisti, et &quot;rutilus&quot; et &quot;spadix&quot; poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}&quot;Fulvus&quot; autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus &quot;fulvam aquilam&quot; dicit et &quot;iaspidem&quot;, &quot;fulvos galeros&quot; et &quot;fulvum aurum&quot; et &quot;arenam fulvam&quot; et &quot;fulvum leonem&quot;, sic Q. Ennius in annalibus &quot;aere fulvo&quot; dixit. {{pn|26.12|12}}&quot;Flavus&quot; contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic &quot;flaventes comae&quot; et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio &quot;flavae&quot; dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam &quot;flavam&quot; dixit et &quot;fulvum pulverem&quot;. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}&quot;Rubidus&quot; autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, &quot;luteus&quot; contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,&quot; inquit &quot;mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam &quot;glaucum&quot;, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus &quot;caesia&quot; dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, &quot;de colore caeli quasi caelia.&quot;&quot; {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: &quot;absque te&quot; inquit &quot;uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur &quot;caeruleum mare&quot; cum &quot;marmore flavo&quot; convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris &quot;flavom marmor&quot; appellavit.&quot;

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|27.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|27.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: &quot;Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.&quot;{{pn|27.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, &quot;nonne&quot; inquit &quot;ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|27.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|27.5|5}}Quibus verbis&quot; inquit &quot;ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est&quot; inquit &quot;insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.&quot;

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|28.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|28.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|28.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam &quot;si deo, si deae&quot; immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|28.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|28.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|28.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: &quot;Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.&quot;{{pn|28.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|29.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|29.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|29.3|3}}&quot;Avicula&quot; inquit &quot;est parva, nomen est cassita. {{pn|29.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|29.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|29.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|29.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et &quot;videsne&quot; inquit &quot;haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.&quot; {{pn|29.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: &quot;nam dominus&quot; inquiunt &quot;misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant&quot;. {{pn|29.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: &quot;si enim dominus&quot; inquit &quot;messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.&quot;{{pn|29.10|10}}Die&quot; inquit &quot;postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|29.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: &quot;amici isti magnam partem&quot; inquit &quot;cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?&quot; Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|29.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: &quot;vos modo&quot; inquit &quot;advertite, si modo quid denuo dicetur&quot;. {{pn|29.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|29.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: &quot;valeant&quot; inquit &quot;amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus&quot;. {{pn|29.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: &quot;tempus&quot; inquit &quot;est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur&quot;. {{pn|29.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.&quot;{{pn|29.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|29.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|29.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|29.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|30.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|30.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|30.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|30.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|30.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|30.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|30.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|30.8|8}}contra autem de borea, quem &quot;aquilonem&quot; nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|30.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|30.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|30.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{finis}}</text>
      <sha1>4nio71dxif9vksf3y00jlg3mpwtbrj1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269549</id>
      <parentid>269548</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:33:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73669" sha1="hyj4vkxpbhiy5vxn6t3nuh5xwfugw22" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=../Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=../Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: “Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.”{{pn|2.7|7}}“Absque praeiudicio” inquit Taurus “tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.”{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}“Hoc igitur,” inquit “quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.” {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: “Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: “quid postea?”; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.”

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint “h” litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}“H” litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic “lachrumas”, sic “sepulchrum”, sic “ahenum”, sic “vehemens”, sic “incohare”, sic “helluari”, sic “halucinari”, sic “honera”, sic “honestum” dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam “aheni” quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus “h” litteram et “ahena” factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii “divinationem” appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio “divinatio” appellatur. {{pn|4.2|2}}Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: “divinatio” inquit “iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.”{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici “divinationem”, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam “divinationem” esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: “Si ex Platonis” inquit “oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.”

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}“Vexasse” enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
“Inlaudati” parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere “auro squalentem”, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo “vexasse” ita responderi posse credo: “Vexasse” grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est “vehere”, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. “Vexare” autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti “taxare” pressius crebriusque est quam “tangere”, unde id procul dubio inclinatum est, et “iactare” multo fusius largiusque est quam “iacere”, unde id verbum traductum est, et “quassare” quam “quatere” gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet “vexatum esse” quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: “Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret”; “vexatam” Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: “Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.”{{pn|6.9|9}}De “inlaudato” autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is “inlaudatus” est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio “inculpatum” facit. “Inculpatus” autem instar est absolutae virtutis; “inlaudatus” quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius “inamabilem” dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut “inlaudatum” kata steresin laudis, ita “inamabilem” kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo “inlaudatus” ita defenditur:{{pn|6.16|16}}“Laudare” significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor “laudari” dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}“Inlaudatus” autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod “tunicam squalentem auro” dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. “Squalere” enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id “squalere” dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium “squalor” appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam “squalor” de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}“Aut recte” inquiunt “imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.”{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: “numquam est igitur patri parendum, quae imperat”. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. XI. Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium “aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia”, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: “aut neque honesta sunt neque turpia”. Quod si additur, non potest ita concludi: “numquam est igitur patri parendum”.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: “Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}“Nam praetermisit,” inquit “quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic” inquit “synlogismus nisi illo prius posito non potest.”{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. “Non” inquit “pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,” inquit “non dolentis”. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|10.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|10.2|2}}Id erat verbum “favisae Capitolinae”. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam “favisae” impedissent. {{pn|10.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur “favisae” dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos “thesauros” Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos “flavisas” dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|10.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et “favisas” esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|11.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|11.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|11.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|11.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|12.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: “Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.” {{pn|12.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|12.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|12.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|12.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|12.6|6}}“Nunc autem plerique” inquit “partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.”

===XIII.===
{{c|''“Liberos” in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|13.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve “liberos” multitudinis numero appellarunt. {{pn|13.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|13.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|13.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: “Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.”{{pn|13.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: “Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.”

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, “stitisses vadimonium” per “i” litteram dicit, non “stetisses”; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|14.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: “Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?” Recte ille quidem “stitisses” scripsit:{{pn|14.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores “e” scripto et per libros “stetisses” fecerunt, tamquam “stitisses” vanum et nihili verbum esset. {{pn|14.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant “stitisses” dictum a Catone, quoniam “sisteretur” vadimonium, non “staretur”.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.''}}
{{pn|15.1|1}}Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|15.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|15.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|15.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|15.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|15.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|15.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|15.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione''}}
{{pn|16.1|1}}Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|16.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|16.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|16.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|16.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: ““postuma”” inquit ““proles”” non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.”{{pn|16.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|16.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|16.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit “Quem tibi longaevo”. ““Longaevo”” inquit “non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. {{pn|16.9|9}}Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.”{{pn|16.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est “longum aevum”, aliud “perpetuum”, neque dii “longaevi” appellantur, sed “inmortales”.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|17.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius “in” et “con” praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in “sapiente” atque “felice”, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|17.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: “Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? “indoctus” dicimus brevi prima littera, “insanus” producta, “inhumanus” brevi, “infelix” longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in “sapiente” atque “felice”, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque “conposuit”, “consuevit”, “concrepuit”, “confecit”. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.”{{pn|17.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione “pro”, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|17.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo “fecit”, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem “in” et “con” praepositiones producantur. {{pn|17.5|5}}Nam “proficisci” et “profugere” et “profundere” et “profanum” et “profestum” correpte dicimus, “proferre” autem et “profligare” et “proficere” producte. {{pn|17.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero “con” particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|17.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: “faenoribus” inquiunt “copertus est”. {{pn|17.8|8}}Praeterea “coligatus” et “conexus” producte dicitur. {{pn|17.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea “n” littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|17.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est “cogo”; neque repugnat, quod “coegi” correpte dicimus:{{pn|17.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est “cogo”.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|18.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|18.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|18.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|18.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|18.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|18.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|18.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii “cynicas”, ipse appellat “Menippeas”. {{pn|18.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|18.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus “novi” inquit Diogenes “hominibus liberis imperare”. {{pn|18.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: “accipe” inquit “liberos meos, quibus imperes”. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''“Rescire” verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|19.1|1}}Verbum “rescire” observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut “rescribere”, “relegere”, “restituere” ... substituere dicimus, itidem dicimus “rescire”;{{pn|19.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie “rescire”. {{pn|19.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo “re” particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|19.4|4}}Aliter enim dictum esse “rescivi” aut “rescire” apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|19.5|5}}quamquam ipsum “scire” de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|19.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|19.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: “Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.”{{pn|19.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: “Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.”{{pn|19.9|9}}M. Cato in quarto originum: “Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: “mittam te, si vis, cum equitibus”. “Sero est”, inquit magister equitum “iam rescivere”.”
Quae volgo dicuntur “vivaria”, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur “vivaria,” id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.''}}
{{pn|20.1|1}}“Vivaria”, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica {{pn|20.3|3}}dicit “leporaria” appellari. {{pn|20.2|2}}Verba Varronis subieci: “Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.”{{pn|20.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: “Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.”{{pn|20.4|4}}“Vivaria” autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae “leporaria” Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|20.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus “roboraria”, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos “vivaria” dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|20.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: “Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.”{{pn|20.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine “piscinas” nominaverunt. {{pn|20.8|8}}“Apiaria” quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|20.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: “Melissonas” inquit “ita facere oportet, quae quidam “mellaria” appellant.” Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos “septentriones” vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|21.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|21.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|21.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|21.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et “quin” inquam “vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos “septentriones” vocamus?{{pn|21.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod “septentriones” dicimus, significet, scire” inquam “id prolixius volo.”{{pn|21.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: “vulgus” inquit “grammaticorum “septentriones” a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|21.7|7}}“Triones” enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod “quinquatrus” dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, “atrus” nihil. {{pn|21.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui “triones” rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam “terriones”, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|21.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis “septentriones” appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|21.10|10}}Praeter hanc” inquit “opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae “triones” appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant “trigona”, id est triquetras figuras.” {{pn|21.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento “iapyge” deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|22.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|22.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino “iapyx” ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|22.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: “Satis” inquit “notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|22.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|22.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut “aequinoctialis” oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut “solstitialis”, quae sunt therinai tropai, aut “brumalis”, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|22.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut “aequinoctialis” aut “solstitialis” aut “brumalis”. {{pn|22.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur “eurus” ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|22.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis “subsolanus” cognominatur. {{pn|22.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine “aquilo”, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|22.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - “volturnum” Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|22.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: “aquilo”, “volturnus”, “eurus”, quorum medius eurus est. {{pn|22.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: “caurus”, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter “favonius”, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius “africus”, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|22.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|22.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine “auster”, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|22.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine “septentrionarius”, Graece aparktias appellatus. {{pn|22.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|22.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|22.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|22.19|19}}“Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|22.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, “circium” appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|22.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine “iapygem” dicunt. {{pn|22.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|22.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento “iapyge” ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo “iapygem” appellavit. {{pn|22.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|22.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille “atabulus”, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui “etesiae” et “prodromi” appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|22.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est” inquit “neque commodum.” {{pn|22.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|22.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, “circium” appellari, M. Cato in libris originum eum ventum “cercium” dicit, non “circium”. {{pn|22.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: “Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.” {{pn|22.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|22.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: “Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.” Considerandum igitur est, quid sit “secundo sole”.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|23.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|23.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|23.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|23.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|23.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|23.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|23.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|23.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|23.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|23.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
“quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?”
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|23.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|23.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|23.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|23.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|23.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|23.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|23.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|23.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|23.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|23.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|23.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|23.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|24.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|24.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|24.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|24.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|24.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|24.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|24.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|24.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|24.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
“lex Licinia” inquit “introducitur,
lux liquida haedo redditur”. {{pn|24.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|24.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset” ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|24.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|24.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|24.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|24.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|25.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|25.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine “proportionem” vocant. {{pn|25.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|25.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|25.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|25.6|6}}“Sicuti cum dicimus” inquit ““lupus lupi”, “probus probi” et “lepus leporis”, item “paro paravi” et “lavo lavi”, “pungo pupugi”, “tundo tutudi” et “pingo pinxi”. {{pn|25.7|7}}Cumque” inquit “a “ceno” et “prandeo” et “poto” et “cenatus sum” et “pransus sum” et “potus sum” dicamus, a “destringor” tamen et “extergeor” et “lavor” “destrinxi” et “extersi” et “lavi” dicimus. {{pn|25.8|8}}Item cum dicamus ab “Osco”, “Tusco”, “Graeco” “Osce”, “Tusce”, “Graece”, a “Gallo” tamen et “Mauro” “Gallice” et “Maurice” dicimus; item a “probus” “probe”, a “doctus” “docte”, sed a “rarus” non dicitur “rare”, sed alii “raro” dicunt, alii “rarenter”.”{{pn|25.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: ““Sentior”” inquit “nemo dicit et id per se nihil est, “adsentior” tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus “adsentio” in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.”{{pn|25.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|25.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color “spadix” cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}“plura” inquit “sunt” Favorinus “in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui “rufus” color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una “ruboris” appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et “igneum” aliquid dicit et “flammeum” et “sanguineum” et “croceum” et “ostrinum” et “aureum”. {{pn|26.6|6}}“Russus” enim color et “ruber” nihil a vocabulo “rufi” dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.”{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: “non infitias” inquit “imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, “russus” et “ruber”, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: “fulvus” enim et “flavus” et “rubidus” et “poeniceus” et “rutilus” et “luteus” et “spadix” appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam “poeniceus”, quem tu Graece phoinika dixisti, et “rutilus” et “spadix” poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}“Fulvus” autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus “fulvam aquilam” dicit et “iaspidem”, “fulvos galeros” et “fulvum aurum” et “arenam fulvam” et “fulvum leonem”, sic Q. Ennius in annalibus “aere fulvo” dixit. {{pn|26.12|12}}“Flavus” contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic “flaventes comae” et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio “flavae” dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam “flavam” dixit et “fulvum pulverem”. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}“Rubidus” autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, “luteus” contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,” inquit “mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam “glaucum”, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus “caesia” dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, “de colore caeli quasi caelia.”” {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: “absque te” inquit “uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur “caeruleum mare” cum “marmore flavo” convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris “flavom marmor” appellavit.”

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|27.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|27.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: “Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.”{{pn|27.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, “nonne” inquit “ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|27.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|27.5|5}}Quibus verbis” inquit “ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est” inquit “insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.”

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|28.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|28.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|28.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam “si deo, si deae” immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|28.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|28.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|28.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: “Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.”{{pn|28.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|29.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|29.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|29.3|3}}“Avicula” inquit “est parva, nomen est cassita. {{pn|29.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|29.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|29.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|29.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et “videsne” inquit “haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.” {{pn|29.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: “nam dominus” inquiunt “misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant”. {{pn|29.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: “si enim dominus” inquit “messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.”{{pn|29.10|10}}Die” inquit “postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|29.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: “amici isti magnam partem” inquit “cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?” Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|29.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: “vos modo” inquit “advertite, si modo quid denuo dicetur”. {{pn|29.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|29.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: “valeant” inquit “amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus”. {{pn|29.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: “tempus” inquit “est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur”. {{pn|29.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.”{{pn|29.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|29.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|29.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|29.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|30.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|30.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|30.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|30.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|30.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|30.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|30.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|30.8|8}}contra autem de borea, quem “aquilonem” nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|30.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|30.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|30.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=../Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=../Liber III
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>hyj4vkxpbhiy5vxn6t3nuh5xwfugw22</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269551</id>
      <parentid>269549</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:38:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73671" sha1="3jsgzrwyyfh1n295nukdtezrufatp3o" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=../Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=../Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: pollakis inquit ex heliou eis helion heistÈkei astrabËsteros ton premnon. {{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: “Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.”{{pn|2.7|7}}“Absque praeiudicio” inquit Taurus “tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.”{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}“Hoc igitur,” inquit “quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.” {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: “Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: “quid postea?”; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.”

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint “h” litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}“H” litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic “lachrumas”, sic “sepulchrum”, sic “ahenum”, sic “vehemens”, sic “incohare”, sic “helluari”, sic “halucinari”, sic “honera”, sic “honestum” dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam “aheni” quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus “h” litteram et “ahena” factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii “divinationem” appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio “divinatio” appellatur. {{pn|4.2|2}}Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: “divinatio” inquit “iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.”{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici “divinationem”, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam “divinationem” esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: “Si ex Platonis” inquit “oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.”

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}“Vexasse” enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
“Inlaudati” parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere “auro squalentem”, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo “vexasse” ita responderi posse credo: “Vexasse” grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est “vehere”, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. “Vexare” autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti “taxare” pressius crebriusque est quam “tangere”, unde id procul dubio inclinatum est, et “iactare” multo fusius largiusque est quam “iacere”, unde id verbum traductum est, et “quassare” quam “quatere” gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet “vexatum esse” quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: “Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret”; “vexatam” Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: “Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.”{{pn|6.9|9}}De “inlaudato” autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is “inlaudatus” est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio “inculpatum” facit. “Inculpatus” autem instar est absolutae virtutis; “inlaudatus” quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius “inamabilem” dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut “inlaudatum” kata steresin laudis, ita “inamabilem” kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo “inlaudatus” ita defenditur:{{pn|6.16|16}}“Laudare” significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor “laudari” dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}“Inlaudatus” autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod “tunicam squalentem auro” dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. “Squalere” enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id “squalere” dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium “squalor” appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam “squalor” de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}“Aut recte” inquiunt “imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.”{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: “numquam est igitur patri parendum, quae imperat”. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. {{pn|7.11|11}}Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium “aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia”, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: “aut neque honesta sunt neque turpia”. Quod si additur, non potest ita concludi: “numquam est igitur patri parendum”.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: “Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}“Nam praetermisit,” inquit “quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic” inquit “synlogismus nisi illo prius posito non potest.”{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. “Non” inquit “pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,” inquit “non dolentis”. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|10.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|10.2|2}}Id erat verbum “favisae Capitolinae”. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam “favisae” impedissent. {{pn|10.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur “favisae” dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos “thesauros” Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos “flavisas” dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|10.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et “favisas” esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|11.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|11.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|11.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|11.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|12.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: “Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.” {{pn|12.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|12.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|12.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|12.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|12.6|6}}“Nunc autem plerique” inquit “partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.”

===XIII.===
{{c|''“Liberos” in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|13.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve “liberos” multitudinis numero appellarunt. {{pn|13.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|13.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|13.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: “Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.”{{pn|13.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: “Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.”

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, “stitisses vadimonium” per “i” litteram dicit, non “stetisses”; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|14.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: “Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?” Recte ille quidem “stitisses” scripsit:{{pn|14.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores “e” scripto et per libros “stetisses” fecerunt, tamquam “stitisses” vanum et nihili verbum esset. {{pn|14.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant “stitisses” dictum a Catone, quoniam “sisteretur” vadimonium, non “staretur”.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.''}}
{{pn|15.1|1}}Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|15.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|15.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|15.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|15.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|15.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|15.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|15.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione''}}
{{pn|16.1|1}}Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|16.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|16.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|16.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|16.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: ““postuma”” inquit ““proles”” non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.”{{pn|16.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|16.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|16.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit “Quem tibi longaevo”. ““Longaevo”” inquit “non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. {{pn|16.9|9}}Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.”{{pn|16.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est “longum aevum”, aliud “perpetuum”, neque dii “longaevi” appellantur, sed “inmortales”.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|17.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius “in” et “con” praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in “sapiente” atque “felice”, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|17.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: “Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? “indoctus” dicimus brevi prima littera, “insanus” producta, “inhumanus” brevi, “infelix” longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in “sapiente” atque “felice”, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque “conposuit”, “consuevit”, “concrepuit”, “confecit”. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.”{{pn|17.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione “pro”, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|17.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo “fecit”, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem “in” et “con” praepositiones producantur. {{pn|17.5|5}}Nam “proficisci” et “profugere” et “profundere” et “profanum” et “profestum” correpte dicimus, “proferre” autem et “profligare” et “proficere” producte. {{pn|17.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero “con” particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|17.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: “faenoribus” inquiunt “copertus est”. {{pn|17.8|8}}Praeterea “coligatus” et “conexus” producte dicitur. {{pn|17.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea “n” littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|17.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est “cogo”; neque repugnat, quod “coegi” correpte dicimus:{{pn|17.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est “cogo”.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|18.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|18.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|18.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|18.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|18.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|18.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|18.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii “cynicas”, ipse appellat “Menippeas”. {{pn|18.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|18.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus “novi” inquit Diogenes “hominibus liberis imperare”. {{pn|18.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: “accipe” inquit “liberos meos, quibus imperes”. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''“Rescire” verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|19.1|1}}Verbum “rescire” observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut “rescribere”, “relegere”, “restituere” ... substituere dicimus, itidem dicimus “rescire”;{{pn|19.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie “rescire”. {{pn|19.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo “re” particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|19.4|4}}Aliter enim dictum esse “rescivi” aut “rescire” apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|19.5|5}}quamquam ipsum “scire” de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|19.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|19.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: “Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.”{{pn|19.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: “Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.”{{pn|19.9|9}}M. Cato in quarto originum: “Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: “mittam te, si vis, cum equitibus”. “Sero est”, inquit magister equitum “iam rescivere”.”
Quae volgo dicuntur “vivaria”, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur “vivaria,” id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.''}}
{{pn|20.1|1}}“Vivaria”, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit “leporaria” appellari. {{pn|20.2|2}}Verba Varronis subieci: “Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.”{{pn|20.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: “Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.”{{pn|20.4|4}}“Vivaria” autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae “leporaria” Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|20.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus “roboraria”, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos “vivaria” dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|20.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: “Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.”{{pn|20.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine “piscinas” nominaverunt. {{pn|20.8|8}}“Apiaria” quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|20.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: “Melissonas” inquit “ita facere oportet, quae quidam “mellaria” appellant.” Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos “septentriones” vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|21.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|21.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|21.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|21.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et “quin” inquam “vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos “septentriones” vocamus?{{pn|21.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod “septentriones” dicimus, significet, scire” inquam “id prolixius volo.”{{pn|21.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: “vulgus” inquit “grammaticorum “septentriones” a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|21.7|7}}“Triones” enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod “quinquatrus” dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, “atrus” nihil. {{pn|21.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui “triones” rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam “terriones”, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|21.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis “septentriones” appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|21.10|10}}Praeter hanc” inquit “opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae “triones” appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant “trigona”, id est triquetras figuras.” {{pn|21.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento “iapyge” deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|22.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|22.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino “iapyx” ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|22.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: “Satis” inquit “notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|22.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|22.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut “aequinoctialis” oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut “solstitialis”, quae sunt therinai tropai, aut “brumalis”, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|22.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut “aequinoctialis” aut “solstitialis” aut “brumalis”. {{pn|22.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur “eurus” ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|22.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis “subsolanus” cognominatur. {{pn|22.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine “aquilo”, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|22.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - “volturnum” Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|22.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: “aquilo”, “volturnus”, “eurus”, quorum medius eurus est. {{pn|22.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: “caurus”, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter “favonius”, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius “africus”, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|22.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|22.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine “auster”, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|22.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine “septentrionarius”, Graece aparktias appellatus. {{pn|22.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|22.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|22.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|22.19|19}}“Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|22.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, “circium” appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|22.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine “iapygem” dicunt. {{pn|22.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|22.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento “iapyge” ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo “iapygem” appellavit. {{pn|22.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|22.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille “atabulus”, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui “etesiae” et “prodromi” appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|22.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est” inquit “neque commodum.” {{pn|22.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|22.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, “circium” appellari, M. Cato in libris originum eum ventum “cercium” dicit, non “circium”. {{pn|22.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: “Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.” {{pn|22.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|22.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: “Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.” Considerandum igitur est, quid sit “secundo sole”.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|23.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|23.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|23.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|23.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|23.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|23.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|23.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|23.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|23.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|23.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
“quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?”
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|23.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|23.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|23.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|23.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|23.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|23.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|23.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|23.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|23.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|23.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|23.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|23.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|24.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|24.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|24.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|24.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|24.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|24.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|24.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|24.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|24.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
“lex Licinia” inquit “introducitur,
lux liquida haedo redditur”. {{pn|24.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|24.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset” ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|24.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|24.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|24.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|24.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|25.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|25.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine “proportionem” vocant. {{pn|25.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|25.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|25.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|25.6|6}}“Sicuti cum dicimus” inquit ““lupus lupi”, “probus probi” et “lepus leporis”, item “paro paravi” et “lavo lavi”, “pungo pupugi”, “tundo tutudi” et “pingo pinxi”. {{pn|25.7|7}}Cumque” inquit “a “ceno” et “prandeo” et “poto” et “cenatus sum” et “pransus sum” et “potus sum” dicamus, a “destringor” tamen et “extergeor” et “lavor” “destrinxi” et “extersi” et “lavi” dicimus. {{pn|25.8|8}}Item cum dicamus ab “Osco”, “Tusco”, “Graeco” “Osce”, “Tusce”, “Graece”, a “Gallo” tamen et “Mauro” “Gallice” et “Maurice” dicimus; item a “probus” “probe”, a “doctus” “docte”, sed a “rarus” non dicitur “rare”, sed alii “raro” dicunt, alii “rarenter”.”{{pn|25.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: ““Sentior”” inquit “nemo dicit et id per se nihil est, “adsentior” tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus “adsentio” in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.”{{pn|25.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|25.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color “spadix” cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}“plura” inquit “sunt” Favorinus “in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui “rufus” color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una “ruboris” appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et “igneum” aliquid dicit et “flammeum” et “sanguineum” et “croceum” et “ostrinum” et “aureum”. {{pn|26.6|6}}“Russus” enim color et “ruber” nihil a vocabulo “rufi” dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.”{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: “non infitias” inquit “imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, “russus” et “ruber”, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: “fulvus” enim et “flavus” et “rubidus” et “poeniceus” et “rutilus” et “luteus” et “spadix” appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam “poeniceus”, quem tu Graece phoinika dixisti, et “rutilus” et “spadix” poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}“Fulvus” autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus “fulvam aquilam” dicit et “iaspidem”, “fulvos galeros” et “fulvum aurum” et “arenam fulvam” et “fulvum leonem”, sic Q. Ennius in annalibus “aere fulvo” dixit. {{pn|26.12|12}}“Flavus” contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic “flaventes comae” et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio “flavae” dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam “flavam” dixit et “fulvum pulverem”. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}“Rubidus” autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, “luteus” contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,” inquit “mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam “glaucum”, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus “caesia” dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, “de colore caeli quasi caelia.”” {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: “absque te” inquit “uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur “caeruleum mare” cum “marmore flavo” convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris “flavom marmor” appellavit.”

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|27.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|27.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: “Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.”{{pn|27.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, “nonne” inquit “ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|27.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|27.5|5}}Quibus verbis” inquit “ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est” inquit “insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.”

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|28.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|28.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|28.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam “si deo, si deae” immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|28.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|28.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|28.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: “Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.”{{pn|28.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|29.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|29.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|29.3|3}}“Avicula” inquit “est parva, nomen est cassita. {{pn|29.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|29.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|29.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|29.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et “videsne” inquit “haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.” {{pn|29.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: “nam dominus” inquiunt “misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant”. {{pn|29.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: “si enim dominus” inquit “messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.”{{pn|29.10|10}}Die” inquit “postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|29.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: “amici isti magnam partem” inquit “cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?” Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|29.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: “vos modo” inquit “advertite, si modo quid denuo dicetur”. {{pn|29.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|29.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: “valeant” inquit “amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus”. {{pn|29.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: “tempus” inquit “est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur”. {{pn|29.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.”{{pn|29.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|29.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|29.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|29.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|30.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|30.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|30.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|30.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|30.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|30.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|30.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|30.8|8}}contra autem de borea, quem “aquilonem” nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|30.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|30.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|30.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=../Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=../Liber III
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>3jsgzrwyyfh1n295nukdtezrufatp3o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269580</id>
      <parentid>269551</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:25:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73759" sha1="m05flbbnn462ti7bstt1o257sjpx8r2" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber II
}}
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=../Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=../Liber III
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quo genere solitus sit philosophus Socrates exercere patientiam corporis; deque eiusdem viri temperantia.''}}
{{pn|1.1|1}}Inter labores voluntarios et exercitia corporis ad fortuitas patientiae vices firmandi id quoque accepimus Socraten facere insuevisse: {{pn|1.2|2}}stare solitus Socrates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis ortu ad solem alterum orientem inconivens, immobilis, isdem in vestigiis et ore atque oculis eundem in locum directis cogitabundus tamquam quodam secessu mentis atque animi facto a corpore. {{pn|1.3|3}}Quam rem cum Favorinus de fortitudine eius viri ut pleraque disserens attigisset: {{graeca|'' πολλάκις''}} inquit {{graeca|''ἐξ ἡλίου εἰς ἥλιον εἱστήκει ἀστραβέστερος τῶν πρέμνων''}}.

{{pn|1.4|4}}Temperantia quoque fuisse eum tanta traditum est, ut omnia fere vitae suae tempora valitudine inoffensa vixerit. {{pn|1.5|5}}In illius etiam pestilentiae vastitate, quae in belli Peloponnesiaci principis Atheniensium civitatem internecivo genere morbi depopulata est, is parcendi moderandique rationibus dicitur et a voluptatum labe cavisse et salubritates corporis retinuisse, ut nequaquam fuerit communi omnium cladi obnoxius.

===II.===
{{c|''Quae ratio observatioque officiorum esse debeat inter patres filiosque in discumbendo sedendoque atque id genus rebus domi forisque, si filii magistratus sint et patres privati; superque ea re Tauri philosophi dissertatio et exemplum ex historia Romana petitum.''}}
{{pn|2.1|1}}Ad philosophum Taurum Athenas visendi cognoscendique eius gratia venerat V. C., praeses Cretae provinciae, et cum eo simul eiusdem praesidis pater. {{pn|2.2|2}}Taurus sectatoribus commodum dimissis sedebat pro cubiculi sui foribus et cum assistentibus nobis sermocinabatur. {{pn|2.3|3}}Introivit provinciae praeses et cum eo pater;{{pn|2.4|4}}assurrexit placide Taurus et post mutuam salutationem resedit. {{pn|2.5|5}}Allata mox una sella est, quae in promptu erat, atque, dum aliae promebantur, apposita est. Invitavit Taurus patrem praesidis, uti sederet. {{pn|2.6|6}}Atque ille ait: “Sedeat hic potius, qui populi Romani magistratus est.”{{pn|2.7|7}}“Absque praeiudicio” inquit Taurus “tu interea sede, dum inspicimus quaerimusque, utrum conveniat tene potius sedere, qui pater es, an filium, qui magistratus est.”{{pn|2.8|8}}Et, cum pater assedisset appositumque esset aliud filio quoque eius sedile, verba super ea re Taurus facit cum summa, dii boni, honorum atque officiorum perpensatione. {{pn|2.9|9}}Eorum verborum sententia haec fuit: In publicis locis atque muneribus atque actionibus patrum iura cum filiorum, qui in magistratu sunt, potestatibus collata interquiescere paululum et conivere, sed cum extra rempublicam in domestica re atque vita sedeatur, ambuletur, in convivio quoque familiari discumbatur, tum inter filium magistratum et patrem privatum publicos honores cessare, naturales et genuinos exoriri. {{pn|2.10|10}}“Hoc igitur,” inquit “quod ad me venistis, quod colloquimur nunc, quod de officiis disceptamus, privata actio est. Itaque utere apud me his honoribus prius, quibus domi quoque vestrae te uti priorem decet.” {{pn|2.11|11}}Haec atque alia in eandem sententiam Taurus graviter simul et comiter disseruit. {{pn|2.12|12}}Quid autem super huiuscemodi patris atque filii officio apud Claudium legerimus, non esse ab re visum est, ut adscriberemus. {{pn|2.13|13}}Posuimus igitur verba ipsa Quadrigarii ex annali eius sexto transscripta: “Deinde facti consules Sempronius Gracchus iterum Q. Fabius Maximus, filius eius, qui priore anno erat consul. Ei consuli pater proconsul obviam in equo vehens venit neque descendere voluit, quod pater erat, et, quod inter eos sciebant maxima concordia convenire, lictores non ausi sunt descendere iubere. Vbi iuxta venit, tum consul ait: “quid postea?”; lictor ille, qui apparebat, cito intellexit, Maximum proconsulem descendere iussit. Fabius imperio paret et filium collaudavit, cum imperium, quod populi esset, retineret.”

===III.===
{{c|''Qua ratione verbis quibusdam vocabulisque veteres immiserint “h” litterae spiritum.''}}
{{pn|3.1|1}}“H” litteram sive illam spiritum magis quam litteram dici oportet, inserebant eam veteres nostri plerisque vocibus verborum firmandis roborandisque, ut sonus earum esset viridior vegetiorque; atque id videntur fecisse studio et exemplo linguae Atticae. {{pn|3.2|2}}Satis notum est Atticos hichthyn et hippon et multa itidem alia contra morem gentium Graeciae ceterarum inspirantis primae litterae dixisse. {{pn|3.3|3}}Sic “lachrumas”, sic “sepulchrum”, sic “ahenum”, sic “vehemens”, sic “incohare”, sic “helluari”, sic “halucinari”, sic “honera”, sic “honestum” dixerunt. {{pn|3.4|4}}In his enim verbis omnibus litterae seu spiritus istius nulla ratio visa est, nisi ut firmitas et vigor vocis quasi quibusdam nervis additis intenderetur. {{pn|3.5|5}}Sed quoniam “aheni” quoque exemplo usi sumus, venit nobis in memoriam Fidum Optatum, multi nominis Romae grammaticum, ostendisse mihi librum Aeneidos secundum mirandae vetustatis emptum in sigillariis viginti aureis, quem ipsius Vergili fuisse credebatur. In quo duo isti versus cum ita scripti forent:
vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrus
exsultat telis et luce coruscus aena,
additam supra vidimus “h” litteram et “ahena” factum. {{pn|3.6|6}}Sic in illo quoque Vergili versu in optimis libris scriptum invenimus: aut foliis undam trepidi despumat aheni.

===IV.===
{{c|''Quam ob causam Gavius Bassus genus quoddam iudicii “divinationem” appellari scripserit; et quam alii causam esse eiusdem vocabuli dixerint.''}}
{{pn|4.1|1}}Cum de constituendo accusatore quaeritur iudiciumque super ea re redditur, cuinam potissimum ex duobus pluribusve accusatio subscriptiove in reum permittatur, ea res atque iudicum cognitio “divinatio” appellatur. {{pn|4.2|2}}Id vocabulum quam ob causam ita factum sit, quaeri solet. {{pn|4.3|3}}Gavius Bassus in tertio librorum, quos de origine vocabulorum composuit: “divinatio” inquit “iudicium appellatur, quoniam divinet quodammodo iudex oportet, quam sententiam sese ferre par sit.”{{pn|4.4|4}}Nimis quidem est in verbis Gavi Bassi ratio inperfecta vel magis inops et ieiuna. {{pn|4.5|5}}Sed videtur tamen significare velle idcirco dici “divinationem”, quod in aliis quidem causis iudex ea, quae didicit quaeque argumentis vel testibus demonstrata sunt, sequi solet, in hac autem re, cum eligendus accusator est, parva admodum et exilia sunt, quibus moveri iudex possit, et propterea, quinam magis ad accusandum idoneus sit, quasi divinandum est. {{pn|4.6|6}}Hoc Bassus. Sed alii quidam “divinationem” esse appellatam putant, quoniam, cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque sint neque utra sine altera constare possit, in hoc tamen genere causae reus quidem iam est, sed accusator nondum est, et idcirco, quod adhuc usque deest et latet, divinatione supplendum est, quisnam sit accusator futurus.

===V.===
{{c|''Quam lepide signateque dixerit Favorinus philosophus, quid intersit inter Platonis et Lysiae orationem.''}}
{{pn|5.1|1}}Favorinus de Lysia et Platone solitus dicere est: “Si ex Platonis” inquit “oratione verbum aliquod demas mutesve atque id commodatissime facias, de elegantia tamen detraxeris; si ex Lysiae, de sententia.”

===VI.===
{{c|''Quibus verbis ignaviter et abiecte Vergilius usus esse dicatur; et quid his, qui improbe id dicunt, respondeatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Nonnulli grammatici aetatis superioris, in quibus est Cornutus Annaeus, haut sane indocti neque ignobiles, qui commentaria in Vergilium composuerunt, reprehendunt quasi incuriose et abiecte verbum positum in his versibus:
candida succinctam latrantibus inguina monstris
Dulichias vexasse rates et gurgite in alto
a! timidos nautas canibus lacerasse marinis. {{pn|6.2|2}}“Vexasse” enim putant verbum esse leve et tenuis ac parvi incommodi nec tantae atrocitati congruere, cum homines repente a belua immanissima rapti laniatique sint. {{pn|6.3|3}}Item aliud huiuscemodi reprehendunt:
quis aut Eurysthea durum
aut inlaudati nescit Busiridis aras?
“Inlaudati” parum idoneum esse verbum dicunt neque id satis esse ad faciendam scelerati hominis detestationem, qui, quod hospites omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus, sed detestatione exsecrationeque totius generis humani dignus esset. {{pn|6.4|4}}Item aliud verbum culpaverunt:
per tunicam squalentem auro latus haurit apertum,
tamquam si non convenerit dicere “auro squalentem”, quoniam nitoribus splendoribusque auri squaloris inluvies sit contraria. {{pn|6.5|5}}Sed de verbo “vexasse” ita responderi posse credo: “Vexasse” grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est “vehere”, in quo inest vis iam quaedam alieni arbitrii; non enim sui potens est, qui vehitur. “Vexare” autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiorest. Nam qui fertur et rapsatur atque huc atque illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur, sicuti “taxare” pressius crebriusque est quam “tangere”, unde id procul dubio inclinatum est, et “iactare” multo fusius largiusque est quam “iacere”, unde id verbum traductum est, et “quassare” quam “quatere” gravius violentiusque est. {{pn|6.6|6}}Non igitur, quia volgo dici solet “vexatum esse” quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit, conservata est. {{pn|6.7|7}}M. Catonis verba sunt ex oratione, quam de Achaeis scripsit: “Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret”; “vexatam” Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut saevitiae aut immanitatis genus reperiri queat, quod in eo tempore Italia non perpessa sit;{{pn|6.8|8}}M. Tullius IV. in Verrem: “Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, non ut ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.”{{pn|6.9|9}}De “inlaudato” autem duo videntur responderi posse. Vnum est eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus, quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid, quod laudari queat. Vnde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est:
pollaki gar kai moros aner mala kairion eipen. {{pn|6.10|10}}Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat, is “inlaudatus” est isque omnium pessimus deterrimusque est, sicuti omnis culpae privatio “inculpatum” facit. “Inculpatus” autem instar est absolutae virtutis; “inlaudatus” quoque igitur finis est extremae malitiae. {{pn|6.11|11}}Itaque Homerus non virtutibus appellandis, sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est:
to d'ouk akonte petesthen,
et item illud:
enth'ouk an brizonta idois Agamemnona dion,
oude kataptossont',oud'ouk ethelonta machesthai. {{pn|6.12|12}}Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Horos tou megethous ton hedonon pantos tou algountos hypexaireis. {{pn|6.13|13}}Eadem ratione idem Vergilius “inamabilem” dixit Stygiam paludem. {{pn|6.14|14}}Nam sicut “inlaudatum” kata steresin laudis, ita “inamabilem” kata amoris steresin detestatus est. {{pn|6.15|15}}Altero modo “inlaudatus” ita defenditur:{{pn|6.16|16}}“Laudare” significat prisca lingua nominare appellareque. Sic in actionibus civilibus auctor “laudari” dicitur, quod est nominari. {{pn|6.17|17}}“Inlaudatus” autem est, quasi inlaudabilis, qui neque mentione aut memoria ulla dignus neque umquam nominandus est, {{pn|6.18|18}}sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est, uti nomen eius, qui templum Dianae Ephesi incenderat, ne quis ullo in tempore nominaret. {{pn|6.19|19}}Tertium restat ex his, quae reprehensa sunt, quod “tunicam squalentem auro” dixit. {{pn|6.20|20}}Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. “Squalere” enim dictum a squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentium pisciumve coriis visuntur. {{pn|6.21|21}}Quam rem et alii et hic quidem poeta locis aliquot demonstrat:
quem pellis, inquit, ahenis
in plumam squamis auro conserta tegebat,
et alio loco: {{pn|6.22|22}}iamque adeo rutilum thoraca indutus ahenis horrebat squamis. {{pn|6.23|23}}Accius in Pelopidis ita scribit: eius serpentis squamae squalido auro et purpura pertextae. {{pn|6.24|24}}Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id “squalere” dicebatur. {{pn|6.25|25}}Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium “squalor” appellatur. Cuius significationis multo assiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam “squalor” de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit.

===VII.===
{{c|''De officio erga patres liberorum; deque ea re ex philosophiae libris, in quibus scriptum quaesitumque est, an omnibus patris iussis obsequendum sit.''}}
{{pn|7.1|1}}Quaeri solitum est in philosophorum disceptationibus, an semper inque omnibus iussis patri parendum sit. {{pn|7.2|2}}Super ea re Graeci nostrique, qui de officiis scripserunt, tres sententias esse, quae spectandae considerandaeque sint, tradiderunt easque subtilissime diiudicarunt. {{pn|7.3|3}}Earum una est: omnia, quae pater imperat, parendum;{{pn|7.4|4}}altera est: in quibusdam parendum, quibusdam non obsequendum;{{pn|7.5|5}}tertia est: nihil necessum esse patri obsequi et parere. {{pn|7.6|6}}Haec sententia quoniam primore aspectu nimis infamis est, super ea prius, quae dicta sunt, dicemus. {{pn|7.7|7}}“Aut recte” inquiunt “imperat pater aut perperam. Si recte imperat, non, quia imperat, parendum, sed quoniam id fieri ius est, faciendum est; si perperam, nequaquam scilicet faciendum, quod fieri non oportet.”{{pn|7.8|8}}Deinde ita concludunt: “numquam est igitur patri parendum, quae imperat”. {{pn|7.9|9}}Set neque istam sententiam probari accepimus - argutiola quippe haec, sicuti mox ostendemus,{{pn|7.10|10}}frivola et inanis est, neque autem illa, quam primo in loco diximus, vera et proba videri potest omnia esse, quae pater iusserit, parendum. {{pn|7.11|11}}Quid enim si proditionem patriae, si matris necem, si alia quaedam imperabit turpia aut impia?{{pn|7.12|12}}Media igitur sententia optima atque tutissima visa est quaedam esse parendum, quaedam non obsequendum. {{pn|7.13|13}}Sed ea tamen, quae obsequi non oportet, leniter et verecunde ac sine detestatione nimia sineque obprobratione acerba reprehensionis declinanda sensim et relinquenda esse dicunt quam respuenda. {{pn|7.14|14}}Conclusio vero illa, qua colligitur, sicuti supra dictum est, nihil patri parendum, inperfecta est refutarique ac dilui sic potest:{{pn|7.15|15}}Omnia, quae in rebus humanis fiunt, ita ut docti censuerunt, aut honesta sunt aut turpia. {{pn|7.16|16}}Quae sua vi recta aut honesta sunt, ut fidem colere, patriam defendere, ut amicos diligere, ea fieri oportet, sive imperet pater sive non imperet;{{pn|7.17|17}}sed quae his contraria quaeque turpia, omnino iniqua sunt, ea ne si imperet quidem. {{pn|7.18|18}}Quae vero in medio sunt et a Graecis tum mesa, tum adiaphora appellantur, ut in militiam ire, rus colere, honores capessere, causas defendere, uxorem ducere, ut iussum proficisci, ut accersitum venire, quoniam et haec et his similia per sese ipsa neque honesta sunt neque turpia, sed, proinde ut a nobis aguntur, ita ipsis actionibus aut probanda fiunt aut reprehendenda: propterea in eiusmodi omnium rerum generibus patri parendum esse censent, veluti si uxorem ducere imperet aut causas pro reis dicere. {{pn|7.19|19}}Quod enim utrumque in genere ipso per sese neque honestum neque turpe est, idcirco, si pater iubeat, obsequendum est. {{pn|7.20|20}}Sed enim si imperet uxorem ducere infamem, propudiosam, criminosam aut pro reo Catilina aliquo aut Tubulo aut P. Clodio causam dicere, non scilicet parendum, quoniam accedente aliquo turpitudinis numero desinunt esse per sese haec media atque indifferentia. {{pn|7.21|21}}Non ergo integra est propositio dicentium “aut honesta sunt, quae imperat pater, aut turpia”, neque hygies et nominon diezeugmenon videri potest. {{pn|7.22|22}}Deest enim diiunctioni isti tertium: “aut neque honesta sunt neque turpia”. Quod si additur, non potest ita concludi: “numquam est igitur patri parendum”.

===VIII.===
{{c|''Quod parum aequa reprehensio Epicuri a Plutarcho facta sit in synlogismi disciplina.''}}
{{pn|8.1|1}}Plutarchus secundo librorum, quos de Homero composuit, inperfecte atque praepostere atque inscite synlogismo esse usum Epicurum dicit verbaque ipsa Epicuri ponit: “Ho thanatos ouden pros hemas; to gar dialythen anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.2|2}}“Nam praetermisit,” inquit “quod in prima parte sumere debuit, ton thanaton einai psyches kai somatos dialysin,{{pn|8.3|3}}tunc deinde eodem ipso, quod omiserat, quasi posito concessoque ad confirmandum aliud utitur. {{pn|8.4|4}}Progredi autem hic” inquit “synlogismus nisi illo prius posito non potest.”{{pn|8.5|5}}Vere hoc quidem Plutarchus de forma atque ordine synlogismi scripsit. Nam si, ut in disciplinis traditur, ita colligere et ratiocinari velis, sic dici oportet: ho thanatos psyches kai somatos dialysis; to de dialythein anaisthetei; to de anaisthetoun ouden pros hemas. {{pn|8.6|6}}Sed Epicurus, cuiusmodi homost, non inscitia videtur partem istam synlogismi praetermisisse,{{pn|8.7|7}}neque id ei negotium fuit synlogismum tamquam in scolis philosophorum cum suis numeris omnibus et cum suis finibus dicere, sed profecto, quia separatio animi et corporis in morte evidens est, non est ratus necessariam esse eius admonitionem, quod omnibus prosus erat obvium. {{pn|8.8|8}}Sicuti etiam, quod coniunctionem synlogismi non in fine posuit, set in principio: nam id quoque non inperite factum quis non videt?{{pn|8.9|9}}Aput Platonem quoque multis in locis reperias synlogismos repudiato conversoque ordine isto, qui in docendo traditur, cum eleganti quadam reprehensionis contemptione positos esse.

===IX.===
{{c|''Quod idem Plutarchus evidenti calumnia verbum ab Epicuro dictum insectatus sit.''}}
{{pn|9.1|1}}In eodem libro idem Plutarchus eundem Epicurum reprehendit, quod verbo usus sit parum proprio et alienae significationis. {{pn|9.2|2}}Ita enim scripsit Epicurus: Horos tou megethous ton hedonon he pantos tou algountos hypexaireis. “Non” inquit “pantos tou algountos, sed pantos tou algeinou dicere oportuit;{{pn|9.3|3}}detractio enim significanda est doloris,” inquit “non dolentis”. {{pn|9.4|4}}Nimis minute ac prope etiam subfrigide Plutarchus in Epicuro accusando lexitherei. {{pn|9.5|5}}Has enim curas vocum verborumque elegantias non modo non sectatur Epicurus, sed etiam insectatur.

===X.===
{{c|''Quid sint favisae Capitolinae; et quid super eo verbo M. Varro Servio Sulpicio quaerenti rescripserit.''}}
{{pn|10.1|1}}Servius Sulpicius, iuris civilis auctor, vir bene litteratus, scripsit ad M. Varronem rogavitque, ut rescriberet, quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. {{pn|10.2|2}}Id erat verbum “favisae Capitolinae”. Varro rescripsit in memoria sibi esse, quod Q. Catulus curator restituendi Capitolii dixisset voluisse se aream Capitolinam deprimere, ut pluribus gradibus in aedem conscenderetur suggestusque pro fastigii magnitudine altior fieret, sed facere id non quisse, quoniam “favisae” impedissent. {{pn|10.3|3}}Id esse cellas quasdam et cisternas, quae in area sub terra essent, ubi reponi solerent signa vetera, quae ex eo templo collapsa essent, et alia quaedam religiosa e donis consecratis. Ac deinde eadem epistula negat quidem se in litteris invenisse, cur “favisae” dictae sint, sed Q. Valerium Soranum solitum dicere ait, quos “thesauros” Graeco nomine appellaremus, priscos Latinos “flavisas” dixisse, quod in eos non rude aes argentumque, sed flata signataque pecunia conderetur. {{pn|10.4|4}}Coniectare igitur se detractam esse ex eo verbo secundam litteram et “favisas” esse dictas cellas quasdam et specus, quibus aeditui Capitolii uterentur ad custodiendas res veteres religiosas.

===XI.===
{{c|''De Sicinio Dentato egregio bellatore multa memoratu digna.''}}
{{pn|11.1|1}}L. Sicinium Dentatum, qui tribunus plebi fuit Sp. Tarpeio A. Aternio consulibus, scriptum est in libris annalibus plus, quam credi debeat, strenuum bellatorem fuisse nomenque ei factum ob ingentem fortitudinem appellatumque esse Achillem Romanum. {{pn|11.2|2}}Is pugnasse in hostem dicitur centum et viginti proeliis, cicatricem aversam nullam, adversas quinque et quadraginta tulisse, coronis donatus esse aureis octo, obsidionali una, muralibus tribus, civicis quattuordecim, torquibus tribus et octoginta, armillis plus centum sexaginta, hastis duodeviginti; phaleris item donatus est quinquies viciesque;{{pn|11.3|3}}spolia militaria habuit multiiuga, in his provocatoria pleraque;{{pn|11.4|4}}triumphavit cum imperatoribus suis triumphos novem.

===XII.===
{{c|''Considerata perpensaque lex quaedam Solonis speciem habens primorem iniquae iniustaeque legis, sed ad usum et emolumentum salubritatis penitus reperta.''}}
{{pn|12.1|1}}In legibus Solonis illis antiquissimis, quae Athenis axibus ligneis incisae sunt quasque latas ab eo Athenienses, ut sempiternae manerent, poenis et religionibus sanxerunt, legem esse Aristoteles refert scriptam ad hanc sententiam: “Si ob discordiam dissensionemque seditio atque discessio populi in duas partes fiet et ob eam causam irritatis animis utrimque arma capientur pugnabiturque, tum qui in eo tempore in eoque casu civilis discordiae non alterutrae parti sese adiunxerit, sed solitarius separatusque a communi malo civitatis secesserit, is domo, patria fortunisque omnibus careto, exul extorrisque esto.” {{pn|12.2|2}}Cum hanc legem Solonis singulari sapientia praediti legissemus, tenuit nos gravis quaedam in principio admiratio requirentes, quam ob causam dignos esse poena existimaverit, qui se procul a seditione et civili pugna removissent. {{pn|12.3|3}}Tum, qui penitus atque alte usum ac sententiam legis introspexerat, non ad augendam, sed ad desinendam seditionem legem hanc esse dicebat. Et res prorsum se sic habent. {{pn|12.4|4}}Nam si boni omnes, qui in principio coercendae seditioni impares fuerint, populum percitum et amentem non deseruerint, ad alterutram partem dividi sese adiunxerint, tum eveniet, ut cum socii partis seorsum utriusque fuerint eaeque partes ab his, ut maioris auctoritatis viris, temperari ac regi coeperint, concordia per eos potissimum restitui conciliarique possit, dum et suos, apud quos sunt, regunt atque mitificant et adversarios sanatos magis cupiunt quam perditos. {{pn|12.5|5}}Hoc idem Favorinus philosophus inter fratres quoque aut amicos dissidentis oportere fieri censebat, ut qui in medio sunt utriusque partis benivoli, si in concordia adnitenda parum auctoritatis quasi ambigui amici habuerint, tum alteri in alteram partem discedant ac per id meritum viam sibi ad utriusque concordiam muniant. {{pn|12.6|6}}“Nunc autem plerique” inquit “partis utriusque amici, quasi probe faciant, duos litigantes destituunt et relinquunt deduntque eos advocatis malivolis aut avaris, qui lites animasque eorum inflamment aut odii studio aut lucri.”

===XIII.===
{{c|''“Liberos” in multitudinis numero etiam unum filium filiamve veteres dixisse.''}}
{{pn|13.1|1}}Antiqui oratores historiaeque aut carminum scriptores etiam unum filium filiamve “liberos” multitudinis numero appellarunt. {{pn|13.2|2}}Idque nos, cum in complurium veterum libris scriptum aliquotiens adverterimus, nunc quoque in libro Sempronii Asellionis rerum gestarunt quinto ita esse positum offendimus. {{pn|13.3|3}}Is Asellio sub P. Scipione Africano tribunus militum ad Numantiam fuit resque eas, quibus gerendis ipse interfuit, conscripsit. {{pn|13.4|4}}Eius verba de Tiberio Graccho tribuno pl., quo in tempore interfectus in Capitolio est, haec sunt: “Nam Gracchus domo cum proficiscebatur, numquam minus terna aut quaterna milia hominum sequebantur.”{{pn|13.5|5}}Atque inde infra de eodem Graccho ita scripsit: “Orare coepit id quidem, ut se defenderent liberosque suos; eum, quem virile secus tum in eo tempore habebat, produci iussit populoque commendavit prope flens.”

===XIV.===
{{c|''Quod M. Cato in libro, qui inscriptus est contra Tiberium exulem, “stitisses vadimonium” per “i” litteram dicit, non “stetisses”; eiusque verbi ratio reddita.''}}
{{pn|14.1|1}}In libro vetere M. Catonis, qui inscribitur contra Tiberium exulem, scriptum sic erat: “Quid si vadimonium capite obvoluto stitisses?” Recte ille quidem “stitisses” scripsit:{{pn|14.2|2}}sed falsa et audax ... emendatores “e” scripto et per libros “stetisses” fecerunt, tamquam “stitisses” vanum et nihili verbum esset. {{pn|14.3|3}}Quin potius ipsi nequam et nihili sunt, qui ignorant “stitisses” dictum a Catone, quoniam “sisteretur” vadimonium, non “staretur”.
Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.

===XV.===
{{c|''Quod antiquitus aetati senectae potissimum habiti sint ampli honores; et cur postea ad maritos et ad patres idem isti honores delati sint; atque ibi de capite quaedam legis Iuliae septimo.''}}
{{pn|15.1|1}}Apud antiquissimos Romanorum neque generi neque pecuniae praestantior honos tribui quam aetati solitus, maioresque natu a minoribus colebantur ad deum prope et parentum vicem atque omni in loco inque omni specie honoris priores potioresque habiti. {{pn|15.2|2}}A convivio quoque, ut scriptum in antiquitatibus est, seniores a iunioribus domum deducebantur, eumque morem accepisse Romanos a Lacedaemoniis traditum est, apud quos Lycurgi legibus maior omnium rerum honos aetati maiori habebatur. {{pn|15.3|3}}Sed postquam suboles civitati necessaria visa est et ad prolem populi frequentandam praemiis atque invitamentis usus fuit, tum antelati quibusdam in rebus qui uxorem quique liberos haberent senioribus neque liberos neque uxores habentibus. {{pn|15.4|4}}Sicuti kapite VII. legis Iuliae priori ex consulibus fasces sumendi potestas fit, non qui pluris annos natus est, sed qui pluris liberos quam collega aut in sua potestate habet aut bello amisit. {{pn|15.5|5}}Sed si par utrique numerus liberorum est, maritus aut qui in numero maritorum est, praefertur;{{pn|15.6|6}}si vero ambo et mariti et patres totidem liberorum sunt, tum ille pristinus honos instauratur et qui maior natu est, prior fasces sumit. {{pn|15.7|7}}Super his autem, qui aut caelibes ambo sunt et parem numerum filiorum habent aut mariti sunt et liberos non habent, nihil scriptum in lege de aetate est. {{pn|15.8|8}}Solitos tamen audio, qui lege potiores essent, fasces primi mensis collegis concedere aut longe aetate prioribus aut nobilioribus multo aut secundum consulatum ineuntibus.
Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione.

===XVI.===
{{c|''Quod Caesellius Vindex a Sulpicio Apollinari reprehensus est in sensus Vergiliani enarratione''}}
{{pn|16.1|1}}Vergilii versus sunt e libro sexto:
ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxima sorte tenet lucis loca. Primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis regem regumque parentem:
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. {{pn|16.2|2}}Videbantur haec nequaquam convenire:
tua postuma proles,
et:
quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis. {{pn|16.3|3}}Nam si hic Silvius, ita ut in omnium ferme annalium monumentis scriptum est, post patris mortem natus est ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua ratione subiectum est: quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis?{{pn|16.4|4}}Haec enim verba significare videri possunt Aenea vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. {{pn|16.5|5}}Itaque hanc sententiam esse verborum istorum Caesellius opinatus in commentario lectionum antiquarum: ““postuma”” inquit ““proles”” non eum significat, qui patre mortuo, sed qui postremo loco natus est, sicuti Silvius, qui Aenea iam sene tardo seroque partu est editus.”{{pn|16.6|6}}Sed huius historiae auctorem idoneum nullum nominat;{{pn|16.7|7}}Silvium autem post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderunt. {{pn|16.8|8}}Idcirco Apollinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium reprehendit, hoc quoque eius quasi erratum animadvertit errorisque istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit “Quem tibi longaevo”. ““Longaevo”” inquit “non seni significat - hoc enim est contra historiae fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immortalique facto. {{pn|16.9|9}}Anchises enim, qui haec ad filium dicit, sciebat eum, cum hominum vita discessisset, immortalem atque indigetem futurum et longo perpetuoque aevo potiturum.”{{pn|16.10|10}}Hoc sane Apollinaris argute. Sed aliud tamen est “longum aevum”, aliud “perpetuum”, neque dii “longaevi” appellantur, sed “inmortales”.

===XVII.===
{{c|''Cuiusmodi esse naturam quarundam praepositionum M. Cicero animadverterit; disceptatumque ibi super eo ipso, quod Cicero observaverat.''}}
{{pn|17.1|1}}Observate curioseque animadvertit M. Tullius “in” et “con” praepositiones verbis aut vocabulis praepositas tunc produci atque protendi, cum litterae sequerentur, quae primae sunt in “sapiente” atque “felice”, in aliis autem omnibus correpte pronuntiari. {{pn|17.2|2}}Verba Ciceronis haec sunt: “Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? “indoctus” dicimus brevi prima littera, “insanus” producta, “inhumanus” brevi, “infelix” longa et, ne multis, quibus in verbis hae primae litterae sunt, quae in “sapiente” atque “felice”, producte dicuntur, in ceteris omnibus breviter; itemque “conposuit”, “consuevit”, “concrepuit”, “confecit”. Consule veritatem, reprehendet; refer ad auris, probabunt; quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.”{{pn|17.3|3}}Manifesta quidem ratio suavitatis est in his vocibus, de quibus Cicero locutus est. Sed quid dicemus de praepositione “pro”, quae, cum produci et corripi soleat, observationem hanc tamen M. Tullii aspernata est?{{pn|17.4|4}}Non enim semper producitur, cum sequitur ea littera, quae prima est in verbo “fecit”, quam Cicero hanc habere vim significat, ut propter eam rem “in” et “con” praepositiones producantur. {{pn|17.5|5}}Nam “proficisci” et “profugere” et “profundere” et “profanum” et “profestum” correpte dicimus, “proferre” autem et “profligare” et “proficere” producte. {{pn|17.6|6}}Cur igitur ea littera, quam Cicero productionis causam facere observavit, non in omnibus consimilibus eandem vim aut rationis aut suavitatis tenet, sed aliam vocem produci facit, aliam corripi? Neque vero “con” particula tum solum producitur, cum ea littera, de qua Cicero dixit, insequitur. {{pn|17.7|7}}Nam et Cato et Sallustius: “faenoribus” inquiunt “copertus est”. {{pn|17.8|8}}Praeterea “coligatus” et “conexus” producte dicitur. {{pn|17.9|9}}Sed tamen videri potest in his, quae posui, ob eam causam particula haec produci, quoniam eliditur ex ea “n” littera: nam detrimentum litterae productione syllabae compensatur. {{pn|17.10|10}}Quod quidem etiam in eo servatur, quod est “cogo”; neque repugnat, quod “coegi” correpte dicimus:{{pn|17.11|11}}non enim salva id analogiai dicitur a verbo, quod est “cogo”.

===XVIII.===
{{c|''Quod Phaedon Socraticus servus fuit; quodque item alii complusculi servitutem servierunt.''}}
{{pn|18.1|1}}Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni per fuit familiaris. {{pn|18.2|2}}Eius nomini Plato librum illum divinum de immortalitate animae dedit. {{pn|18.3|3}}Is Phaedon servus fuit forma atque ingenio liberali et, ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. {{pn|18.4|4}}Eum Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis. {{pn|18.5|5}}Atque is postea philosophus inlustris fuit, sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. {{pn|18.6|6}}Alii quoque non pauci servi fuerunt, qui post philosophi clari exstiterunt. {{pn|18.7|7}}Ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii “cynicas”, ipse appellat “Menippeas”. {{pn|18.8|8}}Sed et Theophrasti Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici servus, qui Persaeus vocatus est, et Epicuri, cui Mys nomen fuit, philosophi non incelebres vixerunt. {{pn|18.9|9}}Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit. Sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Korinthios, ecquid artificii novisset, percontatus “novi” inquit Diogenes “hominibus liberis imperare”. {{pn|18.10|10}}Tum Xeniades responsum eius demiratus emit et manu emisit filiosque suos ei tradens: “accipe” inquit “liberos meos, quibus imperes”. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria, quam ut scribi quasi oblitteratum debuerit.

===XIX.===
{{c|''“Rescire” verbum quid sit; et quam habeat veram atque propriam significationem.''}}
{{pn|19.1|1}}Verbum “rescire” observavimus vim habere propriam quandam, non ex communi significatione ceterorum verborum, quibus eadem praepositio imponitur; neque ut “rescribere”, “relegere”, “restituere” ... substituere dicimus, itidem dicimus “rescire”;{{pn|19.2|2}}nam qui factum aliquod occultius aut inopinatum insperatumque cognoscit, is dicitur proprie “rescire”. {{pn|19.3|3}}Cur autem in hoc uno verbo “re” particula huius sententiae vim habeat, equidem adhuc quaero. {{pn|19.4|4}}Aliter enim dictum esse “rescivi” aut “rescire” apud eos, qui diligenter locuti sunt, nondum invenimus, quam super is rebus, quae aut consulto consilio latuerint aut contra spem opinionemve usu venerint,{{pn|19.5|5}}quamquam ipsum “scire” de omnibus communiter rebus dicatur vel adversis vel prosperis vel insperatis vel exspectatis. {{pn|19.6|6}}Naevius in Triphallo ita scripsit:
si umquam quicquam filium rescivero
argentum amoris causa sumpse mutuum,
extemplo illo te ducam, ubi non despuas. {{pn|19.7|7}}Claudius Quadrigarius in primo annali: “Ea Lucani ubi resciverunt sibi per fallacias verba data esse.”{{pn|19.8|8}}Item Quadrigarius in eodem libro in re tristi et inopinata verbo isto ita utitur: “Id ubi rescierunt propinqui obsidum, quos Pontio traditos supra demonstravimus, eorum parentes cum propinquis capillo passo in viam provolarunt.”{{pn|19.9|9}}M. Cato in quarto originum: “Deinde dictator iubet postridie magistrum equitum arcessi: “mittam te, si vis, cum equitibus”. “Sero est”, inquit magister equitum “iam rescivere”.”
Quae volgo dicuntur “vivaria”, id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris de re rustica dixerit.

===XX.===
{{c|''Quae volgo dicuntur “vivaria,” id vocabulum veteres non dixisse; et quid pro eo P. Scipio in oratione ad populum, quid postea M. Varro in libris De Re Rustica dixerit.''}}
{{pn|20.1|1}}“Vivaria”, quae nunc dicuntur saepta quaedam loca, in quibus ferae vivae pascuntur, M. Varro in libro de re rustica III. dicit “leporaria” appellari. {{pn|20.2|2}}Verba Varronis subieci: “Villaticae pastionis genera sunt tria, ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo, non ea, quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, adficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascuntur.”{{pn|20.3|3}}Is item infra eodem in libro ita scribit: “Cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri multi fuere.”{{pn|20.4|4}}“Vivaria” autem quae nunc vulgus dicit, quos paradeisous Graeci appellant, quae “leporaria” Varro dicit, haut usquam memini apud vetustiores scriptum. {{pn|20.5|5}}Sed quod apud Scipionem omnium aetatis suae purissime locutum legimus “roboraria”, aliquot Romae doctos viros dicere audivi id significare, quod nos “vivaria” dicimus, appellataque esse a tabulis roboreis, quibus saepta essent; quod genus saeptorum vidimus in Italia locis plerisque. {{pn|20.6|6}}Verba ex oratione eius contra Claudium Asellum quinta haec sunt: “Vbi agros optime cultos atque villas expolitissimas vidisset, in his regionibus excelsissimo loco grumam statuere aiebat; inde corrigere viam, aliis per vineas medias, aliis per roborarium atque piscinam, aliis per villam.”{{pn|20.7|7}}Lacus vero aut stagna piscibus vivis coercendis clausa suo atque proprio nomine “piscinas” nominaverunt. {{pn|20.8|8}}“Apiaria” quoque vulgus dicit loca, in quibus siti sunt alvei apum; sed neminem ferme, qui incorrupte locuti sunt, aut scripsisse memini aut dixisse. {{pn|20.9|9}}M. autem Varro in libro de re rustica tertio: “Melissonas” inquit “ita facere oportet, quae quidam “mellaria” appellant.” Sed hoc verbum, quo Varro usus est, Graecum est; nam melissones ita dicuntur, ut ampelones et daphnones.

===XXI.===
{{c|''Super eo sidere, quod Graeci hamaxan, nos “septentriones” vocamus; ac de utriusque vocabuli ratione et origine.''}}
{{pn|21.1|1}}Ab Aegina in Piraeum complusculi earundem disciplinarum sectatores Graeci Romanique homines eadem in navi tramittebamus. {{pn|21.2|2}}Nox fuit et clemens mare et anni aestas caelumque liquide serenum. Sedebamus ergo in puppi simul universi et lucentia sidera considerabamus. {{pn|21.3|3}}Tum, qui eodem in numero Graecas res eruditi erant, quid hamaxa esset, et quaenam maior et quae minor, cur ita appellata et quam in partem procedentis noctis spatio moveretur et quamobrem Homerus solam eam non occidere dicat, tum et quaedam alia, scite ista omnia ac perite disserebant. {{pn|21.4|4}}Hic ego ad nostros iuvenes convertor et “quin” inquam “vos opici dicitis mihi, quare, quod hamaxan Graeci vocant, nos “septentriones” vocamus?{{pn|21.5|5}}non enim satis est, quod septem stellas videmus, sed quid hoc totum, quod “septentriones” dicimus, significet, scire” inquam “id prolixius volo.”{{pn|21.6|6}}Tum quispiam ex his, qui se ad litteras memoriasque veteres dediderat: “vulgus” inquit “grammaticorum “septentriones” a solo numero stellarum dictum putat. {{pn|21.7|7}}“Triones” enim per sese nihil significare aiunt, sed vocabuli esse supplementum; sicut in eo, quod “quinquatrus” dicamus, quinque ab Idibus dierum numerus sit, “atrus” nihil. {{pn|21.8|8}}Sed ego quidem cum L. Aelio et M. Varrone sentio, qui “triones” rustico vocabulo boves appellatos scribunt quasi quosdam “terriones”, hoc est arandae colendaeque terrae idoneos. {{pn|21.9|9}}Itaque hoc sidus, quod a figura posituraque ipsa, quia simile plaustri videtur, antiqui Graecorum hamaxan dixerunt, nostri quoque veteres a bubus iunctis “septentriones” appellarunt, id est septem stellas, ex quibus quasi iuncti triones figurantur. {{pn|21.10|10}}Praeter hanc” inquit “opinionem id quoque Varro addit dubitare sese, an propterea magis hae septem stellae “triones” appellatae sint, quia ita sunt sitae, ut ternae stellae proximae quaeque inter sese faciant “trigona”, id est triquetras figuras.” {{pn|21.11|11}}Ex his duabus rationibus, quas ille dixit, quod posterius est, subtilius elegantiusque est visum. Intuentibus enim nobis in illud ita propemodum res erat, ut forma esse triquetra videretur.

===XXII.===
{{c|''De vento “iapyge” deque aliorum ventorum vocabulis regionibusque accepta ex Favorini sermonibus.''}}
{{pn|22.1|1}}Apud mensam Favorini in convivio familiari legi solitum erat aut vetus carmen melici poetae aut historia partim Graecae linguae, alias Latinae. {{pn|22.2|2}}Legebatur ergo ibi tunc in carmine Latino “iapyx” ventus quaesitumque est, quis hic ventus et quibus ex locis spiraret et quae tam infrequentis vocabuli ratio esset; atque etiam petebamus, ut super ceterorum nominibus regionibusque docere nos ipse vellet, quia vulgo neque de appellationibus eorum neque de finibus neque de numero conveniret. {{pn|22.3|3}}Tum Favorinus ita fibulatus est: “Satis” inquit “notum est limites regionesque esse caeli quattuor: exortum, occasum, meridiem, septentriones. {{pn|22.4|4}}Exortus et occasus mobilia et varia sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant et manent. {{pn|22.5|5}}Oritur enim sol non indidem semper, sed aut “aequinoctialis” oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur isemerinos, aut “solstitialis”, quae sunt therinai tropai, aut “brumalis”, quae sunt cheimerinai tropai. {{pn|22.6|6}}Item cadit sol non in eundem semper locum. Fit enim similiter occasus eius aut “aequinoctialis” aut “solstitialis” aut “brumalis”. {{pn|22.7|7}}Qui ventus igitur ab oriente verno, id est aequinoctiali, venit, nominatur “eurus” ficto vocabulo, ut isti etymologikai aiunt, ho apo tes eous rheon. {{pn|22.8|8}}Is alio quoque a Graecis nomine apheliotes, Romanis nauticis “subsolanus” cognominatur. {{pn|22.9|9}}Sed qui ab aestiva et solstitiali orientis meta venit, Latine “aquilo”, boreas Graece dicitur, eumque propterea quidam dicunt ab Homero aithregeneten appellatum; boream autem putant dictum apo tes boes, quoniam sit violenti flatus et sonori. {{pn|22.10|10}}Tertius ventus, qui ab oriente hiberno spirat - “volturnum” Romani vocant, eum plerique Graeci mixto nomine, quod inter notum et eurum sit, euronoton appellant. {{pn|22.11|11}}Hi sunt igitur tres venti orientales: “aquilo”, “volturnus”, “eurus”, quorum medius eurus est. {{pn|22.12|12}}His oppositi et contrarii sunt alii tres occidui: “caurus”, quem solent Graeci appellare argesten: is adversus aquilonem flat; item alter “favonius”, qui Graece zephyros vocatur: is adversus eurum flat; tertius “africus”, qui Graece lips: is adversus volturnum facit. {{pn|22.13|13}}Hae duae regiones caeli orientis occidentisque inter sese adversae sex habere ventos videntur. {{pn|22.14|14}}Meridies autem, quoniam certo atque fixo limite est, unum meridialem ventum habet: is Latine “auster”, Graece notos nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; notis enim Graece umor nominatur. {{pn|22.15|15}}Septentriones autem habent ob eandem causam unum. Is obiectus derectusque in austrum, Latine “septentrionarius”, Graece aparktias appellatus. {{pn|22.16|16}}Ex his octo ventis alii quattuor ventos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos quattuor ventos noverit: eurum, austrum, aquilonem,{{pn|22.17|17}}favonium, a quattuor caeli partibus, quas quasi primas nominavimus, oriente scilicet atque occidente latioribus atque simplicibus, non tripertitis. {{pn|22.18|18}}Partim autem sunt, qui pro octo duodecim faciant tertios quattuor in media loca inserentes circum meridiem et septentriones eadem ratione, qua secundi quattuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentemque. {{pn|22.19|19}}“Sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium ventorum, quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locorum vocabulis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum vocabulum acciderat. {{pn|22.20|20}}Nostri namque Galli ventum ex sua terra flantem, quem saevissimum patiuntur, “circium” appellant a turbine, opinor, eius ac vertigine; {{pn|22.21|21}}ex Iapygias ipsius orae proficiscentem quasi sinibus Apuli eodem, quo ipsi sunt, nomine “iapygem” dicunt. {{pn|22.22|22}}Eum esse propemodum caurum existimo; nam et est occidentalis et videtur exadversum eurum flare. {{pn|22.23|23}}Itaque Vergilius Cleopatram e navali proelio in Aegyptum fugientem vento “iapyge” ferri ait, ecum quoque Apulum eodem, quo ventum, vocabulo “iapygem” appellavit. {{pn|22.24|24}}Est etiam ventus nomine kaikias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes non procul propellat, sed ut ad sese vocet, ex quo versum istum proverbialem factum ait:
helkon eph'hauton hoste kaikias nephos. {{pn|22.25|25}}Praeter hos autem, quos dixi, sunt alii plurifariam venti commenticii et suae quisque regionis indigenae, ut est Horatianus quoque ille “atabulus”, quos ipsos quoque exsecuturus fui; addidissemque eos, qui “etesiae” et “prodromi” appellitantur, qui certo tempore anni, cum canis oritur, ex alia atque alia parte caeli spirant, rationesque omnium vocabulorum, quoniam plus paulo adbibi, effutissem, nisi multa iam prosus omnibus vobis reticentibus verba fecissem, quasi fieret a me akroasis epideiktike. {{pn|22.26|26}}In convivio autem frequenti loqui solum unum neque honestum est” inquit “neque commodum.” {{pn|22.27|27}}Haec nobis Favorinus in eo, quo dixi, tempore apud mensam suam summa cum elegantia verborum totiusque sermonis comitate atque gratia denarravit. {{pn|22.28|28}}Sed quod ait ventum, qui ex terra Gallia flaret, “circium” appellari, M. Cato in libris originum eum ventum “cercium” dicit, non “circium”. {{pn|22.29|29}}Nam cum de Hispanis scriberet, qui citra Hiberum colunt, verba haec posuit: “Set in his regionibus ferrariae, argentifodinae pulcherrimae, mons ex sale mero magnus; quantum demas, tantum adcrescit. Ventus cercius, cum loquare, buccam implet, armatum hominem, plaustrum oneratum percellit.” {{pn|22.30|30}}Quod supra autem dixi etesias ex alia atque alia parte caeli flare, haut scio an secutus opinionem multorum temere dixerim. {{pn|22.31|31}}P. enim Nigidii in secundo librorum, quos de vento composuit, verba haec sunt: “Et etesiai et austri anniversarii secundo sole flant.” Considerandum igitur est, quid sit “secundo sole”.

===XXIII.===
{{c|''Consultatio diiudicatioque locorum facta ex comoedia Menandri et Caecilii, quae Plocium inscripta est.''}}
{{pn|23.1|1}}Comoedias lectitamus nostrorum poetarum sumptas ac versas de Graecis Menandro aut Posidippo aut Apollodoro aut Alexide et quibusdam item aliis comicis. {{pn|23.2|2}}Neque, cum legimus eas, nimium sane displicent, quin lepide quoque et venuste scriptae videantur, prorsus ut melius posse fieri nihil censeas. {{pn|23.3|3}}Sed enim si conferas et componas Graeca ipsa, unde illa venerunt, ac singula considerate atque apte iunctis et alternis lectionibus committas, oppido quam iacere atque sordere incipiunt, quae Latina sunt; ita Graecarum, quas aemulari nequiverunt, facetiis atque luminibus obsolescunt. {{pn|23.4|4}}Nuper adeo usus huius rei nobis venit. {{pn|23.5|5}}Caecili Plocium legebamus; hautquaquam mihi et, qui aderant, displicebat. {{pn|23.6|6}}Libitum et Menandri quoque Plocium legere, a quo istam comoediam verterat. {{pn|23.7|7}}Sed enim postquam in manus Menander venit, a principio statim, di boni, quantum stupere atque frigere quantumque mutare a Menandro Caecilius visus est! Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio existimata sunt. {{pn|23.8|8}}Accesserat dehinc lectio ad eum locum, in quo maritus senex super uxore divite atque deformi querebatur, quod ancillam suam, non inscito puellam ministerio et facie haut inliberali, coactus erat venundare suspectam uxori quasi paelicem. Nihil dicam ego, quantum differat; versus utrimque eximi iussi et aliis ad iudicium faciundum exponi. {{pn|23.9|9}}Menander sic:
ep'amphotera nyn hepikleros he kale
mellei katheudesein. Kateirgastai mega
kai periboeton ergon; ek tes oikias
exebale ten lypousan, hen ebouleto,
hin'apobleposin pantes eis to Krobyles
prosopon ei t'eugnostos ous'eme gyne
despoina. Kai ten opsin, hen ektesato
onos en pithekois touto de to legomenon
estin. Siopan boulomai ten nykta ten
pollon kakon archegon. Oimoi Krobylen
labein em'ei kai deka talanta ...
ten rhin'echousin pecheos; eit'esti to
phryagma pos hypostaton? ma ton Dia
ton Olympion kai ten Athenan, oudamos.
Paidiskrion therapeutikon de kai logou
tachion apagesth'hode. Tis ar'an eisagoi?{{pn|23.10|10}}Caecilius autem sic:
is demum miser est, qui aerumnam suam nescit occultare
ferre: ita me uxor forma et factis facit, si taceam, tamen indicium.
Quae nisi dotem, omnia, quae nolis, habet: qui sapiet, de me discet,
qui quasi ad hostes captus liber servio salva urbe atque arce.
Quae mihi, quidquid placet, eo privatu vim me servatum.
Dum ego eius mortem inhio, egomet vivo mortuus inter vivos.
Ea me clam se cum mea ancilla ait consuetum, id me arguit,
ita plorando, orando, instando atque obiurgando me obtudit,
eam uti venderem; nunc credo inter suas
aequalis et cognatas sermonem serit:
“quis vestrarum fuit integra aetatula,
quae hoc idem a viro
impetrarit suo, quod ego anus modo
effeci, paelice ut meum privarem virum?”
haec erunt concilia hodie, differor sermone miser. {{pn|23.11|11}}Praeter venustatem autem rerum atque verborum in duobus libris nequaquam parem in hoc equidem soleo animum attendere, quod, quae Menander praeclare et apposite et facete scripsit, ea Caecilius, ne qua potuit quidem, conatus est enarrare, sed quasi minime probanda praetermisit et alia nescio qua mimica inculcavit et illud Menandri de vita hominum media sumptum, simplex et verum et delectabile, nescio quo pacto omisit. {{pn|23.12|12}}Idem enim ille maritus senex cum altero sene vicino colloquens et uxoris locupletis superbiam deprecans haec ait:
A. Echo d'epikleron Lamian; ouk eireka soi
tout'? eit'ar'ouchi? kyrian tes oikias
kai ton agron kai panton ant'ekeines
echomen. B. Apollon, hos chaleton. A. Chalepotaton.
Hapasi d'argalea 'stin, ouk emoi monoi,
«ioi poly mallon, thygatri. B. Pragm'amachon legeis.
A. Eu oida. {{pn|23.13|13}}Caecilius vero hoc in loco ridiculus magis, quam personae isti, quam tractabat, aptus atque conveniens videri maluit. Sic enim haec corrupit:
A. Sed tua morosane uxor, quaeso, est? B. Va! rogas?
A. Qui tandem? B. Taedet mentionis, quae mihi,
ubi domum adveni, adsedi, extemplo savium
dat ieiuna anima. A. Nil peccat de savio:
ut devomas, vult, quod foris potaveris. {{pn|23.14|14}}Quid de illo loco in utraque comoedia posito existimari debeat, manifestum est, cuius loci haec ferme sententia:{{pn|23.15|15}}Filia hominis pauperis in pervigilio vitiata est. {{pn|23.16|16}}Ea res clam patrem fuit, et habebatur pro virgine. {{pn|23.17|17}}Ex eo vitio gravida mensibus exactis parturit. {{pn|23.18|18}}Servus bonae frugi, cum pro foribus domus staret et propinquare partum erili filiae atque omnino vitium esse oblatum ignoraret, gemitum et ploratum audit puellae in puerperio enitentis: timet, irascitur, suspicatur, miseretur, dolet. {{pn|23.19|19}}Hi omnes motus eius affectionesque animi in Graeca quidem comoedia mirabiliter acres et illustres, apud Caecilium autem pigra istaec omnia et a rerum dignitate atque gratia vacua sunt. {{pn|23.20|20}}Post, ubi idem servus percontando, quod acciderat repperit, has aput Menandrum voces facit:
o tris kakodaimon, hostis on penes gamei
kai paidopoiei. Hos alogistos est'aner,
hos mete phylaken ton anankaion echei,
met',an atychesei eis ta koina tou biou,
epamphiesai dynaito touto chremasin,
all'en akalyptoi kai talaiporoi bioi
cheimazomenos zei ton men aniairon echon
to meros hapanton, ton d'agathon ouden meros.
Hyper gar henos algon hapantas noutheto. {{pn|23.21|21}}Ad horum autem sinceritatem veritatemque verborum an adspiraverit Caecilius, consideremus. Versus sunt hi Caecili trunca quaedam ex Menandro dicentis et consarcinantis verba tragici tumoris:
is demum infortunatus est homo,
pauper qui educit in egestatem liberos,
cui fortuna et res ut est continuo patet.
Nam opulento famam facile occultat factio. {{pn|23.22|22}}Itaque, ut supra dixi, cum haec Caecilii seorsum lego, neutiquam videntur ingrata ignavaque, cum autem Graeca comparo et contendo, non puto Caecilium sequi debuisse, quod assequi nequiret.

===XXIV.===
{{c|''De vetere parsimonia; deque antiquis legibus sumptuariis.''}}
{{pn|24.1|1}}Parsimonia apud veteres Romanos et victus atque cenarum tenuitas non domestica solum observatione ac disciplina, sed publica quoque animadversione legumque complurium sanctionibus custodita est. {{pn|24.2|2}}Legi adeo nuper in Capitonis Atei coniectaneis senatus decretum vetus C. Fannio et M. Valerio Messala consulibus factum, in quo iubentur principes civitatis, qui ludis Megalensibus antiquo ritu mutitarent, id est mutua inter sese dominia agitarent, iurare apud consules verbis conceptis non amplius in singulas cenas sumptus esse facturos, quam centenos vicenosque aeris praeter olus et far et vinum, neque vino alienigena, sed patriae usuros neque argenti in convivio plus pondo quam libras centum inlaturos. {{pn|24.3|3}}Sed post id senatus consultum lex Fannia lata est, quae ludis Romanis, item ludis plebeis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies centenos aeris insumi concessit decemque aliis diebus in singulis mensibus tricenos, ceteris autem diebus omnibus denos. {{pn|24.4|4}}Hanc Lucilius poeta legem significat, cum dicit:
Fanni centussis misellus. {{pn|24.5|5}}In quo erraverunt quidam commentariorum in Lucilium scriptores, quod putaverunt Fannia lege perpetuos in omne dierum genus centenos aeris statutos. {{pn|24.6|6}}Centum enim aeris Fannius constituit, sicuti supra dixi, festis quibusdam diebus eosque ipsos dies nominavit, aliorum autem dierum omnium in singulos dies sumptum inclusit intra aeris alias tricenos, alias denos. {{pn|24.7|7}}Lex deinde Licinia rogata est, quae cum certis diebus, sicuti Fannia, centenos acris inpendi permisisset, nuptiis ducenos indulsit ceterisque diebus statuit aeris tricenos; cum et carnis autem et salsamenti certa pondera in singulos dies constituisset, quidquid esset tamen e terra, vite, arbore, promisce atque indefinite largita est. {{pn|24.8|8}}Huius legis Laevius poeta meminit in Erotopaegniis. {{pn|24.9|9}}Verba Laevii haec sunt, quibus significat haedum, qui ad epulas fuerat adlatus, dimissum cenamque ita, ut lex Licinia sanxisset, pomis oleribusque instructam:
“lex Licinia” inquit “introducitur,
lux liquida haedo redditur”. {{pn|24.10|10}}Lucilius quoque legis istius meminit in his verbis:
legem vitemus Licini. {{pn|24.11|11}}Postea L. Sulla dictator, cum legibus istis situ atque senio oblitteratis plerique in patrimoniis amplis helluarentur et familiam pecuniamque suam prandiorum conviviorumque gurgitibus proluissent, legem ad populum tulit, qua cautum est, ut Kalendis, Idibus, Nonis diebusque ludorum et feriis quibusdam sollemnibus sestertios trecenos in cenam insumere ius potestasque esset” ceteris autem diebus omnibus non amplius tricenos. {{pn|24.12|12}}Praeter has leges Aemiliam quoque legem invenimus, qua lege non sumptus cenarum, sed ciborum genus et modus praefinitus est. {{pn|24.13|13}}Lex deinde Antia praeter sumptum acris id etiam sanxit, ut qui magistratus esset magistratumve capturus esset, ne quo ad cenam, nisi ad certas personas, itaret. {{pn|24.14|14}}Postrema lex Iulia ad populum pervenit Caesare Augusto imperante, qua profestis quidem diebus ducenti finiuntur, Kalendis, Idibus, Nonis et aliis quibusdam festis trecenti, nuptiis autem et repotiis sestertii mille. {{pn|24.15|15}}Esse etiam dicit Capito Ateius edictum - divine Augusti an Tiberii Caesaris non satis commemini, quo edicto per dierum varias sollemnitates a trecentis sestertiis adusque duo sestertia sumptus cenarum propagatus est, ut his saltem finibus luxuriae effervescentis aestus coerceretur.

===XXV.===
{{c|''Quid Graeci analogian, quid contra anomalian vocent.''}}
{{pn|25.1|1}}In Latino sermone, sicut in Graeco, alii analogian sequendam putaverunt, alii anomalian. {{pn|25.2|2}}Analogia est similium similis declinatio, quam quidam Latine “proportionem” vocant. {{pn|25.3|3}}Anomalia est inaequalitas declinationum consuetudinem sequens. {{pn|25.4|4}}Duo autem Graeci grammatici illustres Aristarchus et Crates summa ope, ille analogian, hic anomalian defensitavit. {{pn|25.5|5}}M. Varronis liber ad Ciceronem de lingua Latina octavus nullam esse observationem similium docet inque omnibus paene verbis consuetudinem dominari ostendit:{{pn|25.6|6}}“Sicuti cum dicimus” inquit ““lupus lupi”, “probus probi” et “lepus leporis”, item “paro paravi” et “lavo lavi”, “pungo pupugi”, “tundo tutudi” et “pingo pinxi”. {{pn|25.7|7}}Cumque” inquit “a “ceno” et “prandeo” et “poto” et “cenatus sum” et “pransus sum” et “potus sum” dicamus, a “destringor” tamen et “extergeor” et “lavor” “destrinxi” et “extersi” et “lavi” dicimus. {{pn|25.8|8}}Item cum dicamus ab “Osco”, “Tusco”, “Graeco” “Osce”, “Tusce”, “Graece”, a “Gallo” tamen et “Mauro” “Gallice” et “Maurice” dicimus; item a “probus” “probe”, a “doctus” “docte”, sed a “rarus” non dicitur “rare”, sed alii “raro” dicunt, alii “rarenter”.”{{pn|25.9|9}}Inde M. Varro in eodem libro: ““Sentior”” inquit “nemo dicit et id per se nihil est, “adsentior” tamen fere omnes dicunt. Sisenna unus “adsentio” in senatu dicebat et eum postea multi secuti, neque tamen vincere consuetudinem potuerunt.”{{pn|25.10|10}}Sed idem Varro in aliis libris multa pro analogiai tuenda scripsit. {{pn|25.11|11}}Sunt igitur ii tamquam loci quidam communes contra analogian dicere et item rursum pro analogiai.

===XXVI.===
{{c|''Sermones M. Frontonis et Favorini philosophi de generibus colorum vocabulisque eorum Graecis et Latinis; atque inibi color “spadix” cuiusmodi sit.''}}
{{pn|26.1|1}}Favorinus philosophus, cum ad M. Frontonem consularem pedibus aegrum visum iret, voluit me quoque ad eum secum ire. {{pn|26.2|2}}Ac deinde, cum ibi aput Frontonem plerisque viris doctis praesentibus sermones de coloribus vocabulisque eorum agitarentur, quod multiplex colorum facies, appellationes autem incertae et exiguae forent,{{pn|26.3|3}}“plura” inquit “sunt” Favorinus “in sensibus oculorum quam in verbis vocibusque colorum discrimina. {{pn|26.4|4}}Nam ut alias eorum inconcinnitates omittamus, simplices isti rufus et viridis colores singula quidem vocabula, multas autem species differentis habent. {{pn|26.5|5}}Atque eam vocum inopiam in lingua magis Latina video, quam in Graeca. Quippe qui “rufus” color a rubore quidem appellatus est, sed cum aliter rubeat ignis, aliter sanguis, aliter ostrum, aliter crocum, aliter aurum, has singulas rufi varietates Latina oratio singulis propriisque vocabulis non demonstrat omniaque ista significat una “ruboris” appellatione, cum ex ipsis rebus vocabula colorum mutuatur et “igneum” aliquid dicit et “flammeum” et “sanguineum” et “croceum” et “ostrinum” et “aureum”. {{pn|26.6|6}}“Russus” enim color et “ruber” nihil a vocabulo “rufi” dinoscuntur neque proprietates eius omnes declarant, xanthos autem et erythros et pyrrhos et «irros et phoinix habere quasdam distantias coloris rufi videntur vel augentes eum vel remittentes vel mixta quadam specie temperantes.”{{pn|26.7|7}}Tum Fronto ad Favorinum: “non infitias” inquit “imus, quin lingua Graeca, quam tu videre elegisse, prolixior fusiorque sit quam nostra; sed in his tamen coloribus, quibus modo dixisti, denominandis non proinde inopes sumus, ut tibi videmur. {{pn|26.8|8}}Non enim haec sunt sola vocabula rufum colorem demonstrantia, quae tu modo dixisti, “russus” et “ruber”, sed alia quoque habemus plura, quam quae dicta abs te Graeca sunt: “fulvus” enim et “flavus” et “rubidus” et “poeniceus” et “rutilus” et “luteus” et “spadix” appellationes sunt rufi coloris aut acuentes eum quasi incendentes aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut virenti sensim albo illuminantes. {{pn|26.9|9}}Nam “poeniceus”, quem tu Graece phoinika dixisti, et “rutilus” et “spadix” poenicei synonymos, qui factus e Graeco noster est, exuberantiam splendoremque significant ruboris, quales sunt fructus palmae arboris non admodum sole incocti, unde spadici et poeniceo nomen est:{{pn|26.10|10}}spadika enim Dorici vocant avulsum e palma termitem cum fructu. {{pn|26.11|11}}“Fulvus” autem videtur de rufo atque viridi mixtus in aliis plus viridis, in aliis plus rufi liabere. Sic poeta verborum diligentissimus “fulvam aquilam” dicit et “iaspidem”, “fulvos galeros” et “fulvum aurum” et “arenam fulvam” et “fulvum leonem”, sic Q. Ennius in annalibus “aere fulvo” dixit. {{pn|26.12|12}}“Flavus” contra videtur e viridi et rufo et albo concretus: sic “flaventes comae” et, quod mirari quosdam video, frondes olearum a Vergilio “flavae” dicuntur, sic multo ante Pacuvius aquam “flavam” dixit et “fulvum pulverem”. {{pn|26.13|13}}Cuius versus, quoniam sunt iucundissimi, libens commemini:
cedo tuum pedem mi, lymphis flavis fulvum ut
pulverem manibus isdem, quibus Vlixi saepe permulsi,
abluam lassitudinemque minuam manuum mollitudine. {{pn|26.14|14}}“Rubidus” autem est rufus atrior et nigrore multo inustus, “luteus” contra rufus color est dilutior;{{pn|26.15|15}}inde ei nomen quoque esse factum videtur. {{pn|26.16|16}}Non igitur,” inquit “mi Favorine, species rufi coloris plures aput Graecos, quam aput nos nominantur. {{pn|26.17|17}}Sed ne viridis quidem color pluribus a vobis vocabulis dicitur, {{pn|26.18|18}}neque non potuit Vergilius colorem equi significare viridem volens caerulum magis dicere ecum quam “glaucum”, sed maluit verbo uti notiore Graccho, quam inusitato Latino. {{pn|26.19|19}}Nostris autem veteribus “caesia” dicta est, quae a Graecis glaukopis, ut Nigidius ait, “de colore caeli quasi caelia.”” {{pn|26.20|20}}Postquam haec Fronto dixit, tum Favorinus scientiam rerum uberem verborumque eius elegantiam exosculatus: “absque te” inquit “uno forsitan lingua profecto Graeca longe anteisset; sed tu, mi Fronto, quod in versu Homerico est, id facis: Kai ny ken e parelassas e ampheriston ethekas. {{pn|26.21|21}}Sed cum omnia libens audivi, quae peritissime dixisti, tum maxime, quod varietatem flavi coloris enarrasti fecistique, ut intellegerem verba illa ex annali quarto decimo Ennii amoenissima, quae minime intellegebam: verrunt extemplo placidum mare: marmore flavo caeruleum spumat mare conferta rate pulsum; {{pn|26.22|22}}non enim videbatur “caeruleum mare” cum “marmore flavo” convenire. {{pn|26.23|23}}Sed cum sit, ita ut dixisti, flavus color e viridi et albo mixtus, pulcherrime prorsus spumas virentis maris “flavom marmor” appellavit.”

===XXVII.===
{{c|''Quid T. Castricius existimarit super Sallustii verbis et Demosthenis, quibus alter Philippum descripsit, alter Sertorium.''}}
{{pn|27.1|1}}Verba sunt haec gravia atque illustria de rege Philippo Demosthenis: Heoron d'auton ton Philippon, pros hon en hemin ho agon, hyper arches kai dynasteias ton ophthalmon ekkekommenon, ten klein kateagota, ten cheira, to skelos peperomenon, pan ho ti bouletheie meros e tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon, hoste toi loipoi meta times kai doxes zen. {{pn|27.2|2}}Haec aemulari volens Sallustius de Sertorio duce in historiis ita scripsit: “Magna gloria tribunus militum in Hispania T. Didio imperante, magno usui bello Marsico paratu militum et armorum fuit, multaque tum ductu eius iussuque patrata primo per ignobilitatem, deinde per invidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostentabat aliquot adversis cicatricibus et effosso oculo. Quin ille dehonestamento corporis maxime laetabatur neque illis anxius, quia reliqua gloriosius retinebat.”{{pn|27.3|3}}De utriusque his verbis T. Castricius cum iudicaret, “nonne” inquit “ultra naturae humanae modum est dehonestamento corporis laetari? siquidem laetitia dicitur exsultatio quaedam animi gaudio efferventior eventu rerum expetitarum. {{pn|27.4|4}}Quanto illud sinceriusque et humanis magis condicionibus conveniens: pan ho ti an bouletheie meros he tyche tou somatos parelesthai, touto proiemenon. {{pn|27.5|5}}Quibus verbis” inquit “ostenditur Philippus non, ut Sertorius, corporis dehonestamento laetus, quod est” inquit “insolens et inmodicum, sed prae studio laudis et honoris iacturarum damnorumque corporis contemptor, qui singulos artus suos fortunae prodigendos daret quaestu atque compendio gloriarum.”

===XXVIII.===
{{c|''Non esse compertum, cui deo rem divinam fieri oporteat, cum terra movet.''}}
{{pn|28.1|1}}Quaenam esse causa videatur, quamobrem terrae tremores fiant, non modo his communibus hominum sensibus opinionibusque incompertum, sed ne inter physicas quidem philosophias satis constitit, ventorumne vi accidant specus hiatusque terrae subeuntium an aquarum subter in terrarum cavis undantium pulsibus fluctibusque, ita uti videntur existimasse antiquissimi Graecorum, qui Neptunum seisichthona appellaverunt, an cuius aliae rei causa alteriusve dei vi ac numine, nondum etiam, sicuti diximus, pro certo creditum. {{pn|28.2|2}}Propterea veteres Romani cum in omnibus aliis vitae officiis tum in constituendis religionibus atque in dis inmortalibus animadvertendis castissimi cautissimique, ubi terram movisse senserant nuntiatumve erat, ferias eius rei causa edicto imperabant, sed dei nomen, ita uti solet, cui servari ferias oporteret, statuere et edicere quiescebant, ne alium pro alio nominando falsa religione populum alligarent. {{pn|28.3|3}}Eas ferias si quis polluisset piaculoque ob hanc rem opus esset, hostiam “si deo, si deae” immolabant, idque ita ex decreto pontificum observatum esse M. Varro dicit, quoniam, et qua vi et per quem deorum dearumve terra tremeret, incertum esset. {{pn|28.4|4}}Sed de lunae solisque defectionibus non minus in eius rei causa reperienda sese exercuerunt. {{pn|28.5|5}}Quippe M. Cato, vir in cognoscendis rebus multi studii, incerta tamen et incuriose super ea re opinatus est. {{pn|28.6|6}}Verba Catonis ex originum quarto haec sunt: “Non lubet scribere, quod in tabula apud pontificem maximum est, quotiens annona cara, quotiens lunae aut solis lumine caligo aut quid obstiterit.”{{pn|28.7|7}}Vsque adeo parvi fecit rationes veras solis et lunae deficientium vel scire vel dicere.

===XXIX.===
{{c|''Apologus Aesopi Phrygis memoratu non inutilis.''}}
{{pn|29.1|1}}Aesopus ille e Phrygia fabulator haut inmerito sapiens existimatus est, cum, quae utilia monitu suasuque erant, non severe neque imperiose praecepit et censuit, ut philosophis mos est, sed festivos delectabilesque apologos commentus res salubriter ac prospicienter animadversas in mentes animosque hominum cum audiendi quadam inlecebra induit. {{pn|29.2|2}}Velut haec eius fabula de aviculae nidulo lepide atque iucunde promonet spem fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, set in semetipso habendam. {{pn|29.3|3}}“Avicula” inquit “est parva, nomen est cassita. {{pn|29.4|4}}Habitat nidulaturque in segetibus id ferme temporis, ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. {{pn|29.5|5}}Ea cassita in sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis flavescentibus pulli etiam tunc involucres erant. {{pn|29.6|6}}Dum igitur ipsa iret cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret dicereturve, animadverterent idque uti sibi, ubi redisset, nuntiarem. {{pn|29.7|7}}Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et “videsne” inquit “haec ematuruisse et manus iam postulare? idcirco die crastini, ubi primum diluculabit, fac amicos eas et roges, veniant operamque mutuam dent et messim hanc nobis adiuvent.” {{pn|29.8|8}}Haec ubi ille dixit, et discessit. Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi, trepiduli circumstrepere orareque matrem, ut iam statim properet inque alium locum sese asportet: “nam dominus” inquiunt “misit, qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant”. {{pn|29.9|9}}Mater iubet eos otioso animo esse: “si enim dominus” inquit “messim ad amicos reicit, crastino seges non metetur neque necessum est, hodie uti vos auferam.”{{pn|29.10|10}}Die” inquit “postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur. Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. {{pn|29.11|11}}Tum ille rursum sum ad filium: “amici isti magnam partem” inquit “cessatores sunt. Quin potius imus et cognatos adfinesque nostros oramus, ut assint creas temperi ad metendum?” Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. {{pn|29.12|12}}Mater hortatur, ut tum quoque sine metu ac sine cura sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam esse obsequibiles ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim dicto oboediant: “vos modo” inquit “advertite, si modo quid denuo dicetur”. {{pn|29.13|13}}Alia luce orta avis in pastum profecta est. Cognati et adfines operam, quam dare rogati sunt, supersederunt. {{pn|29.14|14}}Ad postremum igitur dominus filio: “valeant” inquit “amici cum propinquis. Afferes primo luci falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram, et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus”. {{pn|29.15|15}}Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: “tempus” inquit “est cedendi et abeundi; fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur, cuia res est, non in alio, unde petitur”. {{pn|29.16|16}}Atque ita cassita nidum migravit, seges a domino demessa est.”{{pn|29.17|17}}Haec quidem est Aesopi fabula de amicorum et propinquorum quorum levi plerumque et inani fiducia. {{pn|29.18|18}}Sed quid aliud sanctiores libri philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur, alia autem omnia, quae extra nos extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris neque pro nobis ducamus? {{pn|29.19|19}}Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit. {{pn|29.20|20}}Quorum duo postremi isti sunt, quos habere cordi et memoriae operae pretium esse hercle puto:
hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm:
ne quid exspectes amicos, quod tute agere possies.

===XXX.===
{{c|''Quid observatum sit in undarum motibus, quae in mari alio atque alio modo fiunt austris flantibus aquilonibusque.''}}
{{pn|30.1|1}}Hoc saepenumero in undarum motu, quas aquilones venti quique ex eadem caeli regione aer fluit, faciunt ... in mari austri atque africi. {{pn|30.2|2}}Nam fluctus, qui flante aquilone maximi et creberrimi excitantur, simul ac ventus posuit, sternuntur et conflaccescunt et mox fluctus esse desinunt. {{pn|30.3|3}}At non idem fit flante austro vel africo; quibus iam nihil spirantibus undae tamen factae diutius tument, et a vento quidem iamdudum tranquilla sunt, sed mare est etiam atque etiam undabundum. {{pn|30.4|4}}Eius rei causa esse haec coniectatur, quod venti a septentrionibus ex altiore caeli parte in mare incidentes deorsum in aquarum profunda quasi praecipites deferuntur undasque faciunt non prorsus inpulsas, sed imitus commotas, quae tantisper erutae volvuntur, dum illius infusi desuper spiritus vis manet. {{pn|30.5|5}}Austri vero et africi ad meridianum orbis circulum et ad partem axis infimam depressi inferiores et humiles per suprema aequoris euntes protrudunt magis fluctus quam eruunt, et idcirco non desuper laesae, sed propulsae in adversum aquae etiam desistente flatu retinent aliquantisper de pristino pulsu impetum. {{pn|30.6|6}}Id autem ipsum, quod dicimus, ex illis quoque Homericis versibus, si quis non incuriose legat, adminiculari potest. {{pn|30.7|7}}Nam de austri flatibus ita scripsit:
entha notos mega kyma poti skaion rhion othei,{{pn|30.8|8}}contra autem de borea, quem “aquilonem” nos appellamus, alio dicit modo:
kai borees aithregenetes mega kyma kylindon. {{pn|30.9|9}}Ab aquilonibus enim, qui alti supernique sunt, fluctus excitatos quasi per prona volvi dicit, ab austris autem, his qui humiliores sunt, maiore vi quadam propelli sursum atque subici. {{pn|30.10|10}}Id enim significat verbum otheiut alio in loco: laan ano otheske poti lopon. {{pn|30.11|11}}Id quoque a peritissimis rerum philosophis observatum est austris spirantibus mare fieri glaucum et caeruleum, aquilonibus obscurius atriusque. Cuius rei causam, cum Aristotelis libros problematorum praecerperemus, notavi.
{{Liber
|Ante=Liber I
|AnteNomen=../Liber I
|Post=Liber III
|PostNomen=../Liber III
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>m05flbbnn462ti7bstt1o257sjpx8r2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Noctes Atticae/Liber III</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6369</id>
    <revision>
      <id>269552</id>
      <parentid>86666</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:40:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43863" sha1="exswqpxsa0blwuj22xjg86d116egyjd" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=
|SubTitulus=
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
Quaesitum atque tractatum, quam ob causam Sallustius avaritiam dixerit non animum modo virilem, sed corpus quoque ipsum effeminare. 1 Hieme iam decedente apud balneas Titias in area subcalido sole cum Favorino philosopho ambulabamus, atque ibi inter ambulandum legebatur Catilina Sallustii, quem in manu amici conspectum legi iusserat. 2 Cumque haec verba ex eo libro lecta essent: &quot;Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit; ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur&quot;, tum Favorinus me aspiciens &quot;quo&quot; inquit &quot;pacto corpus hominis avaritia effeminat? 3 quid enim istuc sit, quod animum virilem ab ea effeminari dixit, videor ferme assequi; set quonam modo corpus quoque hominis effeminet, nondum reperio.&quot; 4 &quot;Et ego&quot; inquam &quot;longe iamdiu in eo ipse quaerendo fui ac, nisi tu occupasses, ultro te hoc rogassem.&quot; 5 Vix ego haec dixeram cunctabundus, atque inibi quispiam de sectatoribus Favorini, qui videbatur esse in litteris veterator, &quot;Valerium&quot; inquit &quot;Probum audivi hoc dicere: usum esse Sallustium circumlocutione quadam poetica et, cum dicere vellet hominem avaritia corrumpi, corpus et animum dixisse, quae duae res hominem demonstrarent; namque homo ex animo et corpore est.&quot; 6 &quot;Numquam,&quot; inquit Favorinus &quot;quod equidem scio, tam inportuna tamque audaci argutia fuit noster Probus, ut Sallustium, vel subtilissimum brevitatis artificem, periphrasis poetarum facere diceret.&quot; 7 Erat tum nobiscum in eodem ambulacro homo quispiam sane doctus. 8 Is quoque a Favorino rogatus, ecquid haberet super ea re dicere, huiuscemodi verbis usus est: 9 &quot;Quorum&quot; inquit &quot;avaritia mentem tenuit et corrupit quique sese quaerundae undique pecuniae dediderunt, eos plerosque tali genere vitae occupatos videmus, ut sicuti alia in his omnia prae pecunia, ita labor quoque virilis exercendique corporis studium relictui sit. 10 Negotiis enim se plerumque umbraticis et sellulariis quaestibus intentos habent, in quibus omnis eorum vigor animi corporisque elanguescit et, quod Sallustius ait, &quot;effeminatur&quot;.&quot; 11 Tum Favorinus legi denuo verba eadem Sallustii iubet atque, ubi lecta sunt, &quot;quid igitur&quot; inquit &quot;dicimus, quod multos videre est pecuniae cupidos et eosdem tamen corpore esse vegeto ac valenti?&quot; 12 Tum ille ita respondit non hercle inscite. &quot;Quisquis&quot; inquit &quot;est pecuniae cupiens et corpore tamen est bene habito ac strenuo, aliarum quoque rerum vel studio vel exercitio eum teneri necessum est atque in sese colendo non aeque esse parcum. 13 Nam si avaritia sola summa omnes hominis partes affectionesque occupet et si ad incuriam usque corporis grassetur, ut per illam unam neque virtutis neque virium neque corporis neque animi cura adsit, tum denique id vere dici potest effeminando esse et animo et corpori, qui neque sese neque aliud curent, nisi pecuniam.&quot; 14 Tum Favorinus: &quot;aut hoc,&quot; inquit &quot;quod dixisti, probabile est, aut Sallustius odio avaritiae plus, quam oportuit, eam criminatus est.&quot;

===II.===
Quemnam esse natalem diem M. Varro dicat, qui ante noctis horam sextam postve eam nati sunt; atque de temporibus terminisque dierum, qui civiles nominantur et usquequaque gentium varie observantur; et praeterea quid Q. Mucius scripserit super ea muliere, quae a marito non iure se usurpavisset, quod rationem civilis anni non habuerit. 1 Quaeri solitum est, qui noctis hora tertia quartave sive qua alia nati sunt, uter dies natalis haberi appellarique debeat, isne, quem nox ea consecuta est, an qui dies noctem consecutus est. 2 M. Varro in libro rerum humanarum, quem de diebus scripsit: &quot;homines&quot;, inquit &quot;qui inde a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis viginti quattuor nati sunt, uno die nati dicuntur.&quot; 3 Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit, is ei dies natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra vero, qui in sex noctis horis posterioribus nascatur, eo die videri natum, qui post eam noctem diluxerit. 4 Athenienses autem aliter observare idem Varro in eodem libro scripsit eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere. 5 Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius diei nomine appellare; 6 multos vero in terra Vmbria unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem; &quot;quod quidem&quot; inquit &quot;nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiarum et qui est post Kalendas dies ante horam eius diei sextam.&quot; 7 Populum autem Romanum ita, uti Varro dixit, dies singulos adnumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. 8 Sacra sunt Romana partim diurna, alia nocturna; sed ea, quae inter noctem fiunt, diebus addicuntur, non noctibus; 9 quae igitur sex posterioribus noctis horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. 10 Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet: nam magistratus, quando uno die eis auspicandum est et id, super quo auspicaverunt, agendum, post mediam noctem auspicantur et post meridialem solem agunt, auspicatique esse et egisse eodem die dicuntur. 11 Praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam sequentem revertuntur, non videntur afuisse unum diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Roma sunt. 12 Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem, quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IV. 13 kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. 14 Ista autem omnia de dierum temporibus et finibus ad observationem disciplinamque iuris antiqui pertinentia cum in libris veterum inveniremus, non dubitabamus, quin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non exposite atque aperte, sed, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita et quasi operta veteris ritus significatione: 15 &quot;torquet&quot; inquit &quot;medios nox umida cursus, et me saevus equis oriens afflavit anhelis.&quot; 16 His enim versibus oblique, sicuti dixi, admonere voluit diem, quem Romani &quot;civilem&quot; appellaverunt, a sexta noctis hora oriri.

===III.===
De noscendis explorandisque Plauti comoediis, quoniam promisce verae atque falsae nomine eius inscriptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fabulas scriptitarint. 1 Verum esse comperior, quod quosdam bene litteratos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose atque contente lectitarunt, non indicibus Aelii nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii super his fabulis, quae dicuntur &quot;ambiguae&quot;, crediturum, sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. 2 Hac enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. 3 Nam praeter illas unam et viginti, quae &quot;Varronianae&quot; vocantur, quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quasdam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas Plauto vindicavit, sicuti istam, quam nuperrime legebamus, cui est nomen Boeotia. 4 Nam cum in illis una et viginti non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubitavit, quin Plauti foret, neque alius quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos solos ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de illius Plauti more dicam, Plautinissimi, propterea et meminimus eos et ascripsimus. 5 Parasitus ibi esuriens haec dicit:
ut illum di perdant, primus qui horas repperit,
quique adeo primus statuit hic solarium!
qui mihi conminuit misero articulatim diem.
Nam me puero venter erat solarium
multo omnium istorum optimum et verissimum:
ubi is te monebat, esses, nisi cum nihil erat.
Nunc etiam quod est, non estur, nisi soli libet;
itaque adeo iam oppletum oppidum est solariis,
maior pars populi aridi reptant fame. 6 Favorinus quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc: scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae, delectatus faceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformitates significantium: &quot;vel unus hercle&quot; inquit &quot;hic versus Plauti esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse&quot;. 7 Nos quoque ipsi nuperrime, cum legeremus Fretum - nomen est id comoediae, quam Plauti esse quidam non putant -, haut quicquam dubitavimus, quin ea Plauti foret, et omnium quidem maxime genuina. 8 Ex qua duo hos versus exscripsimus, ut historiam quaereremus oraculi Arretini: nunc illud est, quod &quot;responsum Arreti&quot; ludis magnis dicitur: peribo, si non fecero, si faxo, vapulabo. 9 M. tamen Varro in libro de comoediis Plautinis primo Accii verba haec ponit: &quot;Nam nec Geminei lenones nec Condalium nec Anus Plauti nec Bis compressa nec Boeotia unquam fuit neque adeo Agroecus neque Commorientes Macci Titi.&quot; 10 In eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. Quoniam fabulae illae&quot; &quot;Plauti&quot; inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. 11 Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter centum atque triginta; 12 sed homo eruditissimus L. Aelius quinque et viginti eius esse solas existimavit. 13 Neque tamen dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non videntur et nomini eius addicuntur, veterum poetarum fuerint et ab eo retractatae, expolitae sint ac propterea resipiant stilum Plautinum. 14 Sed enim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam redisset et ob quaerendum victum ad circumagendas molas, quae &quot;trusatiles&quot; appellantur, operam pistori locasset. 15 Sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a triumviris coniectus esset. Vnde post a tribunis plebis exemptus est, cum in his, quas supra dixi, fabulis delicta sua et petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset.

===IV.===
Quod P. Africano et aliis tunc viris nobilibus ante aetatem senectam barbam et genas radere mos patrius fuit. 1 In libris, quos de vita P. Scipionis Africani compositos legimus, scriptum esse animadvertimus P. Scipioni, Pauli filio, postquam de Poenis triumphaverat censorque fuerat, diem dictum esse ad populum a Claudio Asello tribuno plebis, cui equum in censura ademerat, eumque, cum esset reus, neque barbam desisse radi neque non candida veste uti neque fuisse cultu solito reorum. 2 Sed cum in eo tempore Scipionem minorem quadraginta annorum fuisse constaret, quod de barba rasa ita scriptum esset, mirabamur. 3 Comperimus autem ceteros quoque in isdem temporibus nobiles viros barbam in eiusmodi aetate rasitavisse, idcircoque plerasque imagines veterum, non admodum senum, sed in medio aetatis, ita factas videmus.

===V.===
Deliciarum vitium et mollities oculorum et corporis ab Arcesila philosopho cuidam obprobrata acerbe simul et festiviter. 1 Plutarchus refert Arcesilaum philosophum vehementi verbo usum esse de quodam nimis delicato divite, qui incorruptus tamen et a stupro integer dicebatur. 2 Nam cum vocem eius infractam capillumque arte compositum et oculos ludibundos atque inlecebrae voluptatisque plenos videret : &quot;nihil interest,&quot; inquit &quot;quibus membris cinaedi sitis, posterioribus an prioribus&quot;.

===VI.===
De vi atque natura palmae arboris, quod lignum ex ea ponderibus positis renitatur. 1 Per hercle rem mirandam Aristoteles in septimo problematorum et Plutarchus in octavo symposiacorum dicit. 2 &quot;Si super palmae&quot; inquiunt &quot;arboris lignum magna pondera inponas ac tam graviter urgeas oneresque, ut magnitudo oneris sustineri non queat, non deorsum palma cedit nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum nititur recurvaturque&quot;; 3 &quot;propterea&quot; inquit Plutarchus &quot;in certaminibus palmam signum esse placuit victoriae, quoniam ingenium ligni eiusmodi est, ut urgentibus opprimentibusque non cedat.&quot;

===VII.===
Historia ex annalibus sumpta de Q. Caedicio tribuno militum; verbaque ex originibus M. Catonis apposita, quibus Caedici virtutem cum Spartano Leonida aequiperat. 1 Pulcrum, dii boni, facinus Graecarumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris originum de Q. Caedicio tribuno militum scriptum reliquit. 2 Id profecto est ad hanc ferme sententiam: 3 Imperator Poenus in terra Sicilia bello Carthaginiensi primo obviam Romano exercitu progreditur, colles locosque idoneos prior occupat. 4 Milites Romani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei obnoxium. 5 Tribunus ad consulem venit, ostendit exitium de loci importunitate et hostium circumstantia maturum. 6 &quot;Censeo,&quot; inquit &quot;si rem servare vis, faciundum, ut quadringentos aliquos milites ad verrucam illam&quot; - sic enim Cato locum editum asperumque appellat - &quot;ire iubeas, eamque uti occupent, imperes horterisque; hostes profecto ubi id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad occursandum pugnandumque in eos praevertentur unoque illo negotio sese alligabunt, atque illi omnes quadringenti procul dubio obtruncabuntur. 7 Tunc interea occupatis in ea caede hostibus tempus exercitus ex hoc loco educendi habebis. 8 Alia nisi haec salutis via nulla est.&quot; Consul tribuno respondit consilium quidem istud aeque providens sibi viderier; &quot;sed istos&quot; inquit &quot;milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit, qui ducat?&quot; 9 &quot;Si alium&quot; inquit tribunus &quot;neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare; ego hanc tibi et reipublicae animam do.&quot; 10 Consul tribuno gratias laudesque agit. 11 Tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. 12 Hostes eorum audaciam demirantur; quorsum ire pergant, in exspectando sunt. 13 Sed ubi apparuit ad eam verrucam occupandam iter intendere, mittit adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenuissimos. 14 Romani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps. 15 Tandem superat multitudo. 16 Quadringenti omnes cum uno perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. 17 Consul interim, dum ibi pugnatur, se in locos tutos atque editos subducit. 18 Sed quod illi tribuno, duci militum quadringentorum, divinitus in eo proelio usu venit, non iam nostris, sed ipsius Catonis verbis subiecimus: 19 &quot;Dii inmortales tribuno militum fortunam ex virtute eius dedere. Nam ita evenit: cum saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, eumque inter mortuos defetigatum volneribus atque, quod sanguen eius defluxerat, cognovere. Eum sustulere, isque convaluit, saepeque postilla operam reipublicae fortem atque strenuam perhibuit illoque facto, quod illos milites subduxit, exercitum ceterum servavit. Sed idem benefactum quo in loco ponas, nimium interest. Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius virtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decoravere monumentis: signis, statuis, elogiis, historiis aliisque rebus gratissimum id eius factum habuere; at tribuno militum parva laus pro factis relicta, qui idem fecerat atque rem servaverat.&quot; 20 Hanc Q. Caedici tribuni virtutem M. Cato tali suo testimonio decoravit. 21 Claudius autem Quadrigarius annali tertio non Caedicio nomen fuisse ait, sed Laberio.

===VIII.===
Litterae eximiae consulum C. Fabricii et Q. Aemilii ad regem Pyrrum a Q. Claudio scriptore historiarum in memoriam datae. 1 Cum Pyrrus rex in terra Italia esset et unam atque alteram pugnas prospere pugnasset satisque agerent Romani et pleraque Italia ad regem descivisset, tum Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret, promisit regem venenis necare idque facile esse factu dixit, quoniam filii sui pocula in convivio regi ministrarent. 2 Eam rem Fabricius ad senatum scripsit. 3 Senatus ad regem legatos misit mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex circumspectius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. 4 Hoc ita, uti diximus, in Valeri Antiatis historia scriptum est. 5 Quadrigarius autem in libro tertio non Timocharem, sed Niciam adisse ad consulem scripsit neque legatos a senatu missos, sed a consulibus, et Pyrrum populo Romano laudes atque gratias scripsisse captivosque omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. 6 Consules tum fuerunt C. Fabricius et Q. Aemilius. Litteras, quas ad regem Pyrrum super ea causa miserunt, 7 Claudius Quadrigarius scripsit fuisse hoc exemplo: 8 &quot;Consules Romani salutem dicunt Pyrro regi. Nos pro tuis iniuriis continuis animo tenus commoti inimiciter tecum bellare studemus. Sed communis exempli et fidei ergo visum, ut te salvum velimus, ut esset, quem armis vincere possimus. Ad nos venit Nicias familiaris tuus, qui sibi praemium a nobis peteret, si te clam interfecisset. Id nos negavimus velle, neve ob eam rem quicquam commodi exspectaret, et simul visum est, ut te certiorem faceremus, ne quid eiusmodi, si accidisset, nostro consilio civitates putarent factum, et quod nobis non placet pretio aut praemio aut dolis pugnare. Tu, nisi caves, iacebis.&quot;

===IX.===
Quis et cuiusmodi fuerit qui in proverbio fertur equus Seianus; et qualis color equorum sit qui &quot;spadices&quot; vocantur; deque istius vocabuli ratione. 1 Gavius Bassus in commentariis suis, item Iulius Modestus in secundo quaestionum confusarum historiam de equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: 2 Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama constans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede occiso e Thracia Argos perduxisset. 3 Eum equum fuisse dicunt magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, flora et comanti iuba, omnibusque aliis equorum laudibus quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse fato sive fortuna ferunt, ut, quisquis haberet eum possideretque, ut is cum omni domo familia fortunisque omnibus suis ad internecionem deperiret. 4 Itaque primum illum Gnaeum Seium, dominum eius, a M. Antonio, qui postea triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis damnatum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore Cornelium Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centum milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, abduxisse. 5 Eum Cassium postea satis notum est victis partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; deinde post Antonium post interitum Cassii parta victoria equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus esset, ipsum quoque postea victum atque desertum detestabili exitio interisse. 6 Hinc proverbium de hominibus calamitosis ortum dicique solitum: &quot;ille homo habet equum Seianum&quot;. 7 Eadem sententia est illius quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus: &quot;aurum Tolosanum&quot;. Nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia Quintus Caepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu perit. 8 Hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exuberantissimo. 9 Quem colorem nos, sicuti dixi, &quot;poeniceum&quot; dicimus, Graeci partim phoinika, alii spadika appellant, quoniam palmae termes ex arbore cum fructu avulsus &quot;spadix&quot; dicitur.

===X.===
Quod est quaedam septenarii numeri vis et facultas in multis naturae rebus animadversa, de qua M. Varro in hebdomadibus disserit copiose. 1 M. Varro in primo librorum, qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus, septenarii numeri, quem Graece hebdomada appellant, virtutes potestatesque multas variasque dicit. 2 &quot;Is namque numerus&quot; inquit &quot;septentriones maiores minoresque in caelo facit, item vergilias, quas pleiadas Graeci vocant, facit etiam stellas, quas alii &quot;erraticas&quot;, P. Nigidius &quot;errones&quot; appellat.&quot; 3 Circulos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem esse; ex quis duos minimos, qui axem extimum tangunt, polous appellari dicit; sed eos in sphaera, quae krikote vocatur, propter brevitatem non inesse. 4 Ac neque ipse zodiacus septenario numero caret; nam in septimo signo fit solstitium a bruma, in septimo bruma a solstitio, in septimo aequinoctium ab aequinoctio. 5 Dies deinde illos, quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur, eos quoque septem esse dicit. 6 Praeterea scribit lunae curriculum confici integris quater septenis diebus; &quot;nam die duodetricesimo luna&quot;, inquit &quot;ex quo vestigio profecta est, eodem redit&quot;, auctoremque opinionis huius Aristidem esse Samium; in qua re non id solum animadverti debere dicit, quod quater septenis, id est octo et viginti, diebus conficeret luna iter suum, sed quod is numerus septenarius, si ab uno profectus, dum ad semetipsum progreditur, omnes, per quos progressus est, numeros comprehendat ipsumque se addat, facit numerum octo et viginti, quot dies sunt curriculi lunaris. 7 Ad homines quoque nascendos vim numeri istius porrigi pertinereque ait: &quot;Nam cum in uterum&quot; inquit &quot;mulieris genitale semen datum est, primis septem diebus conglobatur coagulaturque fitque ad capiendam figuram idoneum. Post deinde quarta hebdomade, quod eius virile secus futurum est, caput et spina, quae est in dorso, informatur. Septima autem fere hebdomade, id est nono et quadragesimo die, totus&quot; inquit &quot;homo in utero absolvitur.&quot; 8 Illam quoque vim numeri huius observatam refert, quod ante mensem septimum neque mas neque femina salubriter ac secundum naturam nasci potest et quod hi, qui iustissime in utero sunt, post ducentos septuaginta tres dies, postquam sunt concepti, quadragesima denique hebdomade inita nascuntur. 9 Pericula quoque vitae fortunarumque hominum, quae &quot;climacteras&quot; Chaldaei appellant, gravissimos quosque fieri affirmat septenarios. 10 Praeter hoc modum esse dicit summum adolescendi humani corporis septem pedes. 11 Quod esse magis verum arbitramur, quam quod Herodotus, homo fabulator, in primo historiarum inventum esse sub terra scripsit Oresti corpus cubita longitudinis habens septem, quae faciunt pedes duodecim et quadrantem, nisi si, ut Homerus opinatus est, vastiora prolixioraque fuerunt corpora hominum antiquiorum et nunc quasi iam mundo senescente rerum atque hominum decrementa sunt. 12 Dentes quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utraque parte gigni ait et cadere annis septimis et genuinos adnasci annis fere bis septenis. 13 Venas etiam in hominibus vel potius arterias medicos musicos dicere ait numero moveri septenario, quod ipsi appellant ten dia tessaron symphonian, quae fit in collatione quaternarii numeri. 14 Discrimina etiam periculorum in morbis maiore vi fieri putat in diebus, qui conficiuntur ex numero septenario, eosque dies omnium maxime, ita ut medici appellant, krisimous videri: primam hebdomadam et secundam et tertiam. 15 Neque non id etiam sumit ad vim facultatesque eius numeri augendas, quod, quibus inedia mori consilium est, septimo demum die mortem oppetunt. 16 Haec Varro de numero septenario scripsit admodum conquisite. Sed alia quoque ibidem congerit frigidiuscula: veluti septem opera esse in orbe terrae miranda et sapientes item veteres septem fuisse et curricula ludorum circensium sollemnia septem esse et ad oppugnandas Thebas duces septem delectos. 17 Tum ibi addit se quoque iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquammultos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis non comparuisse.

===XI.===
Quibus et quam frivolis argumentis Accius in didascalicis utatur, quibus docere nititur Hesiodum esse quam Homerum natu antiquiorem. 1 Super aetate Homeri atque Hesiodi non consentitur. 2 Alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuisse scripserunt, in quis Philochorus et Xenophanes, alii minorem, in quis L. Accius poeta et Ephorus historiae scriptor. 3 M. autem Varro in primo de imaginibus, uter prior sit natus, parum constare dicit, sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem vixerint, idque ex epigrammate ostendi, quod in tripode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo positus traditur. 4 Accius autem in primo didascalico levibus admodum argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu priorem: 5 &quot;quod Homerus,&quot; inquit &quot;cum in principio carminis Achillem esse filium Pelei diceret, quis esset Peleus, non addidit; quam rem procul&quot; inquit &quot;dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam dictum videret. De Cyclope itidem,&quot; inquit &quot;vel maxime quod unoculus fuit, rem tam insignem non praeterisset, nisi aeque prioris Hesiodi carminibus involgatum esset.&quot; 6 De patria quoque Homeri multo maxime dissensum est. Alii Colophonium, alii Smyrnaeum, sunt qui Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fuisse dicant, Aristoteles tradidit ex insula Io. M. Varro in libro de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc apposuit: 7 capella Homeri candida haec tumulum indicat,
quod hac letae mortuo faciunt sacra.

===XII.===
Largum atque avidum bibendi a P. Nigidio, doctissimo viro, nova et prope absurda vocabuli figura &quot;bibosum&quot; dictum. 1 Bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis &quot;bibacem&quot; et &quot;bibosum&quot; dicit. 2 &quot;Bibacem&quot; ego ut &quot;edacem&quot; a plerisque aliis dictum lego; &quot;bibosum&quot; dictum nondum etiam usquam repperi nisi apud Laberium, neque aliud est, quod simili inclinatu dicatur. 3 Non enim simile est ut &quot;vinosus&quot; aut &quot;vitiosus&quot; ceteraque, quae hoc modo dicuntur, quoniam a vocabulis, non a verbo, inclinata sunt. 4 Laberius in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur: non mammosa, non annosa, non bibosa, mon procax.

===XIII.===
Quod Demosthenes etiamtum adulescens, cum Platonis philosophi discipulus foret, audito forte Callistrato rhetore in contione populi destitit a Platone et sectatus Callistratum est. 1 Hermippus hoc scriptum reliquit Demosthenen admodum adulescentem ventitare in Academiam Platonemque audire solitum. 2 &quot;Atque is&quot; inquit &quot;Demosthenes domo egressus, ut ei mos erat, cum ad Platonem pergeret complurisque populos concurrentes videret, percontatur eius rei causam cognoscitque currere eos auditum Callistratum. 3 Is Callistratus Athenis orator in republica fuit, quos illi demagogous appellant. 4 Visum est paulum devertere experirique, an digna auditio tanto properantium studio foret. 5 Venit&quot; inquit &quot;atque audit Callistratum nobilem illam ten peri Oropou diken dicentem atque ita motus et demultus et captus est, ut Callistratum iam inde sectari coeperit, Academiam cum Platone reliquerit.&quot;

===XIV.===
&quot;Dimidium librum legi&quot; aut &quot;dimidiam fabulam audivi&quot; aliaque huiuscemodi qui dicat, vitiose dicere; eiusque vitii causas reddere M. Varronem; nec quemquam veterem hisce verbis esse. 1 &quot;Dimidium librum legi&quot; aut &quot;dimidiam fabulam audivi&quot; vel quid aliud huiuscemodi male ac vitiose dici existumat Varro. 2 &quot;Oportet enim&quot; inquit &quot;dicere &quot;dimidiatum librum&quot;, non &quot;dimidium&quot;, et &quot;dimidiatam fabulam&quot;, non &quot;dimidiam&quot;. Contra autem si ex sextario hemina fusa est, non &quot;dimidiatum sextarium fusum&quot; dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei debebatur, quingentos recepit, non &quot;dimidiatum&quot; recepisse dicemus, sed &quot;dimidium&quot;. 3 At si scyphus&quot; inquit &quot;argenteus mihi cum alio communis in duas partis disiectus sit, &quot;dimidiatum&quot; eum esse dicere scyphum debeo, non &quot;dimidium&quot;, argentum autem, quod in eo scypho inest, 4 &quot;dimidium&quot; meum esse, non &quot;dimidiatum&quot;,&quot; disseritque ac dividit subtilissime, quid &quot;dimidium&quot; &quot;dimidiato&quot; intersit, et Q. Ennium scienter hoc in annalibus dixisse ait: 5 sicut si quis ferat vas vini dimidiatum, sicuti pars, quae deest ei vaso, non &quot;dimidiata&quot; dicenda est, sed &quot;dimidia&quot;. 6 Omnis autem disputationis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure explicat, summa haec est: &quot;dimidiatum&quot; est quasi &quot;dismediatum&quot; et in partis duas pares divisum, 7 &quot;dimidiatum&quot; ergo nisi ipsum, quod divisum est, dici haut convenit; 8 &quot;dimidium&quot; vero est, non quod ipsum dimidiatum est, sed quae ex dimidiato pars altera est. 9 Cum igitur partem dimidiam libri legisse volumus dicere aut partem dimidiam fabulae audisse, si &quot;dimidiam fabulam&quot; aut &quot;dimidium librum&quot; dicimus, peccamus; totum enim ipsum, quod dimidiatum atque divisum est, &quot;dimidium&quot; dicis. 10 Itaque Lucilius eadem secutus:
&quot;uno oculo&quot; inquit &quot;pedibusque duobus dimidiatus ut porcus&quot;,
et alio loco:
quidni? et scruta quidem ut vendat, scrutarius laudat,
praefractam strigilem, soleam inprobus dimidiatam. 11 Iam in vicesimo manifestius &quot;dimidiam horam&quot; dicere studiose fugit, sed pro &quot;dimidia&quot; &quot;dimidium&quot; ponit in hisce versibus:
tempestate sua atque eodem uno tempore et horae
dimidio et tribus confectis dumtaxat eandem
ad quartam. 12 Nam cum obvium proximumque esset dicere: &quot;dimidia et tribus confectis&quot;, vigilate atque attente verbum non probum vitavit. 13 Per quod satis apparet ne &quot;horam&quot; quidem &quot;dimidiam&quot; recte dici, sed vel &quot;dimidiatam horam&quot; vel &quot;dimidiam partem horae&quot;. 14 Propterea Plautus quoque in Bacchidibus &quot;dimidium auri&quot; dicit, non &quot;dimidiatum aurum&quot;; 15 item in Aulularia &quot;dimidium obsoni&quot;, non &quot;dimidiatum obsonium&quot;, in hoc versu:
ei adeo obsoni hic iussit dimidium dari; 16 in Menaechmis autem &quot;dimidiatum diem&quot; non &quot;dimidium&quot;, in hoc versu: dies quidem iam ad umbilicum dimidiatus mortuust. 17 M. etiam Cato in libro, quem de agricultura conscripsit: &quot;Semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri solet. Eo cribro terram incernito dimidiatum digitum. Iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato.&quot; 18 &quot;Dimidiatum&quot; inquit &quot;digitum&quot;, non &quot;dimidium&quot;. Nam &quot;digiti&quot; quidem &quot;dimidium&quot;, digitum autem ipsum &quot;dimidiatum&quot; dici oportet. 19 Item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit: &quot;Homines defoderunt in terram dimidiatos ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt.&quot; 20 Neque quisquam omnium, qui probe locuti sunt, his verbis sequius quam dixi usus est.

===XV.===
Exstare in litteris perque hominum memorias traditum, quod repente multis mortem attulit gaudium ingens insperatum interclusa anima et vim magni novique motus non sustinente. 1 Cognito repente insperato gaudio exspirasse animam refert Aristoteles philosophus Polycritam, nobilem feminam Naxo insula. 2 Philippides quoque, comoediarum poeta haut ignobilis, aetate iam edita, cum in certamine poetarum praeter spem vicisset et laetissime gauderet, inter illud gaudium repente mortuus est. 3 De Rhodio etiam Diagora celebrata historia est. Is Diagoras tris filios adulescentis habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem. Eos omnis vidit vincere coronarique Olympiae eodem die et, cum ibi cum tres adulescentes amplexi coronis suis in caput patris positis saviarentur, cum populus gratulabundus flores undique in eum iaceret, ibidem in stadio inspectante populo in osculis atque in manibus filiorum animam efflavit. 4 Praeterea in nostris annalibus scriptum legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani caesus est, anum matrem nuntio de morte filii adlato luctu atque maerore affectam esse; sed is nuntius non verus fuit, atque is adulescens non diu post ex ea pugna in urbem redit: anus repente filio viso copia atque turba et quasi ruina incidentis inopinati gaudii oppressa exanimataque est.

===XVI.===
Temporis varietas in puerperis mulierum quaenam sit a medicis et a philosophis tradita; atque inibi poetarum quoque veterum super eadem re opiniones multaque alia auditu atque memoratu digna; verbaque ipsa Hippocratis medici ex libro illius sumpta, qui inscriptus est peri trophes. 1 Et medici et philosophi inlustres de tempore humani partus quaesiverunt. Multa opinio est eaque iam pro vero recepta, postquam mulieris uterum semen conceperit, gigni hominem septimo rarenter, numquam octavo, saepe nono, saepius numero decimo mense, eumque esse hominem gignendi summum finem: decem menses non inceptos, sed exactos. 2 Idque Plautum, veterem poetam, dicere videmus in comoedia Cistellaria his verbis:
tum illa, quam compresserat,
decumo post mense exacto hic peperit filiam. 3 Hoc idem tradit etiam Menander, poeta vetustior, humanarum opinionum vel peritissimus; versus eius super ea re de fabula Plocio posui:
gyne kyei deka menas ...? 4 sed noster Caecilius, cum faceret eodem nomine et eiusdem argumenti comoediam ac pleraque a Menandro sumeret, in mensibus tamen genitalibus nominandis non praetermisit octavum, quem praeterierat Menander. Caecilii versus hisce sunt:
soletne mulier decimo mense parere? - pol nono quoque,
etiam septimo atque octavo. 5 Eam rem Caecilium non inconsiderate dixisse neque temere a Menandro atque a multorum opinionibus descivisse M. Varro uti credamus facit. 6 Nam mense nonnumquam octavo editum esse partum in libro quarto decimo rerum divinarum scriptum reliquit; quo in libro etiam undecimo mense aliquando nasci posse hominem dicit, eiusque sententiae tam de octavo quam de undecimo mense Aristotelem auctorem laudat. 7 Sed huius de mense octavo dissensionis causa cognosci potest in libro Hippocratis, qui inscriptus est peri trophes, ex quo libro verba haec sunt:
Estin de kai ouk estin ta oktamena. 8 Id tamen obscure atque praecise tamquam adverse dictum Sabinus medicus, qui Hippocratem commodissime commentatus est, verbis his enarravit: Estin men phainomena hos zoa meta ten ekptosin; ouk estin de, thneskonta meta tauta; kai estin oun kai ouk estin phantasiai men parautika onta, dynamei de ouketi. 9 Antiquos autem Romanos Varro dicit non recepisse huiuscemodi quasi monstruosas raritates, sed nono mense aut decimo neque praeter hos aliis partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono atque decimo mense. 10 &quot;Nam &quot;Parca&quot;&quot; inquit &quot;inmutata una littera a partu nominata, item &quot;Nona&quot; et &quot;Decima&quot; a partus tempestivi tempore.&quot; 11 Caesellius autem Vindex in lectionibus suis antiquis: &quot;tria&quot; inquit &quot;nomina Parcarum sunt: &quot;Nona&quot;, &quot;Decuma&quot; &quot;Morta&quot;, et versum hunc Livii, antiquissimi poetae, ponit ex Odysseiai: quando dies adveniet, quem profata Morta est.
Sed homo minime malus Caesellius &quot;Mortam&quot; quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram deberet. 12 Praeterea ego de partu humano, praeterquam quae scripta in libris legi, hoc quoque usu venisse Romae comperi: feminam bonis atque honestis moribus, non ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisset, quoniam decemviri in decem mensibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent; sed divum Hadrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mense partum edi posse; idque ipsum eius rei decretum nos legimus. In eo decreto Hadrianus id statuere se dicit requisitis veterum philosophorum et medicorum sententiis. 13 Hodie quoque in satura forte M. Varronis legimus, quae inscribitur Testamentum, verba haec: &quot;Si quis mihi filius unus pluresve in decem mensibus gignantur, ii, si erunt onoi lyras, exheredes sunto; quod si quis undecimo mense kata Aristotelen natus est, Attio idem, quod Tettio, ius esto apud me.&quot; 14 Per hoc vetus proverbium Varro significat, sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: &quot;idem Atti, quod Tetti&quot;, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. 15 Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet, cur Homerus scripserit Neptunum dixisse puellae a se recens compressae:
chaire gyne philoteti; periplomenou d'eniautou
texeis aglaa tekn',epei ouk apopholioi eunai
athanaton. 16 Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. 17 Sed Favorinus mihi ait periplomenou eniautou non &quot;confecto&quot; esse &quot;anno&quot;, sed &quot;adfecto&quot;. 18 In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. 19 &quot;Adfecta&quot; enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur, quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit de provinciis consularibus. 20 Hippocrates autem in eo libro, de quo supra scripsi, cum et numerum dierum, quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis usus est: Ginetai de en toutois kai pleio kai elasso kai holon kai kata meros; ou pollon de kai pleio kai elasso elasso. Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. 21 Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibusdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. 22 Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum, quod in Plinii Secundi libro septimo naturalis historiae legimus. 23 Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: &quot;Masurius auctor est L. Papirium praetorem secundo herede lege agente bonorum possessionem contra eum dedisse, cum mater partum se tredecim mensibus tulisse diceret, quoniam nullum certum tempus pariendi statutum ei videretur.&quot; 24 In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: &quot;Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse a coitu abortivum.&quot;

===XVII.===
Id quoque esse a gravissimis viris memoriae mandatum, quod tris libros Plato Philolai Pythagorici et Aristoteles pauculos Speusippi philosophi mercati sunt pretiis fidem non capientibus. 1 Memoriae mandatum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. 2 Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. 3 Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; ea summa fit nummi nostri sestertia duo et septuaginta milia. 4 Timon amarulentus librum maledicentissimum conscripsit, qui sillos inscribitur. 5 In eo libro Platonem philosophum contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ea re Timonos hi sunt:
kai sy, Platon, kai gar se matheteies pothos eschen,
pollon d'argyrion oligen ellaxao biblon,
enthen aparchomenos timaiographein edidachthes.

===XVIII.===
Quid sint &quot;pedari senatores&quot; et quam ob causam ita appellati; Quamque habeant verba haec ex edicto tralaticio consulum: &quot;senatores quibusque sententiam dicere licet&quot;. 1 Non pauci sunt, qui opinantur, &quot;pedarios senatores&quot; appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. 2 Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? 3 Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in commentariis suis scriptam reliquit. 4 Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset, super quam considerent, quae ob eam causam &quot;curulis&quot; appellaretur: sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea senatores nondum maioribus honoribus &quot;pedarios&quot; nominatos. 5 M. autem Varro in satira Menippea, quae Hippokyon inscripta est, equites quosdam dicit &quot;pedarios&quot; appellatos videturque eos significare, qui nondum a censoribus in senatum lecti senatores quidem non erant, sed, quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. 6 Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias, sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. 7 Hoc significabat edictum, quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. 8 Verba edicti haec sunt: &quot;Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet.&quot; 9 Versum quoque Laberii, in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo, qui Stricturae inscriptus est: caput sine lingua pedarii sententia est. 10 Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro &quot;pedariis&quot; &quot;pedaneos&quot; appellant.

===XIX.===
Qua ratione Gavius Bassus scripserit &quot;parcum&quot; hominem appellatum et quam esse eius vocabuli causam putarit; et contra, quem in modum quibusque verbis Favorinus hanc traditionem eius eluserit. 1 Apud cenam Favorini philosophi cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die, quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber de origine verborum et vocabulorum. 2 In quo ita scriptum fuit: &quot;&quot;Parcus&quot; composito vocabulo est dictus quasi &quot;par arcae&quot;, quando, sicut in arca omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita ac recondita habet sicuti arca. Quam ob causam &quot;parcus&quot; quasi &quot;pararcus&quot; est nominatus.&quot; 3 Tum Favorinus, ubi haec audivit: &quot;superstitiose&quot; inquit &quot;et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus, quam enarravit. 4 Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur, ut accipiamus &quot;parcum&quot; ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque inpendi arceat et prohibeat quasi &quot;pecuniarcus&quot;? 5 Quin potius,&quot; inquit &quot;quod simplicius veriusque est, id dicimus? &quot;Parcus&quot; enim neque ab arca neque ab arcendo, sed ab eo, quod est &quot;parum&quot; et &quot;parvum&quot;, denominatus est.&quot;
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>exswqpxsa0blwuj22xjg86d116egyjd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269553</id>
      <parentid>269552</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46540" sha1="9fe2hbksm958dxt7vd5cbmbg1eukkd3" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=
|SubTitulus=
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
Quaesitum atque tractatum, quam ob causam Sallustius avaritiam dixerit non animum modo virilem, sed corpus quoque ipsum effeminare. {{pn|1.1|1}}Hieme iam decedente apud balneas Titias in area subcalido sole cum Favorino philosopho ambulabamus, atque ibi inter ambulandum legebatur Catilina Sallustii, quem in manu amici conspectum legi iusserat. {{pn|1.2|2}}Cumque haec verba ex eo libro lecta essent: “Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit; ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur”, tum Favorinus me aspiciens “quo” inquit “pacto corpus hominis avaritia effeminat? {{pn|1.3|3}}quid enim istuc sit, quod animum virilem ab ea effeminari dixit, videor ferme assequi; set quonam modo corpus quoque hominis effeminet, nondum reperio.” {{pn|1.4|4}}“Et ego” inquam “longe iamdiu in eo ipse quaerendo fui ac, nisi tu occupasses, ultro te hoc rogassem.” {{pn|1.5|5}}Vix ego haec dixeram cunctabundus, atque inibi quispiam de sectatoribus Favorini, qui videbatur esse in litteris veterator, “Valerium” inquit “Probum audivi hoc dicere: usum esse Sallustium circumlocutione quadam poetica et, cum dicere vellet hominem avaritia corrumpi, corpus et animum dixisse, quae duae res hominem demonstrarent; namque homo ex animo et corpore est.” {{pn|1.6|6}}“Numquam,” inquit Favorinus “quod equidem scio, tam inportuna tamque audaci argutia fuit noster Probus, ut Sallustium, vel subtilissimum brevitatis artificem, periphrasis poetarum facere diceret.” {{pn|1.7|7}}Erat tum nobiscum in eodem ambulacro homo quispiam sane doctus. {{pn|1.8|8}}Is quoque a Favorino rogatus, ecquid haberet super ea re dicere, huiuscemodi verbis usus est: {{pn|1.9|9}}“Quorum” inquit “avaritia mentem tenuit et corrupit quique sese quaerundae undique pecuniae dediderunt, eos plerosque tali genere vitae occupatos videmus, ut sicuti alia in his omnia prae pecunia, ita labor quoque virilis exercendique corporis studium relictui sit. {{pn|1.10|10}}Negotiis enim se plerumque umbraticis et sellulariis quaestibus intentos habent, in quibus omnis eorum vigor animi corporisque elanguescit et, quod Sallustius ait, “effeminatur”.” {{pn|1.11|11}}Tum Favorinus legi denuo verba eadem Sallustii iubet atque, ubi lecta sunt, “quid igitur” inquit “dicimus, quod multos videre est pecuniae cupidos et eosdem tamen corpore esse vegeto ac valenti?” {{pn|1.12|12}}Tum ille ita respondit non hercle inscite. “Quisquis” inquit “est pecuniae cupiens et corpore tamen est bene habito ac strenuo, aliarum quoque rerum vel studio vel exercitio eum teneri necessum est atque in sese colendo non aeque esse parcum. {{pn|1.13|13}}Nam si avaritia sola summa omnes hominis partes affectionesque occupet et si ad incuriam usque corporis grassetur, ut per illam unam neque virtutis neque virium neque corporis neque animi cura adsit, tum denique id vere dici potest effeminando esse et animo et corpori, qui neque sese neque aliud curent, nisi pecuniam.” {{pn|1.14|14}}Tum Favorinus: “aut hoc,” inquit “quod dixisti, probabile est, aut Sallustius odio avaritiae plus, quam oportuit, eam criminatus est.”

===II.===
Quemnam esse natalem diem M. Varro dicat, qui ante noctis horam sextam postve eam nati sunt; atque de temporibus terminisque dierum, qui civiles nominantur et usquequaque gentium varie observantur; et praeterea quid Q. Mucius scripserit super ea muliere, quae a marito non iure se usurpavisset, quod rationem civilis anni non habuerit. {{pn|1.1|1}}Quaeri solitum est, qui noctis hora tertia quartave sive qua alia nati sunt, uter dies natalis haberi appellarique debeat, isne, quem nox ea consecuta est, an qui dies noctem consecutus est. {{pn|1.2|2}}M. Varro in libro rerum humanarum, quem de diebus scripsit: “homines”, inquit “qui inde a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis viginti quattuor nati sunt, uno die nati dicuntur.” {{pn|1.3|3}}Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit, is ei dies natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra vero, qui in sex noctis horis posterioribus nascatur, eo die videri natum, qui post eam noctem diluxerit. {{pn|1.4|4}}Athenienses autem aliter observare idem Varro in eodem libro scripsit eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere. {{pn|1.5|5}}Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius diei nomine appellare; {{pn|1.6|6}}multos vero in terra Vmbria unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem; “quod quidem” inquit “nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiarum et qui est post Kalendas dies ante horam eius diei sextam.” {{pn|1.7|7}}Populum autem Romanum ita, uti Varro dixit, dies singulos adnumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. {{pn|1.8|8}}Sacra sunt Romana partim diurna, alia nocturna; sed ea, quae inter noctem fiunt, diebus addicuntur, non noctibus; {{pn|1.9|9}}quae igitur sex posterioribus noctis horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. {{pn|1.10|10}}Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet: nam magistratus, quando uno die eis auspicandum est et id, super quo auspicaverunt, agendum, post mediam noctem auspicantur et post meridialem solem agunt, auspicatique esse et egisse eodem die dicuntur. {{pn|1.11|11}}Praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam sequentem revertuntur, non videntur afuisse unum diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Roma sunt. {{pn|1.12|12}}Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem, quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IV. {{pn|1.13|13}}kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. {{pn|1.14|14}}Ista autem omnia de dierum temporibus et finibus ad observationem disciplinamque iuris antiqui pertinentia cum in libris veterum inveniremus, non dubitabamus, quin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non exposite atque aperte, sed, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita et quasi operta veteris ritus significatione: {{pn|1.15|15}}“torquet” inquit “medios nox umida cursus, et me saevus equis oriens afflavit anhelis.” {{pn|1.16|16}}His enim versibus oblique, sicuti dixi, admonere voluit diem, quem Romani “civilem” appellaverunt, a sexta noctis hora oriri.

===III.===
De noscendis explorandisque Plauti comoediis, quoniam promisce verae atque falsae nomine eius inscriptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fabulas scriptitarint. {{pn|1.1|1}}Verum esse comperior, quod quosdam bene litteratos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose atque contente lectitarunt, non indicibus Aelii nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii super his fabulis, quae dicuntur “ambiguae”, crediturum, sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. {{pn|1.2|2}}Hac enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. {{pn|1.3|3}}Nam praeter illas unam et viginti, quae “Varronianae” vocantur, quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quasdam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas Plauto vindicavit, sicuti istam, quam nuperrime legebamus, cui est nomen Boeotia. {{pn|1.4|4}}Nam cum in illis una et viginti non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubitavit, quin Plauti foret, neque alius quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos solos ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de illius Plauti more dicam, Plautinissimi, propterea et meminimus eos et ascripsimus. {{pn|1.5|5}}Parasitus ibi esuriens haec dicit:
ut illum di perdant, primus qui horas repperit,
quique adeo primus statuit hic solarium!
qui mihi conminuit misero articulatim diem.
Nam me puero venter erat solarium
multo omnium istorum optimum et verissimum:
ubi is te monebat, esses, nisi cum nihil erat.
Nunc etiam quod est, non estur, nisi soli libet;
itaque adeo iam oppletum oppidum est solariis,
maior pars populi aridi reptant fame. {{pn|1.6|6}}Favorinus quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc: scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae, delectatus faceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformitates significantium: “vel unus hercle” inquit “hic versus Plauti esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse”. {{pn|1.7|7}}Nos quoque ipsi nuperrime, cum legeremus Fretum - nomen est id comoediae, quam Plauti esse quidam non putant -, haut quicquam dubitavimus, quin ea Plauti foret, et omnium quidem maxime genuina. {{pn|1.8|8}}Ex qua duo hos versus exscripsimus, ut historiam quaereremus oraculi Arretini: nunc illud est, quod “responsum Arreti” ludis magnis dicitur: peribo, si non fecero, si faxo, vapulabo. {{pn|1.9|9}}M. tamen Varro in libro de comoediis Plautinis primo Accii verba haec ponit: “Nam nec Geminei lenones nec Condalium nec Anus Plauti nec Bis compressa nec Boeotia unquam fuit neque adeo Agroecus neque Commorientes Macci Titi.” {{pn|1.10|10}}In eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. Quoniam fabulae illae” “Plauti” inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. {{pn|1.11|11}}Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter centum atque triginta; {{pn|1.12|12}}sed homo eruditissimus L. Aelius quinque et viginti eius esse solas existimavit. {{pn|1.13|13}}Neque tamen dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non videntur et nomini eius addicuntur, veterum poetarum fuerint et ab eo retractatae, expolitae sint ac propterea resipiant stilum Plautinum. {{pn|1.14|14}}Sed enim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam redisset et ob quaerendum victum ad circumagendas molas, quae “trusatiles” appellantur, operam pistori locasset. {{pn|1.15|15}}Sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a triumviris coniectus esset. Vnde post a tribunis plebis exemptus est, cum in his, quas supra dixi, fabulis delicta sua et petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset.

===IV.===
Quod P. Africano et aliis tunc viris nobilibus ante aetatem senectam barbam et genas radere mos patrius fuit. {{pn|1.1|1}}In libris, quos de vita P. Scipionis Africani compositos legimus, scriptum esse animadvertimus P. Scipioni, Pauli filio, postquam de Poenis triumphaverat censorque fuerat, diem dictum esse ad populum a Claudio Asello tribuno plebis, cui equum in censura ademerat, eumque, cum esset reus, neque barbam desisse radi neque non candida veste uti neque fuisse cultu solito reorum. {{pn|1.2|2}}Sed cum in eo tempore Scipionem minorem quadraginta annorum fuisse constaret, quod de barba rasa ita scriptum esset, mirabamur. {{pn|1.3|3}}Comperimus autem ceteros quoque in isdem temporibus nobiles viros barbam in eiusmodi aetate rasitavisse, idcircoque plerasque imagines veterum, non admodum senum, sed in medio aetatis, ita factas videmus.

===V.===
Deliciarum vitium et mollities oculorum et corporis ab Arcesila philosopho cuidam obprobrata acerbe simul et festiviter. {{pn|1.1|1}}Plutarchus refert Arcesilaum philosophum vehementi verbo usum esse de quodam nimis delicato divite, qui incorruptus tamen et a stupro integer dicebatur. {{pn|1.2|2}}Nam cum vocem eius infractam capillumque arte compositum et oculos ludibundos atque inlecebrae voluptatisque plenos videret : “nihil interest,” inquit “quibus membris cinaedi sitis, posterioribus an prioribus”.

===VI.===
De vi atque natura palmae arboris, quod lignum ex ea ponderibus positis renitatur. {{pn|1.1|1}}Per hercle rem mirandam Aristoteles in septimo problematorum et Plutarchus in octavo symposiacorum dicit. {{pn|1.2|2}}“Si super palmae” inquiunt “arboris lignum magna pondera inponas ac tam graviter urgeas oneresque, ut magnitudo oneris sustineri non queat, non deorsum palma cedit nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum nititur recurvaturque”; {{pn|1.3|3}}“propterea” inquit Plutarchus “in certaminibus palmam signum esse placuit victoriae, quoniam ingenium ligni eiusmodi est, ut urgentibus opprimentibusque non cedat.”

===VII.===
Historia ex annalibus sumpta de Q. Caedicio tribuno militum; verbaque ex originibus M. Catonis apposita, quibus Caedici virtutem cum Spartano Leonida aequiperat. {{pn|1.1|1}}Pulcrum, dii boni, facinus Graecarumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris originum de Q. Caedicio tribuno militum scriptum reliquit. {{pn|1.2|2}}Id profecto est ad hanc ferme sententiam: {{pn|1.3|3}}Imperator Poenus in terra Sicilia bello Carthaginiensi primo obviam Romano exercitu progreditur, colles locosque idoneos prior occupat. {{pn|1.4|4}}Milites Romani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei obnoxium. {{pn|1.5|5}}Tribunus ad consulem venit, ostendit exitium de loci importunitate et hostium circumstantia maturum. {{pn|1.6|6}}“Censeo,” inquit “si rem servare vis, faciundum, ut quadringentos aliquos milites ad verrucam illam” - sic enim Cato locum editum asperumque appellat - “ire iubeas, eamque uti occupent, imperes horterisque; hostes profecto ubi id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad occursandum pugnandumque in eos praevertentur unoque illo negotio sese alligabunt, atque illi omnes quadringenti procul dubio obtruncabuntur. {{pn|1.7|7}}Tunc interea occupatis in ea caede hostibus tempus exercitus ex hoc loco educendi habebis. {{pn|1.8|8}}Alia nisi haec salutis via nulla est.” Consul tribuno respondit consilium quidem istud aeque providens sibi viderier; “sed istos” inquit “milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit, qui ducat?” {{pn|1.9|9}}“Si alium” inquit tribunus “neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare; ego hanc tibi et reipublicae animam do.” {{pn|1.10|10}}Consul tribuno gratias laudesque agit. {{pn|1.11|11}}Tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. {{pn|1.12|12}}Hostes eorum audaciam demirantur; quorsum ire pergant, in exspectando sunt. {{pn|1.13|13}}Sed ubi apparuit ad eam verrucam occupandam iter intendere, mittit adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenuissimos. {{pn|1.14|14}}Romani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps. {{pn|1.15|15}}Tandem superat multitudo. {{pn|1.16|16}}Quadringenti omnes cum uno perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. {{pn|1.17|17}}Consul interim, dum ibi pugnatur, se in locos tutos atque editos subducit. {{pn|1.18|18}}Sed quod illi tribuno, duci militum quadringentorum, divinitus in eo proelio usu venit, non iam nostris, sed ipsius Catonis verbis subiecimus: {{pn|1.19|19}}“Dii inmortales tribuno militum fortunam ex virtute eius dedere. Nam ita evenit: cum saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, eumque inter mortuos defetigatum volneribus atque, quod sanguen eius defluxerat, cognovere. Eum sustulere, isque convaluit, saepeque postilla operam reipublicae fortem atque strenuam perhibuit illoque facto, quod illos milites subduxit, exercitum ceterum servavit. Sed idem benefactum quo in loco ponas, nimium interest. Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius virtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decoravere monumentis: signis, statuis, elogiis, historiis aliisque rebus gratissimum id eius factum habuere; at tribuno militum parva laus pro factis relicta, qui idem fecerat atque rem servaverat.” {{pn|1.20|20}}Hanc Q. Caedici tribuni virtutem M. Cato tali suo testimonio decoravit. {{pn|1.21|21}}Claudius autem Quadrigarius annali tertio non Caedicio nomen fuisse ait, sed Laberio.

===VIII.===
Litterae eximiae consulum C. Fabricii et Q. Aemilii ad regem Pyrrum a Q. Claudio scriptore historiarum in memoriam datae. {{pn|1.1|1}}Cum Pyrrus rex in terra Italia esset et unam atque alteram pugnas prospere pugnasset satisque agerent Romani et pleraque Italia ad regem descivisset, tum Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret, promisit regem venenis necare idque facile esse factu dixit, quoniam filii sui pocula in convivio regi ministrarent. {{pn|1.2|2}}Eam rem Fabricius ad senatum scripsit. {{pn|1.3|3}}Senatus ad regem legatos misit mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex circumspectius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. {{pn|1.4|4}}Hoc ita, uti diximus, in Valeri Antiatis historia scriptum est. {{pn|1.5|5}}Quadrigarius autem in libro tertio non Timocharem, sed Niciam adisse ad consulem scripsit neque legatos a senatu missos, sed a consulibus, et Pyrrum populo Romano laudes atque gratias scripsisse captivosque omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. {{pn|1.6|6}}Consules tum fuerunt C. Fabricius et Q. Aemilius. Litteras, quas ad regem Pyrrum super ea causa miserunt, {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius scripsit fuisse hoc exemplo: {{pn|1.8|8}}“Consules Romani salutem dicunt Pyrro regi. Nos pro tuis iniuriis continuis animo tenus commoti inimiciter tecum bellare studemus. Sed communis exempli et fidei ergo visum, ut te salvum velimus, ut esset, quem armis vincere possimus. Ad nos venit Nicias familiaris tuus, qui sibi praemium a nobis peteret, si te clam interfecisset. Id nos negavimus velle, neve ob eam rem quicquam commodi exspectaret, et simul visum est, ut te certiorem faceremus, ne quid eiusmodi, si accidisset, nostro consilio civitates putarent factum, et quod nobis non placet pretio aut praemio aut dolis pugnare. Tu, nisi caves, iacebis.”

===IX.===
Quis et cuiusmodi fuerit qui in proverbio fertur equus Seianus; et qualis color equorum sit qui “spadices” vocantur; deque istius vocabuli ratione. {{pn|1.1|1}}Gavius Bassus in commentariis suis, item Iulius Modestus in secundo quaestionum confusarum historiam de equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: {{pn|1.2|2}}Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama constans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede occiso e Thracia Argos perduxisset. {{pn|1.3|3}}Eum equum fuisse dicunt magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, flora et comanti iuba, omnibusque aliis equorum laudibus quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse fato sive fortuna ferunt, ut, quisquis haberet eum possideretque, ut is cum omni domo familia fortunisque omnibus suis ad internecionem deperiret. {{pn|1.4|4}}Itaque primum illum Gnaeum Seium, dominum eius, a M. Antonio, qui postea triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis damnatum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore Cornelium Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centum milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, abduxisse. {{pn|1.5|5}}Eum Cassium postea satis notum est victis partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; deinde post Antonium post interitum Cassii parta victoria equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus esset, ipsum quoque postea victum atque desertum detestabili exitio interisse. {{pn|1.6|6}}Hinc proverbium de hominibus calamitosis ortum dicique solitum: “ille homo habet equum Seianum”. {{pn|1.7|7}}Eadem sententia est illius quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus: “aurum Tolosanum”. Nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia Quintus Caepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu perit. {{pn|1.8|8}}Hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exuberantissimo. {{pn|1.9|9}}Quem colorem nos, sicuti dixi, “poeniceum” dicimus, Graeci partim phoinika, alii spadika appellant, quoniam palmae termes ex arbore cum fructu avulsus “spadix” dicitur.

===X.===
Quod est quaedam septenarii numeri vis et facultas in multis naturae rebus animadversa, de qua M. Varro in hebdomadibus disserit copiose. {{pn|1.1|1}}M. Varro in primo librorum, qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus, septenarii numeri, quem Graece hebdomada appellant, virtutes potestatesque multas variasque dicit. {{pn|1.2|2}}“Is namque numerus” inquit “septentriones maiores minoresque in caelo facit, item vergilias, quas pleiadas Graeci vocant, facit etiam stellas, quas alii “erraticas”, P. Nigidius “errones” appellat.” {{pn|1.3|3}}Circulos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem esse; ex quis duos minimos, qui axem extimum tangunt, polous appellari dicit; sed eos in sphaera, quae krikote vocatur, propter brevitatem non inesse. {{pn|1.4|4}}Ac neque ipse zodiacus septenario numero caret; nam in septimo signo fit solstitium a bruma, in septimo bruma a solstitio, in septimo aequinoctium ab aequinoctio. {{pn|1.5|5}}Dies deinde illos, quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur, eos quoque septem esse dicit. {{pn|1.6|6}}Praeterea scribit lunae curriculum confici integris quater septenis diebus; “nam die duodetricesimo luna”, inquit “ex quo vestigio profecta est, eodem redit”, auctoremque opinionis huius Aristidem esse Samium; in qua re non id solum animadverti debere dicit, quod quater septenis, id est octo et viginti, diebus conficeret luna iter suum, sed quod is numerus septenarius, si ab uno profectus, dum ad semetipsum progreditur, omnes, per quos progressus est, numeros comprehendat ipsumque se addat, facit numerum octo et viginti, quot dies sunt curriculi lunaris. {{pn|1.7|7}}Ad homines quoque nascendos vim numeri istius porrigi pertinereque ait: “Nam cum in uterum” inquit “mulieris genitale semen datum est, primis septem diebus conglobatur coagulaturque fitque ad capiendam figuram idoneum. Post deinde quarta hebdomade, quod eius virile secus futurum est, caput et spina, quae est in dorso, informatur. Septima autem fere hebdomade, id est nono et quadragesimo die, totus” inquit “homo in utero absolvitur.” {{pn|1.8|8}}Illam quoque vim numeri huius observatam refert, quod ante mensem septimum neque mas neque femina salubriter ac secundum naturam nasci potest et quod hi, qui iustissime in utero sunt, post ducentos septuaginta tres dies, postquam sunt concepti, quadragesima denique hebdomade inita nascuntur. {{pn|1.9|9}}Pericula quoque vitae fortunarumque hominum, quae “climacteras” Chaldaei appellant, gravissimos quosque fieri affirmat septenarios. {{pn|1.10|10}}Praeter hoc modum esse dicit summum adolescendi humani corporis septem pedes. {{pn|1.11|11}}Quod esse magis verum arbitramur, quam quod Herodotus, homo fabulator, in primo historiarum inventum esse sub terra scripsit Oresti corpus cubita longitudinis habens septem, quae faciunt pedes duodecim et quadrantem, nisi si, ut Homerus opinatus est, vastiora prolixioraque fuerunt corpora hominum antiquiorum et nunc quasi iam mundo senescente rerum atque hominum decrementa sunt. {{pn|1.12|12}}Dentes quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utraque parte gigni ait et cadere annis septimis et genuinos adnasci annis fere bis septenis. {{pn|1.13|13}}Venas etiam in hominibus vel potius arterias medicos musicos dicere ait numero moveri septenario, quod ipsi appellant ten dia tessaron symphonian, quae fit in collatione quaternarii numeri. {{pn|1.14|14}}Discrimina etiam periculorum in morbis maiore vi fieri putat in diebus, qui conficiuntur ex numero septenario, eosque dies omnium maxime, ita ut medici appellant, krisimous videri: primam hebdomadam et secundam et tertiam. {{pn|1.15|15}}Neque non id etiam sumit ad vim facultatesque eius numeri augendas, quod, quibus inedia mori consilium est, septimo demum die mortem oppetunt. {{pn|1.16|16}}Haec Varro de numero septenario scripsit admodum conquisite. Sed alia quoque ibidem congerit frigidiuscula: veluti septem opera esse in orbe terrae miranda et sapientes item veteres septem fuisse et curricula ludorum circensium sollemnia septem esse et ad oppugnandas Thebas duces septem delectos. {{pn|1.17|17}}Tum ibi addit se quoque iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquammultos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis non comparuisse.

===XI.===
Quibus et quam frivolis argumentis Accius in didascalicis utatur, quibus docere nititur Hesiodum esse quam Homerum natu antiquiorem. {{pn|1.1|1}}Super aetate Homeri atque Hesiodi non consentitur. {{pn|1.2|2}}Alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuisse scripserunt, in quis Philochorus et Xenophanes, alii minorem, in quis L. Accius poeta et Ephorus historiae scriptor. {{pn|1.3|3}}M. autem Varro in primo de imaginibus, uter prior sit natus, parum constare dicit, sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem vixerint, idque ex epigrammate ostendi, quod in tripode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo positus traditur. {{pn|1.4|4}}Accius autem in primo didascalico levibus admodum argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu priorem: {{pn|1.5|5}}“quod Homerus,” inquit “cum in principio carminis Achillem esse filium Pelei diceret, quis esset Peleus, non addidit; quam rem procul” inquit “dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam dictum videret. De Cyclope itidem,” inquit “vel maxime quod unoculus fuit, rem tam insignem non praeterisset, nisi aeque prioris Hesiodi carminibus involgatum esset.” {{pn|1.6|6}}De patria quoque Homeri multo maxime dissensum est. Alii Colophonium, alii Smyrnaeum, sunt qui Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fuisse dicant, Aristoteles tradidit ex insula Io. M. Varro in libro de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc apposuit: {{pn|1.7|7}}capella Homeri candida haec tumulum indicat,
quod hac letae mortuo faciunt sacra.

===XII.===
Largum atque avidum bibendi a P. Nigidio, doctissimo viro, nova et prope absurda vocabuli figura “bibosum” dictum. {{pn|1.1|1}}Bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis “bibacem” et “bibosum” dicit. {{pn|1.2|2}}“Bibacem” ego ut “edacem” a plerisque aliis dictum lego; “bibosum” dictum nondum etiam usquam repperi nisi apud Laberium, neque aliud est, quod simili inclinatu dicatur. {{pn|1.3|3}}Non enim simile est ut “vinosus” aut “vitiosus” ceteraque, quae hoc modo dicuntur, quoniam a vocabulis, non a verbo, inclinata sunt. {{pn|1.4|4}}Laberius in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur: non mammosa, non annosa, non bibosa, mon procax.

===XIII.===
Quod Demosthenes etiamtum adulescens, cum Platonis philosophi discipulus foret, audito forte Callistrato rhetore in contione populi destitit a Platone et sectatus Callistratum est. {{pn|1.1|1}}Hermippus hoc scriptum reliquit Demosthenen admodum adulescentem ventitare in Academiam Platonemque audire solitum. {{pn|1.2|2}}“Atque is” inquit “Demosthenes domo egressus, ut ei mos erat, cum ad Platonem pergeret complurisque populos concurrentes videret, percontatur eius rei causam cognoscitque currere eos auditum Callistratum. {{pn|1.3|3}}Is Callistratus Athenis orator in republica fuit, quos illi demagogous appellant. {{pn|1.4|4}}Visum est paulum devertere experirique, an digna auditio tanto properantium studio foret. {{pn|1.5|5}}Venit” inquit “atque audit Callistratum nobilem illam ten peri Oropou diken dicentem atque ita motus et demultus et captus est, ut Callistratum iam inde sectari coeperit, Academiam cum Platone reliquerit.”

===XIV.===
“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” aliaque huiuscemodi qui dicat, vitiose dicere; eiusque vitii causas reddere M. Varronem; nec quemquam veterem hisce verbis esse. {{pn|1.1|1}}“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” vel quid aliud huiuscemodi male ac vitiose dici existumat Varro. {{pn|1.2|2}}“Oportet enim” inquit “dicere “dimidiatum librum”, non “dimidium”, et “dimidiatam fabulam”, non “dimidiam”. Contra autem si ex sextario hemina fusa est, non “dimidiatum sextarium fusum” dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei debebatur, quingentos recepit, non “dimidiatum” recepisse dicemus, sed “dimidium”. {{pn|1.3|3}}At si scyphus” inquit “argenteus mihi cum alio communis in duas partis disiectus sit, “dimidiatum” eum esse dicere scyphum debeo, non “dimidium”, argentum autem, quod in eo scypho inest, {{pn|1.4|4}}“dimidium” meum esse, non “dimidiatum”,” disseritque ac dividit subtilissime, quid “dimidium” “dimidiato” intersit, et Q. Ennium scienter hoc in annalibus dixisse ait: {{pn|1.5|5}}sicut si quis ferat vas vini dimidiatum, sicuti pars, quae deest ei vaso, non “dimidiata” dicenda est, sed “dimidia”. {{pn|1.6|6}}Omnis autem disputationis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure explicat, summa haec est: “dimidiatum” est quasi “dismediatum” et in partis duas pares divisum, {{pn|1.7|7}}“dimidiatum” ergo nisi ipsum, quod divisum est, dici haut convenit; {{pn|1.8|8}}“dimidium” vero est, non quod ipsum dimidiatum est, sed quae ex dimidiato pars altera est. {{pn|1.9|9}}Cum igitur partem dimidiam libri legisse volumus dicere aut partem dimidiam fabulae audisse, si “dimidiam fabulam” aut “dimidium librum” dicimus, peccamus; totum enim ipsum, quod dimidiatum atque divisum est, “dimidium” dicis. {{pn|1.10|10}}Itaque Lucilius eadem secutus:
“uno oculo” inquit “pedibusque duobus dimidiatus ut porcus”,
et alio loco:
quidni? et scruta quidem ut vendat, scrutarius laudat,
praefractam strigilem, soleam inprobus dimidiatam. {{pn|1.11|11}}Iam in vicesimo manifestius “dimidiam horam” dicere studiose fugit, sed pro “dimidia” “dimidium” ponit in hisce versibus:
tempestate sua atque eodem uno tempore et horae
dimidio et tribus confectis dumtaxat eandem
ad quartam. {{pn|1.12|12}}Nam cum obvium proximumque esset dicere: “dimidia et tribus confectis”, vigilate atque attente verbum non probum vitavit. {{pn|1.13|13}}Per quod satis apparet ne “horam” quidem “dimidiam” recte dici, sed vel “dimidiatam horam” vel “dimidiam partem horae”. {{pn|1.14|14}}Propterea Plautus quoque in Bacchidibus “dimidium auri” dicit, non “dimidiatum aurum”; {{pn|1.15|15}}item in Aulularia “dimidium obsoni”, non “dimidiatum obsonium”, in hoc versu:
ei adeo obsoni hic iussit dimidium dari; {{pn|1.16|16}}in Menaechmis autem “dimidiatum diem” non “dimidium”, in hoc versu: dies quidem iam ad umbilicum dimidiatus mortuust. {{pn|1.17|17}}M. etiam Cato in libro, quem de agricultura conscripsit: “Semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri solet. Eo cribro terram incernito dimidiatum digitum. Iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato.” {{pn|1.18|18}}“Dimidiatum” inquit “digitum”, non “dimidium”. Nam “digiti” quidem “dimidium”, digitum autem ipsum “dimidiatum” dici oportet. {{pn|1.19|19}}Item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit: “Homines defoderunt in terram dimidiatos ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt.” {{pn|1.20|20}}Neque quisquam omnium, qui probe locuti sunt, his verbis sequius quam dixi usus est.

===XV.===
Exstare in litteris perque hominum memorias traditum, quod repente multis mortem attulit gaudium ingens insperatum interclusa anima et vim magni novique motus non sustinente. {{pn|1.1|1}}Cognito repente insperato gaudio exspirasse animam refert Aristoteles philosophus Polycritam, nobilem feminam Naxo insula. {{pn|1.2|2}}Philippides quoque, comoediarum poeta haut ignobilis, aetate iam edita, cum in certamine poetarum praeter spem vicisset et laetissime gauderet, inter illud gaudium repente mortuus est. {{pn|1.3|3}}De Rhodio etiam Diagora celebrata historia est. Is Diagoras tris filios adulescentis habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem. Eos omnis vidit vincere coronarique Olympiae eodem die et, cum ibi cum tres adulescentes amplexi coronis suis in caput patris positis saviarentur, cum populus gratulabundus flores undique in eum iaceret, ibidem in stadio inspectante populo in osculis atque in manibus filiorum animam efflavit. {{pn|1.4|4}}Praeterea in nostris annalibus scriptum legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani caesus est, anum matrem nuntio de morte filii adlato luctu atque maerore affectam esse; sed is nuntius non verus fuit, atque is adulescens non diu post ex ea pugna in urbem redit: anus repente filio viso copia atque turba et quasi ruina incidentis inopinati gaudii oppressa exanimataque est.

===XVI.===
Temporis varietas in puerperis mulierum quaenam sit a medicis et a philosophis tradita; atque inibi poetarum quoque veterum super eadem re opiniones multaque alia auditu atque memoratu digna; verbaque ipsa Hippocratis medici ex libro illius sumpta, qui inscriptus est peri trophes. {{pn|1.1|1}}Et medici et philosophi inlustres de tempore humani partus quaesiverunt. Multa opinio est eaque iam pro vero recepta, postquam mulieris uterum semen conceperit, gigni hominem septimo rarenter, numquam octavo, saepe nono, saepius numero decimo mense, eumque esse hominem gignendi summum finem: decem menses non inceptos, sed exactos. {{pn|1.2|2}}Idque Plautum, veterem poetam, dicere videmus in comoedia Cistellaria his verbis:
tum illa, quam compresserat,
decumo post mense exacto hic peperit filiam. {{pn|1.3|3}}Hoc idem tradit etiam Menander, poeta vetustior, humanarum opinionum vel peritissimus; versus eius super ea re de fabula Plocio posui:
gyne kyei deka menas ...? {{pn|1.4|4}}sed noster Caecilius, cum faceret eodem nomine et eiusdem argumenti comoediam ac pleraque a Menandro sumeret, in mensibus tamen genitalibus nominandis non praetermisit octavum, quem praeterierat Menander. Caecilii versus hisce sunt:
soletne mulier decimo mense parere? - pol nono quoque,
etiam septimo atque octavo. {{pn|1.5|5}}Eam rem Caecilium non inconsiderate dixisse neque temere a Menandro atque a multorum opinionibus descivisse M. Varro uti credamus facit. {{pn|1.6|6}}Nam mense nonnumquam octavo editum esse partum in libro quarto decimo rerum divinarum scriptum reliquit; quo in libro etiam undecimo mense aliquando nasci posse hominem dicit, eiusque sententiae tam de octavo quam de undecimo mense Aristotelem auctorem laudat. {{pn|1.7|7}}Sed huius de mense octavo dissensionis causa cognosci potest in libro Hippocratis, qui inscriptus est peri trophes, ex quo libro verba haec sunt:
Estin de kai ouk estin ta oktamena. {{pn|1.8|8}}Id tamen obscure atque praecise tamquam adverse dictum Sabinus medicus, qui Hippocratem commodissime commentatus est, verbis his enarravit: Estin men phainomena hos zoa meta ten ekptosin; ouk estin de, thneskonta meta tauta; kai estin oun kai ouk estin phantasiai men parautika onta, dynamei de ouketi. {{pn|1.9|9}}Antiquos autem Romanos Varro dicit non recepisse huiuscemodi quasi monstruosas raritates, sed nono mense aut decimo neque praeter hos aliis partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono atque decimo mense. {{pn|1.10|10}}“Nam “Parca”” inquit “inmutata una littera a partu nominata, item “Nona” et “Decima” a partus tempestivi tempore.” {{pn|1.11|11}}Caesellius autem Vindex in lectionibus suis antiquis: “tria” inquit “nomina Parcarum sunt: “Nona”, “Decuma” “Morta”, et versum hunc Livii, antiquissimi poetae, ponit ex Odysseiai: quando dies adveniet, quem profata Morta est.
Sed homo minime malus Caesellius “Mortam” quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram deberet. {{pn|1.12|12}}Praeterea ego de partu humano, praeterquam quae scripta in libris legi, hoc quoque usu venisse Romae comperi: feminam bonis atque honestis moribus, non ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisset, quoniam decemviri in decem mensibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent; sed divum Hadrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mense partum edi posse; idque ipsum eius rei decretum nos legimus. In eo decreto Hadrianus id statuere se dicit requisitis veterum philosophorum et medicorum sententiis. {{pn|1.13|13}}Hodie quoque in satura forte M. Varronis legimus, quae inscribitur Testamentum, verba haec: “Si quis mihi filius unus pluresve in decem mensibus gignantur, ii, si erunt onoi lyras, exheredes sunto; quod si quis undecimo mense kata Aristotelen natus est, Attio idem, quod Tettio, ius esto apud me.” {{pn|1.14|14}}Per hoc vetus proverbium Varro significat, sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: “idem Atti, quod Tetti”, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. {{pn|1.15|15}}Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet, cur Homerus scripserit Neptunum dixisse puellae a se recens compressae:
chaire gyne philoteti; periplomenou d'eniautou
texeis aglaa tekn',epei ouk apopholioi eunai
athanaton. {{pn|1.16|16}}Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. {{pn|1.17|17}}Sed Favorinus mihi ait periplomenou eniautou non “confecto” esse “anno”, sed “adfecto”. {{pn|1.18|18}}In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. {{pn|1.19|19}}“Adfecta” enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur, quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit de provinciis consularibus. {{pn|1.20|20}}Hippocrates autem in eo libro, de quo supra scripsi, cum et numerum dierum, quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis usus est: Ginetai de en toutois kai pleio kai elasso kai holon kai kata meros; ou pollon de kai pleio kai elasso elasso. Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. {{pn|1.21|21}}Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibusdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. {{pn|1.22|22}}Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum, quod in Plinii Secundi libro septimo naturalis historiae legimus. {{pn|1.23|23}}Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: “Masurius auctor est L. Papirium praetorem secundo herede lege agente bonorum possessionem contra eum dedisse, cum mater partum se tredecim mensibus tulisse diceret, quoniam nullum certum tempus pariendi statutum ei videretur.” {{pn|1.24|24}}In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: “Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse a coitu abortivum.”

===XVII.===
Id quoque esse a gravissimis viris memoriae mandatum, quod tris libros Plato Philolai Pythagorici et Aristoteles pauculos Speusippi philosophi mercati sunt pretiis fidem non capientibus. {{pn|1.1|1}}Memoriae mandatum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. {{pn|1.2|2}}Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. {{pn|1.3|3}}Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; ea summa fit nummi nostri sestertia duo et septuaginta milia. {{pn|1.4|4}}Timon amarulentus librum maledicentissimum conscripsit, qui sillos inscribitur. {{pn|1.5|5}}In eo libro Platonem philosophum contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ea re Timonos hi sunt:
kai sy, Platon, kai gar se matheteies pothos eschen,
pollon d'argyrion oligen ellaxao biblon,
enthen aparchomenos timaiographein edidachthes.

===XVIII.===
Quid sint “pedari senatores” et quam ob causam ita appellati; Quamque habeant verba haec ex edicto tralaticio consulum: “senatores quibusque sententiam dicere licet”. {{pn|1.1|1}}Non pauci sunt, qui opinantur, “pedarios senatores” appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. {{pn|1.2|2}}Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? {{pn|1.3|3}}Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in commentariis suis scriptam reliquit. {{pn|1.4|4}}Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset, super quam considerent, quae ob eam causam “curulis” appellaretur: sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea senatores nondum maioribus honoribus “pedarios” nominatos. {{pn|1.5|5}}M. autem Varro in satira Menippea, quae Hippokyon inscripta est, equites quosdam dicit “pedarios” appellatos videturque eos significare, qui nondum a censoribus in senatum lecti senatores quidem non erant, sed, quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. {{pn|1.6|6}}Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias, sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. {{pn|1.7|7}}Hoc significabat edictum, quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. {{pn|1.8|8}}Verba edicti haec sunt: “Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet.” {{pn|1.9|9}}Versum quoque Laberii, in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo, qui Stricturae inscriptus est: caput sine lingua pedarii sententia est. {{pn|1.10|10}}Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro “pedariis” “pedaneos” appellant.

===XIX.===
Qua ratione Gavius Bassus scripserit “parcum” hominem appellatum et quam esse eius vocabuli causam putarit; et contra, quem in modum quibusque verbis Favorinus hanc traditionem eius eluserit. {{pn|1.1|1}}Apud cenam Favorini philosophi cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die, quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber de origine verborum et vocabulorum. {{pn|1.2|2}}In quo ita scriptum fuit: ““Parcus” composito vocabulo est dictus quasi “par arcae”, quando, sicut in arca omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita ac recondita habet sicuti arca. Quam ob causam “parcus” quasi “pararcus” est nominatus.” {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus, ubi haec audivit: “superstitiose” inquit “et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus, quam enarravit. {{pn|1.4|4}}Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur, ut accipiamus “parcum” ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque inpendi arceat et prohibeat quasi “pecuniarcus?” {{pn|1.5|5}}Quin potius,” inquit “quod simplicius veriusque est, id dicimus? “Parcus” enim neque ab arca neque ab arcendo, sed ab eo, quod est “parum” et “parvum”, denominatus est.”
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>9fe2hbksm958dxt7vd5cbmbg1eukkd3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269554</id>
      <parentid>269553</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:51:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46730" sha1="2pfo0tmjzap97dn5zfx00224qi8tl8e" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=
|SubTitulus=
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quaesitum atque tractatum, quam ob causam Sallustius avaritiam dixerit non animum modo virilem, sed corpus quoque ipsum effeminare.''}}
{{pn|1.1|1}}Hieme iam decedente apud balneas Titias in area subcalido sole cum Favorino philosopho ambulabamus, atque ibi inter ambulandum legebatur Catilina Sallustii, quem in manu amici conspectum legi iusserat. {{pn|1.2|2}}Cumque haec verba ex eo libro lecta essent: “Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit; ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur”, tum Favorinus me aspiciens “quo” inquit “pacto corpus hominis avaritia effeminat? {{pn|1.3|3}}quid enim istuc sit, quod animum virilem ab ea effeminari dixit, videor ferme assequi; set quonam modo corpus quoque hominis effeminet, nondum reperio.” {{pn|1.4|4}}“Et ego” inquam “longe iamdiu in eo ipse quaerendo fui ac, nisi tu occupasses, ultro te hoc rogassem.” {{pn|1.5|5}}Vix ego haec dixeram cunctabundus, atque inibi quispiam de sectatoribus Favorini, qui videbatur esse in litteris veterator, “Valerium” inquit “Probum audivi hoc dicere: usum esse Sallustium circumlocutione quadam poetica et, cum dicere vellet hominem avaritia corrumpi, corpus et animum dixisse, quae duae res hominem demonstrarent; namque homo ex animo et corpore est.” {{pn|1.6|6}}“Numquam,” inquit Favorinus “quod equidem scio, tam inportuna tamque audaci argutia fuit noster Probus, ut Sallustium, vel subtilissimum brevitatis artificem, periphrasis poetarum facere diceret.” {{pn|1.7|7}}Erat tum nobiscum in eodem ambulacro homo quispiam sane doctus. {{pn|1.8|8}}Is quoque a Favorino rogatus, ecquid haberet super ea re dicere, huiuscemodi verbis usus est: {{pn|1.9|9}}“Quorum” inquit “avaritia mentem tenuit et corrupit quique sese quaerundae undique pecuniae dediderunt, eos plerosque tali genere vitae occupatos videmus, ut sicuti alia in his omnia prae pecunia, ita labor quoque virilis exercendique corporis studium relictui sit. {{pn|1.10|10}}Negotiis enim se plerumque umbraticis et sellulariis quaestibus intentos habent, in quibus omnis eorum vigor animi corporisque elanguescit et, quod Sallustius ait, “effeminatur”.” {{pn|1.11|11}}Tum Favorinus legi denuo verba eadem Sallustii iubet atque, ubi lecta sunt, “quid igitur” inquit “dicimus, quod multos videre est pecuniae cupidos et eosdem tamen corpore esse vegeto ac valenti?” {{pn|1.12|12}}Tum ille ita respondit non hercle inscite. “Quisquis” inquit “est pecuniae cupiens et corpore tamen est bene habito ac strenuo, aliarum quoque rerum vel studio vel exercitio eum teneri necessum est atque in sese colendo non aeque esse parcum. {{pn|1.13|13}}Nam si avaritia sola summa omnes hominis partes affectionesque occupet et si ad incuriam usque corporis grassetur, ut per illam unam neque virtutis neque virium neque corporis neque animi cura adsit, tum denique id vere dici potest effeminando esse et animo et corpori, qui neque sese neque aliud curent, nisi pecuniam.” {{pn|1.14|14}}Tum Favorinus: “aut hoc,” inquit “quod dixisti, probabile est, aut Sallustius odio avaritiae plus, quam oportuit, eam criminatus est.”

===II.===
{{c|''Quemnam esse natalem diem M. Varro dicat, qui ante noctis horam sextam postve eam nati sunt; atque de temporibus terminisque dierum, qui civiles nominantur et usquequaque gentium varie observantur; et praeterea quid Q. Mucius scripserit super ea muliere, quae a marito non iure se usurpavisset, quod rationem civilis anni non habuerit.''}}
{{pn|1.1|1}}Quaeri solitum est, qui noctis hora tertia quartave sive qua alia nati sunt, uter dies natalis haberi appellarique debeat, isne, quem nox ea consecuta est, an qui dies noctem consecutus est. {{pn|1.2|2}}M. Varro in libro rerum humanarum, quem de diebus scripsit: “homines”, inquit “qui inde a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis viginti quattuor nati sunt, uno die nati dicuntur.” {{pn|1.3|3}}Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit, is ei dies natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra vero, qui in sex noctis horis posterioribus nascatur, eo die videri natum, qui post eam noctem diluxerit. {{pn|1.4|4}}Athenienses autem aliter observare idem Varro in eodem libro scripsit eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere. {{pn|1.5|5}}Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius diei nomine appellare; {{pn|1.6|6}}multos vero in terra Vmbria unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem; “quod quidem” inquit “nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiarum et qui est post Kalendas dies ante horam eius diei sextam.” {{pn|1.7|7}}Populum autem Romanum ita, uti Varro dixit, dies singulos adnumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. {{pn|1.8|8}}Sacra sunt Romana partim diurna, alia nocturna; sed ea, quae inter noctem fiunt, diebus addicuntur, non noctibus; {{pn|1.9|9}}quae igitur sex posterioribus noctis horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. {{pn|1.10|10}}Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet: nam magistratus, quando uno die eis auspicandum est et id, super quo auspicaverunt, agendum, post mediam noctem auspicantur et post meridialem solem agunt, auspicatique esse et egisse eodem die dicuntur. {{pn|1.11|11}}Praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam sequentem revertuntur, non videntur afuisse unum diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Roma sunt. {{pn|1.12|12}}Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem, quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IV. {{pn|1.13|13}}kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. {{pn|1.14|14}}Ista autem omnia de dierum temporibus et finibus ad observationem disciplinamque iuris antiqui pertinentia cum in libris veterum inveniremus, non dubitabamus, quin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non exposite atque aperte, sed, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita et quasi operta veteris ritus significatione: {{pn|1.15|15}}“torquet” inquit “medios nox umida cursus, et me saevus equis oriens afflavit anhelis.” {{pn|1.16|16}}His enim versibus oblique, sicuti dixi, admonere voluit diem, quem Romani “civilem” appellaverunt, a sexta noctis hora oriri.

===III.===
{{c|''De noscendis explorandisque Plauti comoediis, quoniam promisce verae atque falsae nomine eius inscriptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fabulas scriptitarint.''}}
{{pn|1.1|1}}Verum esse comperior, quod quosdam bene litteratos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose atque contente lectitarunt, non indicibus Aelii nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii super his fabulis, quae dicuntur “ambiguae”, crediturum, sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. {{pn|1.2|2}}Hac enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. {{pn|1.3|3}}Nam praeter illas unam et viginti, quae “Varronianae” vocantur, quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quasdam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas Plauto vindicavit, sicuti istam, quam nuperrime legebamus, cui est nomen Boeotia. {{pn|1.4|4}}Nam cum in illis una et viginti non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubitavit, quin Plauti foret, neque alius quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos solos ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de illius Plauti more dicam, Plautinissimi, propterea et meminimus eos et ascripsimus. {{pn|1.5|5}}Parasitus ibi esuriens haec dicit:
ut illum di perdant, primus qui horas repperit,
quique adeo primus statuit hic solarium!
qui mihi conminuit misero articulatim diem.
Nam me puero venter erat solarium
multo omnium istorum optimum et verissimum:
ubi is te monebat, esses, nisi cum nihil erat.
Nunc etiam quod est, non estur, nisi soli libet;
itaque adeo iam oppletum oppidum est solariis,
maior pars populi aridi reptant fame. {{pn|1.6|6}}Favorinus quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc: scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae, delectatus faceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformitates significantium: “vel unus hercle” inquit “hic versus Plauti esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse”. {{pn|1.7|7}}Nos quoque ipsi nuperrime, cum legeremus Fretum - nomen est id comoediae, quam Plauti esse quidam non putant -, haut quicquam dubitavimus, quin ea Plauti foret, et omnium quidem maxime genuina. {{pn|1.8|8}}Ex qua duo hos versus exscripsimus, ut historiam quaereremus oraculi Arretini: nunc illud est, quod “responsum Arreti” ludis magnis dicitur: peribo, si non fecero, si faxo, vapulabo. {{pn|1.9|9}}M. tamen Varro in libro de comoediis Plautinis primo Accii verba haec ponit: “Nam nec Geminei lenones nec Condalium nec Anus Plauti nec Bis compressa nec Boeotia unquam fuit neque adeo Agroecus neque Commorientes Macci Titi.” {{pn|1.10|10}}In eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. Quoniam fabulae illae” “Plauti” inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. {{pn|1.11|11}}Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter centum atque triginta; {{pn|1.12|12}}sed homo eruditissimus L. Aelius quinque et viginti eius esse solas existimavit. {{pn|1.13|13}}Neque tamen dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non videntur et nomini eius addicuntur, veterum poetarum fuerint et ab eo retractatae, expolitae sint ac propterea resipiant stilum Plautinum. {{pn|1.14|14}}Sed enim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam redisset et ob quaerendum victum ad circumagendas molas, quae “trusatiles” appellantur, operam pistori locasset. {{pn|1.15|15}}Sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a triumviris coniectus esset. Vnde post a tribunis plebis exemptus est, cum in his, quas supra dixi, fabulis delicta sua et petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset.

===IV.===
{{c|''Quod P. Africano et aliis tunc viris nobilibus ante aetatem senectam barbam et genas radere mos patrius fuit.''}}
{{pn|1.1|1}}In libris, quos de vita P. Scipionis Africani compositos legimus, scriptum esse animadvertimus P. Scipioni, Pauli filio, postquam de Poenis triumphaverat censorque fuerat, diem dictum esse ad populum a Claudio Asello tribuno plebis, cui equum in censura ademerat, eumque, cum esset reus, neque barbam desisse radi neque non candida veste uti neque fuisse cultu solito reorum. {{pn|1.2|2}}Sed cum in eo tempore Scipionem minorem quadraginta annorum fuisse constaret, quod de barba rasa ita scriptum esset, mirabamur. {{pn|1.3|3}}Comperimus autem ceteros quoque in isdem temporibus nobiles viros barbam in eiusmodi aetate rasitavisse, idcircoque plerasque imagines veterum, non admodum senum, sed in medio aetatis, ita factas videmus.

===V.===
{{c|''Deliciarum vitium et mollities oculorum et corporis ab Arcesila philosopho cuidam obprobrata acerbe simul et festiviter.''}}
{{pn|1.1|1}}Plutarchus refert Arcesilaum philosophum vehementi verbo usum esse de quodam nimis delicato divite, qui incorruptus tamen et a stupro integer dicebatur. {{pn|1.2|2}}Nam cum vocem eius infractam capillumque arte compositum et oculos ludibundos atque inlecebrae voluptatisque plenos videret : “nihil interest,” inquit “quibus membris cinaedi sitis, posterioribus an prioribus”.

===VI.===
{{c|''De vi atque natura palmae arboris, quod lignum ex ea ponderibus positis renitatur.''}}
{{pn|1.1|1}}Per hercle rem mirandam Aristoteles in septimo problematorum et Plutarchus in octavo symposiacorum dicit. {{pn|1.2|2}}“Si super palmae” inquiunt “arboris lignum magna pondera inponas ac tam graviter urgeas oneresque, ut magnitudo oneris sustineri non queat, non deorsum palma cedit nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum nititur recurvaturque”; {{pn|1.3|3}}“propterea” inquit Plutarchus “in certaminibus palmam signum esse placuit victoriae, quoniam ingenium ligni eiusmodi est, ut urgentibus opprimentibusque non cedat.”

===VII.===
{{c|''Historia ex annalibus sumpta de Q. Caedicio tribuno militum; verbaque ex originibus M. Catonis apposita, quibus Caedici virtutem cum Spartano Leonida aequiperat.''}}
{{pn|1.1|1}}Pulcrum, dii boni, facinus Graecarumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris originum de Q. Caedicio tribuno militum scriptum reliquit. {{pn|1.2|2}}Id profecto est ad hanc ferme sententiam: {{pn|1.3|3}}Imperator Poenus in terra Sicilia bello Carthaginiensi primo obviam Romano exercitu progreditur, colles locosque idoneos prior occupat. {{pn|1.4|4}}Milites Romani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei obnoxium. {{pn|1.5|5}}Tribunus ad consulem venit, ostendit exitium de loci importunitate et hostium circumstantia maturum. {{pn|1.6|6}}“Censeo,” inquit “si rem servare vis, faciundum, ut quadringentos aliquos milites ad verrucam illam” - sic enim Cato locum editum asperumque appellat - “ire iubeas, eamque uti occupent, imperes horterisque; hostes profecto ubi id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad occursandum pugnandumque in eos praevertentur unoque illo negotio sese alligabunt, atque illi omnes quadringenti procul dubio obtruncabuntur. {{pn|1.7|7}}Tunc interea occupatis in ea caede hostibus tempus exercitus ex hoc loco educendi habebis. {{pn|1.8|8}}Alia nisi haec salutis via nulla est.” Consul tribuno respondit consilium quidem istud aeque providens sibi viderier; “sed istos” inquit “milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit, qui ducat?” {{pn|1.9|9}}“Si alium” inquit tribunus “neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare; ego hanc tibi et reipublicae animam do.” {{pn|1.10|10}}Consul tribuno gratias laudesque agit. {{pn|1.11|11}}Tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. {{pn|1.12|12}}Hostes eorum audaciam demirantur; quorsum ire pergant, in exspectando sunt. {{pn|1.13|13}}Sed ubi apparuit ad eam verrucam occupandam iter intendere, mittit adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenuissimos. {{pn|1.14|14}}Romani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps. {{pn|1.15|15}}Tandem superat multitudo. {{pn|1.16|16}}Quadringenti omnes cum uno perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. {{pn|1.17|17}}Consul interim, dum ibi pugnatur, se in locos tutos atque editos subducit. {{pn|1.18|18}}Sed quod illi tribuno, duci militum quadringentorum, divinitus in eo proelio usu venit, non iam nostris, sed ipsius Catonis verbis subiecimus: {{pn|1.19|19}}“Dii inmortales tribuno militum fortunam ex virtute eius dedere. Nam ita evenit: cum saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, eumque inter mortuos defetigatum volneribus atque, quod sanguen eius defluxerat, cognovere. Eum sustulere, isque convaluit, saepeque postilla operam reipublicae fortem atque strenuam perhibuit illoque facto, quod illos milites subduxit, exercitum ceterum servavit. Sed idem benefactum quo in loco ponas, nimium interest. Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius virtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decoravere monumentis: signis, statuis, elogiis, historiis aliisque rebus gratissimum id eius factum habuere; at tribuno militum parva laus pro factis relicta, qui idem fecerat atque rem servaverat.” {{pn|1.20|20}}Hanc Q. Caedici tribuni virtutem M. Cato tali suo testimonio decoravit. {{pn|1.21|21}}Claudius autem Quadrigarius annali tertio non Caedicio nomen fuisse ait, sed Laberio.

===VIII.===
{{c|''Litterae eximiae consulum C. Fabricii et Q. Aemilii ad regem Pyrrum a Q. Claudio scriptore historiarum in memoriam datae.''}}
{{pn|1.1|1}}Cum Pyrrus rex in terra Italia esset et unam atque alteram pugnas prospere pugnasset satisque agerent Romani et pleraque Italia ad regem descivisset, tum Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret, promisit regem venenis necare idque facile esse factu dixit, quoniam filii sui pocula in convivio regi ministrarent. {{pn|1.2|2}}Eam rem Fabricius ad senatum scripsit. {{pn|1.3|3}}Senatus ad regem legatos misit mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex circumspectius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. {{pn|1.4|4}}Hoc ita, uti diximus, in Valeri Antiatis historia scriptum est. {{pn|1.5|5}}Quadrigarius autem in libro tertio non Timocharem, sed Niciam adisse ad consulem scripsit neque legatos a senatu missos, sed a consulibus, et Pyrrum populo Romano laudes atque gratias scripsisse captivosque omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. {{pn|1.6|6}}Consules tum fuerunt C. Fabricius et Q. Aemilius. Litteras, quas ad regem Pyrrum super ea causa miserunt, {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius scripsit fuisse hoc exemplo: {{pn|1.8|8}}“Consules Romani salutem dicunt Pyrro regi. Nos pro tuis iniuriis continuis animo tenus commoti inimiciter tecum bellare studemus. Sed communis exempli et fidei ergo visum, ut te salvum velimus, ut esset, quem armis vincere possimus. Ad nos venit Nicias familiaris tuus, qui sibi praemium a nobis peteret, si te clam interfecisset. Id nos negavimus velle, neve ob eam rem quicquam commodi exspectaret, et simul visum est, ut te certiorem faceremus, ne quid eiusmodi, si accidisset, nostro consilio civitates putarent factum, et quod nobis non placet pretio aut praemio aut dolis pugnare. Tu, nisi caves, iacebis.”

===IX.===
{{c|''Quis et cuiusmodi fuerit qui in proverbio fertur equus Seianus; et qualis color equorum sit qui “spadices” vocantur; deque istius vocabuli ratione.''}}
{{pn|1.1|1}}Gavius Bassus in commentariis suis, item Iulius Modestus in secundo quaestionum confusarum historiam de equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: {{pn|1.2|2}}Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama constans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede occiso e Thracia Argos perduxisset. {{pn|1.3|3}}Eum equum fuisse dicunt magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, flora et comanti iuba, omnibusque aliis equorum laudibus quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse fato sive fortuna ferunt, ut, quisquis haberet eum possideretque, ut is cum omni domo familia fortunisque omnibus suis ad internecionem deperiret. {{pn|1.4|4}}Itaque primum illum Gnaeum Seium, dominum eius, a M. Antonio, qui postea triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis damnatum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore Cornelium Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centum milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, abduxisse. {{pn|1.5|5}}Eum Cassium postea satis notum est victis partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; deinde post Antonium post interitum Cassii parta victoria equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus esset, ipsum quoque postea victum atque desertum detestabili exitio interisse. {{pn|1.6|6}}Hinc proverbium de hominibus calamitosis ortum dicique solitum: “ille homo habet equum Seianum”. {{pn|1.7|7}}Eadem sententia est illius quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus: “aurum Tolosanum”. Nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia Quintus Caepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu perit. {{pn|1.8|8}}Hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exuberantissimo. {{pn|1.9|9}}Quem colorem nos, sicuti dixi, “poeniceum” dicimus, Graeci partim phoinika, alii spadika appellant, quoniam palmae termes ex arbore cum fructu avulsus “spadix” dicitur.

===X.===
{{c|''Quod est quaedam septenarii numeri vis et facultas in multis naturae rebus animadversa, de qua M. Varro in hebdomadibus disserit copiose.''}}
{{pn|1.1|1}}M. Varro in primo librorum, qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus, septenarii numeri, quem Graece hebdomada appellant, virtutes potestatesque multas variasque dicit. {{pn|1.2|2}}“Is namque numerus” inquit “septentriones maiores minoresque in caelo facit, item vergilias, quas pleiadas Graeci vocant, facit etiam stellas, quas alii “erraticas”, P. Nigidius “errones” appellat.” {{pn|1.3|3}}Circulos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem esse; ex quis duos minimos, qui axem extimum tangunt, polous appellari dicit; sed eos in sphaera, quae krikote vocatur, propter brevitatem non inesse. {{pn|1.4|4}}Ac neque ipse zodiacus septenario numero caret; nam in septimo signo fit solstitium a bruma, in septimo bruma a solstitio, in septimo aequinoctium ab aequinoctio. {{pn|1.5|5}}Dies deinde illos, quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur, eos quoque septem esse dicit. {{pn|1.6|6}}Praeterea scribit lunae curriculum confici integris quater septenis diebus; “nam die duodetricesimo luna”, inquit “ex quo vestigio profecta est, eodem redit”, auctoremque opinionis huius Aristidem esse Samium; in qua re non id solum animadverti debere dicit, quod quater septenis, id est octo et viginti, diebus conficeret luna iter suum, sed quod is numerus septenarius, si ab uno profectus, dum ad semetipsum progreditur, omnes, per quos progressus est, numeros comprehendat ipsumque se addat, facit numerum octo et viginti, quot dies sunt curriculi lunaris. {{pn|1.7|7}}Ad homines quoque nascendos vim numeri istius porrigi pertinereque ait: “Nam cum in uterum” inquit “mulieris genitale semen datum est, primis septem diebus conglobatur coagulaturque fitque ad capiendam figuram idoneum. Post deinde quarta hebdomade, quod eius virile secus futurum est, caput et spina, quae est in dorso, informatur. Septima autem fere hebdomade, id est nono et quadragesimo die, totus” inquit “homo in utero absolvitur.” {{pn|1.8|8}}Illam quoque vim numeri huius observatam refert, quod ante mensem septimum neque mas neque femina salubriter ac secundum naturam nasci potest et quod hi, qui iustissime in utero sunt, post ducentos septuaginta tres dies, postquam sunt concepti, quadragesima denique hebdomade inita nascuntur. {{pn|1.9|9}}Pericula quoque vitae fortunarumque hominum, quae “climacteras” Chaldaei appellant, gravissimos quosque fieri affirmat septenarios. {{pn|1.10|10}}Praeter hoc modum esse dicit summum adolescendi humani corporis septem pedes. {{pn|1.11|11}}Quod esse magis verum arbitramur, quam quod Herodotus, homo fabulator, in primo historiarum inventum esse sub terra scripsit Oresti corpus cubita longitudinis habens septem, quae faciunt pedes duodecim et quadrantem, nisi si, ut Homerus opinatus est, vastiora prolixioraque fuerunt corpora hominum antiquiorum et nunc quasi iam mundo senescente rerum atque hominum decrementa sunt. {{pn|1.12|12}}Dentes quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utraque parte gigni ait et cadere annis septimis et genuinos adnasci annis fere bis septenis. {{pn|1.13|13}}Venas etiam in hominibus vel potius arterias medicos musicos dicere ait numero moveri septenario, quod ipsi appellant ten dia tessaron symphonian, quae fit in collatione quaternarii numeri. {{pn|1.14|14}}Discrimina etiam periculorum in morbis maiore vi fieri putat in diebus, qui conficiuntur ex numero septenario, eosque dies omnium maxime, ita ut medici appellant, krisimous videri: primam hebdomadam et secundam et tertiam. {{pn|1.15|15}}Neque non id etiam sumit ad vim facultatesque eius numeri augendas, quod, quibus inedia mori consilium est, septimo demum die mortem oppetunt. {{pn|1.16|16}}Haec Varro de numero septenario scripsit admodum conquisite. Sed alia quoque ibidem congerit frigidiuscula: veluti septem opera esse in orbe terrae miranda et sapientes item veteres septem fuisse et curricula ludorum circensium sollemnia septem esse et ad oppugnandas Thebas duces septem delectos. {{pn|1.17|17}}Tum ibi addit se quoque iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquammultos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis non comparuisse.

===XI.===
{{c|''Quibus et quam frivolis argumentis Accius in didascalicis utatur, quibus docere nititur Hesiodum esse quam Homerum natu antiquiorem.''}}
{{pn|1.1|1}}Super aetate Homeri atque Hesiodi non consentitur. {{pn|1.2|2}}Alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuisse scripserunt, in quis Philochorus et Xenophanes, alii minorem, in quis L. Accius poeta et Ephorus historiae scriptor. {{pn|1.3|3}}M. autem Varro in primo de imaginibus, uter prior sit natus, parum constare dicit, sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem vixerint, idque ex epigrammate ostendi, quod in tripode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo positus traditur. {{pn|1.4|4}}Accius autem in primo didascalico levibus admodum argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu priorem: {{pn|1.5|5}}“quod Homerus,” inquit “cum in principio carminis Achillem esse filium Pelei diceret, quis esset Peleus, non addidit; quam rem procul” inquit “dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam dictum videret. De Cyclope itidem,” inquit “vel maxime quod unoculus fuit, rem tam insignem non praeterisset, nisi aeque prioris Hesiodi carminibus involgatum esset.” {{pn|1.6|6}}De patria quoque Homeri multo maxime dissensum est. Alii Colophonium, alii Smyrnaeum, sunt qui Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fuisse dicant, Aristoteles tradidit ex insula Io. M. Varro in libro de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc apposuit: {{pn|1.7|7}}capella Homeri candida haec tumulum indicat,
quod hac letae mortuo faciunt sacra.

===XII.===
{{c|''Largum atque avidum bibendi a P. Nigidio, doctissimo viro, nova et prope absurda vocabuli figura “bibosum” dictum.''}}
{{pn|1.1|1}}Bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis “bibacem” et “bibosum” dicit. {{pn|1.2|2}}“Bibacem” ego ut “edacem” a plerisque aliis dictum lego; “bibosum” dictum nondum etiam usquam repperi nisi apud Laberium, neque aliud est, quod simili inclinatu dicatur. {{pn|1.3|3}}Non enim simile est ut “vinosus” aut “vitiosus” ceteraque, quae hoc modo dicuntur, quoniam a vocabulis, non a verbo, inclinata sunt. {{pn|1.4|4}}Laberius in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur: non mammosa, non annosa, non bibosa, mon procax.

===XIII.===
{{c|''Quod Demosthenes etiamtum adulescens, cum Platonis philosophi discipulus foret, audito forte Callistrato rhetore in contione populi destitit a Platone et sectatus Callistratum est.''}}
{{pn|1.1|1}}Hermippus hoc scriptum reliquit Demosthenen admodum adulescentem ventitare in Academiam Platonemque audire solitum. {{pn|1.2|2}}“Atque is” inquit “Demosthenes domo egressus, ut ei mos erat, cum ad Platonem pergeret complurisque populos concurrentes videret, percontatur eius rei causam cognoscitque currere eos auditum Callistratum. {{pn|1.3|3}}Is Callistratus Athenis orator in republica fuit, quos illi demagogous appellant. {{pn|1.4|4}}Visum est paulum devertere experirique, an digna auditio tanto properantium studio foret. {{pn|1.5|5}}Venit” inquit “atque audit Callistratum nobilem illam ten peri Oropou diken dicentem atque ita motus et demultus et captus est, ut Callistratum iam inde sectari coeperit, Academiam cum Platone reliquerit.”

===XIV.===
{{c|''“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” aliaque huiuscemodi qui dicat, vitiose dicere; eiusque vitii causas reddere M. Varronem; nec quemquam veterem hisce verbis esse.''}}
{{pn|1.1|1}}“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” vel quid aliud huiuscemodi male ac vitiose dici existumat Varro. {{pn|1.2|2}}“Oportet enim” inquit “dicere “dimidiatum librum”, non “dimidium”, et “dimidiatam fabulam”, non “dimidiam”. Contra autem si ex sextario hemina fusa est, non “dimidiatum sextarium fusum” dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei debebatur, quingentos recepit, non “dimidiatum” recepisse dicemus, sed “dimidium”. {{pn|1.3|3}}At si scyphus” inquit “argenteus mihi cum alio communis in duas partis disiectus sit, “dimidiatum” eum esse dicere scyphum debeo, non “dimidium”, argentum autem, quod in eo scypho inest, {{pn|1.4|4}}“dimidium” meum esse, non “dimidiatum”,” disseritque ac dividit subtilissime, quid “dimidium” “dimidiato” intersit, et Q. Ennium scienter hoc in annalibus dixisse ait: {{pn|1.5|5}}sicut si quis ferat vas vini dimidiatum, sicuti pars, quae deest ei vaso, non “dimidiata” dicenda est, sed “dimidia”. {{pn|1.6|6}}Omnis autem disputationis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure explicat, summa haec est: “dimidiatum” est quasi “dismediatum” et in partis duas pares divisum, {{pn|1.7|7}}“dimidiatum” ergo nisi ipsum, quod divisum est, dici haut convenit; {{pn|1.8|8}}“dimidium” vero est, non quod ipsum dimidiatum est, sed quae ex dimidiato pars altera est. {{pn|1.9|9}}Cum igitur partem dimidiam libri legisse volumus dicere aut partem dimidiam fabulae audisse, si “dimidiam fabulam” aut “dimidium librum” dicimus, peccamus; totum enim ipsum, quod dimidiatum atque divisum est, “dimidium” dicis. {{pn|1.10|10}}Itaque Lucilius eadem secutus:
“uno oculo” inquit “pedibusque duobus dimidiatus ut porcus”,
et alio loco:
quidni? et scruta quidem ut vendat, scrutarius laudat,
praefractam strigilem, soleam inprobus dimidiatam. {{pn|1.11|11}}Iam in vicesimo manifestius “dimidiam horam” dicere studiose fugit, sed pro “dimidia” “dimidium” ponit in hisce versibus:
tempestate sua atque eodem uno tempore et horae
dimidio et tribus confectis dumtaxat eandem
ad quartam. {{pn|1.12|12}}Nam cum obvium proximumque esset dicere: “dimidia et tribus confectis”, vigilate atque attente verbum non probum vitavit. {{pn|1.13|13}}Per quod satis apparet ne “horam” quidem “dimidiam” recte dici, sed vel “dimidiatam horam” vel “dimidiam partem horae”. {{pn|1.14|14}}Propterea Plautus quoque in Bacchidibus “dimidium auri” dicit, non “dimidiatum aurum”; {{pn|1.15|15}}item in Aulularia “dimidium obsoni”, non “dimidiatum obsonium”, in hoc versu:
ei adeo obsoni hic iussit dimidium dari; {{pn|1.16|16}}in Menaechmis autem “dimidiatum diem” non “dimidium”, in hoc versu: dies quidem iam ad umbilicum dimidiatus mortuust. {{pn|1.17|17}}M. etiam Cato in libro, quem de agricultura conscripsit: “Semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri solet. Eo cribro terram incernito dimidiatum digitum. Iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato.” {{pn|1.18|18}}“Dimidiatum” inquit “digitum”, non “dimidium”. Nam “digiti” quidem “dimidium”, digitum autem ipsum “dimidiatum” dici oportet. {{pn|1.19|19}}Item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit: “Homines defoderunt in terram dimidiatos ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt.” {{pn|1.20|20}}Neque quisquam omnium, qui probe locuti sunt, his verbis sequius quam dixi usus est.

===XV.===
{{c|''Exstare in litteris perque hominum memorias traditum, quod repente multis mortem attulit gaudium ingens insperatum interclusa anima et vim magni novique motus non sustinente.''}}
{{pn|1.1|1}}Cognito repente insperato gaudio exspirasse animam refert Aristoteles philosophus Polycritam, nobilem feminam Naxo insula. {{pn|1.2|2}}Philippides quoque, comoediarum poeta haut ignobilis, aetate iam edita, cum in certamine poetarum praeter spem vicisset et laetissime gauderet, inter illud gaudium repente mortuus est. {{pn|1.3|3}}De Rhodio etiam Diagora celebrata historia est. Is Diagoras tris filios adulescentis habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem. Eos omnis vidit vincere coronarique Olympiae eodem die et, cum ibi cum tres adulescentes amplexi coronis suis in caput patris positis saviarentur, cum populus gratulabundus flores undique in eum iaceret, ibidem in stadio inspectante populo in osculis atque in manibus filiorum animam efflavit. {{pn|1.4|4}}Praeterea in nostris annalibus scriptum legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani caesus est, anum matrem nuntio de morte filii adlato luctu atque maerore affectam esse; sed is nuntius non verus fuit, atque is adulescens non diu post ex ea pugna in urbem redit: anus repente filio viso copia atque turba et quasi ruina incidentis inopinati gaudii oppressa exanimataque est.

===XVI.===
{{c|''Temporis varietas in puerperis mulierum quaenam sit a medicis et a philosophis tradita; atque inibi poetarum quoque veterum super eadem re opiniones multaque alia auditu atque memoratu digna; verbaque ipsa Hippocratis medici ex libro illius sumpta, qui inscriptus est peri trophes.''}}
{{pn|1.1|1}}Et medici et philosophi inlustres de tempore humani partus quaesiverunt. Multa opinio est eaque iam pro vero recepta, postquam mulieris uterum semen conceperit, gigni hominem septimo rarenter, numquam octavo, saepe nono, saepius numero decimo mense, eumque esse hominem gignendi summum finem: decem menses non inceptos, sed exactos. {{pn|1.2|2}}Idque Plautum, veterem poetam, dicere videmus in comoedia Cistellaria his verbis:
tum illa, quam compresserat,
decumo post mense exacto hic peperit filiam. {{pn|1.3|3}}Hoc idem tradit etiam Menander, poeta vetustior, humanarum opinionum vel peritissimus; versus eius super ea re de fabula Plocio posui:
gyne kyei deka menas ...? {{pn|1.4|4}}sed noster Caecilius, cum faceret eodem nomine et eiusdem argumenti comoediam ac pleraque a Menandro sumeret, in mensibus tamen genitalibus nominandis non praetermisit octavum, quem praeterierat Menander. Caecilii versus hisce sunt:
soletne mulier decimo mense parere? - pol nono quoque,
etiam septimo atque octavo. {{pn|1.5|5}}Eam rem Caecilium non inconsiderate dixisse neque temere a Menandro atque a multorum opinionibus descivisse M. Varro uti credamus facit. {{pn|1.6|6}}Nam mense nonnumquam octavo editum esse partum in libro quarto decimo rerum divinarum scriptum reliquit; quo in libro etiam undecimo mense aliquando nasci posse hominem dicit, eiusque sententiae tam de octavo quam de undecimo mense Aristotelem auctorem laudat. {{pn|1.7|7}}Sed huius de mense octavo dissensionis causa cognosci potest in libro Hippocratis, qui inscriptus est peri trophes, ex quo libro verba haec sunt:
Estin de kai ouk estin ta oktamena. {{pn|1.8|8}}Id tamen obscure atque praecise tamquam adverse dictum Sabinus medicus, qui Hippocratem commodissime commentatus est, verbis his enarravit: Estin men phainomena hos zoa meta ten ekptosin; ouk estin de, thneskonta meta tauta; kai estin oun kai ouk estin phantasiai men parautika onta, dynamei de ouketi. {{pn|1.9|9}}Antiquos autem Romanos Varro dicit non recepisse huiuscemodi quasi monstruosas raritates, sed nono mense aut decimo neque praeter hos aliis partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono atque decimo mense. {{pn|1.10|10}}“Nam “Parca”” inquit “inmutata una littera a partu nominata, item “Nona” et “Decima” a partus tempestivi tempore.” {{pn|1.11|11}}Caesellius autem Vindex in lectionibus suis antiquis: “tria” inquit “nomina Parcarum sunt: “Nona”, “Decuma” “Morta”, et versum hunc Livii, antiquissimi poetae, ponit ex Odysseiai: quando dies adveniet, quem profata Morta est.
Sed homo minime malus Caesellius “Mortam” quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram deberet. {{pn|1.12|12}}Praeterea ego de partu humano, praeterquam quae scripta in libris legi, hoc quoque usu venisse Romae comperi: feminam bonis atque honestis moribus, non ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisset, quoniam decemviri in decem mensibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent; sed divum Hadrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mense partum edi posse; idque ipsum eius rei decretum nos legimus. In eo decreto Hadrianus id statuere se dicit requisitis veterum philosophorum et medicorum sententiis. {{pn|1.13|13}}Hodie quoque in satura forte M. Varronis legimus, quae inscribitur Testamentum, verba haec: “Si quis mihi filius unus pluresve in decem mensibus gignantur, ii, si erunt onoi lyras, exheredes sunto; quod si quis undecimo mense kata Aristotelen natus est, Attio idem, quod Tettio, ius esto apud me.” {{pn|1.14|14}}Per hoc vetus proverbium Varro significat, sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: “idem Atti, quod Tetti”, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. {{pn|1.15|15}}Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet, cur Homerus scripserit Neptunum dixisse puellae a se recens compressae:
chaire gyne philoteti; periplomenou d'eniautou
texeis aglaa tekn',epei ouk apopholioi eunai
athanaton. {{pn|1.16|16}}Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. {{pn|1.17|17}}Sed Favorinus mihi ait periplomenou eniautou non “confecto” esse “anno”, sed “adfecto”. {{pn|1.18|18}}In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. {{pn|1.19|19}}“Adfecta” enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur, quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit de provinciis consularibus. {{pn|1.20|20}}Hippocrates autem in eo libro, de quo supra scripsi, cum et numerum dierum, quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis usus est: Ginetai de en toutois kai pleio kai elasso kai holon kai kata meros; ou pollon de kai pleio kai elasso elasso. Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. {{pn|1.21|21}}Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibusdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. {{pn|1.22|22}}Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum, quod in Plinii Secundi libro septimo naturalis historiae legimus. {{pn|1.23|23}}Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: “Masurius auctor est L. Papirium praetorem secundo herede lege agente bonorum possessionem contra eum dedisse, cum mater partum se tredecim mensibus tulisse diceret, quoniam nullum certum tempus pariendi statutum ei videretur.” {{pn|1.24|24}}In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: “Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse a coitu abortivum.”

===XVII.===
{{c|''Id quoque esse a gravissimis viris memoriae mandatum, quod tris libros Plato Philolai Pythagorici et Aristoteles pauculos Speusippi philosophi mercati sunt pretiis fidem non capientibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Memoriae mandatum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. {{pn|1.2|2}}Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. {{pn|1.3|3}}Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; ea summa fit nummi nostri sestertia duo et septuaginta milia. {{pn|1.4|4}}Timon amarulentus librum maledicentissimum conscripsit, qui sillos inscribitur. {{pn|1.5|5}}In eo libro Platonem philosophum contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ea re Timonos hi sunt:
kai sy, Platon, kai gar se matheteies pothos eschen,
pollon d'argyrion oligen ellaxao biblon,
enthen aparchomenos timaiographein edidachthes.

===XVIII.===
{{c|''Quid sint “pedari senatores” et quam ob causam ita appellati; Quamque habeant verba haec ex edicto tralaticio consulum: “senatores quibusque sententiam dicere licet”.''}}
{{pn|1.1|1}}Non pauci sunt, qui opinantur, “pedarios senatores” appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. {{pn|1.2|2}}Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? {{pn|1.3|3}}Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in commentariis suis scriptam reliquit. {{pn|1.4|4}}Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset, super quam considerent, quae ob eam causam “curulis” appellaretur: sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea senatores nondum maioribus honoribus “pedarios” nominatos. {{pn|1.5|5}}M. autem Varro in satira Menippea, quae Hippokyon inscripta est, equites quosdam dicit “pedarios” appellatos videturque eos significare, qui nondum a censoribus in senatum lecti senatores quidem non erant, sed, quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. {{pn|1.6|6}}Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias, sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. {{pn|1.7|7}}Hoc significabat edictum, quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. {{pn|1.8|8}}Verba edicti haec sunt: “Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet.” {{pn|1.9|9}}Versum quoque Laberii, in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo, qui Stricturae inscriptus est: caput sine lingua pedarii sententia est. {{pn|1.10|10}}Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro “pedariis” “pedaneos” appellant.

===XIX.===
{{c|''Qua ratione Gavius Bassus scripserit “parcum” hominem appellatum et quam esse eius vocabuli causam putarit; et contra, quem in modum quibusque verbis Favorinus hanc traditionem eius eluserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud cenam Favorini philosophi cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die, quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber de origine verborum et vocabulorum. {{pn|1.2|2}}In quo ita scriptum fuit: ““Parcus” composito vocabulo est dictus quasi “par arcae”, quando, sicut in arca omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita ac recondita habet sicuti arca. Quam ob causam “parcus” quasi “pararcus” est nominatus.” {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus, ubi haec audivit: “superstitiose” inquit “et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus, quam enarravit. {{pn|1.4|4}}Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur, ut accipiamus “parcum” ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque inpendi arceat et prohibeat quasi “pecuniarcus?” {{pn|1.5|5}}Quin potius,” inquit “quod simplicius veriusque est, id dicimus? “Parcus” enim neque ab arca neque ab arcendo, sed ab eo, quod est “parum” et “parvum”, denominatus est.”
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>2pfo0tmjzap97dn5zfx00224qi8tl8e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269560</id>
      <parentid>269554</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:14:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* II. */</comment>
      <origin>269560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46730" sha1="oszqdx9edbgdeaod2pmqxdoa191i79v" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=
|SubTitulus=
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quaesitum atque tractatum, quam ob causam Sallustius avaritiam dixerit non animum modo virilem, sed corpus quoque ipsum effeminare.''}}
{{pn|1.1|1}}Hieme iam decedente apud balneas Titias in area subcalido sole cum Favorino philosopho ambulabamus, atque ibi inter ambulandum legebatur Catilina Sallustii, quem in manu amici conspectum legi iusserat. {{pn|1.2|2}}Cumque haec verba ex eo libro lecta essent: “Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit; ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur”, tum Favorinus me aspiciens “quo” inquit “pacto corpus hominis avaritia effeminat? {{pn|1.3|3}}quid enim istuc sit, quod animum virilem ab ea effeminari dixit, videor ferme assequi; set quonam modo corpus quoque hominis effeminet, nondum reperio.” {{pn|1.4|4}}“Et ego” inquam “longe iamdiu in eo ipse quaerendo fui ac, nisi tu occupasses, ultro te hoc rogassem.” {{pn|1.5|5}}Vix ego haec dixeram cunctabundus, atque inibi quispiam de sectatoribus Favorini, qui videbatur esse in litteris veterator, “Valerium” inquit “Probum audivi hoc dicere: usum esse Sallustium circumlocutione quadam poetica et, cum dicere vellet hominem avaritia corrumpi, corpus et animum dixisse, quae duae res hominem demonstrarent; namque homo ex animo et corpore est.” {{pn|1.6|6}}“Numquam,” inquit Favorinus “quod equidem scio, tam inportuna tamque audaci argutia fuit noster Probus, ut Sallustium, vel subtilissimum brevitatis artificem, periphrasis poetarum facere diceret.” {{pn|1.7|7}}Erat tum nobiscum in eodem ambulacro homo quispiam sane doctus. {{pn|1.8|8}}Is quoque a Favorino rogatus, ecquid haberet super ea re dicere, huiuscemodi verbis usus est: {{pn|1.9|9}}“Quorum” inquit “avaritia mentem tenuit et corrupit quique sese quaerundae undique pecuniae dediderunt, eos plerosque tali genere vitae occupatos videmus, ut sicuti alia in his omnia prae pecunia, ita labor quoque virilis exercendique corporis studium relictui sit. {{pn|1.10|10}}Negotiis enim se plerumque umbraticis et sellulariis quaestibus intentos habent, in quibus omnis eorum vigor animi corporisque elanguescit et, quod Sallustius ait, “effeminatur”.” {{pn|1.11|11}}Tum Favorinus legi denuo verba eadem Sallustii iubet atque, ubi lecta sunt, “quid igitur” inquit “dicimus, quod multos videre est pecuniae cupidos et eosdem tamen corpore esse vegeto ac valenti?” {{pn|1.12|12}}Tum ille ita respondit non hercle inscite. “Quisquis” inquit “est pecuniae cupiens et corpore tamen est bene habito ac strenuo, aliarum quoque rerum vel studio vel exercitio eum teneri necessum est atque in sese colendo non aeque esse parcum. {{pn|1.13|13}}Nam si avaritia sola summa omnes hominis partes affectionesque occupet et si ad incuriam usque corporis grassetur, ut per illam unam neque virtutis neque virium neque corporis neque animi cura adsit, tum denique id vere dici potest effeminando esse et animo et corpori, qui neque sese neque aliud curent, nisi pecuniam.” {{pn|1.14|14}}Tum Favorinus: “aut hoc,” inquit “quod dixisti, probabile est, aut Sallustius odio avaritiae plus, quam oportuit, eam criminatus est.”

===II.===
{{c|''Quemnam esse natalem diem M. Varro dicat, qui ante noctis horam sextam postve eam nati sunt; atque de temporibus terminisque dierum, qui civiles nominantur et usquequaque gentium varie observantur; et praeterea quid Q. Mucius scripserit super ea muliere, quae a marito non iure se usurpavisset, quod rationem civilis anni non habuerit.''}}
{{pn|2.1|1}}Quaeri solitum est, qui noctis hora tertia quartave sive qua alia nati sunt, uter dies natalis haberi appellarique debeat, isne, quem nox ea consecuta est, an qui dies noctem consecutus est. {{pn|2.2|2}}M. Varro in libro rerum humanarum, quem de diebus scripsit: “homines”, inquit “qui inde a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis viginti quattuor nati sunt, uno die nati dicuntur.” {{pn|2.3|3}}Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit, is ei dies natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra vero, qui in sex noctis horis posterioribus nascatur, eo die videri natum, qui post eam noctem diluxerit. {{pn|2.4|4}}Athenienses autem aliter observare idem Varro in eodem libro scripsit eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere. {{pn|2.5|5}}Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius diei nomine appellare; {{pn|2.6|6}}multos vero in terra Vmbria unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem; “quod quidem” inquit “nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiarum et qui est post Kalendas dies ante horam eius diei sextam.” {{pn|2.7|7}}Populum autem Romanum ita, uti Varro dixit, dies singulos adnumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. {{pn|2.8|8}}Sacra sunt Romana partim diurna, alia nocturna; sed ea, quae inter noctem fiunt, diebus addicuntur, non noctibus; {{pn|2.9|9}}quae igitur sex posterioribus noctis horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. {{pn|2.10|10}}Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet: nam magistratus, quando uno die eis auspicandum est et id, super quo auspicaverunt, agendum, post mediam noctem auspicantur et post meridialem solem agunt, auspicatique esse et egisse eodem die dicuntur. {{pn|2.11|11}}Praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam sequentem revertuntur, non videntur afuisse unum diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Roma sunt. {{pn|2.12|12}}Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem, quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IV. {{pn|2.13|13}}kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. {{pn|2.14|14}}Ista autem omnia de dierum temporibus et finibus ad observationem disciplinamque iuris antiqui pertinentia cum in libris veterum inveniremus, non dubitabamus, quin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non exposite atque aperte, sed, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita et quasi operta veteris ritus significatione: {{pn|2.15|15}}“torquet” inquit “medios nox umida cursus, et me saevus equis oriens afflavit anhelis.” {{pn|2.16|16}}His enim versibus oblique, sicuti dixi, admonere voluit diem, quem Romani “civilem” appellaverunt, a sexta noctis hora oriri.

===III.===
{{c|''De noscendis explorandisque Plauti comoediis, quoniam promisce verae atque falsae nomine eius inscriptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fabulas scriptitarint.''}}
{{pn|1.1|1}}Verum esse comperior, quod quosdam bene litteratos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose atque contente lectitarunt, non indicibus Aelii nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii super his fabulis, quae dicuntur “ambiguae”, crediturum, sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. {{pn|1.2|2}}Hac enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. {{pn|1.3|3}}Nam praeter illas unam et viginti, quae “Varronianae” vocantur, quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quasdam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas Plauto vindicavit, sicuti istam, quam nuperrime legebamus, cui est nomen Boeotia. {{pn|1.4|4}}Nam cum in illis una et viginti non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubitavit, quin Plauti foret, neque alius quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos solos ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de illius Plauti more dicam, Plautinissimi, propterea et meminimus eos et ascripsimus. {{pn|1.5|5}}Parasitus ibi esuriens haec dicit:
ut illum di perdant, primus qui horas repperit,
quique adeo primus statuit hic solarium!
qui mihi conminuit misero articulatim diem.
Nam me puero venter erat solarium
multo omnium istorum optimum et verissimum:
ubi is te monebat, esses, nisi cum nihil erat.
Nunc etiam quod est, non estur, nisi soli libet;
itaque adeo iam oppletum oppidum est solariis,
maior pars populi aridi reptant fame. {{pn|1.6|6}}Favorinus quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc: scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae, delectatus faceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformitates significantium: “vel unus hercle” inquit “hic versus Plauti esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse”. {{pn|1.7|7}}Nos quoque ipsi nuperrime, cum legeremus Fretum - nomen est id comoediae, quam Plauti esse quidam non putant -, haut quicquam dubitavimus, quin ea Plauti foret, et omnium quidem maxime genuina. {{pn|1.8|8}}Ex qua duo hos versus exscripsimus, ut historiam quaereremus oraculi Arretini: nunc illud est, quod “responsum Arreti” ludis magnis dicitur: peribo, si non fecero, si faxo, vapulabo. {{pn|1.9|9}}M. tamen Varro in libro de comoediis Plautinis primo Accii verba haec ponit: “Nam nec Geminei lenones nec Condalium nec Anus Plauti nec Bis compressa nec Boeotia unquam fuit neque adeo Agroecus neque Commorientes Macci Titi.” {{pn|1.10|10}}In eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. Quoniam fabulae illae” “Plauti” inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. {{pn|1.11|11}}Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter centum atque triginta; {{pn|1.12|12}}sed homo eruditissimus L. Aelius quinque et viginti eius esse solas existimavit. {{pn|1.13|13}}Neque tamen dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non videntur et nomini eius addicuntur, veterum poetarum fuerint et ab eo retractatae, expolitae sint ac propterea resipiant stilum Plautinum. {{pn|1.14|14}}Sed enim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam redisset et ob quaerendum victum ad circumagendas molas, quae “trusatiles” appellantur, operam pistori locasset. {{pn|1.15|15}}Sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a triumviris coniectus esset. Vnde post a tribunis plebis exemptus est, cum in his, quas supra dixi, fabulis delicta sua et petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset.

===IV.===
{{c|''Quod P. Africano et aliis tunc viris nobilibus ante aetatem senectam barbam et genas radere mos patrius fuit.''}}
{{pn|1.1|1}}In libris, quos de vita P. Scipionis Africani compositos legimus, scriptum esse animadvertimus P. Scipioni, Pauli filio, postquam de Poenis triumphaverat censorque fuerat, diem dictum esse ad populum a Claudio Asello tribuno plebis, cui equum in censura ademerat, eumque, cum esset reus, neque barbam desisse radi neque non candida veste uti neque fuisse cultu solito reorum. {{pn|1.2|2}}Sed cum in eo tempore Scipionem minorem quadraginta annorum fuisse constaret, quod de barba rasa ita scriptum esset, mirabamur. {{pn|1.3|3}}Comperimus autem ceteros quoque in isdem temporibus nobiles viros barbam in eiusmodi aetate rasitavisse, idcircoque plerasque imagines veterum, non admodum senum, sed in medio aetatis, ita factas videmus.

===V.===
{{c|''Deliciarum vitium et mollities oculorum et corporis ab Arcesila philosopho cuidam obprobrata acerbe simul et festiviter.''}}
{{pn|1.1|1}}Plutarchus refert Arcesilaum philosophum vehementi verbo usum esse de quodam nimis delicato divite, qui incorruptus tamen et a stupro integer dicebatur. {{pn|1.2|2}}Nam cum vocem eius infractam capillumque arte compositum et oculos ludibundos atque inlecebrae voluptatisque plenos videret : “nihil interest,” inquit “quibus membris cinaedi sitis, posterioribus an prioribus”.

===VI.===
{{c|''De vi atque natura palmae arboris, quod lignum ex ea ponderibus positis renitatur.''}}
{{pn|1.1|1}}Per hercle rem mirandam Aristoteles in septimo problematorum et Plutarchus in octavo symposiacorum dicit. {{pn|1.2|2}}“Si super palmae” inquiunt “arboris lignum magna pondera inponas ac tam graviter urgeas oneresque, ut magnitudo oneris sustineri non queat, non deorsum palma cedit nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum nititur recurvaturque”; {{pn|1.3|3}}“propterea” inquit Plutarchus “in certaminibus palmam signum esse placuit victoriae, quoniam ingenium ligni eiusmodi est, ut urgentibus opprimentibusque non cedat.”

===VII.===
{{c|''Historia ex annalibus sumpta de Q. Caedicio tribuno militum; verbaque ex originibus M. Catonis apposita, quibus Caedici virtutem cum Spartano Leonida aequiperat.''}}
{{pn|1.1|1}}Pulcrum, dii boni, facinus Graecarumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris originum de Q. Caedicio tribuno militum scriptum reliquit. {{pn|1.2|2}}Id profecto est ad hanc ferme sententiam: {{pn|1.3|3}}Imperator Poenus in terra Sicilia bello Carthaginiensi primo obviam Romano exercitu progreditur, colles locosque idoneos prior occupat. {{pn|1.4|4}}Milites Romani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei obnoxium. {{pn|1.5|5}}Tribunus ad consulem venit, ostendit exitium de loci importunitate et hostium circumstantia maturum. {{pn|1.6|6}}“Censeo,” inquit “si rem servare vis, faciundum, ut quadringentos aliquos milites ad verrucam illam” - sic enim Cato locum editum asperumque appellat - “ire iubeas, eamque uti occupent, imperes horterisque; hostes profecto ubi id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad occursandum pugnandumque in eos praevertentur unoque illo negotio sese alligabunt, atque illi omnes quadringenti procul dubio obtruncabuntur. {{pn|1.7|7}}Tunc interea occupatis in ea caede hostibus tempus exercitus ex hoc loco educendi habebis. {{pn|1.8|8}}Alia nisi haec salutis via nulla est.” Consul tribuno respondit consilium quidem istud aeque providens sibi viderier; “sed istos” inquit “milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit, qui ducat?” {{pn|1.9|9}}“Si alium” inquit tribunus “neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare; ego hanc tibi et reipublicae animam do.” {{pn|1.10|10}}Consul tribuno gratias laudesque agit. {{pn|1.11|11}}Tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. {{pn|1.12|12}}Hostes eorum audaciam demirantur; quorsum ire pergant, in exspectando sunt. {{pn|1.13|13}}Sed ubi apparuit ad eam verrucam occupandam iter intendere, mittit adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenuissimos. {{pn|1.14|14}}Romani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps. {{pn|1.15|15}}Tandem superat multitudo. {{pn|1.16|16}}Quadringenti omnes cum uno perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. {{pn|1.17|17}}Consul interim, dum ibi pugnatur, se in locos tutos atque editos subducit. {{pn|1.18|18}}Sed quod illi tribuno, duci militum quadringentorum, divinitus in eo proelio usu venit, non iam nostris, sed ipsius Catonis verbis subiecimus: {{pn|1.19|19}}“Dii inmortales tribuno militum fortunam ex virtute eius dedere. Nam ita evenit: cum saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, eumque inter mortuos defetigatum volneribus atque, quod sanguen eius defluxerat, cognovere. Eum sustulere, isque convaluit, saepeque postilla operam reipublicae fortem atque strenuam perhibuit illoque facto, quod illos milites subduxit, exercitum ceterum servavit. Sed idem benefactum quo in loco ponas, nimium interest. Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius virtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decoravere monumentis: signis, statuis, elogiis, historiis aliisque rebus gratissimum id eius factum habuere; at tribuno militum parva laus pro factis relicta, qui idem fecerat atque rem servaverat.” {{pn|1.20|20}}Hanc Q. Caedici tribuni virtutem M. Cato tali suo testimonio decoravit. {{pn|1.21|21}}Claudius autem Quadrigarius annali tertio non Caedicio nomen fuisse ait, sed Laberio.

===VIII.===
{{c|''Litterae eximiae consulum C. Fabricii et Q. Aemilii ad regem Pyrrum a Q. Claudio scriptore historiarum in memoriam datae.''}}
{{pn|1.1|1}}Cum Pyrrus rex in terra Italia esset et unam atque alteram pugnas prospere pugnasset satisque agerent Romani et pleraque Italia ad regem descivisset, tum Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret, promisit regem venenis necare idque facile esse factu dixit, quoniam filii sui pocula in convivio regi ministrarent. {{pn|1.2|2}}Eam rem Fabricius ad senatum scripsit. {{pn|1.3|3}}Senatus ad regem legatos misit mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex circumspectius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. {{pn|1.4|4}}Hoc ita, uti diximus, in Valeri Antiatis historia scriptum est. {{pn|1.5|5}}Quadrigarius autem in libro tertio non Timocharem, sed Niciam adisse ad consulem scripsit neque legatos a senatu missos, sed a consulibus, et Pyrrum populo Romano laudes atque gratias scripsisse captivosque omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. {{pn|1.6|6}}Consules tum fuerunt C. Fabricius et Q. Aemilius. Litteras, quas ad regem Pyrrum super ea causa miserunt, {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius scripsit fuisse hoc exemplo: {{pn|1.8|8}}“Consules Romani salutem dicunt Pyrro regi. Nos pro tuis iniuriis continuis animo tenus commoti inimiciter tecum bellare studemus. Sed communis exempli et fidei ergo visum, ut te salvum velimus, ut esset, quem armis vincere possimus. Ad nos venit Nicias familiaris tuus, qui sibi praemium a nobis peteret, si te clam interfecisset. Id nos negavimus velle, neve ob eam rem quicquam commodi exspectaret, et simul visum est, ut te certiorem faceremus, ne quid eiusmodi, si accidisset, nostro consilio civitates putarent factum, et quod nobis non placet pretio aut praemio aut dolis pugnare. Tu, nisi caves, iacebis.”

===IX.===
{{c|''Quis et cuiusmodi fuerit qui in proverbio fertur equus Seianus; et qualis color equorum sit qui “spadices” vocantur; deque istius vocabuli ratione.''}}
{{pn|1.1|1}}Gavius Bassus in commentariis suis, item Iulius Modestus in secundo quaestionum confusarum historiam de equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: {{pn|1.2|2}}Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama constans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede occiso e Thracia Argos perduxisset. {{pn|1.3|3}}Eum equum fuisse dicunt magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, flora et comanti iuba, omnibusque aliis equorum laudibus quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse fato sive fortuna ferunt, ut, quisquis haberet eum possideretque, ut is cum omni domo familia fortunisque omnibus suis ad internecionem deperiret. {{pn|1.4|4}}Itaque primum illum Gnaeum Seium, dominum eius, a M. Antonio, qui postea triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis damnatum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore Cornelium Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centum milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, abduxisse. {{pn|1.5|5}}Eum Cassium postea satis notum est victis partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; deinde post Antonium post interitum Cassii parta victoria equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus esset, ipsum quoque postea victum atque desertum detestabili exitio interisse. {{pn|1.6|6}}Hinc proverbium de hominibus calamitosis ortum dicique solitum: “ille homo habet equum Seianum”. {{pn|1.7|7}}Eadem sententia est illius quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus: “aurum Tolosanum”. Nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia Quintus Caepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu perit. {{pn|1.8|8}}Hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exuberantissimo. {{pn|1.9|9}}Quem colorem nos, sicuti dixi, “poeniceum” dicimus, Graeci partim phoinika, alii spadika appellant, quoniam palmae termes ex arbore cum fructu avulsus “spadix” dicitur.

===X.===
{{c|''Quod est quaedam septenarii numeri vis et facultas in multis naturae rebus animadversa, de qua M. Varro in hebdomadibus disserit copiose.''}}
{{pn|1.1|1}}M. Varro in primo librorum, qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus, septenarii numeri, quem Graece hebdomada appellant, virtutes potestatesque multas variasque dicit. {{pn|1.2|2}}“Is namque numerus” inquit “septentriones maiores minoresque in caelo facit, item vergilias, quas pleiadas Graeci vocant, facit etiam stellas, quas alii “erraticas”, P. Nigidius “errones” appellat.” {{pn|1.3|3}}Circulos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem esse; ex quis duos minimos, qui axem extimum tangunt, polous appellari dicit; sed eos in sphaera, quae krikote vocatur, propter brevitatem non inesse. {{pn|1.4|4}}Ac neque ipse zodiacus septenario numero caret; nam in septimo signo fit solstitium a bruma, in septimo bruma a solstitio, in septimo aequinoctium ab aequinoctio. {{pn|1.5|5}}Dies deinde illos, quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur, eos quoque septem esse dicit. {{pn|1.6|6}}Praeterea scribit lunae curriculum confici integris quater septenis diebus; “nam die duodetricesimo luna”, inquit “ex quo vestigio profecta est, eodem redit”, auctoremque opinionis huius Aristidem esse Samium; in qua re non id solum animadverti debere dicit, quod quater septenis, id est octo et viginti, diebus conficeret luna iter suum, sed quod is numerus septenarius, si ab uno profectus, dum ad semetipsum progreditur, omnes, per quos progressus est, numeros comprehendat ipsumque se addat, facit numerum octo et viginti, quot dies sunt curriculi lunaris. {{pn|1.7|7}}Ad homines quoque nascendos vim numeri istius porrigi pertinereque ait: “Nam cum in uterum” inquit “mulieris genitale semen datum est, primis septem diebus conglobatur coagulaturque fitque ad capiendam figuram idoneum. Post deinde quarta hebdomade, quod eius virile secus futurum est, caput et spina, quae est in dorso, informatur. Septima autem fere hebdomade, id est nono et quadragesimo die, totus” inquit “homo in utero absolvitur.” {{pn|1.8|8}}Illam quoque vim numeri huius observatam refert, quod ante mensem septimum neque mas neque femina salubriter ac secundum naturam nasci potest et quod hi, qui iustissime in utero sunt, post ducentos septuaginta tres dies, postquam sunt concepti, quadragesima denique hebdomade inita nascuntur. {{pn|1.9|9}}Pericula quoque vitae fortunarumque hominum, quae “climacteras” Chaldaei appellant, gravissimos quosque fieri affirmat septenarios. {{pn|1.10|10}}Praeter hoc modum esse dicit summum adolescendi humani corporis septem pedes. {{pn|1.11|11}}Quod esse magis verum arbitramur, quam quod Herodotus, homo fabulator, in primo historiarum inventum esse sub terra scripsit Oresti corpus cubita longitudinis habens septem, quae faciunt pedes duodecim et quadrantem, nisi si, ut Homerus opinatus est, vastiora prolixioraque fuerunt corpora hominum antiquiorum et nunc quasi iam mundo senescente rerum atque hominum decrementa sunt. {{pn|1.12|12}}Dentes quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utraque parte gigni ait et cadere annis septimis et genuinos adnasci annis fere bis septenis. {{pn|1.13|13}}Venas etiam in hominibus vel potius arterias medicos musicos dicere ait numero moveri septenario, quod ipsi appellant ten dia tessaron symphonian, quae fit in collatione quaternarii numeri. {{pn|1.14|14}}Discrimina etiam periculorum in morbis maiore vi fieri putat in diebus, qui conficiuntur ex numero septenario, eosque dies omnium maxime, ita ut medici appellant, krisimous videri: primam hebdomadam et secundam et tertiam. {{pn|1.15|15}}Neque non id etiam sumit ad vim facultatesque eius numeri augendas, quod, quibus inedia mori consilium est, septimo demum die mortem oppetunt. {{pn|1.16|16}}Haec Varro de numero septenario scripsit admodum conquisite. Sed alia quoque ibidem congerit frigidiuscula: veluti septem opera esse in orbe terrae miranda et sapientes item veteres septem fuisse et curricula ludorum circensium sollemnia septem esse et ad oppugnandas Thebas duces septem delectos. {{pn|1.17|17}}Tum ibi addit se quoque iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquammultos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis non comparuisse.

===XI.===
{{c|''Quibus et quam frivolis argumentis Accius in didascalicis utatur, quibus docere nititur Hesiodum esse quam Homerum natu antiquiorem.''}}
{{pn|1.1|1}}Super aetate Homeri atque Hesiodi non consentitur. {{pn|1.2|2}}Alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuisse scripserunt, in quis Philochorus et Xenophanes, alii minorem, in quis L. Accius poeta et Ephorus historiae scriptor. {{pn|1.3|3}}M. autem Varro in primo de imaginibus, uter prior sit natus, parum constare dicit, sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem vixerint, idque ex epigrammate ostendi, quod in tripode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo positus traditur. {{pn|1.4|4}}Accius autem in primo didascalico levibus admodum argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu priorem: {{pn|1.5|5}}“quod Homerus,” inquit “cum in principio carminis Achillem esse filium Pelei diceret, quis esset Peleus, non addidit; quam rem procul” inquit “dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam dictum videret. De Cyclope itidem,” inquit “vel maxime quod unoculus fuit, rem tam insignem non praeterisset, nisi aeque prioris Hesiodi carminibus involgatum esset.” {{pn|1.6|6}}De patria quoque Homeri multo maxime dissensum est. Alii Colophonium, alii Smyrnaeum, sunt qui Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fuisse dicant, Aristoteles tradidit ex insula Io. M. Varro in libro de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc apposuit: {{pn|1.7|7}}capella Homeri candida haec tumulum indicat,
quod hac letae mortuo faciunt sacra.

===XII.===
{{c|''Largum atque avidum bibendi a P. Nigidio, doctissimo viro, nova et prope absurda vocabuli figura “bibosum” dictum.''}}
{{pn|1.1|1}}Bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis “bibacem” et “bibosum” dicit. {{pn|1.2|2}}“Bibacem” ego ut “edacem” a plerisque aliis dictum lego; “bibosum” dictum nondum etiam usquam repperi nisi apud Laberium, neque aliud est, quod simili inclinatu dicatur. {{pn|1.3|3}}Non enim simile est ut “vinosus” aut “vitiosus” ceteraque, quae hoc modo dicuntur, quoniam a vocabulis, non a verbo, inclinata sunt. {{pn|1.4|4}}Laberius in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur: non mammosa, non annosa, non bibosa, mon procax.

===XIII.===
{{c|''Quod Demosthenes etiamtum adulescens, cum Platonis philosophi discipulus foret, audito forte Callistrato rhetore in contione populi destitit a Platone et sectatus Callistratum est.''}}
{{pn|1.1|1}}Hermippus hoc scriptum reliquit Demosthenen admodum adulescentem ventitare in Academiam Platonemque audire solitum. {{pn|1.2|2}}“Atque is” inquit “Demosthenes domo egressus, ut ei mos erat, cum ad Platonem pergeret complurisque populos concurrentes videret, percontatur eius rei causam cognoscitque currere eos auditum Callistratum. {{pn|1.3|3}}Is Callistratus Athenis orator in republica fuit, quos illi demagogous appellant. {{pn|1.4|4}}Visum est paulum devertere experirique, an digna auditio tanto properantium studio foret. {{pn|1.5|5}}Venit” inquit “atque audit Callistratum nobilem illam ten peri Oropou diken dicentem atque ita motus et demultus et captus est, ut Callistratum iam inde sectari coeperit, Academiam cum Platone reliquerit.”

===XIV.===
{{c|''“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” aliaque huiuscemodi qui dicat, vitiose dicere; eiusque vitii causas reddere M. Varronem; nec quemquam veterem hisce verbis esse.''}}
{{pn|1.1|1}}“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” vel quid aliud huiuscemodi male ac vitiose dici existumat Varro. {{pn|1.2|2}}“Oportet enim” inquit “dicere “dimidiatum librum”, non “dimidium”, et “dimidiatam fabulam”, non “dimidiam”. Contra autem si ex sextario hemina fusa est, non “dimidiatum sextarium fusum” dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei debebatur, quingentos recepit, non “dimidiatum” recepisse dicemus, sed “dimidium”. {{pn|1.3|3}}At si scyphus” inquit “argenteus mihi cum alio communis in duas partis disiectus sit, “dimidiatum” eum esse dicere scyphum debeo, non “dimidium”, argentum autem, quod in eo scypho inest, {{pn|1.4|4}}“dimidium” meum esse, non “dimidiatum”,” disseritque ac dividit subtilissime, quid “dimidium” “dimidiato” intersit, et Q. Ennium scienter hoc in annalibus dixisse ait: {{pn|1.5|5}}sicut si quis ferat vas vini dimidiatum, sicuti pars, quae deest ei vaso, non “dimidiata” dicenda est, sed “dimidia”. {{pn|1.6|6}}Omnis autem disputationis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure explicat, summa haec est: “dimidiatum” est quasi “dismediatum” et in partis duas pares divisum, {{pn|1.7|7}}“dimidiatum” ergo nisi ipsum, quod divisum est, dici haut convenit; {{pn|1.8|8}}“dimidium” vero est, non quod ipsum dimidiatum est, sed quae ex dimidiato pars altera est. {{pn|1.9|9}}Cum igitur partem dimidiam libri legisse volumus dicere aut partem dimidiam fabulae audisse, si “dimidiam fabulam” aut “dimidium librum” dicimus, peccamus; totum enim ipsum, quod dimidiatum atque divisum est, “dimidium” dicis. {{pn|1.10|10}}Itaque Lucilius eadem secutus:
“uno oculo” inquit “pedibusque duobus dimidiatus ut porcus”,
et alio loco:
quidni? et scruta quidem ut vendat, scrutarius laudat,
praefractam strigilem, soleam inprobus dimidiatam. {{pn|1.11|11}}Iam in vicesimo manifestius “dimidiam horam” dicere studiose fugit, sed pro “dimidia” “dimidium” ponit in hisce versibus:
tempestate sua atque eodem uno tempore et horae
dimidio et tribus confectis dumtaxat eandem
ad quartam. {{pn|1.12|12}}Nam cum obvium proximumque esset dicere: “dimidia et tribus confectis”, vigilate atque attente verbum non probum vitavit. {{pn|1.13|13}}Per quod satis apparet ne “horam” quidem “dimidiam” recte dici, sed vel “dimidiatam horam” vel “dimidiam partem horae”. {{pn|1.14|14}}Propterea Plautus quoque in Bacchidibus “dimidium auri” dicit, non “dimidiatum aurum”; {{pn|1.15|15}}item in Aulularia “dimidium obsoni”, non “dimidiatum obsonium”, in hoc versu:
ei adeo obsoni hic iussit dimidium dari; {{pn|1.16|16}}in Menaechmis autem “dimidiatum diem” non “dimidium”, in hoc versu: dies quidem iam ad umbilicum dimidiatus mortuust. {{pn|1.17|17}}M. etiam Cato in libro, quem de agricultura conscripsit: “Semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri solet. Eo cribro terram incernito dimidiatum digitum. Iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato.” {{pn|1.18|18}}“Dimidiatum” inquit “digitum”, non “dimidium”. Nam “digiti” quidem “dimidium”, digitum autem ipsum “dimidiatum” dici oportet. {{pn|1.19|19}}Item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit: “Homines defoderunt in terram dimidiatos ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt.” {{pn|1.20|20}}Neque quisquam omnium, qui probe locuti sunt, his verbis sequius quam dixi usus est.

===XV.===
{{c|''Exstare in litteris perque hominum memorias traditum, quod repente multis mortem attulit gaudium ingens insperatum interclusa anima et vim magni novique motus non sustinente.''}}
{{pn|1.1|1}}Cognito repente insperato gaudio exspirasse animam refert Aristoteles philosophus Polycritam, nobilem feminam Naxo insula. {{pn|1.2|2}}Philippides quoque, comoediarum poeta haut ignobilis, aetate iam edita, cum in certamine poetarum praeter spem vicisset et laetissime gauderet, inter illud gaudium repente mortuus est. {{pn|1.3|3}}De Rhodio etiam Diagora celebrata historia est. Is Diagoras tris filios adulescentis habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem. Eos omnis vidit vincere coronarique Olympiae eodem die et, cum ibi cum tres adulescentes amplexi coronis suis in caput patris positis saviarentur, cum populus gratulabundus flores undique in eum iaceret, ibidem in stadio inspectante populo in osculis atque in manibus filiorum animam efflavit. {{pn|1.4|4}}Praeterea in nostris annalibus scriptum legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani caesus est, anum matrem nuntio de morte filii adlato luctu atque maerore affectam esse; sed is nuntius non verus fuit, atque is adulescens non diu post ex ea pugna in urbem redit: anus repente filio viso copia atque turba et quasi ruina incidentis inopinati gaudii oppressa exanimataque est.

===XVI.===
{{c|''Temporis varietas in puerperis mulierum quaenam sit a medicis et a philosophis tradita; atque inibi poetarum quoque veterum super eadem re opiniones multaque alia auditu atque memoratu digna; verbaque ipsa Hippocratis medici ex libro illius sumpta, qui inscriptus est peri trophes.''}}
{{pn|1.1|1}}Et medici et philosophi inlustres de tempore humani partus quaesiverunt. Multa opinio est eaque iam pro vero recepta, postquam mulieris uterum semen conceperit, gigni hominem septimo rarenter, numquam octavo, saepe nono, saepius numero decimo mense, eumque esse hominem gignendi summum finem: decem menses non inceptos, sed exactos. {{pn|1.2|2}}Idque Plautum, veterem poetam, dicere videmus in comoedia Cistellaria his verbis:
tum illa, quam compresserat,
decumo post mense exacto hic peperit filiam. {{pn|1.3|3}}Hoc idem tradit etiam Menander, poeta vetustior, humanarum opinionum vel peritissimus; versus eius super ea re de fabula Plocio posui:
gyne kyei deka menas ...? {{pn|1.4|4}}sed noster Caecilius, cum faceret eodem nomine et eiusdem argumenti comoediam ac pleraque a Menandro sumeret, in mensibus tamen genitalibus nominandis non praetermisit octavum, quem praeterierat Menander. Caecilii versus hisce sunt:
soletne mulier decimo mense parere? - pol nono quoque,
etiam septimo atque octavo. {{pn|1.5|5}}Eam rem Caecilium non inconsiderate dixisse neque temere a Menandro atque a multorum opinionibus descivisse M. Varro uti credamus facit. {{pn|1.6|6}}Nam mense nonnumquam octavo editum esse partum in libro quarto decimo rerum divinarum scriptum reliquit; quo in libro etiam undecimo mense aliquando nasci posse hominem dicit, eiusque sententiae tam de octavo quam de undecimo mense Aristotelem auctorem laudat. {{pn|1.7|7}}Sed huius de mense octavo dissensionis causa cognosci potest in libro Hippocratis, qui inscriptus est peri trophes, ex quo libro verba haec sunt:
Estin de kai ouk estin ta oktamena. {{pn|1.8|8}}Id tamen obscure atque praecise tamquam adverse dictum Sabinus medicus, qui Hippocratem commodissime commentatus est, verbis his enarravit: Estin men phainomena hos zoa meta ten ekptosin; ouk estin de, thneskonta meta tauta; kai estin oun kai ouk estin phantasiai men parautika onta, dynamei de ouketi. {{pn|1.9|9}}Antiquos autem Romanos Varro dicit non recepisse huiuscemodi quasi monstruosas raritates, sed nono mense aut decimo neque praeter hos aliis partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono atque decimo mense. {{pn|1.10|10}}“Nam “Parca”” inquit “inmutata una littera a partu nominata, item “Nona” et “Decima” a partus tempestivi tempore.” {{pn|1.11|11}}Caesellius autem Vindex in lectionibus suis antiquis: “tria” inquit “nomina Parcarum sunt: “Nona”, “Decuma” “Morta”, et versum hunc Livii, antiquissimi poetae, ponit ex Odysseiai: quando dies adveniet, quem profata Morta est.
Sed homo minime malus Caesellius “Mortam” quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram deberet. {{pn|1.12|12}}Praeterea ego de partu humano, praeterquam quae scripta in libris legi, hoc quoque usu venisse Romae comperi: feminam bonis atque honestis moribus, non ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisset, quoniam decemviri in decem mensibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent; sed divum Hadrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mense partum edi posse; idque ipsum eius rei decretum nos legimus. In eo decreto Hadrianus id statuere se dicit requisitis veterum philosophorum et medicorum sententiis. {{pn|1.13|13}}Hodie quoque in satura forte M. Varronis legimus, quae inscribitur Testamentum, verba haec: “Si quis mihi filius unus pluresve in decem mensibus gignantur, ii, si erunt onoi lyras, exheredes sunto; quod si quis undecimo mense kata Aristotelen natus est, Attio idem, quod Tettio, ius esto apud me.” {{pn|1.14|14}}Per hoc vetus proverbium Varro significat, sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: “idem Atti, quod Tetti”, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. {{pn|1.15|15}}Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet, cur Homerus scripserit Neptunum dixisse puellae a se recens compressae:
chaire gyne philoteti; periplomenou d'eniautou
texeis aglaa tekn',epei ouk apopholioi eunai
athanaton. {{pn|1.16|16}}Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. {{pn|1.17|17}}Sed Favorinus mihi ait periplomenou eniautou non “confecto” esse “anno”, sed “adfecto”. {{pn|1.18|18}}In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. {{pn|1.19|19}}“Adfecta” enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur, quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit de provinciis consularibus. {{pn|1.20|20}}Hippocrates autem in eo libro, de quo supra scripsi, cum et numerum dierum, quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis usus est: Ginetai de en toutois kai pleio kai elasso kai holon kai kata meros; ou pollon de kai pleio kai elasso elasso. Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. {{pn|1.21|21}}Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibusdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. {{pn|1.22|22}}Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum, quod in Plinii Secundi libro septimo naturalis historiae legimus. {{pn|1.23|23}}Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: “Masurius auctor est L. Papirium praetorem secundo herede lege agente bonorum possessionem contra eum dedisse, cum mater partum se tredecim mensibus tulisse diceret, quoniam nullum certum tempus pariendi statutum ei videretur.” {{pn|1.24|24}}In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: “Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse a coitu abortivum.”

===XVII.===
{{c|''Id quoque esse a gravissimis viris memoriae mandatum, quod tris libros Plato Philolai Pythagorici et Aristoteles pauculos Speusippi philosophi mercati sunt pretiis fidem non capientibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Memoriae mandatum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. {{pn|1.2|2}}Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. {{pn|1.3|3}}Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; ea summa fit nummi nostri sestertia duo et septuaginta milia. {{pn|1.4|4}}Timon amarulentus librum maledicentissimum conscripsit, qui sillos inscribitur. {{pn|1.5|5}}In eo libro Platonem philosophum contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ea re Timonos hi sunt:
kai sy, Platon, kai gar se matheteies pothos eschen,
pollon d'argyrion oligen ellaxao biblon,
enthen aparchomenos timaiographein edidachthes.

===XVIII.===
{{c|''Quid sint “pedari senatores” et quam ob causam ita appellati; Quamque habeant verba haec ex edicto tralaticio consulum: “senatores quibusque sententiam dicere licet”.''}}
{{pn|1.1|1}}Non pauci sunt, qui opinantur, “pedarios senatores” appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. {{pn|1.2|2}}Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? {{pn|1.3|3}}Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in commentariis suis scriptam reliquit. {{pn|1.4|4}}Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset, super quam considerent, quae ob eam causam “curulis” appellaretur: sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea senatores nondum maioribus honoribus “pedarios” nominatos. {{pn|1.5|5}}M. autem Varro in satira Menippea, quae Hippokyon inscripta est, equites quosdam dicit “pedarios” appellatos videturque eos significare, qui nondum a censoribus in senatum lecti senatores quidem non erant, sed, quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. {{pn|1.6|6}}Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias, sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. {{pn|1.7|7}}Hoc significabat edictum, quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. {{pn|1.8|8}}Verba edicti haec sunt: “Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet.” {{pn|1.9|9}}Versum quoque Laberii, in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo, qui Stricturae inscriptus est: caput sine lingua pedarii sententia est. {{pn|1.10|10}}Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro “pedariis” “pedaneos” appellant.

===XIX.===
{{c|''Qua ratione Gavius Bassus scripserit “parcum” hominem appellatum et quam esse eius vocabuli causam putarit; et contra, quem in modum quibusque verbis Favorinus hanc traditionem eius eluserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud cenam Favorini philosophi cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die, quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber de origine verborum et vocabulorum. {{pn|1.2|2}}In quo ita scriptum fuit: ““Parcus” composito vocabulo est dictus quasi “par arcae”, quando, sicut in arca omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita ac recondita habet sicuti arca. Quam ob causam “parcus” quasi “pararcus” est nominatus.” {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus, ubi haec audivit: “superstitiose” inquit “et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus, quam enarravit. {{pn|1.4|4}}Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur, ut accipiamus “parcum” ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque inpendi arceat et prohibeat quasi “pecuniarcus?” {{pn|1.5|5}}Quin potius,” inquit “quod simplicius veriusque est, id dicimus? “Parcus” enim neque ab arca neque ab arcendo, sed ab eo, quod est “parum” et “parvum”, denominatus est.”
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>oszqdx9edbgdeaod2pmqxdoa191i79v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269561</id>
      <parentid>269560</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:15:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* III. */</comment>
      <origin>269561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46730" sha1="cw8cquccydpczn8hq1pe3mwsrjsns37" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=
|SubTitulus=
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quaesitum atque tractatum, quam ob causam Sallustius avaritiam dixerit non animum modo virilem, sed corpus quoque ipsum effeminare.''}}
{{pn|1.1|1}}Hieme iam decedente apud balneas Titias in area subcalido sole cum Favorino philosopho ambulabamus, atque ibi inter ambulandum legebatur Catilina Sallustii, quem in manu amici conspectum legi iusserat. {{pn|1.2|2}}Cumque haec verba ex eo libro lecta essent: “Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit; ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur”, tum Favorinus me aspiciens “quo” inquit “pacto corpus hominis avaritia effeminat? {{pn|1.3|3}}quid enim istuc sit, quod animum virilem ab ea effeminari dixit, videor ferme assequi; set quonam modo corpus quoque hominis effeminet, nondum reperio.” {{pn|1.4|4}}“Et ego” inquam “longe iamdiu in eo ipse quaerendo fui ac, nisi tu occupasses, ultro te hoc rogassem.” {{pn|1.5|5}}Vix ego haec dixeram cunctabundus, atque inibi quispiam de sectatoribus Favorini, qui videbatur esse in litteris veterator, “Valerium” inquit “Probum audivi hoc dicere: usum esse Sallustium circumlocutione quadam poetica et, cum dicere vellet hominem avaritia corrumpi, corpus et animum dixisse, quae duae res hominem demonstrarent; namque homo ex animo et corpore est.” {{pn|1.6|6}}“Numquam,” inquit Favorinus “quod equidem scio, tam inportuna tamque audaci argutia fuit noster Probus, ut Sallustium, vel subtilissimum brevitatis artificem, periphrasis poetarum facere diceret.” {{pn|1.7|7}}Erat tum nobiscum in eodem ambulacro homo quispiam sane doctus. {{pn|1.8|8}}Is quoque a Favorino rogatus, ecquid haberet super ea re dicere, huiuscemodi verbis usus est: {{pn|1.9|9}}“Quorum” inquit “avaritia mentem tenuit et corrupit quique sese quaerundae undique pecuniae dediderunt, eos plerosque tali genere vitae occupatos videmus, ut sicuti alia in his omnia prae pecunia, ita labor quoque virilis exercendique corporis studium relictui sit. {{pn|1.10|10}}Negotiis enim se plerumque umbraticis et sellulariis quaestibus intentos habent, in quibus omnis eorum vigor animi corporisque elanguescit et, quod Sallustius ait, “effeminatur”.” {{pn|1.11|11}}Tum Favorinus legi denuo verba eadem Sallustii iubet atque, ubi lecta sunt, “quid igitur” inquit “dicimus, quod multos videre est pecuniae cupidos et eosdem tamen corpore esse vegeto ac valenti?” {{pn|1.12|12}}Tum ille ita respondit non hercle inscite. “Quisquis” inquit “est pecuniae cupiens et corpore tamen est bene habito ac strenuo, aliarum quoque rerum vel studio vel exercitio eum teneri necessum est atque in sese colendo non aeque esse parcum. {{pn|1.13|13}}Nam si avaritia sola summa omnes hominis partes affectionesque occupet et si ad incuriam usque corporis grassetur, ut per illam unam neque virtutis neque virium neque corporis neque animi cura adsit, tum denique id vere dici potest effeminando esse et animo et corpori, qui neque sese neque aliud curent, nisi pecuniam.” {{pn|1.14|14}}Tum Favorinus: “aut hoc,” inquit “quod dixisti, probabile est, aut Sallustius odio avaritiae plus, quam oportuit, eam criminatus est.”

===II.===
{{c|''Quemnam esse natalem diem M. Varro dicat, qui ante noctis horam sextam postve eam nati sunt; atque de temporibus terminisque dierum, qui civiles nominantur et usquequaque gentium varie observantur; et praeterea quid Q. Mucius scripserit super ea muliere, quae a marito non iure se usurpavisset, quod rationem civilis anni non habuerit.''}}
{{pn|2.1|1}}Quaeri solitum est, qui noctis hora tertia quartave sive qua alia nati sunt, uter dies natalis haberi appellarique debeat, isne, quem nox ea consecuta est, an qui dies noctem consecutus est. {{pn|2.2|2}}M. Varro in libro rerum humanarum, quem de diebus scripsit: “homines”, inquit “qui inde a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis viginti quattuor nati sunt, uno die nati dicuntur.” {{pn|2.3|3}}Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit, is ei dies natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra vero, qui in sex noctis horis posterioribus nascatur, eo die videri natum, qui post eam noctem diluxerit. {{pn|2.4|4}}Athenienses autem aliter observare idem Varro in eodem libro scripsit eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere. {{pn|2.5|5}}Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius diei nomine appellare; {{pn|2.6|6}}multos vero in terra Vmbria unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem; “quod quidem” inquit “nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiarum et qui est post Kalendas dies ante horam eius diei sextam.” {{pn|2.7|7}}Populum autem Romanum ita, uti Varro dixit, dies singulos adnumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. {{pn|2.8|8}}Sacra sunt Romana partim diurna, alia nocturna; sed ea, quae inter noctem fiunt, diebus addicuntur, non noctibus; {{pn|2.9|9}}quae igitur sex posterioribus noctis horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. {{pn|2.10|10}}Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet: nam magistratus, quando uno die eis auspicandum est et id, super quo auspicaverunt, agendum, post mediam noctem auspicantur et post meridialem solem agunt, auspicatique esse et egisse eodem die dicuntur. {{pn|2.11|11}}Praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam sequentem revertuntur, non videntur afuisse unum diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Roma sunt. {{pn|2.12|12}}Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem, quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IV. {{pn|2.13|13}}kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. {{pn|2.14|14}}Ista autem omnia de dierum temporibus et finibus ad observationem disciplinamque iuris antiqui pertinentia cum in libris veterum inveniremus, non dubitabamus, quin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non exposite atque aperte, sed, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita et quasi operta veteris ritus significatione: {{pn|2.15|15}}“torquet” inquit “medios nox umida cursus, et me saevus equis oriens afflavit anhelis.” {{pn|2.16|16}}His enim versibus oblique, sicuti dixi, admonere voluit diem, quem Romani “civilem” appellaverunt, a sexta noctis hora oriri.

===III.===
{{c|''De noscendis explorandisque Plauti comoediis, quoniam promisce verae atque falsae nomine eius inscriptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fabulas scriptitarint.''}}
{{pn|3.1|1}}Verum esse comperior, quod quosdam bene litteratos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose atque contente lectitarunt, non indicibus Aelii nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii super his fabulis, quae dicuntur “ambiguae”, crediturum, sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. {{pn|3.2|2}}Hac enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. {{pn|3.3|3}}Nam praeter illas unam et viginti, quae “Varronianae” vocantur, quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quasdam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas Plauto vindicavit, sicuti istam, quam nuperrime legebamus, cui est nomen Boeotia. {{pn|3.4|4}}Nam cum in illis una et viginti non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubitavit, quin Plauti foret, neque alius quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos solos ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de illius Plauti more dicam, Plautinissimi, propterea et meminimus eos et ascripsimus. {{pn|3.5|5}}Parasitus ibi esuriens haec dicit:
ut illum di perdant, primus qui horas repperit,
quique adeo primus statuit hic solarium!
qui mihi conminuit misero articulatim diem.
Nam me puero venter erat solarium
multo omnium istorum optimum et verissimum:
ubi is te monebat, esses, nisi cum nihil erat.
Nunc etiam quod est, non estur, nisi soli libet;
itaque adeo iam oppletum oppidum est solariis,
maior pars populi aridi reptant fame. {{pn|3.6|6}}Favorinus quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc: scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae, delectatus faceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformitates significantium: “vel unus hercle” inquit “hic versus Plauti esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse”. {{pn|3.7|7}}Nos quoque ipsi nuperrime, cum legeremus Fretum - nomen est id comoediae, quam Plauti esse quidam non putant -, haut quicquam dubitavimus, quin ea Plauti foret, et omnium quidem maxime genuina. {{pn|3.8|8}}Ex qua duo hos versus exscripsimus, ut historiam quaereremus oraculi Arretini: nunc illud est, quod “responsum Arreti” ludis magnis dicitur: peribo, si non fecero, si faxo, vapulabo. {{pn|3.9|9}}M. tamen Varro in libro de comoediis Plautinis primo Accii verba haec ponit: “Nam nec Geminei lenones nec Condalium nec Anus Plauti nec Bis compressa nec Boeotia unquam fuit neque adeo Agroecus neque Commorientes Macci Titi.” {{pn|3.10|10}}In eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. Quoniam fabulae illae” “Plauti” inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. {{pn|3.11|11}}Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter centum atque triginta; {{pn|3.12|12}}sed homo eruditissimus L. Aelius quinque et viginti eius esse solas existimavit. {{pn|3.13|13}}Neque tamen dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non videntur et nomini eius addicuntur, veterum poetarum fuerint et ab eo retractatae, expolitae sint ac propterea resipiant stilum Plautinum. {{pn|3.14|14}}Sed enim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam redisset et ob quaerendum victum ad circumagendas molas, quae “trusatiles” appellantur, operam pistori locasset. {{pn|3.15|15}}Sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a triumviris coniectus esset. Vnde post a tribunis plebis exemptus est, cum in his, quas supra dixi, fabulis delicta sua et petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset.

===IV.===
{{c|''Quod P. Africano et aliis tunc viris nobilibus ante aetatem senectam barbam et genas radere mos patrius fuit.''}}
{{pn|1.1|1}}In libris, quos de vita P. Scipionis Africani compositos legimus, scriptum esse animadvertimus P. Scipioni, Pauli filio, postquam de Poenis triumphaverat censorque fuerat, diem dictum esse ad populum a Claudio Asello tribuno plebis, cui equum in censura ademerat, eumque, cum esset reus, neque barbam desisse radi neque non candida veste uti neque fuisse cultu solito reorum. {{pn|1.2|2}}Sed cum in eo tempore Scipionem minorem quadraginta annorum fuisse constaret, quod de barba rasa ita scriptum esset, mirabamur. {{pn|1.3|3}}Comperimus autem ceteros quoque in isdem temporibus nobiles viros barbam in eiusmodi aetate rasitavisse, idcircoque plerasque imagines veterum, non admodum senum, sed in medio aetatis, ita factas videmus.

===V.===
{{c|''Deliciarum vitium et mollities oculorum et corporis ab Arcesila philosopho cuidam obprobrata acerbe simul et festiviter.''}}
{{pn|1.1|1}}Plutarchus refert Arcesilaum philosophum vehementi verbo usum esse de quodam nimis delicato divite, qui incorruptus tamen et a stupro integer dicebatur. {{pn|1.2|2}}Nam cum vocem eius infractam capillumque arte compositum et oculos ludibundos atque inlecebrae voluptatisque plenos videret : “nihil interest,” inquit “quibus membris cinaedi sitis, posterioribus an prioribus”.

===VI.===
{{c|''De vi atque natura palmae arboris, quod lignum ex ea ponderibus positis renitatur.''}}
{{pn|1.1|1}}Per hercle rem mirandam Aristoteles in septimo problematorum et Plutarchus in octavo symposiacorum dicit. {{pn|1.2|2}}“Si super palmae” inquiunt “arboris lignum magna pondera inponas ac tam graviter urgeas oneresque, ut magnitudo oneris sustineri non queat, non deorsum palma cedit nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum nititur recurvaturque”; {{pn|1.3|3}}“propterea” inquit Plutarchus “in certaminibus palmam signum esse placuit victoriae, quoniam ingenium ligni eiusmodi est, ut urgentibus opprimentibusque non cedat.”

===VII.===
{{c|''Historia ex annalibus sumpta de Q. Caedicio tribuno militum; verbaque ex originibus M. Catonis apposita, quibus Caedici virtutem cum Spartano Leonida aequiperat.''}}
{{pn|1.1|1}}Pulcrum, dii boni, facinus Graecarumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris originum de Q. Caedicio tribuno militum scriptum reliquit. {{pn|1.2|2}}Id profecto est ad hanc ferme sententiam: {{pn|1.3|3}}Imperator Poenus in terra Sicilia bello Carthaginiensi primo obviam Romano exercitu progreditur, colles locosque idoneos prior occupat. {{pn|1.4|4}}Milites Romani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei obnoxium. {{pn|1.5|5}}Tribunus ad consulem venit, ostendit exitium de loci importunitate et hostium circumstantia maturum. {{pn|1.6|6}}“Censeo,” inquit “si rem servare vis, faciundum, ut quadringentos aliquos milites ad verrucam illam” - sic enim Cato locum editum asperumque appellat - “ire iubeas, eamque uti occupent, imperes horterisque; hostes profecto ubi id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad occursandum pugnandumque in eos praevertentur unoque illo negotio sese alligabunt, atque illi omnes quadringenti procul dubio obtruncabuntur. {{pn|1.7|7}}Tunc interea occupatis in ea caede hostibus tempus exercitus ex hoc loco educendi habebis. {{pn|1.8|8}}Alia nisi haec salutis via nulla est.” Consul tribuno respondit consilium quidem istud aeque providens sibi viderier; “sed istos” inquit “milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit, qui ducat?” {{pn|1.9|9}}“Si alium” inquit tribunus “neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare; ego hanc tibi et reipublicae animam do.” {{pn|1.10|10}}Consul tribuno gratias laudesque agit. {{pn|1.11|11}}Tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. {{pn|1.12|12}}Hostes eorum audaciam demirantur; quorsum ire pergant, in exspectando sunt. {{pn|1.13|13}}Sed ubi apparuit ad eam verrucam occupandam iter intendere, mittit adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenuissimos. {{pn|1.14|14}}Romani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps. {{pn|1.15|15}}Tandem superat multitudo. {{pn|1.16|16}}Quadringenti omnes cum uno perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. {{pn|1.17|17}}Consul interim, dum ibi pugnatur, se in locos tutos atque editos subducit. {{pn|1.18|18}}Sed quod illi tribuno, duci militum quadringentorum, divinitus in eo proelio usu venit, non iam nostris, sed ipsius Catonis verbis subiecimus: {{pn|1.19|19}}“Dii inmortales tribuno militum fortunam ex virtute eius dedere. Nam ita evenit: cum saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, eumque inter mortuos defetigatum volneribus atque, quod sanguen eius defluxerat, cognovere. Eum sustulere, isque convaluit, saepeque postilla operam reipublicae fortem atque strenuam perhibuit illoque facto, quod illos milites subduxit, exercitum ceterum servavit. Sed idem benefactum quo in loco ponas, nimium interest. Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius virtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decoravere monumentis: signis, statuis, elogiis, historiis aliisque rebus gratissimum id eius factum habuere; at tribuno militum parva laus pro factis relicta, qui idem fecerat atque rem servaverat.” {{pn|1.20|20}}Hanc Q. Caedici tribuni virtutem M. Cato tali suo testimonio decoravit. {{pn|1.21|21}}Claudius autem Quadrigarius annali tertio non Caedicio nomen fuisse ait, sed Laberio.

===VIII.===
{{c|''Litterae eximiae consulum C. Fabricii et Q. Aemilii ad regem Pyrrum a Q. Claudio scriptore historiarum in memoriam datae.''}}
{{pn|1.1|1}}Cum Pyrrus rex in terra Italia esset et unam atque alteram pugnas prospere pugnasset satisque agerent Romani et pleraque Italia ad regem descivisset, tum Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret, promisit regem venenis necare idque facile esse factu dixit, quoniam filii sui pocula in convivio regi ministrarent. {{pn|1.2|2}}Eam rem Fabricius ad senatum scripsit. {{pn|1.3|3}}Senatus ad regem legatos misit mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex circumspectius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. {{pn|1.4|4}}Hoc ita, uti diximus, in Valeri Antiatis historia scriptum est. {{pn|1.5|5}}Quadrigarius autem in libro tertio non Timocharem, sed Niciam adisse ad consulem scripsit neque legatos a senatu missos, sed a consulibus, et Pyrrum populo Romano laudes atque gratias scripsisse captivosque omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. {{pn|1.6|6}}Consules tum fuerunt C. Fabricius et Q. Aemilius. Litteras, quas ad regem Pyrrum super ea causa miserunt, {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius scripsit fuisse hoc exemplo: {{pn|1.8|8}}“Consules Romani salutem dicunt Pyrro regi. Nos pro tuis iniuriis continuis animo tenus commoti inimiciter tecum bellare studemus. Sed communis exempli et fidei ergo visum, ut te salvum velimus, ut esset, quem armis vincere possimus. Ad nos venit Nicias familiaris tuus, qui sibi praemium a nobis peteret, si te clam interfecisset. Id nos negavimus velle, neve ob eam rem quicquam commodi exspectaret, et simul visum est, ut te certiorem faceremus, ne quid eiusmodi, si accidisset, nostro consilio civitates putarent factum, et quod nobis non placet pretio aut praemio aut dolis pugnare. Tu, nisi caves, iacebis.”

===IX.===
{{c|''Quis et cuiusmodi fuerit qui in proverbio fertur equus Seianus; et qualis color equorum sit qui “spadices” vocantur; deque istius vocabuli ratione.''}}
{{pn|1.1|1}}Gavius Bassus in commentariis suis, item Iulius Modestus in secundo quaestionum confusarum historiam de equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: {{pn|1.2|2}}Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama constans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede occiso e Thracia Argos perduxisset. {{pn|1.3|3}}Eum equum fuisse dicunt magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, flora et comanti iuba, omnibusque aliis equorum laudibus quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse fato sive fortuna ferunt, ut, quisquis haberet eum possideretque, ut is cum omni domo familia fortunisque omnibus suis ad internecionem deperiret. {{pn|1.4|4}}Itaque primum illum Gnaeum Seium, dominum eius, a M. Antonio, qui postea triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis damnatum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore Cornelium Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centum milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, abduxisse. {{pn|1.5|5}}Eum Cassium postea satis notum est victis partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; deinde post Antonium post interitum Cassii parta victoria equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus esset, ipsum quoque postea victum atque desertum detestabili exitio interisse. {{pn|1.6|6}}Hinc proverbium de hominibus calamitosis ortum dicique solitum: “ille homo habet equum Seianum”. {{pn|1.7|7}}Eadem sententia est illius quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus: “aurum Tolosanum”. Nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia Quintus Caepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu perit. {{pn|1.8|8}}Hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exuberantissimo. {{pn|1.9|9}}Quem colorem nos, sicuti dixi, “poeniceum” dicimus, Graeci partim phoinika, alii spadika appellant, quoniam palmae termes ex arbore cum fructu avulsus “spadix” dicitur.

===X.===
{{c|''Quod est quaedam septenarii numeri vis et facultas in multis naturae rebus animadversa, de qua M. Varro in hebdomadibus disserit copiose.''}}
{{pn|1.1|1}}M. Varro in primo librorum, qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus, septenarii numeri, quem Graece hebdomada appellant, virtutes potestatesque multas variasque dicit. {{pn|1.2|2}}“Is namque numerus” inquit “septentriones maiores minoresque in caelo facit, item vergilias, quas pleiadas Graeci vocant, facit etiam stellas, quas alii “erraticas”, P. Nigidius “errones” appellat.” {{pn|1.3|3}}Circulos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem esse; ex quis duos minimos, qui axem extimum tangunt, polous appellari dicit; sed eos in sphaera, quae krikote vocatur, propter brevitatem non inesse. {{pn|1.4|4}}Ac neque ipse zodiacus septenario numero caret; nam in septimo signo fit solstitium a bruma, in septimo bruma a solstitio, in septimo aequinoctium ab aequinoctio. {{pn|1.5|5}}Dies deinde illos, quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur, eos quoque septem esse dicit. {{pn|1.6|6}}Praeterea scribit lunae curriculum confici integris quater septenis diebus; “nam die duodetricesimo luna”, inquit “ex quo vestigio profecta est, eodem redit”, auctoremque opinionis huius Aristidem esse Samium; in qua re non id solum animadverti debere dicit, quod quater septenis, id est octo et viginti, diebus conficeret luna iter suum, sed quod is numerus septenarius, si ab uno profectus, dum ad semetipsum progreditur, omnes, per quos progressus est, numeros comprehendat ipsumque se addat, facit numerum octo et viginti, quot dies sunt curriculi lunaris. {{pn|1.7|7}}Ad homines quoque nascendos vim numeri istius porrigi pertinereque ait: “Nam cum in uterum” inquit “mulieris genitale semen datum est, primis septem diebus conglobatur coagulaturque fitque ad capiendam figuram idoneum. Post deinde quarta hebdomade, quod eius virile secus futurum est, caput et spina, quae est in dorso, informatur. Septima autem fere hebdomade, id est nono et quadragesimo die, totus” inquit “homo in utero absolvitur.” {{pn|1.8|8}}Illam quoque vim numeri huius observatam refert, quod ante mensem septimum neque mas neque femina salubriter ac secundum naturam nasci potest et quod hi, qui iustissime in utero sunt, post ducentos septuaginta tres dies, postquam sunt concepti, quadragesima denique hebdomade inita nascuntur. {{pn|1.9|9}}Pericula quoque vitae fortunarumque hominum, quae “climacteras” Chaldaei appellant, gravissimos quosque fieri affirmat septenarios. {{pn|1.10|10}}Praeter hoc modum esse dicit summum adolescendi humani corporis septem pedes. {{pn|1.11|11}}Quod esse magis verum arbitramur, quam quod Herodotus, homo fabulator, in primo historiarum inventum esse sub terra scripsit Oresti corpus cubita longitudinis habens septem, quae faciunt pedes duodecim et quadrantem, nisi si, ut Homerus opinatus est, vastiora prolixioraque fuerunt corpora hominum antiquiorum et nunc quasi iam mundo senescente rerum atque hominum decrementa sunt. {{pn|1.12|12}}Dentes quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utraque parte gigni ait et cadere annis septimis et genuinos adnasci annis fere bis septenis. {{pn|1.13|13}}Venas etiam in hominibus vel potius arterias medicos musicos dicere ait numero moveri septenario, quod ipsi appellant ten dia tessaron symphonian, quae fit in collatione quaternarii numeri. {{pn|1.14|14}}Discrimina etiam periculorum in morbis maiore vi fieri putat in diebus, qui conficiuntur ex numero septenario, eosque dies omnium maxime, ita ut medici appellant, krisimous videri: primam hebdomadam et secundam et tertiam. {{pn|1.15|15}}Neque non id etiam sumit ad vim facultatesque eius numeri augendas, quod, quibus inedia mori consilium est, septimo demum die mortem oppetunt. {{pn|1.16|16}}Haec Varro de numero septenario scripsit admodum conquisite. Sed alia quoque ibidem congerit frigidiuscula: veluti septem opera esse in orbe terrae miranda et sapientes item veteres septem fuisse et curricula ludorum circensium sollemnia septem esse et ad oppugnandas Thebas duces septem delectos. {{pn|1.17|17}}Tum ibi addit se quoque iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquammultos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis non comparuisse.

===XI.===
{{c|''Quibus et quam frivolis argumentis Accius in didascalicis utatur, quibus docere nititur Hesiodum esse quam Homerum natu antiquiorem.''}}
{{pn|1.1|1}}Super aetate Homeri atque Hesiodi non consentitur. {{pn|1.2|2}}Alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuisse scripserunt, in quis Philochorus et Xenophanes, alii minorem, in quis L. Accius poeta et Ephorus historiae scriptor. {{pn|1.3|3}}M. autem Varro in primo de imaginibus, uter prior sit natus, parum constare dicit, sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem vixerint, idque ex epigrammate ostendi, quod in tripode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo positus traditur. {{pn|1.4|4}}Accius autem in primo didascalico levibus admodum argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu priorem: {{pn|1.5|5}}“quod Homerus,” inquit “cum in principio carminis Achillem esse filium Pelei diceret, quis esset Peleus, non addidit; quam rem procul” inquit “dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam dictum videret. De Cyclope itidem,” inquit “vel maxime quod unoculus fuit, rem tam insignem non praeterisset, nisi aeque prioris Hesiodi carminibus involgatum esset.” {{pn|1.6|6}}De patria quoque Homeri multo maxime dissensum est. Alii Colophonium, alii Smyrnaeum, sunt qui Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fuisse dicant, Aristoteles tradidit ex insula Io. M. Varro in libro de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc apposuit: {{pn|1.7|7}}capella Homeri candida haec tumulum indicat,
quod hac letae mortuo faciunt sacra.

===XII.===
{{c|''Largum atque avidum bibendi a P. Nigidio, doctissimo viro, nova et prope absurda vocabuli figura “bibosum” dictum.''}}
{{pn|1.1|1}}Bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis “bibacem” et “bibosum” dicit. {{pn|1.2|2}}“Bibacem” ego ut “edacem” a plerisque aliis dictum lego; “bibosum” dictum nondum etiam usquam repperi nisi apud Laberium, neque aliud est, quod simili inclinatu dicatur. {{pn|1.3|3}}Non enim simile est ut “vinosus” aut “vitiosus” ceteraque, quae hoc modo dicuntur, quoniam a vocabulis, non a verbo, inclinata sunt. {{pn|1.4|4}}Laberius in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur: non mammosa, non annosa, non bibosa, mon procax.

===XIII.===
{{c|''Quod Demosthenes etiamtum adulescens, cum Platonis philosophi discipulus foret, audito forte Callistrato rhetore in contione populi destitit a Platone et sectatus Callistratum est.''}}
{{pn|1.1|1}}Hermippus hoc scriptum reliquit Demosthenen admodum adulescentem ventitare in Academiam Platonemque audire solitum. {{pn|1.2|2}}“Atque is” inquit “Demosthenes domo egressus, ut ei mos erat, cum ad Platonem pergeret complurisque populos concurrentes videret, percontatur eius rei causam cognoscitque currere eos auditum Callistratum. {{pn|1.3|3}}Is Callistratus Athenis orator in republica fuit, quos illi demagogous appellant. {{pn|1.4|4}}Visum est paulum devertere experirique, an digna auditio tanto properantium studio foret. {{pn|1.5|5}}Venit” inquit “atque audit Callistratum nobilem illam ten peri Oropou diken dicentem atque ita motus et demultus et captus est, ut Callistratum iam inde sectari coeperit, Academiam cum Platone reliquerit.”

===XIV.===
{{c|''“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” aliaque huiuscemodi qui dicat, vitiose dicere; eiusque vitii causas reddere M. Varronem; nec quemquam veterem hisce verbis esse.''}}
{{pn|1.1|1}}“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” vel quid aliud huiuscemodi male ac vitiose dici existumat Varro. {{pn|1.2|2}}“Oportet enim” inquit “dicere “dimidiatum librum”, non “dimidium”, et “dimidiatam fabulam”, non “dimidiam”. Contra autem si ex sextario hemina fusa est, non “dimidiatum sextarium fusum” dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei debebatur, quingentos recepit, non “dimidiatum” recepisse dicemus, sed “dimidium”. {{pn|1.3|3}}At si scyphus” inquit “argenteus mihi cum alio communis in duas partis disiectus sit, “dimidiatum” eum esse dicere scyphum debeo, non “dimidium”, argentum autem, quod in eo scypho inest, {{pn|1.4|4}}“dimidium” meum esse, non “dimidiatum”,” disseritque ac dividit subtilissime, quid “dimidium” “dimidiato” intersit, et Q. Ennium scienter hoc in annalibus dixisse ait: {{pn|1.5|5}}sicut si quis ferat vas vini dimidiatum, sicuti pars, quae deest ei vaso, non “dimidiata” dicenda est, sed “dimidia”. {{pn|1.6|6}}Omnis autem disputationis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure explicat, summa haec est: “dimidiatum” est quasi “dismediatum” et in partis duas pares divisum, {{pn|1.7|7}}“dimidiatum” ergo nisi ipsum, quod divisum est, dici haut convenit; {{pn|1.8|8}}“dimidium” vero est, non quod ipsum dimidiatum est, sed quae ex dimidiato pars altera est. {{pn|1.9|9}}Cum igitur partem dimidiam libri legisse volumus dicere aut partem dimidiam fabulae audisse, si “dimidiam fabulam” aut “dimidium librum” dicimus, peccamus; totum enim ipsum, quod dimidiatum atque divisum est, “dimidium” dicis. {{pn|1.10|10}}Itaque Lucilius eadem secutus:
“uno oculo” inquit “pedibusque duobus dimidiatus ut porcus”,
et alio loco:
quidni? et scruta quidem ut vendat, scrutarius laudat,
praefractam strigilem, soleam inprobus dimidiatam. {{pn|1.11|11}}Iam in vicesimo manifestius “dimidiam horam” dicere studiose fugit, sed pro “dimidia” “dimidium” ponit in hisce versibus:
tempestate sua atque eodem uno tempore et horae
dimidio et tribus confectis dumtaxat eandem
ad quartam. {{pn|1.12|12}}Nam cum obvium proximumque esset dicere: “dimidia et tribus confectis”, vigilate atque attente verbum non probum vitavit. {{pn|1.13|13}}Per quod satis apparet ne “horam” quidem “dimidiam” recte dici, sed vel “dimidiatam horam” vel “dimidiam partem horae”. {{pn|1.14|14}}Propterea Plautus quoque in Bacchidibus “dimidium auri” dicit, non “dimidiatum aurum”; {{pn|1.15|15}}item in Aulularia “dimidium obsoni”, non “dimidiatum obsonium”, in hoc versu:
ei adeo obsoni hic iussit dimidium dari; {{pn|1.16|16}}in Menaechmis autem “dimidiatum diem” non “dimidium”, in hoc versu: dies quidem iam ad umbilicum dimidiatus mortuust. {{pn|1.17|17}}M. etiam Cato in libro, quem de agricultura conscripsit: “Semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri solet. Eo cribro terram incernito dimidiatum digitum. Iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato.” {{pn|1.18|18}}“Dimidiatum” inquit “digitum”, non “dimidium”. Nam “digiti” quidem “dimidium”, digitum autem ipsum “dimidiatum” dici oportet. {{pn|1.19|19}}Item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit: “Homines defoderunt in terram dimidiatos ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt.” {{pn|1.20|20}}Neque quisquam omnium, qui probe locuti sunt, his verbis sequius quam dixi usus est.

===XV.===
{{c|''Exstare in litteris perque hominum memorias traditum, quod repente multis mortem attulit gaudium ingens insperatum interclusa anima et vim magni novique motus non sustinente.''}}
{{pn|1.1|1}}Cognito repente insperato gaudio exspirasse animam refert Aristoteles philosophus Polycritam, nobilem feminam Naxo insula. {{pn|1.2|2}}Philippides quoque, comoediarum poeta haut ignobilis, aetate iam edita, cum in certamine poetarum praeter spem vicisset et laetissime gauderet, inter illud gaudium repente mortuus est. {{pn|1.3|3}}De Rhodio etiam Diagora celebrata historia est. Is Diagoras tris filios adulescentis habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem. Eos omnis vidit vincere coronarique Olympiae eodem die et, cum ibi cum tres adulescentes amplexi coronis suis in caput patris positis saviarentur, cum populus gratulabundus flores undique in eum iaceret, ibidem in stadio inspectante populo in osculis atque in manibus filiorum animam efflavit. {{pn|1.4|4}}Praeterea in nostris annalibus scriptum legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani caesus est, anum matrem nuntio de morte filii adlato luctu atque maerore affectam esse; sed is nuntius non verus fuit, atque is adulescens non diu post ex ea pugna in urbem redit: anus repente filio viso copia atque turba et quasi ruina incidentis inopinati gaudii oppressa exanimataque est.

===XVI.===
{{c|''Temporis varietas in puerperis mulierum quaenam sit a medicis et a philosophis tradita; atque inibi poetarum quoque veterum super eadem re opiniones multaque alia auditu atque memoratu digna; verbaque ipsa Hippocratis medici ex libro illius sumpta, qui inscriptus est peri trophes.''}}
{{pn|1.1|1}}Et medici et philosophi inlustres de tempore humani partus quaesiverunt. Multa opinio est eaque iam pro vero recepta, postquam mulieris uterum semen conceperit, gigni hominem septimo rarenter, numquam octavo, saepe nono, saepius numero decimo mense, eumque esse hominem gignendi summum finem: decem menses non inceptos, sed exactos. {{pn|1.2|2}}Idque Plautum, veterem poetam, dicere videmus in comoedia Cistellaria his verbis:
tum illa, quam compresserat,
decumo post mense exacto hic peperit filiam. {{pn|1.3|3}}Hoc idem tradit etiam Menander, poeta vetustior, humanarum opinionum vel peritissimus; versus eius super ea re de fabula Plocio posui:
gyne kyei deka menas ...? {{pn|1.4|4}}sed noster Caecilius, cum faceret eodem nomine et eiusdem argumenti comoediam ac pleraque a Menandro sumeret, in mensibus tamen genitalibus nominandis non praetermisit octavum, quem praeterierat Menander. Caecilii versus hisce sunt:
soletne mulier decimo mense parere? - pol nono quoque,
etiam septimo atque octavo. {{pn|1.5|5}}Eam rem Caecilium non inconsiderate dixisse neque temere a Menandro atque a multorum opinionibus descivisse M. Varro uti credamus facit. {{pn|1.6|6}}Nam mense nonnumquam octavo editum esse partum in libro quarto decimo rerum divinarum scriptum reliquit; quo in libro etiam undecimo mense aliquando nasci posse hominem dicit, eiusque sententiae tam de octavo quam de undecimo mense Aristotelem auctorem laudat. {{pn|1.7|7}}Sed huius de mense octavo dissensionis causa cognosci potest in libro Hippocratis, qui inscriptus est peri trophes, ex quo libro verba haec sunt:
Estin de kai ouk estin ta oktamena. {{pn|1.8|8}}Id tamen obscure atque praecise tamquam adverse dictum Sabinus medicus, qui Hippocratem commodissime commentatus est, verbis his enarravit: Estin men phainomena hos zoa meta ten ekptosin; ouk estin de, thneskonta meta tauta; kai estin oun kai ouk estin phantasiai men parautika onta, dynamei de ouketi. {{pn|1.9|9}}Antiquos autem Romanos Varro dicit non recepisse huiuscemodi quasi monstruosas raritates, sed nono mense aut decimo neque praeter hos aliis partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono atque decimo mense. {{pn|1.10|10}}“Nam “Parca”” inquit “inmutata una littera a partu nominata, item “Nona” et “Decima” a partus tempestivi tempore.” {{pn|1.11|11}}Caesellius autem Vindex in lectionibus suis antiquis: “tria” inquit “nomina Parcarum sunt: “Nona”, “Decuma” “Morta”, et versum hunc Livii, antiquissimi poetae, ponit ex Odysseiai: quando dies adveniet, quem profata Morta est.
Sed homo minime malus Caesellius “Mortam” quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram deberet. {{pn|1.12|12}}Praeterea ego de partu humano, praeterquam quae scripta in libris legi, hoc quoque usu venisse Romae comperi: feminam bonis atque honestis moribus, non ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisset, quoniam decemviri in decem mensibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent; sed divum Hadrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mense partum edi posse; idque ipsum eius rei decretum nos legimus. In eo decreto Hadrianus id statuere se dicit requisitis veterum philosophorum et medicorum sententiis. {{pn|1.13|13}}Hodie quoque in satura forte M. Varronis legimus, quae inscribitur Testamentum, verba haec: “Si quis mihi filius unus pluresve in decem mensibus gignantur, ii, si erunt onoi lyras, exheredes sunto; quod si quis undecimo mense kata Aristotelen natus est, Attio idem, quod Tettio, ius esto apud me.” {{pn|1.14|14}}Per hoc vetus proverbium Varro significat, sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: “idem Atti, quod Tetti”, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. {{pn|1.15|15}}Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet, cur Homerus scripserit Neptunum dixisse puellae a se recens compressae:
chaire gyne philoteti; periplomenou d'eniautou
texeis aglaa tekn',epei ouk apopholioi eunai
athanaton. {{pn|1.16|16}}Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. {{pn|1.17|17}}Sed Favorinus mihi ait periplomenou eniautou non “confecto” esse “anno”, sed “adfecto”. {{pn|1.18|18}}In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. {{pn|1.19|19}}“Adfecta” enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur, quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit de provinciis consularibus. {{pn|1.20|20}}Hippocrates autem in eo libro, de quo supra scripsi, cum et numerum dierum, quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis usus est: Ginetai de en toutois kai pleio kai elasso kai holon kai kata meros; ou pollon de kai pleio kai elasso elasso. Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. {{pn|1.21|21}}Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibusdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. {{pn|1.22|22}}Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum, quod in Plinii Secundi libro septimo naturalis historiae legimus. {{pn|1.23|23}}Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: “Masurius auctor est L. Papirium praetorem secundo herede lege agente bonorum possessionem contra eum dedisse, cum mater partum se tredecim mensibus tulisse diceret, quoniam nullum certum tempus pariendi statutum ei videretur.” {{pn|1.24|24}}In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: “Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse a coitu abortivum.”

===XVII.===
{{c|''Id quoque esse a gravissimis viris memoriae mandatum, quod tris libros Plato Philolai Pythagorici et Aristoteles pauculos Speusippi philosophi mercati sunt pretiis fidem non capientibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Memoriae mandatum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. {{pn|1.2|2}}Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. {{pn|1.3|3}}Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; ea summa fit nummi nostri sestertia duo et septuaginta milia. {{pn|1.4|4}}Timon amarulentus librum maledicentissimum conscripsit, qui sillos inscribitur. {{pn|1.5|5}}In eo libro Platonem philosophum contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ea re Timonos hi sunt:
kai sy, Platon, kai gar se matheteies pothos eschen,
pollon d'argyrion oligen ellaxao biblon,
enthen aparchomenos timaiographein edidachthes.

===XVIII.===
{{c|''Quid sint “pedari senatores” et quam ob causam ita appellati; Quamque habeant verba haec ex edicto tralaticio consulum: “senatores quibusque sententiam dicere licet”.''}}
{{pn|1.1|1}}Non pauci sunt, qui opinantur, “pedarios senatores” appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. {{pn|1.2|2}}Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? {{pn|1.3|3}}Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in commentariis suis scriptam reliquit. {{pn|1.4|4}}Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset, super quam considerent, quae ob eam causam “curulis” appellaretur: sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea senatores nondum maioribus honoribus “pedarios” nominatos. {{pn|1.5|5}}M. autem Varro in satira Menippea, quae Hippokyon inscripta est, equites quosdam dicit “pedarios” appellatos videturque eos significare, qui nondum a censoribus in senatum lecti senatores quidem non erant, sed, quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. {{pn|1.6|6}}Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias, sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. {{pn|1.7|7}}Hoc significabat edictum, quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. {{pn|1.8|8}}Verba edicti haec sunt: “Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet.” {{pn|1.9|9}}Versum quoque Laberii, in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo, qui Stricturae inscriptus est: caput sine lingua pedarii sententia est. {{pn|1.10|10}}Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro “pedariis” “pedaneos” appellant.

===XIX.===
{{c|''Qua ratione Gavius Bassus scripserit “parcum” hominem appellatum et quam esse eius vocabuli causam putarit; et contra, quem in modum quibusque verbis Favorinus hanc traditionem eius eluserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud cenam Favorini philosophi cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die, quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber de origine verborum et vocabulorum. {{pn|1.2|2}}In quo ita scriptum fuit: ““Parcus” composito vocabulo est dictus quasi “par arcae”, quando, sicut in arca omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita ac recondita habet sicuti arca. Quam ob causam “parcus” quasi “pararcus” est nominatus.” {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus, ubi haec audivit: “superstitiose” inquit “et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus, quam enarravit. {{pn|1.4|4}}Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur, ut accipiamus “parcum” ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque inpendi arceat et prohibeat quasi “pecuniarcus?” {{pn|1.5|5}}Quin potius,” inquit “quod simplicius veriusque est, id dicimus? “Parcus” enim neque ab arca neque ab arcendo, sed ab eo, quod est “parum” et “parvum”, denominatus est.”
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>cw8cquccydpczn8hq1pe3mwsrjsns37</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269562</id>
      <parentid>269561</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:15:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* IV. */</comment>
      <origin>269562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46721" sha1="23a0tmcu88tpjacvlgysjytcap42siz" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=
|SubTitulus=
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quaesitum atque tractatum, quam ob causam Sallustius avaritiam dixerit non animum modo virilem, sed corpus quoque ipsum effeminare.''}}
{{pn|1.1|1}}Hieme iam decedente apud balneas Titias in area subcalido sole cum Favorino philosopho ambulabamus, atque ibi inter ambulandum legebatur Catilina Sallustii, quem in manu amici conspectum legi iusserat. {{pn|1.2|2}}Cumque haec verba ex eo libro lecta essent: “Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit; ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur”, tum Favorinus me aspiciens “quo” inquit “pacto corpus hominis avaritia effeminat? {{pn|1.3|3}}quid enim istuc sit, quod animum virilem ab ea effeminari dixit, videor ferme assequi; set quonam modo corpus quoque hominis effeminet, nondum reperio.” {{pn|1.4|4}}“Et ego” inquam “longe iamdiu in eo ipse quaerendo fui ac, nisi tu occupasses, ultro te hoc rogassem.” {{pn|1.5|5}}Vix ego haec dixeram cunctabundus, atque inibi quispiam de sectatoribus Favorini, qui videbatur esse in litteris veterator, “Valerium” inquit “Probum audivi hoc dicere: usum esse Sallustium circumlocutione quadam poetica et, cum dicere vellet hominem avaritia corrumpi, corpus et animum dixisse, quae duae res hominem demonstrarent; namque homo ex animo et corpore est.” {{pn|1.6|6}}“Numquam,” inquit Favorinus “quod equidem scio, tam inportuna tamque audaci argutia fuit noster Probus, ut Sallustium, vel subtilissimum brevitatis artificem, periphrasis poetarum facere diceret.” {{pn|1.7|7}}Erat tum nobiscum in eodem ambulacro homo quispiam sane doctus. {{pn|1.8|8}}Is quoque a Favorino rogatus, ecquid haberet super ea re dicere, huiuscemodi verbis usus est: {{pn|1.9|9}}“Quorum” inquit “avaritia mentem tenuit et corrupit quique sese quaerundae undique pecuniae dediderunt, eos plerosque tali genere vitae occupatos videmus, ut sicuti alia in his omnia prae pecunia, ita labor quoque virilis exercendique corporis studium relictui sit. {{pn|1.10|10}}Negotiis enim se plerumque umbraticis et sellulariis quaestibus intentos habent, in quibus omnis eorum vigor animi corporisque elanguescit et, quod Sallustius ait, “effeminatur”.” {{pn|1.11|11}}Tum Favorinus legi denuo verba eadem Sallustii iubet atque, ubi lecta sunt, “quid igitur” inquit “dicimus, quod multos videre est pecuniae cupidos et eosdem tamen corpore esse vegeto ac valenti?” {{pn|1.12|12}}Tum ille ita respondit non hercle inscite. “Quisquis” inquit “est pecuniae cupiens et corpore tamen est bene habito ac strenuo, aliarum quoque rerum vel studio vel exercitio eum teneri necessum est atque in sese colendo non aeque esse parcum. {{pn|1.13|13}}Nam si avaritia sola summa omnes hominis partes affectionesque occupet et si ad incuriam usque corporis grassetur, ut per illam unam neque virtutis neque virium neque corporis neque animi cura adsit, tum denique id vere dici potest effeminando esse et animo et corpori, qui neque sese neque aliud curent, nisi pecuniam.” {{pn|1.14|14}}Tum Favorinus: “aut hoc,” inquit “quod dixisti, probabile est, aut Sallustius odio avaritiae plus, quam oportuit, eam criminatus est.”

===II.===
{{c|''Quemnam esse natalem diem M. Varro dicat, qui ante noctis horam sextam postve eam nati sunt; atque de temporibus terminisque dierum, qui civiles nominantur et usquequaque gentium varie observantur; et praeterea quid Q. Mucius scripserit super ea muliere, quae a marito non iure se usurpavisset, quod rationem civilis anni non habuerit.''}}
{{pn|2.1|1}}Quaeri solitum est, qui noctis hora tertia quartave sive qua alia nati sunt, uter dies natalis haberi appellarique debeat, isne, quem nox ea consecuta est, an qui dies noctem consecutus est. {{pn|2.2|2}}M. Varro in libro rerum humanarum, quem de diebus scripsit: “homines”, inquit “qui inde a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis viginti quattuor nati sunt, uno die nati dicuntur.” {{pn|2.3|3}}Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit, is ei dies natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra vero, qui in sex noctis horis posterioribus nascatur, eo die videri natum, qui post eam noctem diluxerit. {{pn|2.4|4}}Athenienses autem aliter observare idem Varro in eodem libro scripsit eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere. {{pn|2.5|5}}Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius diei nomine appellare; {{pn|2.6|6}}multos vero in terra Vmbria unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem; “quod quidem” inquit “nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiarum et qui est post Kalendas dies ante horam eius diei sextam.” {{pn|2.7|7}}Populum autem Romanum ita, uti Varro dixit, dies singulos adnumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. {{pn|2.8|8}}Sacra sunt Romana partim diurna, alia nocturna; sed ea, quae inter noctem fiunt, diebus addicuntur, non noctibus; {{pn|2.9|9}}quae igitur sex posterioribus noctis horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. {{pn|2.10|10}}Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet: nam magistratus, quando uno die eis auspicandum est et id, super quo auspicaverunt, agendum, post mediam noctem auspicantur et post meridialem solem agunt, auspicatique esse et egisse eodem die dicuntur. {{pn|2.11|11}}Praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam sequentem revertuntur, non videntur afuisse unum diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Roma sunt. {{pn|2.12|12}}Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem, quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IV. {{pn|2.13|13}}kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. {{pn|2.14|14}}Ista autem omnia de dierum temporibus et finibus ad observationem disciplinamque iuris antiqui pertinentia cum in libris veterum inveniremus, non dubitabamus, quin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non exposite atque aperte, sed, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita et quasi operta veteris ritus significatione: {{pn|2.15|15}}“torquet” inquit “medios nox umida cursus, et me saevus equis oriens afflavit anhelis.” {{pn|2.16|16}}His enim versibus oblique, sicuti dixi, admonere voluit diem, quem Romani “civilem” appellaverunt, a sexta noctis hora oriri.

===III.===
{{c|''De noscendis explorandisque Plauti comoediis, quoniam promisce verae atque falsae nomine eius inscriptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fabulas scriptitarint.''}}
{{pn|3.1|1}}Verum esse comperior, quod quosdam bene litteratos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose atque contente lectitarunt, non indicibus Aelii nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii super his fabulis, quae dicuntur “ambiguae”, crediturum, sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. {{pn|3.2|2}}Hac enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. {{pn|3.3|3}}Nam praeter illas unam et viginti, quae “Varronianae” vocantur, quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quasdam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas Plauto vindicavit, sicuti istam, quam nuperrime legebamus, cui est nomen Boeotia. {{pn|3.4|4}}Nam cum in illis una et viginti non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubitavit, quin Plauti foret, neque alius quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos solos ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de illius Plauti more dicam, Plautinissimi, propterea et meminimus eos et ascripsimus. {{pn|3.5|5}}Parasitus ibi esuriens haec dicit:
ut illum di perdant, primus qui horas repperit,
quique adeo primus statuit hic solarium!
qui mihi conminuit misero articulatim diem.
Nam me puero venter erat solarium
multo omnium istorum optimum et verissimum:
ubi is te monebat, esses, nisi cum nihil erat.
Nunc etiam quod est, non estur, nisi soli libet;
itaque adeo iam oppletum oppidum est solariis,
maior pars populi aridi reptant fame. {{pn|3.6|6}}Favorinus quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc: scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae, delectatus faceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformitates significantium: “vel unus hercle” inquit “hic versus Plauti esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse”. {{pn|3.7|7}}Nos quoque ipsi nuperrime, cum legeremus Fretum - nomen est id comoediae, quam Plauti esse quidam non putant -, haut quicquam dubitavimus, quin ea Plauti foret, et omnium quidem maxime genuina. {{pn|3.8|8}}Ex qua duo hos versus exscripsimus, ut historiam quaereremus oraculi Arretini: nunc illud est, quod “responsum Arreti” ludis magnis dicitur: peribo, si non fecero, si faxo, vapulabo. {{pn|3.9|9}}M. tamen Varro in libro de comoediis Plautinis primo Accii verba haec ponit: “Nam nec Geminei lenones nec Condalium nec Anus Plauti nec Bis compressa nec Boeotia unquam fuit neque adeo Agroecus neque Commorientes Macci Titi.” {{pn|3.10|10}}In eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. Quoniam fabulae illae” “Plauti” inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. {{pn|3.11|11}}Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter centum atque triginta; {{pn|3.12|12}}sed homo eruditissimus L. Aelius quinque et viginti eius esse solas existimavit. {{pn|3.13|13}}Neque tamen dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non videntur et nomini eius addicuntur, veterum poetarum fuerint et ab eo retractatae, expolitae sint ac propterea resipiant stilum Plautinum. {{pn|3.14|14}}Sed enim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam redisset et ob quaerendum victum ad circumagendas molas, quae “trusatiles” appellantur, operam pistori locasset. {{pn|3.15|15}}Sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a triumviris coniectus esset. Vnde post a tribunis plebis exemptus est, cum in his, quas supra dixi, fabulis delicta sua et petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset.

===IV.===
{{c|''Quod P. Africano et aliis tunc viris nobilibus ante aetatem senectam barbam et genas radere mos patrius fuit.''}}
{{4.1|1}}In libris, quos de vita P. Scipionis Africani compositos legimus, scriptum esse animadvertimus P. Scipioni, Pauli filio, postquam de Poenis triumphaverat censorque fuerat, diem dictum esse ad populum a Claudio Asello tribuno plebis, cui equum in censura ademerat, eumque, cum esset reus, neque barbam desisse radi neque non candida veste uti neque fuisse cultu solito reorum. {{4.2|2}}Sed cum in eo tempore Scipionem minorem quadraginta annorum fuisse constaret, quod de barba rasa ita scriptum esset, mirabamur. {{4.3|3}}Comperimus autem ceteros quoque in isdem temporibus nobiles viros barbam in eiusmodi aetate rasitavisse, idcircoque plerasque imagines veterum, non admodum senum, sed in medio aetatis, ita factas videmus.

===V.===
{{c|''Deliciarum vitium et mollities oculorum et corporis ab Arcesila philosopho cuidam obprobrata acerbe simul et festiviter.''}}
{{pn|1.1|1}}Plutarchus refert Arcesilaum philosophum vehementi verbo usum esse de quodam nimis delicato divite, qui incorruptus tamen et a stupro integer dicebatur. {{pn|1.2|2}}Nam cum vocem eius infractam capillumque arte compositum et oculos ludibundos atque inlecebrae voluptatisque plenos videret : “nihil interest,” inquit “quibus membris cinaedi sitis, posterioribus an prioribus”.

===VI.===
{{c|''De vi atque natura palmae arboris, quod lignum ex ea ponderibus positis renitatur.''}}
{{pn|1.1|1}}Per hercle rem mirandam Aristoteles in septimo problematorum et Plutarchus in octavo symposiacorum dicit. {{pn|1.2|2}}“Si super palmae” inquiunt “arboris lignum magna pondera inponas ac tam graviter urgeas oneresque, ut magnitudo oneris sustineri non queat, non deorsum palma cedit nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum nititur recurvaturque”; {{pn|1.3|3}}“propterea” inquit Plutarchus “in certaminibus palmam signum esse placuit victoriae, quoniam ingenium ligni eiusmodi est, ut urgentibus opprimentibusque non cedat.”

===VII.===
{{c|''Historia ex annalibus sumpta de Q. Caedicio tribuno militum; verbaque ex originibus M. Catonis apposita, quibus Caedici virtutem cum Spartano Leonida aequiperat.''}}
{{pn|1.1|1}}Pulcrum, dii boni, facinus Graecarumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris originum de Q. Caedicio tribuno militum scriptum reliquit. {{pn|1.2|2}}Id profecto est ad hanc ferme sententiam: {{pn|1.3|3}}Imperator Poenus in terra Sicilia bello Carthaginiensi primo obviam Romano exercitu progreditur, colles locosque idoneos prior occupat. {{pn|1.4|4}}Milites Romani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei obnoxium. {{pn|1.5|5}}Tribunus ad consulem venit, ostendit exitium de loci importunitate et hostium circumstantia maturum. {{pn|1.6|6}}“Censeo,” inquit “si rem servare vis, faciundum, ut quadringentos aliquos milites ad verrucam illam” - sic enim Cato locum editum asperumque appellat - “ire iubeas, eamque uti occupent, imperes horterisque; hostes profecto ubi id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad occursandum pugnandumque in eos praevertentur unoque illo negotio sese alligabunt, atque illi omnes quadringenti procul dubio obtruncabuntur. {{pn|1.7|7}}Tunc interea occupatis in ea caede hostibus tempus exercitus ex hoc loco educendi habebis. {{pn|1.8|8}}Alia nisi haec salutis via nulla est.” Consul tribuno respondit consilium quidem istud aeque providens sibi viderier; “sed istos” inquit “milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit, qui ducat?” {{pn|1.9|9}}“Si alium” inquit tribunus “neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare; ego hanc tibi et reipublicae animam do.” {{pn|1.10|10}}Consul tribuno gratias laudesque agit. {{pn|1.11|11}}Tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. {{pn|1.12|12}}Hostes eorum audaciam demirantur; quorsum ire pergant, in exspectando sunt. {{pn|1.13|13}}Sed ubi apparuit ad eam verrucam occupandam iter intendere, mittit adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenuissimos. {{pn|1.14|14}}Romani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps. {{pn|1.15|15}}Tandem superat multitudo. {{pn|1.16|16}}Quadringenti omnes cum uno perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. {{pn|1.17|17}}Consul interim, dum ibi pugnatur, se in locos tutos atque editos subducit. {{pn|1.18|18}}Sed quod illi tribuno, duci militum quadringentorum, divinitus in eo proelio usu venit, non iam nostris, sed ipsius Catonis verbis subiecimus: {{pn|1.19|19}}“Dii inmortales tribuno militum fortunam ex virtute eius dedere. Nam ita evenit: cum saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, eumque inter mortuos defetigatum volneribus atque, quod sanguen eius defluxerat, cognovere. Eum sustulere, isque convaluit, saepeque postilla operam reipublicae fortem atque strenuam perhibuit illoque facto, quod illos milites subduxit, exercitum ceterum servavit. Sed idem benefactum quo in loco ponas, nimium interest. Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius virtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decoravere monumentis: signis, statuis, elogiis, historiis aliisque rebus gratissimum id eius factum habuere; at tribuno militum parva laus pro factis relicta, qui idem fecerat atque rem servaverat.” {{pn|1.20|20}}Hanc Q. Caedici tribuni virtutem M. Cato tali suo testimonio decoravit. {{pn|1.21|21}}Claudius autem Quadrigarius annali tertio non Caedicio nomen fuisse ait, sed Laberio.

===VIII.===
{{c|''Litterae eximiae consulum C. Fabricii et Q. Aemilii ad regem Pyrrum a Q. Claudio scriptore historiarum in memoriam datae.''}}
{{pn|1.1|1}}Cum Pyrrus rex in terra Italia esset et unam atque alteram pugnas prospere pugnasset satisque agerent Romani et pleraque Italia ad regem descivisset, tum Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret, promisit regem venenis necare idque facile esse factu dixit, quoniam filii sui pocula in convivio regi ministrarent. {{pn|1.2|2}}Eam rem Fabricius ad senatum scripsit. {{pn|1.3|3}}Senatus ad regem legatos misit mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex circumspectius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. {{pn|1.4|4}}Hoc ita, uti diximus, in Valeri Antiatis historia scriptum est. {{pn|1.5|5}}Quadrigarius autem in libro tertio non Timocharem, sed Niciam adisse ad consulem scripsit neque legatos a senatu missos, sed a consulibus, et Pyrrum populo Romano laudes atque gratias scripsisse captivosque omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. {{pn|1.6|6}}Consules tum fuerunt C. Fabricius et Q. Aemilius. Litteras, quas ad regem Pyrrum super ea causa miserunt, {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius scripsit fuisse hoc exemplo: {{pn|1.8|8}}“Consules Romani salutem dicunt Pyrro regi. Nos pro tuis iniuriis continuis animo tenus commoti inimiciter tecum bellare studemus. Sed communis exempli et fidei ergo visum, ut te salvum velimus, ut esset, quem armis vincere possimus. Ad nos venit Nicias familiaris tuus, qui sibi praemium a nobis peteret, si te clam interfecisset. Id nos negavimus velle, neve ob eam rem quicquam commodi exspectaret, et simul visum est, ut te certiorem faceremus, ne quid eiusmodi, si accidisset, nostro consilio civitates putarent factum, et quod nobis non placet pretio aut praemio aut dolis pugnare. Tu, nisi caves, iacebis.”

===IX.===
{{c|''Quis et cuiusmodi fuerit qui in proverbio fertur equus Seianus; et qualis color equorum sit qui “spadices” vocantur; deque istius vocabuli ratione.''}}
{{pn|1.1|1}}Gavius Bassus in commentariis suis, item Iulius Modestus in secundo quaestionum confusarum historiam de equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: {{pn|1.2|2}}Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama constans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede occiso e Thracia Argos perduxisset. {{pn|1.3|3}}Eum equum fuisse dicunt magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, flora et comanti iuba, omnibusque aliis equorum laudibus quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse fato sive fortuna ferunt, ut, quisquis haberet eum possideretque, ut is cum omni domo familia fortunisque omnibus suis ad internecionem deperiret. {{pn|1.4|4}}Itaque primum illum Gnaeum Seium, dominum eius, a M. Antonio, qui postea triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis damnatum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore Cornelium Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centum milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, abduxisse. {{pn|1.5|5}}Eum Cassium postea satis notum est victis partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; deinde post Antonium post interitum Cassii parta victoria equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus esset, ipsum quoque postea victum atque desertum detestabili exitio interisse. {{pn|1.6|6}}Hinc proverbium de hominibus calamitosis ortum dicique solitum: “ille homo habet equum Seianum”. {{pn|1.7|7}}Eadem sententia est illius quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus: “aurum Tolosanum”. Nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia Quintus Caepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu perit. {{pn|1.8|8}}Hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exuberantissimo. {{pn|1.9|9}}Quem colorem nos, sicuti dixi, “poeniceum” dicimus, Graeci partim phoinika, alii spadika appellant, quoniam palmae termes ex arbore cum fructu avulsus “spadix” dicitur.

===X.===
{{c|''Quod est quaedam septenarii numeri vis et facultas in multis naturae rebus animadversa, de qua M. Varro in hebdomadibus disserit copiose.''}}
{{pn|1.1|1}}M. Varro in primo librorum, qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus, septenarii numeri, quem Graece hebdomada appellant, virtutes potestatesque multas variasque dicit. {{pn|1.2|2}}“Is namque numerus” inquit “septentriones maiores minoresque in caelo facit, item vergilias, quas pleiadas Graeci vocant, facit etiam stellas, quas alii “erraticas”, P. Nigidius “errones” appellat.” {{pn|1.3|3}}Circulos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem esse; ex quis duos minimos, qui axem extimum tangunt, polous appellari dicit; sed eos in sphaera, quae krikote vocatur, propter brevitatem non inesse. {{pn|1.4|4}}Ac neque ipse zodiacus septenario numero caret; nam in septimo signo fit solstitium a bruma, in septimo bruma a solstitio, in septimo aequinoctium ab aequinoctio. {{pn|1.5|5}}Dies deinde illos, quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur, eos quoque septem esse dicit. {{pn|1.6|6}}Praeterea scribit lunae curriculum confici integris quater septenis diebus; “nam die duodetricesimo luna”, inquit “ex quo vestigio profecta est, eodem redit”, auctoremque opinionis huius Aristidem esse Samium; in qua re non id solum animadverti debere dicit, quod quater septenis, id est octo et viginti, diebus conficeret luna iter suum, sed quod is numerus septenarius, si ab uno profectus, dum ad semetipsum progreditur, omnes, per quos progressus est, numeros comprehendat ipsumque se addat, facit numerum octo et viginti, quot dies sunt curriculi lunaris. {{pn|1.7|7}}Ad homines quoque nascendos vim numeri istius porrigi pertinereque ait: “Nam cum in uterum” inquit “mulieris genitale semen datum est, primis septem diebus conglobatur coagulaturque fitque ad capiendam figuram idoneum. Post deinde quarta hebdomade, quod eius virile secus futurum est, caput et spina, quae est in dorso, informatur. Septima autem fere hebdomade, id est nono et quadragesimo die, totus” inquit “homo in utero absolvitur.” {{pn|1.8|8}}Illam quoque vim numeri huius observatam refert, quod ante mensem septimum neque mas neque femina salubriter ac secundum naturam nasci potest et quod hi, qui iustissime in utero sunt, post ducentos septuaginta tres dies, postquam sunt concepti, quadragesima denique hebdomade inita nascuntur. {{pn|1.9|9}}Pericula quoque vitae fortunarumque hominum, quae “climacteras” Chaldaei appellant, gravissimos quosque fieri affirmat septenarios. {{pn|1.10|10}}Praeter hoc modum esse dicit summum adolescendi humani corporis septem pedes. {{pn|1.11|11}}Quod esse magis verum arbitramur, quam quod Herodotus, homo fabulator, in primo historiarum inventum esse sub terra scripsit Oresti corpus cubita longitudinis habens septem, quae faciunt pedes duodecim et quadrantem, nisi si, ut Homerus opinatus est, vastiora prolixioraque fuerunt corpora hominum antiquiorum et nunc quasi iam mundo senescente rerum atque hominum decrementa sunt. {{pn|1.12|12}}Dentes quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utraque parte gigni ait et cadere annis septimis et genuinos adnasci annis fere bis septenis. {{pn|1.13|13}}Venas etiam in hominibus vel potius arterias medicos musicos dicere ait numero moveri septenario, quod ipsi appellant ten dia tessaron symphonian, quae fit in collatione quaternarii numeri. {{pn|1.14|14}}Discrimina etiam periculorum in morbis maiore vi fieri putat in diebus, qui conficiuntur ex numero septenario, eosque dies omnium maxime, ita ut medici appellant, krisimous videri: primam hebdomadam et secundam et tertiam. {{pn|1.15|15}}Neque non id etiam sumit ad vim facultatesque eius numeri augendas, quod, quibus inedia mori consilium est, septimo demum die mortem oppetunt. {{pn|1.16|16}}Haec Varro de numero septenario scripsit admodum conquisite. Sed alia quoque ibidem congerit frigidiuscula: veluti septem opera esse in orbe terrae miranda et sapientes item veteres septem fuisse et curricula ludorum circensium sollemnia septem esse et ad oppugnandas Thebas duces septem delectos. {{pn|1.17|17}}Tum ibi addit se quoque iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquammultos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis non comparuisse.

===XI.===
{{c|''Quibus et quam frivolis argumentis Accius in didascalicis utatur, quibus docere nititur Hesiodum esse quam Homerum natu antiquiorem.''}}
{{pn|1.1|1}}Super aetate Homeri atque Hesiodi non consentitur. {{pn|1.2|2}}Alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuisse scripserunt, in quis Philochorus et Xenophanes, alii minorem, in quis L. Accius poeta et Ephorus historiae scriptor. {{pn|1.3|3}}M. autem Varro in primo de imaginibus, uter prior sit natus, parum constare dicit, sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem vixerint, idque ex epigrammate ostendi, quod in tripode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo positus traditur. {{pn|1.4|4}}Accius autem in primo didascalico levibus admodum argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu priorem: {{pn|1.5|5}}“quod Homerus,” inquit “cum in principio carminis Achillem esse filium Pelei diceret, quis esset Peleus, non addidit; quam rem procul” inquit “dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam dictum videret. De Cyclope itidem,” inquit “vel maxime quod unoculus fuit, rem tam insignem non praeterisset, nisi aeque prioris Hesiodi carminibus involgatum esset.” {{pn|1.6|6}}De patria quoque Homeri multo maxime dissensum est. Alii Colophonium, alii Smyrnaeum, sunt qui Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fuisse dicant, Aristoteles tradidit ex insula Io. M. Varro in libro de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc apposuit: {{pn|1.7|7}}capella Homeri candida haec tumulum indicat,
quod hac letae mortuo faciunt sacra.

===XII.===
{{c|''Largum atque avidum bibendi a P. Nigidio, doctissimo viro, nova et prope absurda vocabuli figura “bibosum” dictum.''}}
{{pn|1.1|1}}Bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis “bibacem” et “bibosum” dicit. {{pn|1.2|2}}“Bibacem” ego ut “edacem” a plerisque aliis dictum lego; “bibosum” dictum nondum etiam usquam repperi nisi apud Laberium, neque aliud est, quod simili inclinatu dicatur. {{pn|1.3|3}}Non enim simile est ut “vinosus” aut “vitiosus” ceteraque, quae hoc modo dicuntur, quoniam a vocabulis, non a verbo, inclinata sunt. {{pn|1.4|4}}Laberius in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur: non mammosa, non annosa, non bibosa, mon procax.

===XIII.===
{{c|''Quod Demosthenes etiamtum adulescens, cum Platonis philosophi discipulus foret, audito forte Callistrato rhetore in contione populi destitit a Platone et sectatus Callistratum est.''}}
{{pn|1.1|1}}Hermippus hoc scriptum reliquit Demosthenen admodum adulescentem ventitare in Academiam Platonemque audire solitum. {{pn|1.2|2}}“Atque is” inquit “Demosthenes domo egressus, ut ei mos erat, cum ad Platonem pergeret complurisque populos concurrentes videret, percontatur eius rei causam cognoscitque currere eos auditum Callistratum. {{pn|1.3|3}}Is Callistratus Athenis orator in republica fuit, quos illi demagogous appellant. {{pn|1.4|4}}Visum est paulum devertere experirique, an digna auditio tanto properantium studio foret. {{pn|1.5|5}}Venit” inquit “atque audit Callistratum nobilem illam ten peri Oropou diken dicentem atque ita motus et demultus et captus est, ut Callistratum iam inde sectari coeperit, Academiam cum Platone reliquerit.”

===XIV.===
{{c|''“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” aliaque huiuscemodi qui dicat, vitiose dicere; eiusque vitii causas reddere M. Varronem; nec quemquam veterem hisce verbis esse.''}}
{{pn|1.1|1}}“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” vel quid aliud huiuscemodi male ac vitiose dici existumat Varro. {{pn|1.2|2}}“Oportet enim” inquit “dicere “dimidiatum librum”, non “dimidium”, et “dimidiatam fabulam”, non “dimidiam”. Contra autem si ex sextario hemina fusa est, non “dimidiatum sextarium fusum” dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei debebatur, quingentos recepit, non “dimidiatum” recepisse dicemus, sed “dimidium”. {{pn|1.3|3}}At si scyphus” inquit “argenteus mihi cum alio communis in duas partis disiectus sit, “dimidiatum” eum esse dicere scyphum debeo, non “dimidium”, argentum autem, quod in eo scypho inest, {{pn|1.4|4}}“dimidium” meum esse, non “dimidiatum”,” disseritque ac dividit subtilissime, quid “dimidium” “dimidiato” intersit, et Q. Ennium scienter hoc in annalibus dixisse ait: {{pn|1.5|5}}sicut si quis ferat vas vini dimidiatum, sicuti pars, quae deest ei vaso, non “dimidiata” dicenda est, sed “dimidia”. {{pn|1.6|6}}Omnis autem disputationis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure explicat, summa haec est: “dimidiatum” est quasi “dismediatum” et in partis duas pares divisum, {{pn|1.7|7}}“dimidiatum” ergo nisi ipsum, quod divisum est, dici haut convenit; {{pn|1.8|8}}“dimidium” vero est, non quod ipsum dimidiatum est, sed quae ex dimidiato pars altera est. {{pn|1.9|9}}Cum igitur partem dimidiam libri legisse volumus dicere aut partem dimidiam fabulae audisse, si “dimidiam fabulam” aut “dimidium librum” dicimus, peccamus; totum enim ipsum, quod dimidiatum atque divisum est, “dimidium” dicis. {{pn|1.10|10}}Itaque Lucilius eadem secutus:
“uno oculo” inquit “pedibusque duobus dimidiatus ut porcus”,
et alio loco:
quidni? et scruta quidem ut vendat, scrutarius laudat,
praefractam strigilem, soleam inprobus dimidiatam. {{pn|1.11|11}}Iam in vicesimo manifestius “dimidiam horam” dicere studiose fugit, sed pro “dimidia” “dimidium” ponit in hisce versibus:
tempestate sua atque eodem uno tempore et horae
dimidio et tribus confectis dumtaxat eandem
ad quartam. {{pn|1.12|12}}Nam cum obvium proximumque esset dicere: “dimidia et tribus confectis”, vigilate atque attente verbum non probum vitavit. {{pn|1.13|13}}Per quod satis apparet ne “horam” quidem “dimidiam” recte dici, sed vel “dimidiatam horam” vel “dimidiam partem horae”. {{pn|1.14|14}}Propterea Plautus quoque in Bacchidibus “dimidium auri” dicit, non “dimidiatum aurum”; {{pn|1.15|15}}item in Aulularia “dimidium obsoni”, non “dimidiatum obsonium”, in hoc versu:
ei adeo obsoni hic iussit dimidium dari; {{pn|1.16|16}}in Menaechmis autem “dimidiatum diem” non “dimidium”, in hoc versu: dies quidem iam ad umbilicum dimidiatus mortuust. {{pn|1.17|17}}M. etiam Cato in libro, quem de agricultura conscripsit: “Semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri solet. Eo cribro terram incernito dimidiatum digitum. Iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato.” {{pn|1.18|18}}“Dimidiatum” inquit “digitum”, non “dimidium”. Nam “digiti” quidem “dimidium”, digitum autem ipsum “dimidiatum” dici oportet. {{pn|1.19|19}}Item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit: “Homines defoderunt in terram dimidiatos ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt.” {{pn|1.20|20}}Neque quisquam omnium, qui probe locuti sunt, his verbis sequius quam dixi usus est.

===XV.===
{{c|''Exstare in litteris perque hominum memorias traditum, quod repente multis mortem attulit gaudium ingens insperatum interclusa anima et vim magni novique motus non sustinente.''}}
{{pn|1.1|1}}Cognito repente insperato gaudio exspirasse animam refert Aristoteles philosophus Polycritam, nobilem feminam Naxo insula. {{pn|1.2|2}}Philippides quoque, comoediarum poeta haut ignobilis, aetate iam edita, cum in certamine poetarum praeter spem vicisset et laetissime gauderet, inter illud gaudium repente mortuus est. {{pn|1.3|3}}De Rhodio etiam Diagora celebrata historia est. Is Diagoras tris filios adulescentis habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem. Eos omnis vidit vincere coronarique Olympiae eodem die et, cum ibi cum tres adulescentes amplexi coronis suis in caput patris positis saviarentur, cum populus gratulabundus flores undique in eum iaceret, ibidem in stadio inspectante populo in osculis atque in manibus filiorum animam efflavit. {{pn|1.4|4}}Praeterea in nostris annalibus scriptum legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani caesus est, anum matrem nuntio de morte filii adlato luctu atque maerore affectam esse; sed is nuntius non verus fuit, atque is adulescens non diu post ex ea pugna in urbem redit: anus repente filio viso copia atque turba et quasi ruina incidentis inopinati gaudii oppressa exanimataque est.

===XVI.===
{{c|''Temporis varietas in puerperis mulierum quaenam sit a medicis et a philosophis tradita; atque inibi poetarum quoque veterum super eadem re opiniones multaque alia auditu atque memoratu digna; verbaque ipsa Hippocratis medici ex libro illius sumpta, qui inscriptus est peri trophes.''}}
{{pn|1.1|1}}Et medici et philosophi inlustres de tempore humani partus quaesiverunt. Multa opinio est eaque iam pro vero recepta, postquam mulieris uterum semen conceperit, gigni hominem septimo rarenter, numquam octavo, saepe nono, saepius numero decimo mense, eumque esse hominem gignendi summum finem: decem menses non inceptos, sed exactos. {{pn|1.2|2}}Idque Plautum, veterem poetam, dicere videmus in comoedia Cistellaria his verbis:
tum illa, quam compresserat,
decumo post mense exacto hic peperit filiam. {{pn|1.3|3}}Hoc idem tradit etiam Menander, poeta vetustior, humanarum opinionum vel peritissimus; versus eius super ea re de fabula Plocio posui:
gyne kyei deka menas ...? {{pn|1.4|4}}sed noster Caecilius, cum faceret eodem nomine et eiusdem argumenti comoediam ac pleraque a Menandro sumeret, in mensibus tamen genitalibus nominandis non praetermisit octavum, quem praeterierat Menander. Caecilii versus hisce sunt:
soletne mulier decimo mense parere? - pol nono quoque,
etiam septimo atque octavo. {{pn|1.5|5}}Eam rem Caecilium non inconsiderate dixisse neque temere a Menandro atque a multorum opinionibus descivisse M. Varro uti credamus facit. {{pn|1.6|6}}Nam mense nonnumquam octavo editum esse partum in libro quarto decimo rerum divinarum scriptum reliquit; quo in libro etiam undecimo mense aliquando nasci posse hominem dicit, eiusque sententiae tam de octavo quam de undecimo mense Aristotelem auctorem laudat. {{pn|1.7|7}}Sed huius de mense octavo dissensionis causa cognosci potest in libro Hippocratis, qui inscriptus est peri trophes, ex quo libro verba haec sunt:
Estin de kai ouk estin ta oktamena. {{pn|1.8|8}}Id tamen obscure atque praecise tamquam adverse dictum Sabinus medicus, qui Hippocratem commodissime commentatus est, verbis his enarravit: Estin men phainomena hos zoa meta ten ekptosin; ouk estin de, thneskonta meta tauta; kai estin oun kai ouk estin phantasiai men parautika onta, dynamei de ouketi. {{pn|1.9|9}}Antiquos autem Romanos Varro dicit non recepisse huiuscemodi quasi monstruosas raritates, sed nono mense aut decimo neque praeter hos aliis partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono atque decimo mense. {{pn|1.10|10}}“Nam “Parca”” inquit “inmutata una littera a partu nominata, item “Nona” et “Decima” a partus tempestivi tempore.” {{pn|1.11|11}}Caesellius autem Vindex in lectionibus suis antiquis: “tria” inquit “nomina Parcarum sunt: “Nona”, “Decuma” “Morta”, et versum hunc Livii, antiquissimi poetae, ponit ex Odysseiai: quando dies adveniet, quem profata Morta est.
Sed homo minime malus Caesellius “Mortam” quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram deberet. {{pn|1.12|12}}Praeterea ego de partu humano, praeterquam quae scripta in libris legi, hoc quoque usu venisse Romae comperi: feminam bonis atque honestis moribus, non ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisset, quoniam decemviri in decem mensibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent; sed divum Hadrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mense partum edi posse; idque ipsum eius rei decretum nos legimus. In eo decreto Hadrianus id statuere se dicit requisitis veterum philosophorum et medicorum sententiis. {{pn|1.13|13}}Hodie quoque in satura forte M. Varronis legimus, quae inscribitur Testamentum, verba haec: “Si quis mihi filius unus pluresve in decem mensibus gignantur, ii, si erunt onoi lyras, exheredes sunto; quod si quis undecimo mense kata Aristotelen natus est, Attio idem, quod Tettio, ius esto apud me.” {{pn|1.14|14}}Per hoc vetus proverbium Varro significat, sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: “idem Atti, quod Tetti”, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. {{pn|1.15|15}}Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet, cur Homerus scripserit Neptunum dixisse puellae a se recens compressae:
chaire gyne philoteti; periplomenou d'eniautou
texeis aglaa tekn',epei ouk apopholioi eunai
athanaton. {{pn|1.16|16}}Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. {{pn|1.17|17}}Sed Favorinus mihi ait periplomenou eniautou non “confecto” esse “anno”, sed “adfecto”. {{pn|1.18|18}}In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. {{pn|1.19|19}}“Adfecta” enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur, quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit de provinciis consularibus. {{pn|1.20|20}}Hippocrates autem in eo libro, de quo supra scripsi, cum et numerum dierum, quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis usus est: Ginetai de en toutois kai pleio kai elasso kai holon kai kata meros; ou pollon de kai pleio kai elasso elasso. Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. {{pn|1.21|21}}Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibusdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. {{pn|1.22|22}}Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum, quod in Plinii Secundi libro septimo naturalis historiae legimus. {{pn|1.23|23}}Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: “Masurius auctor est L. Papirium praetorem secundo herede lege agente bonorum possessionem contra eum dedisse, cum mater partum se tredecim mensibus tulisse diceret, quoniam nullum certum tempus pariendi statutum ei videretur.” {{pn|1.24|24}}In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: “Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse a coitu abortivum.”

===XVII.===
{{c|''Id quoque esse a gravissimis viris memoriae mandatum, quod tris libros Plato Philolai Pythagorici et Aristoteles pauculos Speusippi philosophi mercati sunt pretiis fidem non capientibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Memoriae mandatum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. {{pn|1.2|2}}Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. {{pn|1.3|3}}Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; ea summa fit nummi nostri sestertia duo et septuaginta milia. {{pn|1.4|4}}Timon amarulentus librum maledicentissimum conscripsit, qui sillos inscribitur. {{pn|1.5|5}}In eo libro Platonem philosophum contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ea re Timonos hi sunt:
kai sy, Platon, kai gar se matheteies pothos eschen,
pollon d'argyrion oligen ellaxao biblon,
enthen aparchomenos timaiographein edidachthes.

===XVIII.===
{{c|''Quid sint “pedari senatores” et quam ob causam ita appellati; Quamque habeant verba haec ex edicto tralaticio consulum: “senatores quibusque sententiam dicere licet”.''}}
{{pn|1.1|1}}Non pauci sunt, qui opinantur, “pedarios senatores” appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. {{pn|1.2|2}}Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? {{pn|1.3|3}}Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in commentariis suis scriptam reliquit. {{pn|1.4|4}}Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset, super quam considerent, quae ob eam causam “curulis” appellaretur: sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea senatores nondum maioribus honoribus “pedarios” nominatos. {{pn|1.5|5}}M. autem Varro in satira Menippea, quae Hippokyon inscripta est, equites quosdam dicit “pedarios” appellatos videturque eos significare, qui nondum a censoribus in senatum lecti senatores quidem non erant, sed, quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. {{pn|1.6|6}}Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias, sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. {{pn|1.7|7}}Hoc significabat edictum, quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. {{pn|1.8|8}}Verba edicti haec sunt: “Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet.” {{pn|1.9|9}}Versum quoque Laberii, in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo, qui Stricturae inscriptus est: caput sine lingua pedarii sententia est. {{pn|1.10|10}}Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro “pedariis” “pedaneos” appellant.

===XIX.===
{{c|''Qua ratione Gavius Bassus scripserit “parcum” hominem appellatum et quam esse eius vocabuli causam putarit; et contra, quem in modum quibusque verbis Favorinus hanc traditionem eius eluserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud cenam Favorini philosophi cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die, quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber de origine verborum et vocabulorum. {{pn|1.2|2}}In quo ita scriptum fuit: ““Parcus” composito vocabulo est dictus quasi “par arcae”, quando, sicut in arca omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita ac recondita habet sicuti arca. Quam ob causam “parcus” quasi “pararcus” est nominatus.” {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus, ubi haec audivit: “superstitiose” inquit “et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus, quam enarravit. {{pn|1.4|4}}Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur, ut accipiamus “parcum” ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque inpendi arceat et prohibeat quasi “pecuniarcus?” {{pn|1.5|5}}Quin potius,” inquit “quod simplicius veriusque est, id dicimus? “Parcus” enim neque ab arca neque ab arcendo, sed ab eo, quod est “parum” et “parvum”, denominatus est.”
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>23a0tmcu88tpjacvlgysjytcap42siz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269563</id>
      <parentid>269562</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* V. */</comment>
      <origin>269563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46721" sha1="ft8j14ud45e0l3p5u0v74dqlmmsavlx" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=
|SubTitulus=
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quaesitum atque tractatum, quam ob causam Sallustius avaritiam dixerit non animum modo virilem, sed corpus quoque ipsum effeminare.''}}
{{pn|1.1|1}}Hieme iam decedente apud balneas Titias in area subcalido sole cum Favorino philosopho ambulabamus, atque ibi inter ambulandum legebatur Catilina Sallustii, quem in manu amici conspectum legi iusserat. {{pn|1.2|2}}Cumque haec verba ex eo libro lecta essent: “Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit; ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur”, tum Favorinus me aspiciens “quo” inquit “pacto corpus hominis avaritia effeminat? {{pn|1.3|3}}quid enim istuc sit, quod animum virilem ab ea effeminari dixit, videor ferme assequi; set quonam modo corpus quoque hominis effeminet, nondum reperio.” {{pn|1.4|4}}“Et ego” inquam “longe iamdiu in eo ipse quaerendo fui ac, nisi tu occupasses, ultro te hoc rogassem.” {{pn|1.5|5}}Vix ego haec dixeram cunctabundus, atque inibi quispiam de sectatoribus Favorini, qui videbatur esse in litteris veterator, “Valerium” inquit “Probum audivi hoc dicere: usum esse Sallustium circumlocutione quadam poetica et, cum dicere vellet hominem avaritia corrumpi, corpus et animum dixisse, quae duae res hominem demonstrarent; namque homo ex animo et corpore est.” {{pn|1.6|6}}“Numquam,” inquit Favorinus “quod equidem scio, tam inportuna tamque audaci argutia fuit noster Probus, ut Sallustium, vel subtilissimum brevitatis artificem, periphrasis poetarum facere diceret.” {{pn|1.7|7}}Erat tum nobiscum in eodem ambulacro homo quispiam sane doctus. {{pn|1.8|8}}Is quoque a Favorino rogatus, ecquid haberet super ea re dicere, huiuscemodi verbis usus est: {{pn|1.9|9}}“Quorum” inquit “avaritia mentem tenuit et corrupit quique sese quaerundae undique pecuniae dediderunt, eos plerosque tali genere vitae occupatos videmus, ut sicuti alia in his omnia prae pecunia, ita labor quoque virilis exercendique corporis studium relictui sit. {{pn|1.10|10}}Negotiis enim se plerumque umbraticis et sellulariis quaestibus intentos habent, in quibus omnis eorum vigor animi corporisque elanguescit et, quod Sallustius ait, “effeminatur”.” {{pn|1.11|11}}Tum Favorinus legi denuo verba eadem Sallustii iubet atque, ubi lecta sunt, “quid igitur” inquit “dicimus, quod multos videre est pecuniae cupidos et eosdem tamen corpore esse vegeto ac valenti?” {{pn|1.12|12}}Tum ille ita respondit non hercle inscite. “Quisquis” inquit “est pecuniae cupiens et corpore tamen est bene habito ac strenuo, aliarum quoque rerum vel studio vel exercitio eum teneri necessum est atque in sese colendo non aeque esse parcum. {{pn|1.13|13}}Nam si avaritia sola summa omnes hominis partes affectionesque occupet et si ad incuriam usque corporis grassetur, ut per illam unam neque virtutis neque virium neque corporis neque animi cura adsit, tum denique id vere dici potest effeminando esse et animo et corpori, qui neque sese neque aliud curent, nisi pecuniam.” {{pn|1.14|14}}Tum Favorinus: “aut hoc,” inquit “quod dixisti, probabile est, aut Sallustius odio avaritiae plus, quam oportuit, eam criminatus est.”

===II.===
{{c|''Quemnam esse natalem diem M. Varro dicat, qui ante noctis horam sextam postve eam nati sunt; atque de temporibus terminisque dierum, qui civiles nominantur et usquequaque gentium varie observantur; et praeterea quid Q. Mucius scripserit super ea muliere, quae a marito non iure se usurpavisset, quod rationem civilis anni non habuerit.''}}
{{pn|2.1|1}}Quaeri solitum est, qui noctis hora tertia quartave sive qua alia nati sunt, uter dies natalis haberi appellarique debeat, isne, quem nox ea consecuta est, an qui dies noctem consecutus est. {{pn|2.2|2}}M. Varro in libro rerum humanarum, quem de diebus scripsit: “homines”, inquit “qui inde a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis viginti quattuor nati sunt, uno die nati dicuntur.” {{pn|2.3|3}}Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit, is ei dies natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra vero, qui in sex noctis horis posterioribus nascatur, eo die videri natum, qui post eam noctem diluxerit. {{pn|2.4|4}}Athenienses autem aliter observare idem Varro in eodem libro scripsit eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere. {{pn|2.5|5}}Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius diei nomine appellare; {{pn|2.6|6}}multos vero in terra Vmbria unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem; “quod quidem” inquit “nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiarum et qui est post Kalendas dies ante horam eius diei sextam.” {{pn|2.7|7}}Populum autem Romanum ita, uti Varro dixit, dies singulos adnumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. {{pn|2.8|8}}Sacra sunt Romana partim diurna, alia nocturna; sed ea, quae inter noctem fiunt, diebus addicuntur, non noctibus; {{pn|2.9|9}}quae igitur sex posterioribus noctis horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. {{pn|2.10|10}}Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet: nam magistratus, quando uno die eis auspicandum est et id, super quo auspicaverunt, agendum, post mediam noctem auspicantur et post meridialem solem agunt, auspicatique esse et egisse eodem die dicuntur. {{pn|2.11|11}}Praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam sequentem revertuntur, non videntur afuisse unum diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Roma sunt. {{pn|2.12|12}}Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem, quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IV. {{pn|2.13|13}}kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. {{pn|2.14|14}}Ista autem omnia de dierum temporibus et finibus ad observationem disciplinamque iuris antiqui pertinentia cum in libris veterum inveniremus, non dubitabamus, quin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non exposite atque aperte, sed, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita et quasi operta veteris ritus significatione: {{pn|2.15|15}}“torquet” inquit “medios nox umida cursus, et me saevus equis oriens afflavit anhelis.” {{pn|2.16|16}}His enim versibus oblique, sicuti dixi, admonere voluit diem, quem Romani “civilem” appellaverunt, a sexta noctis hora oriri.

===III.===
{{c|''De noscendis explorandisque Plauti comoediis, quoniam promisce verae atque falsae nomine eius inscriptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fabulas scriptitarint.''}}
{{pn|3.1|1}}Verum esse comperior, quod quosdam bene litteratos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose atque contente lectitarunt, non indicibus Aelii nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii super his fabulis, quae dicuntur “ambiguae”, crediturum, sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. {{pn|3.2|2}}Hac enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. {{pn|3.3|3}}Nam praeter illas unam et viginti, quae “Varronianae” vocantur, quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quasdam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas Plauto vindicavit, sicuti istam, quam nuperrime legebamus, cui est nomen Boeotia. {{pn|3.4|4}}Nam cum in illis una et viginti non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubitavit, quin Plauti foret, neque alius quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos solos ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de illius Plauti more dicam, Plautinissimi, propterea et meminimus eos et ascripsimus. {{pn|3.5|5}}Parasitus ibi esuriens haec dicit:
ut illum di perdant, primus qui horas repperit,
quique adeo primus statuit hic solarium!
qui mihi conminuit misero articulatim diem.
Nam me puero venter erat solarium
multo omnium istorum optimum et verissimum:
ubi is te monebat, esses, nisi cum nihil erat.
Nunc etiam quod est, non estur, nisi soli libet;
itaque adeo iam oppletum oppidum est solariis,
maior pars populi aridi reptant fame. {{pn|3.6|6}}Favorinus quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc: scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae, delectatus faceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformitates significantium: “vel unus hercle” inquit “hic versus Plauti esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse”. {{pn|3.7|7}}Nos quoque ipsi nuperrime, cum legeremus Fretum - nomen est id comoediae, quam Plauti esse quidam non putant -, haut quicquam dubitavimus, quin ea Plauti foret, et omnium quidem maxime genuina. {{pn|3.8|8}}Ex qua duo hos versus exscripsimus, ut historiam quaereremus oraculi Arretini: nunc illud est, quod “responsum Arreti” ludis magnis dicitur: peribo, si non fecero, si faxo, vapulabo. {{pn|3.9|9}}M. tamen Varro in libro de comoediis Plautinis primo Accii verba haec ponit: “Nam nec Geminei lenones nec Condalium nec Anus Plauti nec Bis compressa nec Boeotia unquam fuit neque adeo Agroecus neque Commorientes Macci Titi.” {{pn|3.10|10}}In eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. Quoniam fabulae illae” “Plauti” inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. {{pn|3.11|11}}Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter centum atque triginta; {{pn|3.12|12}}sed homo eruditissimus L. Aelius quinque et viginti eius esse solas existimavit. {{pn|3.13|13}}Neque tamen dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non videntur et nomini eius addicuntur, veterum poetarum fuerint et ab eo retractatae, expolitae sint ac propterea resipiant stilum Plautinum. {{pn|3.14|14}}Sed enim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam redisset et ob quaerendum victum ad circumagendas molas, quae “trusatiles” appellantur, operam pistori locasset. {{pn|3.15|15}}Sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a triumviris coniectus esset. Vnde post a tribunis plebis exemptus est, cum in his, quas supra dixi, fabulis delicta sua et petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset.

===IV.===
{{c|''Quod P. Africano et aliis tunc viris nobilibus ante aetatem senectam barbam et genas radere mos patrius fuit.''}}
{{4.1|1}}In libris, quos de vita P. Scipionis Africani compositos legimus, scriptum esse animadvertimus P. Scipioni, Pauli filio, postquam de Poenis triumphaverat censorque fuerat, diem dictum esse ad populum a Claudio Asello tribuno plebis, cui equum in censura ademerat, eumque, cum esset reus, neque barbam desisse radi neque non candida veste uti neque fuisse cultu solito reorum. {{4.2|2}}Sed cum in eo tempore Scipionem minorem quadraginta annorum fuisse constaret, quod de barba rasa ita scriptum esset, mirabamur. {{4.3|3}}Comperimus autem ceteros quoque in isdem temporibus nobiles viros barbam in eiusmodi aetate rasitavisse, idcircoque plerasque imagines veterum, non admodum senum, sed in medio aetatis, ita factas videmus.

===V.===
{{c|''Deliciarum vitium et mollities oculorum et corporis ab Arcesila philosopho cuidam obprobrata acerbe simul et festiviter.''}}
{{pn|5.1|1}}Plutarchus refert Arcesilaum philosophum vehementi verbo usum esse de quodam nimis delicato divite, qui incorruptus tamen et a stupro integer dicebatur. {{pn|5.2|2}}Nam cum vocem eius infractam capillumque arte compositum et oculos ludibundos atque inlecebrae voluptatisque plenos videret : “nihil interest,” inquit “quibus membris cinaedi sitis, posterioribus an prioribus”.

===VI.===
{{c|''De vi atque natura palmae arboris, quod lignum ex ea ponderibus positis renitatur.''}}
{{pn|1.1|1}}Per hercle rem mirandam Aristoteles in septimo problematorum et Plutarchus in octavo symposiacorum dicit. {{pn|1.2|2}}“Si super palmae” inquiunt “arboris lignum magna pondera inponas ac tam graviter urgeas oneresque, ut magnitudo oneris sustineri non queat, non deorsum palma cedit nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum nititur recurvaturque”; {{pn|1.3|3}}“propterea” inquit Plutarchus “in certaminibus palmam signum esse placuit victoriae, quoniam ingenium ligni eiusmodi est, ut urgentibus opprimentibusque non cedat.”

===VII.===
{{c|''Historia ex annalibus sumpta de Q. Caedicio tribuno militum; verbaque ex originibus M. Catonis apposita, quibus Caedici virtutem cum Spartano Leonida aequiperat.''}}
{{pn|1.1|1}}Pulcrum, dii boni, facinus Graecarumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris originum de Q. Caedicio tribuno militum scriptum reliquit. {{pn|1.2|2}}Id profecto est ad hanc ferme sententiam: {{pn|1.3|3}}Imperator Poenus in terra Sicilia bello Carthaginiensi primo obviam Romano exercitu progreditur, colles locosque idoneos prior occupat. {{pn|1.4|4}}Milites Romani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei obnoxium. {{pn|1.5|5}}Tribunus ad consulem venit, ostendit exitium de loci importunitate et hostium circumstantia maturum. {{pn|1.6|6}}“Censeo,” inquit “si rem servare vis, faciundum, ut quadringentos aliquos milites ad verrucam illam” - sic enim Cato locum editum asperumque appellat - “ire iubeas, eamque uti occupent, imperes horterisque; hostes profecto ubi id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad occursandum pugnandumque in eos praevertentur unoque illo negotio sese alligabunt, atque illi omnes quadringenti procul dubio obtruncabuntur. {{pn|1.7|7}}Tunc interea occupatis in ea caede hostibus tempus exercitus ex hoc loco educendi habebis. {{pn|1.8|8}}Alia nisi haec salutis via nulla est.” Consul tribuno respondit consilium quidem istud aeque providens sibi viderier; “sed istos” inquit “milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit, qui ducat?” {{pn|1.9|9}}“Si alium” inquit tribunus “neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare; ego hanc tibi et reipublicae animam do.” {{pn|1.10|10}}Consul tribuno gratias laudesque agit. {{pn|1.11|11}}Tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. {{pn|1.12|12}}Hostes eorum audaciam demirantur; quorsum ire pergant, in exspectando sunt. {{pn|1.13|13}}Sed ubi apparuit ad eam verrucam occupandam iter intendere, mittit adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenuissimos. {{pn|1.14|14}}Romani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps. {{pn|1.15|15}}Tandem superat multitudo. {{pn|1.16|16}}Quadringenti omnes cum uno perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. {{pn|1.17|17}}Consul interim, dum ibi pugnatur, se in locos tutos atque editos subducit. {{pn|1.18|18}}Sed quod illi tribuno, duci militum quadringentorum, divinitus in eo proelio usu venit, non iam nostris, sed ipsius Catonis verbis subiecimus: {{pn|1.19|19}}“Dii inmortales tribuno militum fortunam ex virtute eius dedere. Nam ita evenit: cum saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, eumque inter mortuos defetigatum volneribus atque, quod sanguen eius defluxerat, cognovere. Eum sustulere, isque convaluit, saepeque postilla operam reipublicae fortem atque strenuam perhibuit illoque facto, quod illos milites subduxit, exercitum ceterum servavit. Sed idem benefactum quo in loco ponas, nimium interest. Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius virtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decoravere monumentis: signis, statuis, elogiis, historiis aliisque rebus gratissimum id eius factum habuere; at tribuno militum parva laus pro factis relicta, qui idem fecerat atque rem servaverat.” {{pn|1.20|20}}Hanc Q. Caedici tribuni virtutem M. Cato tali suo testimonio decoravit. {{pn|1.21|21}}Claudius autem Quadrigarius annali tertio non Caedicio nomen fuisse ait, sed Laberio.

===VIII.===
{{c|''Litterae eximiae consulum C. Fabricii et Q. Aemilii ad regem Pyrrum a Q. Claudio scriptore historiarum in memoriam datae.''}}
{{pn|1.1|1}}Cum Pyrrus rex in terra Italia esset et unam atque alteram pugnas prospere pugnasset satisque agerent Romani et pleraque Italia ad regem descivisset, tum Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret, promisit regem venenis necare idque facile esse factu dixit, quoniam filii sui pocula in convivio regi ministrarent. {{pn|1.2|2}}Eam rem Fabricius ad senatum scripsit. {{pn|1.3|3}}Senatus ad regem legatos misit mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex circumspectius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. {{pn|1.4|4}}Hoc ita, uti diximus, in Valeri Antiatis historia scriptum est. {{pn|1.5|5}}Quadrigarius autem in libro tertio non Timocharem, sed Niciam adisse ad consulem scripsit neque legatos a senatu missos, sed a consulibus, et Pyrrum populo Romano laudes atque gratias scripsisse captivosque omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. {{pn|1.6|6}}Consules tum fuerunt C. Fabricius et Q. Aemilius. Litteras, quas ad regem Pyrrum super ea causa miserunt, {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius scripsit fuisse hoc exemplo: {{pn|1.8|8}}“Consules Romani salutem dicunt Pyrro regi. Nos pro tuis iniuriis continuis animo tenus commoti inimiciter tecum bellare studemus. Sed communis exempli et fidei ergo visum, ut te salvum velimus, ut esset, quem armis vincere possimus. Ad nos venit Nicias familiaris tuus, qui sibi praemium a nobis peteret, si te clam interfecisset. Id nos negavimus velle, neve ob eam rem quicquam commodi exspectaret, et simul visum est, ut te certiorem faceremus, ne quid eiusmodi, si accidisset, nostro consilio civitates putarent factum, et quod nobis non placet pretio aut praemio aut dolis pugnare. Tu, nisi caves, iacebis.”

===IX.===
{{c|''Quis et cuiusmodi fuerit qui in proverbio fertur equus Seianus; et qualis color equorum sit qui “spadices” vocantur; deque istius vocabuli ratione.''}}
{{pn|1.1|1}}Gavius Bassus in commentariis suis, item Iulius Modestus in secundo quaestionum confusarum historiam de equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: {{pn|1.2|2}}Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama constans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede occiso e Thracia Argos perduxisset. {{pn|1.3|3}}Eum equum fuisse dicunt magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, flora et comanti iuba, omnibusque aliis equorum laudibus quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse fato sive fortuna ferunt, ut, quisquis haberet eum possideretque, ut is cum omni domo familia fortunisque omnibus suis ad internecionem deperiret. {{pn|1.4|4}}Itaque primum illum Gnaeum Seium, dominum eius, a M. Antonio, qui postea triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis damnatum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore Cornelium Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centum milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, abduxisse. {{pn|1.5|5}}Eum Cassium postea satis notum est victis partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; deinde post Antonium post interitum Cassii parta victoria equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus esset, ipsum quoque postea victum atque desertum detestabili exitio interisse. {{pn|1.6|6}}Hinc proverbium de hominibus calamitosis ortum dicique solitum: “ille homo habet equum Seianum”. {{pn|1.7|7}}Eadem sententia est illius quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus: “aurum Tolosanum”. Nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia Quintus Caepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu perit. {{pn|1.8|8}}Hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exuberantissimo. {{pn|1.9|9}}Quem colorem nos, sicuti dixi, “poeniceum” dicimus, Graeci partim phoinika, alii spadika appellant, quoniam palmae termes ex arbore cum fructu avulsus “spadix” dicitur.

===X.===
{{c|''Quod est quaedam septenarii numeri vis et facultas in multis naturae rebus animadversa, de qua M. Varro in hebdomadibus disserit copiose.''}}
{{pn|1.1|1}}M. Varro in primo librorum, qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus, septenarii numeri, quem Graece hebdomada appellant, virtutes potestatesque multas variasque dicit. {{pn|1.2|2}}“Is namque numerus” inquit “septentriones maiores minoresque in caelo facit, item vergilias, quas pleiadas Graeci vocant, facit etiam stellas, quas alii “erraticas”, P. Nigidius “errones” appellat.” {{pn|1.3|3}}Circulos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem esse; ex quis duos minimos, qui axem extimum tangunt, polous appellari dicit; sed eos in sphaera, quae krikote vocatur, propter brevitatem non inesse. {{pn|1.4|4}}Ac neque ipse zodiacus septenario numero caret; nam in septimo signo fit solstitium a bruma, in septimo bruma a solstitio, in septimo aequinoctium ab aequinoctio. {{pn|1.5|5}}Dies deinde illos, quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur, eos quoque septem esse dicit. {{pn|1.6|6}}Praeterea scribit lunae curriculum confici integris quater septenis diebus; “nam die duodetricesimo luna”, inquit “ex quo vestigio profecta est, eodem redit”, auctoremque opinionis huius Aristidem esse Samium; in qua re non id solum animadverti debere dicit, quod quater septenis, id est octo et viginti, diebus conficeret luna iter suum, sed quod is numerus septenarius, si ab uno profectus, dum ad semetipsum progreditur, omnes, per quos progressus est, numeros comprehendat ipsumque se addat, facit numerum octo et viginti, quot dies sunt curriculi lunaris. {{pn|1.7|7}}Ad homines quoque nascendos vim numeri istius porrigi pertinereque ait: “Nam cum in uterum” inquit “mulieris genitale semen datum est, primis septem diebus conglobatur coagulaturque fitque ad capiendam figuram idoneum. Post deinde quarta hebdomade, quod eius virile secus futurum est, caput et spina, quae est in dorso, informatur. Septima autem fere hebdomade, id est nono et quadragesimo die, totus” inquit “homo in utero absolvitur.” {{pn|1.8|8}}Illam quoque vim numeri huius observatam refert, quod ante mensem septimum neque mas neque femina salubriter ac secundum naturam nasci potest et quod hi, qui iustissime in utero sunt, post ducentos septuaginta tres dies, postquam sunt concepti, quadragesima denique hebdomade inita nascuntur. {{pn|1.9|9}}Pericula quoque vitae fortunarumque hominum, quae “climacteras” Chaldaei appellant, gravissimos quosque fieri affirmat septenarios. {{pn|1.10|10}}Praeter hoc modum esse dicit summum adolescendi humani corporis septem pedes. {{pn|1.11|11}}Quod esse magis verum arbitramur, quam quod Herodotus, homo fabulator, in primo historiarum inventum esse sub terra scripsit Oresti corpus cubita longitudinis habens septem, quae faciunt pedes duodecim et quadrantem, nisi si, ut Homerus opinatus est, vastiora prolixioraque fuerunt corpora hominum antiquiorum et nunc quasi iam mundo senescente rerum atque hominum decrementa sunt. {{pn|1.12|12}}Dentes quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utraque parte gigni ait et cadere annis septimis et genuinos adnasci annis fere bis septenis. {{pn|1.13|13}}Venas etiam in hominibus vel potius arterias medicos musicos dicere ait numero moveri septenario, quod ipsi appellant ten dia tessaron symphonian, quae fit in collatione quaternarii numeri. {{pn|1.14|14}}Discrimina etiam periculorum in morbis maiore vi fieri putat in diebus, qui conficiuntur ex numero septenario, eosque dies omnium maxime, ita ut medici appellant, krisimous videri: primam hebdomadam et secundam et tertiam. {{pn|1.15|15}}Neque non id etiam sumit ad vim facultatesque eius numeri augendas, quod, quibus inedia mori consilium est, septimo demum die mortem oppetunt. {{pn|1.16|16}}Haec Varro de numero septenario scripsit admodum conquisite. Sed alia quoque ibidem congerit frigidiuscula: veluti septem opera esse in orbe terrae miranda et sapientes item veteres septem fuisse et curricula ludorum circensium sollemnia septem esse et ad oppugnandas Thebas duces septem delectos. {{pn|1.17|17}}Tum ibi addit se quoque iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquammultos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis non comparuisse.

===XI.===
{{c|''Quibus et quam frivolis argumentis Accius in didascalicis utatur, quibus docere nititur Hesiodum esse quam Homerum natu antiquiorem.''}}
{{pn|1.1|1}}Super aetate Homeri atque Hesiodi non consentitur. {{pn|1.2|2}}Alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuisse scripserunt, in quis Philochorus et Xenophanes, alii minorem, in quis L. Accius poeta et Ephorus historiae scriptor. {{pn|1.3|3}}M. autem Varro in primo de imaginibus, uter prior sit natus, parum constare dicit, sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem vixerint, idque ex epigrammate ostendi, quod in tripode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo positus traditur. {{pn|1.4|4}}Accius autem in primo didascalico levibus admodum argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu priorem: {{pn|1.5|5}}“quod Homerus,” inquit “cum in principio carminis Achillem esse filium Pelei diceret, quis esset Peleus, non addidit; quam rem procul” inquit “dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam dictum videret. De Cyclope itidem,” inquit “vel maxime quod unoculus fuit, rem tam insignem non praeterisset, nisi aeque prioris Hesiodi carminibus involgatum esset.” {{pn|1.6|6}}De patria quoque Homeri multo maxime dissensum est. Alii Colophonium, alii Smyrnaeum, sunt qui Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fuisse dicant, Aristoteles tradidit ex insula Io. M. Varro in libro de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc apposuit: {{pn|1.7|7}}capella Homeri candida haec tumulum indicat,
quod hac letae mortuo faciunt sacra.

===XII.===
{{c|''Largum atque avidum bibendi a P. Nigidio, doctissimo viro, nova et prope absurda vocabuli figura “bibosum” dictum.''}}
{{pn|1.1|1}}Bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis “bibacem” et “bibosum” dicit. {{pn|1.2|2}}“Bibacem” ego ut “edacem” a plerisque aliis dictum lego; “bibosum” dictum nondum etiam usquam repperi nisi apud Laberium, neque aliud est, quod simili inclinatu dicatur. {{pn|1.3|3}}Non enim simile est ut “vinosus” aut “vitiosus” ceteraque, quae hoc modo dicuntur, quoniam a vocabulis, non a verbo, inclinata sunt. {{pn|1.4|4}}Laberius in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur: non mammosa, non annosa, non bibosa, mon procax.

===XIII.===
{{c|''Quod Demosthenes etiamtum adulescens, cum Platonis philosophi discipulus foret, audito forte Callistrato rhetore in contione populi destitit a Platone et sectatus Callistratum est.''}}
{{pn|1.1|1}}Hermippus hoc scriptum reliquit Demosthenen admodum adulescentem ventitare in Academiam Platonemque audire solitum. {{pn|1.2|2}}“Atque is” inquit “Demosthenes domo egressus, ut ei mos erat, cum ad Platonem pergeret complurisque populos concurrentes videret, percontatur eius rei causam cognoscitque currere eos auditum Callistratum. {{pn|1.3|3}}Is Callistratus Athenis orator in republica fuit, quos illi demagogous appellant. {{pn|1.4|4}}Visum est paulum devertere experirique, an digna auditio tanto properantium studio foret. {{pn|1.5|5}}Venit” inquit “atque audit Callistratum nobilem illam ten peri Oropou diken dicentem atque ita motus et demultus et captus est, ut Callistratum iam inde sectari coeperit, Academiam cum Platone reliquerit.”

===XIV.===
{{c|''“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” aliaque huiuscemodi qui dicat, vitiose dicere; eiusque vitii causas reddere M. Varronem; nec quemquam veterem hisce verbis esse.''}}
{{pn|1.1|1}}“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” vel quid aliud huiuscemodi male ac vitiose dici existumat Varro. {{pn|1.2|2}}“Oportet enim” inquit “dicere “dimidiatum librum”, non “dimidium”, et “dimidiatam fabulam”, non “dimidiam”. Contra autem si ex sextario hemina fusa est, non “dimidiatum sextarium fusum” dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei debebatur, quingentos recepit, non “dimidiatum” recepisse dicemus, sed “dimidium”. {{pn|1.3|3}}At si scyphus” inquit “argenteus mihi cum alio communis in duas partis disiectus sit, “dimidiatum” eum esse dicere scyphum debeo, non “dimidium”, argentum autem, quod in eo scypho inest, {{pn|1.4|4}}“dimidium” meum esse, non “dimidiatum”,” disseritque ac dividit subtilissime, quid “dimidium” “dimidiato” intersit, et Q. Ennium scienter hoc in annalibus dixisse ait: {{pn|1.5|5}}sicut si quis ferat vas vini dimidiatum, sicuti pars, quae deest ei vaso, non “dimidiata” dicenda est, sed “dimidia”. {{pn|1.6|6}}Omnis autem disputationis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure explicat, summa haec est: “dimidiatum” est quasi “dismediatum” et in partis duas pares divisum, {{pn|1.7|7}}“dimidiatum” ergo nisi ipsum, quod divisum est, dici haut convenit; {{pn|1.8|8}}“dimidium” vero est, non quod ipsum dimidiatum est, sed quae ex dimidiato pars altera est. {{pn|1.9|9}}Cum igitur partem dimidiam libri legisse volumus dicere aut partem dimidiam fabulae audisse, si “dimidiam fabulam” aut “dimidium librum” dicimus, peccamus; totum enim ipsum, quod dimidiatum atque divisum est, “dimidium” dicis. {{pn|1.10|10}}Itaque Lucilius eadem secutus:
“uno oculo” inquit “pedibusque duobus dimidiatus ut porcus”,
et alio loco:
quidni? et scruta quidem ut vendat, scrutarius laudat,
praefractam strigilem, soleam inprobus dimidiatam. {{pn|1.11|11}}Iam in vicesimo manifestius “dimidiam horam” dicere studiose fugit, sed pro “dimidia” “dimidium” ponit in hisce versibus:
tempestate sua atque eodem uno tempore et horae
dimidio et tribus confectis dumtaxat eandem
ad quartam. {{pn|1.12|12}}Nam cum obvium proximumque esset dicere: “dimidia et tribus confectis”, vigilate atque attente verbum non probum vitavit. {{pn|1.13|13}}Per quod satis apparet ne “horam” quidem “dimidiam” recte dici, sed vel “dimidiatam horam” vel “dimidiam partem horae”. {{pn|1.14|14}}Propterea Plautus quoque in Bacchidibus “dimidium auri” dicit, non “dimidiatum aurum”; {{pn|1.15|15}}item in Aulularia “dimidium obsoni”, non “dimidiatum obsonium”, in hoc versu:
ei adeo obsoni hic iussit dimidium dari; {{pn|1.16|16}}in Menaechmis autem “dimidiatum diem” non “dimidium”, in hoc versu: dies quidem iam ad umbilicum dimidiatus mortuust. {{pn|1.17|17}}M. etiam Cato in libro, quem de agricultura conscripsit: “Semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri solet. Eo cribro terram incernito dimidiatum digitum. Iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato.” {{pn|1.18|18}}“Dimidiatum” inquit “digitum”, non “dimidium”. Nam “digiti” quidem “dimidium”, digitum autem ipsum “dimidiatum” dici oportet. {{pn|1.19|19}}Item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit: “Homines defoderunt in terram dimidiatos ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt.” {{pn|1.20|20}}Neque quisquam omnium, qui probe locuti sunt, his verbis sequius quam dixi usus est.

===XV.===
{{c|''Exstare in litteris perque hominum memorias traditum, quod repente multis mortem attulit gaudium ingens insperatum interclusa anima et vim magni novique motus non sustinente.''}}
{{pn|1.1|1}}Cognito repente insperato gaudio exspirasse animam refert Aristoteles philosophus Polycritam, nobilem feminam Naxo insula. {{pn|1.2|2}}Philippides quoque, comoediarum poeta haut ignobilis, aetate iam edita, cum in certamine poetarum praeter spem vicisset et laetissime gauderet, inter illud gaudium repente mortuus est. {{pn|1.3|3}}De Rhodio etiam Diagora celebrata historia est. Is Diagoras tris filios adulescentis habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem. Eos omnis vidit vincere coronarique Olympiae eodem die et, cum ibi cum tres adulescentes amplexi coronis suis in caput patris positis saviarentur, cum populus gratulabundus flores undique in eum iaceret, ibidem in stadio inspectante populo in osculis atque in manibus filiorum animam efflavit. {{pn|1.4|4}}Praeterea in nostris annalibus scriptum legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani caesus est, anum matrem nuntio de morte filii adlato luctu atque maerore affectam esse; sed is nuntius non verus fuit, atque is adulescens non diu post ex ea pugna in urbem redit: anus repente filio viso copia atque turba et quasi ruina incidentis inopinati gaudii oppressa exanimataque est.

===XVI.===
{{c|''Temporis varietas in puerperis mulierum quaenam sit a medicis et a philosophis tradita; atque inibi poetarum quoque veterum super eadem re opiniones multaque alia auditu atque memoratu digna; verbaque ipsa Hippocratis medici ex libro illius sumpta, qui inscriptus est peri trophes.''}}
{{pn|1.1|1}}Et medici et philosophi inlustres de tempore humani partus quaesiverunt. Multa opinio est eaque iam pro vero recepta, postquam mulieris uterum semen conceperit, gigni hominem septimo rarenter, numquam octavo, saepe nono, saepius numero decimo mense, eumque esse hominem gignendi summum finem: decem menses non inceptos, sed exactos. {{pn|1.2|2}}Idque Plautum, veterem poetam, dicere videmus in comoedia Cistellaria his verbis:
tum illa, quam compresserat,
decumo post mense exacto hic peperit filiam. {{pn|1.3|3}}Hoc idem tradit etiam Menander, poeta vetustior, humanarum opinionum vel peritissimus; versus eius super ea re de fabula Plocio posui:
gyne kyei deka menas ...? {{pn|1.4|4}}sed noster Caecilius, cum faceret eodem nomine et eiusdem argumenti comoediam ac pleraque a Menandro sumeret, in mensibus tamen genitalibus nominandis non praetermisit octavum, quem praeterierat Menander. Caecilii versus hisce sunt:
soletne mulier decimo mense parere? - pol nono quoque,
etiam septimo atque octavo. {{pn|1.5|5}}Eam rem Caecilium non inconsiderate dixisse neque temere a Menandro atque a multorum opinionibus descivisse M. Varro uti credamus facit. {{pn|1.6|6}}Nam mense nonnumquam octavo editum esse partum in libro quarto decimo rerum divinarum scriptum reliquit; quo in libro etiam undecimo mense aliquando nasci posse hominem dicit, eiusque sententiae tam de octavo quam de undecimo mense Aristotelem auctorem laudat. {{pn|1.7|7}}Sed huius de mense octavo dissensionis causa cognosci potest in libro Hippocratis, qui inscriptus est peri trophes, ex quo libro verba haec sunt:
Estin de kai ouk estin ta oktamena. {{pn|1.8|8}}Id tamen obscure atque praecise tamquam adverse dictum Sabinus medicus, qui Hippocratem commodissime commentatus est, verbis his enarravit: Estin men phainomena hos zoa meta ten ekptosin; ouk estin de, thneskonta meta tauta; kai estin oun kai ouk estin phantasiai men parautika onta, dynamei de ouketi. {{pn|1.9|9}}Antiquos autem Romanos Varro dicit non recepisse huiuscemodi quasi monstruosas raritates, sed nono mense aut decimo neque praeter hos aliis partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono atque decimo mense. {{pn|1.10|10}}“Nam “Parca”” inquit “inmutata una littera a partu nominata, item “Nona” et “Decima” a partus tempestivi tempore.” {{pn|1.11|11}}Caesellius autem Vindex in lectionibus suis antiquis: “tria” inquit “nomina Parcarum sunt: “Nona”, “Decuma” “Morta”, et versum hunc Livii, antiquissimi poetae, ponit ex Odysseiai: quando dies adveniet, quem profata Morta est.
Sed homo minime malus Caesellius “Mortam” quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram deberet. {{pn|1.12|12}}Praeterea ego de partu humano, praeterquam quae scripta in libris legi, hoc quoque usu venisse Romae comperi: feminam bonis atque honestis moribus, non ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisset, quoniam decemviri in decem mensibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent; sed divum Hadrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mense partum edi posse; idque ipsum eius rei decretum nos legimus. In eo decreto Hadrianus id statuere se dicit requisitis veterum philosophorum et medicorum sententiis. {{pn|1.13|13}}Hodie quoque in satura forte M. Varronis legimus, quae inscribitur Testamentum, verba haec: “Si quis mihi filius unus pluresve in decem mensibus gignantur, ii, si erunt onoi lyras, exheredes sunto; quod si quis undecimo mense kata Aristotelen natus est, Attio idem, quod Tettio, ius esto apud me.” {{pn|1.14|14}}Per hoc vetus proverbium Varro significat, sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: “idem Atti, quod Tetti”, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. {{pn|1.15|15}}Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet, cur Homerus scripserit Neptunum dixisse puellae a se recens compressae:
chaire gyne philoteti; periplomenou d'eniautou
texeis aglaa tekn',epei ouk apopholioi eunai
athanaton. {{pn|1.16|16}}Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. {{pn|1.17|17}}Sed Favorinus mihi ait periplomenou eniautou non “confecto” esse “anno”, sed “adfecto”. {{pn|1.18|18}}In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. {{pn|1.19|19}}“Adfecta” enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur, quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit de provinciis consularibus. {{pn|1.20|20}}Hippocrates autem in eo libro, de quo supra scripsi, cum et numerum dierum, quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis usus est: Ginetai de en toutois kai pleio kai elasso kai holon kai kata meros; ou pollon de kai pleio kai elasso elasso. Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. {{pn|1.21|21}}Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibusdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. {{pn|1.22|22}}Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum, quod in Plinii Secundi libro septimo naturalis historiae legimus. {{pn|1.23|23}}Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: “Masurius auctor est L. Papirium praetorem secundo herede lege agente bonorum possessionem contra eum dedisse, cum mater partum se tredecim mensibus tulisse diceret, quoniam nullum certum tempus pariendi statutum ei videretur.” {{pn|1.24|24}}In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: “Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse a coitu abortivum.”

===XVII.===
{{c|''Id quoque esse a gravissimis viris memoriae mandatum, quod tris libros Plato Philolai Pythagorici et Aristoteles pauculos Speusippi philosophi mercati sunt pretiis fidem non capientibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Memoriae mandatum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. {{pn|1.2|2}}Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. {{pn|1.3|3}}Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; ea summa fit nummi nostri sestertia duo et septuaginta milia. {{pn|1.4|4}}Timon amarulentus librum maledicentissimum conscripsit, qui sillos inscribitur. {{pn|1.5|5}}In eo libro Platonem philosophum contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ea re Timonos hi sunt:
kai sy, Platon, kai gar se matheteies pothos eschen,
pollon d'argyrion oligen ellaxao biblon,
enthen aparchomenos timaiographein edidachthes.

===XVIII.===
{{c|''Quid sint “pedari senatores” et quam ob causam ita appellati; Quamque habeant verba haec ex edicto tralaticio consulum: “senatores quibusque sententiam dicere licet”.''}}
{{pn|1.1|1}}Non pauci sunt, qui opinantur, “pedarios senatores” appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. {{pn|1.2|2}}Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? {{pn|1.3|3}}Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in commentariis suis scriptam reliquit. {{pn|1.4|4}}Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset, super quam considerent, quae ob eam causam “curulis” appellaretur: sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea senatores nondum maioribus honoribus “pedarios” nominatos. {{pn|1.5|5}}M. autem Varro in satira Menippea, quae Hippokyon inscripta est, equites quosdam dicit “pedarios” appellatos videturque eos significare, qui nondum a censoribus in senatum lecti senatores quidem non erant, sed, quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. {{pn|1.6|6}}Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias, sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. {{pn|1.7|7}}Hoc significabat edictum, quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. {{pn|1.8|8}}Verba edicti haec sunt: “Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet.” {{pn|1.9|9}}Versum quoque Laberii, in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo, qui Stricturae inscriptus est: caput sine lingua pedarii sententia est. {{pn|1.10|10}}Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro “pedariis” “pedaneos” appellant.

===XIX.===
{{c|''Qua ratione Gavius Bassus scripserit “parcum” hominem appellatum et quam esse eius vocabuli causam putarit; et contra, quem in modum quibusque verbis Favorinus hanc traditionem eius eluserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud cenam Favorini philosophi cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die, quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber de origine verborum et vocabulorum. {{pn|1.2|2}}In quo ita scriptum fuit: ““Parcus” composito vocabulo est dictus quasi “par arcae”, quando, sicut in arca omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita ac recondita habet sicuti arca. Quam ob causam “parcus” quasi “pararcus” est nominatus.” {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus, ubi haec audivit: “superstitiose” inquit “et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus, quam enarravit. {{pn|1.4|4}}Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur, ut accipiamus “parcum” ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque inpendi arceat et prohibeat quasi “pecuniarcus?” {{pn|1.5|5}}Quin potius,” inquit “quod simplicius veriusque est, id dicimus? “Parcus” enim neque ab arca neque ab arcendo, sed ab eo, quod est “parum” et “parvum”, denominatus est.”
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>ft8j14ud45e0l3p5u0v74dqlmmsavlx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269564</id>
      <parentid>269563</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:16:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* IV. */</comment>
      <origin>269564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46730" sha1="sqxhosnu0k4f1t1v7no3jcop7w4nh1z" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=
|SubTitulus=
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quaesitum atque tractatum, quam ob causam Sallustius avaritiam dixerit non animum modo virilem, sed corpus quoque ipsum effeminare.''}}
{{pn|1.1|1}}Hieme iam decedente apud balneas Titias in area subcalido sole cum Favorino philosopho ambulabamus, atque ibi inter ambulandum legebatur Catilina Sallustii, quem in manu amici conspectum legi iusserat. {{pn|1.2|2}}Cumque haec verba ex eo libro lecta essent: “Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit; ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur”, tum Favorinus me aspiciens “quo” inquit “pacto corpus hominis avaritia effeminat? {{pn|1.3|3}}quid enim istuc sit, quod animum virilem ab ea effeminari dixit, videor ferme assequi; set quonam modo corpus quoque hominis effeminet, nondum reperio.” {{pn|1.4|4}}“Et ego” inquam “longe iamdiu in eo ipse quaerendo fui ac, nisi tu occupasses, ultro te hoc rogassem.” {{pn|1.5|5}}Vix ego haec dixeram cunctabundus, atque inibi quispiam de sectatoribus Favorini, qui videbatur esse in litteris veterator, “Valerium” inquit “Probum audivi hoc dicere: usum esse Sallustium circumlocutione quadam poetica et, cum dicere vellet hominem avaritia corrumpi, corpus et animum dixisse, quae duae res hominem demonstrarent; namque homo ex animo et corpore est.” {{pn|1.6|6}}“Numquam,” inquit Favorinus “quod equidem scio, tam inportuna tamque audaci argutia fuit noster Probus, ut Sallustium, vel subtilissimum brevitatis artificem, periphrasis poetarum facere diceret.” {{pn|1.7|7}}Erat tum nobiscum in eodem ambulacro homo quispiam sane doctus. {{pn|1.8|8}}Is quoque a Favorino rogatus, ecquid haberet super ea re dicere, huiuscemodi verbis usus est: {{pn|1.9|9}}“Quorum” inquit “avaritia mentem tenuit et corrupit quique sese quaerundae undique pecuniae dediderunt, eos plerosque tali genere vitae occupatos videmus, ut sicuti alia in his omnia prae pecunia, ita labor quoque virilis exercendique corporis studium relictui sit. {{pn|1.10|10}}Negotiis enim se plerumque umbraticis et sellulariis quaestibus intentos habent, in quibus omnis eorum vigor animi corporisque elanguescit et, quod Sallustius ait, “effeminatur”.” {{pn|1.11|11}}Tum Favorinus legi denuo verba eadem Sallustii iubet atque, ubi lecta sunt, “quid igitur” inquit “dicimus, quod multos videre est pecuniae cupidos et eosdem tamen corpore esse vegeto ac valenti?” {{pn|1.12|12}}Tum ille ita respondit non hercle inscite. “Quisquis” inquit “est pecuniae cupiens et corpore tamen est bene habito ac strenuo, aliarum quoque rerum vel studio vel exercitio eum teneri necessum est atque in sese colendo non aeque esse parcum. {{pn|1.13|13}}Nam si avaritia sola summa omnes hominis partes affectionesque occupet et si ad incuriam usque corporis grassetur, ut per illam unam neque virtutis neque virium neque corporis neque animi cura adsit, tum denique id vere dici potest effeminando esse et animo et corpori, qui neque sese neque aliud curent, nisi pecuniam.” {{pn|1.14|14}}Tum Favorinus: “aut hoc,” inquit “quod dixisti, probabile est, aut Sallustius odio avaritiae plus, quam oportuit, eam criminatus est.”

===II.===
{{c|''Quemnam esse natalem diem M. Varro dicat, qui ante noctis horam sextam postve eam nati sunt; atque de temporibus terminisque dierum, qui civiles nominantur et usquequaque gentium varie observantur; et praeterea quid Q. Mucius scripserit super ea muliere, quae a marito non iure se usurpavisset, quod rationem civilis anni non habuerit.''}}
{{pn|2.1|1}}Quaeri solitum est, qui noctis hora tertia quartave sive qua alia nati sunt, uter dies natalis haberi appellarique debeat, isne, quem nox ea consecuta est, an qui dies noctem consecutus est. {{pn|2.2|2}}M. Varro in libro rerum humanarum, quem de diebus scripsit: “homines”, inquit “qui inde a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis viginti quattuor nati sunt, uno die nati dicuntur.” {{pn|2.3|3}}Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit, is ei dies natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra vero, qui in sex noctis horis posterioribus nascatur, eo die videri natum, qui post eam noctem diluxerit. {{pn|2.4|4}}Athenienses autem aliter observare idem Varro in eodem libro scripsit eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere. {{pn|2.5|5}}Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius diei nomine appellare; {{pn|2.6|6}}multos vero in terra Vmbria unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem; “quod quidem” inquit “nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiarum et qui est post Kalendas dies ante horam eius diei sextam.” {{pn|2.7|7}}Populum autem Romanum ita, uti Varro dixit, dies singulos adnumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. {{pn|2.8|8}}Sacra sunt Romana partim diurna, alia nocturna; sed ea, quae inter noctem fiunt, diebus addicuntur, non noctibus; {{pn|2.9|9}}quae igitur sex posterioribus noctis horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. {{pn|2.10|10}}Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet: nam magistratus, quando uno die eis auspicandum est et id, super quo auspicaverunt, agendum, post mediam noctem auspicantur et post meridialem solem agunt, auspicatique esse et egisse eodem die dicuntur. {{pn|2.11|11}}Praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam sequentem revertuntur, non videntur afuisse unum diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Roma sunt. {{pn|2.12|12}}Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem, quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IV. {{pn|2.13|13}}kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. {{pn|2.14|14}}Ista autem omnia de dierum temporibus et finibus ad observationem disciplinamque iuris antiqui pertinentia cum in libris veterum inveniremus, non dubitabamus, quin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non exposite atque aperte, sed, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita et quasi operta veteris ritus significatione: {{pn|2.15|15}}“torquet” inquit “medios nox umida cursus, et me saevus equis oriens afflavit anhelis.” {{pn|2.16|16}}His enim versibus oblique, sicuti dixi, admonere voluit diem, quem Romani “civilem” appellaverunt, a sexta noctis hora oriri.

===III.===
{{c|''De noscendis explorandisque Plauti comoediis, quoniam promisce verae atque falsae nomine eius inscriptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fabulas scriptitarint.''}}
{{pn|3.1|1}}Verum esse comperior, quod quosdam bene litteratos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose atque contente lectitarunt, non indicibus Aelii nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii super his fabulis, quae dicuntur “ambiguae”, crediturum, sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. {{pn|3.2|2}}Hac enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. {{pn|3.3|3}}Nam praeter illas unam et viginti, quae “Varronianae” vocantur, quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quasdam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas Plauto vindicavit, sicuti istam, quam nuperrime legebamus, cui est nomen Boeotia. {{pn|3.4|4}}Nam cum in illis una et viginti non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubitavit, quin Plauti foret, neque alius quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos solos ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de illius Plauti more dicam, Plautinissimi, propterea et meminimus eos et ascripsimus. {{pn|3.5|5}}Parasitus ibi esuriens haec dicit:
ut illum di perdant, primus qui horas repperit,
quique adeo primus statuit hic solarium!
qui mihi conminuit misero articulatim diem.
Nam me puero venter erat solarium
multo omnium istorum optimum et verissimum:
ubi is te monebat, esses, nisi cum nihil erat.
Nunc etiam quod est, non estur, nisi soli libet;
itaque adeo iam oppletum oppidum est solariis,
maior pars populi aridi reptant fame. {{pn|3.6|6}}Favorinus quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc: scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae, delectatus faceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformitates significantium: “vel unus hercle” inquit “hic versus Plauti esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse”. {{pn|3.7|7}}Nos quoque ipsi nuperrime, cum legeremus Fretum - nomen est id comoediae, quam Plauti esse quidam non putant -, haut quicquam dubitavimus, quin ea Plauti foret, et omnium quidem maxime genuina. {{pn|3.8|8}}Ex qua duo hos versus exscripsimus, ut historiam quaereremus oraculi Arretini: nunc illud est, quod “responsum Arreti” ludis magnis dicitur: peribo, si non fecero, si faxo, vapulabo. {{pn|3.9|9}}M. tamen Varro in libro de comoediis Plautinis primo Accii verba haec ponit: “Nam nec Geminei lenones nec Condalium nec Anus Plauti nec Bis compressa nec Boeotia unquam fuit neque adeo Agroecus neque Commorientes Macci Titi.” {{pn|3.10|10}}In eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. Quoniam fabulae illae” “Plauti” inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. {{pn|3.11|11}}Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter centum atque triginta; {{pn|3.12|12}}sed homo eruditissimus L. Aelius quinque et viginti eius esse solas existimavit. {{pn|3.13|13}}Neque tamen dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non videntur et nomini eius addicuntur, veterum poetarum fuerint et ab eo retractatae, expolitae sint ac propterea resipiant stilum Plautinum. {{pn|3.14|14}}Sed enim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam redisset et ob quaerendum victum ad circumagendas molas, quae “trusatiles” appellantur, operam pistori locasset. {{pn|3.15|15}}Sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a triumviris coniectus esset. Vnde post a tribunis plebis exemptus est, cum in his, quas supra dixi, fabulis delicta sua et petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset.

===IV.===
{{c|''Quod P. Africano et aliis tunc viris nobilibus ante aetatem senectam barbam et genas radere mos patrius fuit.''}}
{{pn|4.1|1}}In libris, quos de vita P. Scipionis Africani compositos legimus, scriptum esse animadvertimus P. Scipioni, Pauli filio, postquam de Poenis triumphaverat censorque fuerat, diem dictum esse ad populum a Claudio Asello tribuno plebis, cui equum in censura ademerat, eumque, cum esset reus, neque barbam desisse radi neque non candida veste uti neque fuisse cultu solito reorum. {{pn|4.2|2}}Sed cum in eo tempore Scipionem minorem quadraginta annorum fuisse constaret, quod de barba rasa ita scriptum esset, mirabamur. {{pn|4.3|3}}Comperimus autem ceteros quoque in isdem temporibus nobiles viros barbam in eiusmodi aetate rasitavisse, idcircoque plerasque imagines veterum, non admodum senum, sed in medio aetatis, ita factas videmus.

===V.===
{{c|''Deliciarum vitium et mollities oculorum et corporis ab Arcesila philosopho cuidam obprobrata acerbe simul et festiviter.''}}
{{pn|5.1|1}}Plutarchus refert Arcesilaum philosophum vehementi verbo usum esse de quodam nimis delicato divite, qui incorruptus tamen et a stupro integer dicebatur. {{pn|5.2|2}}Nam cum vocem eius infractam capillumque arte compositum et oculos ludibundos atque inlecebrae voluptatisque plenos videret : “nihil interest,” inquit “quibus membris cinaedi sitis, posterioribus an prioribus”.

===VI.===
{{c|''De vi atque natura palmae arboris, quod lignum ex ea ponderibus positis renitatur.''}}
{{pn|1.1|1}}Per hercle rem mirandam Aristoteles in septimo problematorum et Plutarchus in octavo symposiacorum dicit. {{pn|1.2|2}}“Si super palmae” inquiunt “arboris lignum magna pondera inponas ac tam graviter urgeas oneresque, ut magnitudo oneris sustineri non queat, non deorsum palma cedit nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum nititur recurvaturque”; {{pn|1.3|3}}“propterea” inquit Plutarchus “in certaminibus palmam signum esse placuit victoriae, quoniam ingenium ligni eiusmodi est, ut urgentibus opprimentibusque non cedat.”

===VII.===
{{c|''Historia ex annalibus sumpta de Q. Caedicio tribuno militum; verbaque ex originibus M. Catonis apposita, quibus Caedici virtutem cum Spartano Leonida aequiperat.''}}
{{pn|1.1|1}}Pulcrum, dii boni, facinus Graecarumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris originum de Q. Caedicio tribuno militum scriptum reliquit. {{pn|1.2|2}}Id profecto est ad hanc ferme sententiam: {{pn|1.3|3}}Imperator Poenus in terra Sicilia bello Carthaginiensi primo obviam Romano exercitu progreditur, colles locosque idoneos prior occupat. {{pn|1.4|4}}Milites Romani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei obnoxium. {{pn|1.5|5}}Tribunus ad consulem venit, ostendit exitium de loci importunitate et hostium circumstantia maturum. {{pn|1.6|6}}“Censeo,” inquit “si rem servare vis, faciundum, ut quadringentos aliquos milites ad verrucam illam” - sic enim Cato locum editum asperumque appellat - “ire iubeas, eamque uti occupent, imperes horterisque; hostes profecto ubi id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad occursandum pugnandumque in eos praevertentur unoque illo negotio sese alligabunt, atque illi omnes quadringenti procul dubio obtruncabuntur. {{pn|1.7|7}}Tunc interea occupatis in ea caede hostibus tempus exercitus ex hoc loco educendi habebis. {{pn|1.8|8}}Alia nisi haec salutis via nulla est.” Consul tribuno respondit consilium quidem istud aeque providens sibi viderier; “sed istos” inquit “milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit, qui ducat?” {{pn|1.9|9}}“Si alium” inquit tribunus “neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare; ego hanc tibi et reipublicae animam do.” {{pn|1.10|10}}Consul tribuno gratias laudesque agit. {{pn|1.11|11}}Tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. {{pn|1.12|12}}Hostes eorum audaciam demirantur; quorsum ire pergant, in exspectando sunt. {{pn|1.13|13}}Sed ubi apparuit ad eam verrucam occupandam iter intendere, mittit adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenuissimos. {{pn|1.14|14}}Romani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps. {{pn|1.15|15}}Tandem superat multitudo. {{pn|1.16|16}}Quadringenti omnes cum uno perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. {{pn|1.17|17}}Consul interim, dum ibi pugnatur, se in locos tutos atque editos subducit. {{pn|1.18|18}}Sed quod illi tribuno, duci militum quadringentorum, divinitus in eo proelio usu venit, non iam nostris, sed ipsius Catonis verbis subiecimus: {{pn|1.19|19}}“Dii inmortales tribuno militum fortunam ex virtute eius dedere. Nam ita evenit: cum saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, eumque inter mortuos defetigatum volneribus atque, quod sanguen eius defluxerat, cognovere. Eum sustulere, isque convaluit, saepeque postilla operam reipublicae fortem atque strenuam perhibuit illoque facto, quod illos milites subduxit, exercitum ceterum servavit. Sed idem benefactum quo in loco ponas, nimium interest. Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius virtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decoravere monumentis: signis, statuis, elogiis, historiis aliisque rebus gratissimum id eius factum habuere; at tribuno militum parva laus pro factis relicta, qui idem fecerat atque rem servaverat.” {{pn|1.20|20}}Hanc Q. Caedici tribuni virtutem M. Cato tali suo testimonio decoravit. {{pn|1.21|21}}Claudius autem Quadrigarius annali tertio non Caedicio nomen fuisse ait, sed Laberio.

===VIII.===
{{c|''Litterae eximiae consulum C. Fabricii et Q. Aemilii ad regem Pyrrum a Q. Claudio scriptore historiarum in memoriam datae.''}}
{{pn|1.1|1}}Cum Pyrrus rex in terra Italia esset et unam atque alteram pugnas prospere pugnasset satisque agerent Romani et pleraque Italia ad regem descivisset, tum Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret, promisit regem venenis necare idque facile esse factu dixit, quoniam filii sui pocula in convivio regi ministrarent. {{pn|1.2|2}}Eam rem Fabricius ad senatum scripsit. {{pn|1.3|3}}Senatus ad regem legatos misit mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex circumspectius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. {{pn|1.4|4}}Hoc ita, uti diximus, in Valeri Antiatis historia scriptum est. {{pn|1.5|5}}Quadrigarius autem in libro tertio non Timocharem, sed Niciam adisse ad consulem scripsit neque legatos a senatu missos, sed a consulibus, et Pyrrum populo Romano laudes atque gratias scripsisse captivosque omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. {{pn|1.6|6}}Consules tum fuerunt C. Fabricius et Q. Aemilius. Litteras, quas ad regem Pyrrum super ea causa miserunt, {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius scripsit fuisse hoc exemplo: {{pn|1.8|8}}“Consules Romani salutem dicunt Pyrro regi. Nos pro tuis iniuriis continuis animo tenus commoti inimiciter tecum bellare studemus. Sed communis exempli et fidei ergo visum, ut te salvum velimus, ut esset, quem armis vincere possimus. Ad nos venit Nicias familiaris tuus, qui sibi praemium a nobis peteret, si te clam interfecisset. Id nos negavimus velle, neve ob eam rem quicquam commodi exspectaret, et simul visum est, ut te certiorem faceremus, ne quid eiusmodi, si accidisset, nostro consilio civitates putarent factum, et quod nobis non placet pretio aut praemio aut dolis pugnare. Tu, nisi caves, iacebis.”

===IX.===
{{c|''Quis et cuiusmodi fuerit qui in proverbio fertur equus Seianus; et qualis color equorum sit qui “spadices” vocantur; deque istius vocabuli ratione.''}}
{{pn|1.1|1}}Gavius Bassus in commentariis suis, item Iulius Modestus in secundo quaestionum confusarum historiam de equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: {{pn|1.2|2}}Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama constans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede occiso e Thracia Argos perduxisset. {{pn|1.3|3}}Eum equum fuisse dicunt magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, flora et comanti iuba, omnibusque aliis equorum laudibus quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse fato sive fortuna ferunt, ut, quisquis haberet eum possideretque, ut is cum omni domo familia fortunisque omnibus suis ad internecionem deperiret. {{pn|1.4|4}}Itaque primum illum Gnaeum Seium, dominum eius, a M. Antonio, qui postea triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis damnatum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore Cornelium Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centum milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, abduxisse. {{pn|1.5|5}}Eum Cassium postea satis notum est victis partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; deinde post Antonium post interitum Cassii parta victoria equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus esset, ipsum quoque postea victum atque desertum detestabili exitio interisse. {{pn|1.6|6}}Hinc proverbium de hominibus calamitosis ortum dicique solitum: “ille homo habet equum Seianum”. {{pn|1.7|7}}Eadem sententia est illius quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus: “aurum Tolosanum”. Nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia Quintus Caepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu perit. {{pn|1.8|8}}Hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exuberantissimo. {{pn|1.9|9}}Quem colorem nos, sicuti dixi, “poeniceum” dicimus, Graeci partim phoinika, alii spadika appellant, quoniam palmae termes ex arbore cum fructu avulsus “spadix” dicitur.

===X.===
{{c|''Quod est quaedam septenarii numeri vis et facultas in multis naturae rebus animadversa, de qua M. Varro in hebdomadibus disserit copiose.''}}
{{pn|1.1|1}}M. Varro in primo librorum, qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus, septenarii numeri, quem Graece hebdomada appellant, virtutes potestatesque multas variasque dicit. {{pn|1.2|2}}“Is namque numerus” inquit “septentriones maiores minoresque in caelo facit, item vergilias, quas pleiadas Graeci vocant, facit etiam stellas, quas alii “erraticas”, P. Nigidius “errones” appellat.” {{pn|1.3|3}}Circulos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem esse; ex quis duos minimos, qui axem extimum tangunt, polous appellari dicit; sed eos in sphaera, quae krikote vocatur, propter brevitatem non inesse. {{pn|1.4|4}}Ac neque ipse zodiacus septenario numero caret; nam in septimo signo fit solstitium a bruma, in septimo bruma a solstitio, in septimo aequinoctium ab aequinoctio. {{pn|1.5|5}}Dies deinde illos, quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur, eos quoque septem esse dicit. {{pn|1.6|6}}Praeterea scribit lunae curriculum confici integris quater septenis diebus; “nam die duodetricesimo luna”, inquit “ex quo vestigio profecta est, eodem redit”, auctoremque opinionis huius Aristidem esse Samium; in qua re non id solum animadverti debere dicit, quod quater septenis, id est octo et viginti, diebus conficeret luna iter suum, sed quod is numerus septenarius, si ab uno profectus, dum ad semetipsum progreditur, omnes, per quos progressus est, numeros comprehendat ipsumque se addat, facit numerum octo et viginti, quot dies sunt curriculi lunaris. {{pn|1.7|7}}Ad homines quoque nascendos vim numeri istius porrigi pertinereque ait: “Nam cum in uterum” inquit “mulieris genitale semen datum est, primis septem diebus conglobatur coagulaturque fitque ad capiendam figuram idoneum. Post deinde quarta hebdomade, quod eius virile secus futurum est, caput et spina, quae est in dorso, informatur. Septima autem fere hebdomade, id est nono et quadragesimo die, totus” inquit “homo in utero absolvitur.” {{pn|1.8|8}}Illam quoque vim numeri huius observatam refert, quod ante mensem septimum neque mas neque femina salubriter ac secundum naturam nasci potest et quod hi, qui iustissime in utero sunt, post ducentos septuaginta tres dies, postquam sunt concepti, quadragesima denique hebdomade inita nascuntur. {{pn|1.9|9}}Pericula quoque vitae fortunarumque hominum, quae “climacteras” Chaldaei appellant, gravissimos quosque fieri affirmat septenarios. {{pn|1.10|10}}Praeter hoc modum esse dicit summum adolescendi humani corporis septem pedes. {{pn|1.11|11}}Quod esse magis verum arbitramur, quam quod Herodotus, homo fabulator, in primo historiarum inventum esse sub terra scripsit Oresti corpus cubita longitudinis habens septem, quae faciunt pedes duodecim et quadrantem, nisi si, ut Homerus opinatus est, vastiora prolixioraque fuerunt corpora hominum antiquiorum et nunc quasi iam mundo senescente rerum atque hominum decrementa sunt. {{pn|1.12|12}}Dentes quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utraque parte gigni ait et cadere annis septimis et genuinos adnasci annis fere bis septenis. {{pn|1.13|13}}Venas etiam in hominibus vel potius arterias medicos musicos dicere ait numero moveri septenario, quod ipsi appellant ten dia tessaron symphonian, quae fit in collatione quaternarii numeri. {{pn|1.14|14}}Discrimina etiam periculorum in morbis maiore vi fieri putat in diebus, qui conficiuntur ex numero septenario, eosque dies omnium maxime, ita ut medici appellant, krisimous videri: primam hebdomadam et secundam et tertiam. {{pn|1.15|15}}Neque non id etiam sumit ad vim facultatesque eius numeri augendas, quod, quibus inedia mori consilium est, septimo demum die mortem oppetunt. {{pn|1.16|16}}Haec Varro de numero septenario scripsit admodum conquisite. Sed alia quoque ibidem congerit frigidiuscula: veluti septem opera esse in orbe terrae miranda et sapientes item veteres septem fuisse et curricula ludorum circensium sollemnia septem esse et ad oppugnandas Thebas duces septem delectos. {{pn|1.17|17}}Tum ibi addit se quoque iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquammultos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis non comparuisse.

===XI.===
{{c|''Quibus et quam frivolis argumentis Accius in didascalicis utatur, quibus docere nititur Hesiodum esse quam Homerum natu antiquiorem.''}}
{{pn|1.1|1}}Super aetate Homeri atque Hesiodi non consentitur. {{pn|1.2|2}}Alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuisse scripserunt, in quis Philochorus et Xenophanes, alii minorem, in quis L. Accius poeta et Ephorus historiae scriptor. {{pn|1.3|3}}M. autem Varro in primo de imaginibus, uter prior sit natus, parum constare dicit, sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem vixerint, idque ex epigrammate ostendi, quod in tripode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo positus traditur. {{pn|1.4|4}}Accius autem in primo didascalico levibus admodum argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu priorem: {{pn|1.5|5}}“quod Homerus,” inquit “cum in principio carminis Achillem esse filium Pelei diceret, quis esset Peleus, non addidit; quam rem procul” inquit “dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam dictum videret. De Cyclope itidem,” inquit “vel maxime quod unoculus fuit, rem tam insignem non praeterisset, nisi aeque prioris Hesiodi carminibus involgatum esset.” {{pn|1.6|6}}De patria quoque Homeri multo maxime dissensum est. Alii Colophonium, alii Smyrnaeum, sunt qui Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fuisse dicant, Aristoteles tradidit ex insula Io. M. Varro in libro de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc apposuit: {{pn|1.7|7}}capella Homeri candida haec tumulum indicat,
quod hac letae mortuo faciunt sacra.

===XII.===
{{c|''Largum atque avidum bibendi a P. Nigidio, doctissimo viro, nova et prope absurda vocabuli figura “bibosum” dictum.''}}
{{pn|1.1|1}}Bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis “bibacem” et “bibosum” dicit. {{pn|1.2|2}}“Bibacem” ego ut “edacem” a plerisque aliis dictum lego; “bibosum” dictum nondum etiam usquam repperi nisi apud Laberium, neque aliud est, quod simili inclinatu dicatur. {{pn|1.3|3}}Non enim simile est ut “vinosus” aut “vitiosus” ceteraque, quae hoc modo dicuntur, quoniam a vocabulis, non a verbo, inclinata sunt. {{pn|1.4|4}}Laberius in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur: non mammosa, non annosa, non bibosa, mon procax.

===XIII.===
{{c|''Quod Demosthenes etiamtum adulescens, cum Platonis philosophi discipulus foret, audito forte Callistrato rhetore in contione populi destitit a Platone et sectatus Callistratum est.''}}
{{pn|1.1|1}}Hermippus hoc scriptum reliquit Demosthenen admodum adulescentem ventitare in Academiam Platonemque audire solitum. {{pn|1.2|2}}“Atque is” inquit “Demosthenes domo egressus, ut ei mos erat, cum ad Platonem pergeret complurisque populos concurrentes videret, percontatur eius rei causam cognoscitque currere eos auditum Callistratum. {{pn|1.3|3}}Is Callistratus Athenis orator in republica fuit, quos illi demagogous appellant. {{pn|1.4|4}}Visum est paulum devertere experirique, an digna auditio tanto properantium studio foret. {{pn|1.5|5}}Venit” inquit “atque audit Callistratum nobilem illam ten peri Oropou diken dicentem atque ita motus et demultus et captus est, ut Callistratum iam inde sectari coeperit, Academiam cum Platone reliquerit.”

===XIV.===
{{c|''“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” aliaque huiuscemodi qui dicat, vitiose dicere; eiusque vitii causas reddere M. Varronem; nec quemquam veterem hisce verbis esse.''}}
{{pn|1.1|1}}“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” vel quid aliud huiuscemodi male ac vitiose dici existumat Varro. {{pn|1.2|2}}“Oportet enim” inquit “dicere “dimidiatum librum”, non “dimidium”, et “dimidiatam fabulam”, non “dimidiam”. Contra autem si ex sextario hemina fusa est, non “dimidiatum sextarium fusum” dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei debebatur, quingentos recepit, non “dimidiatum” recepisse dicemus, sed “dimidium”. {{pn|1.3|3}}At si scyphus” inquit “argenteus mihi cum alio communis in duas partis disiectus sit, “dimidiatum” eum esse dicere scyphum debeo, non “dimidium”, argentum autem, quod in eo scypho inest, {{pn|1.4|4}}“dimidium” meum esse, non “dimidiatum”,” disseritque ac dividit subtilissime, quid “dimidium” “dimidiato” intersit, et Q. Ennium scienter hoc in annalibus dixisse ait: {{pn|1.5|5}}sicut si quis ferat vas vini dimidiatum, sicuti pars, quae deest ei vaso, non “dimidiata” dicenda est, sed “dimidia”. {{pn|1.6|6}}Omnis autem disputationis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure explicat, summa haec est: “dimidiatum” est quasi “dismediatum” et in partis duas pares divisum, {{pn|1.7|7}}“dimidiatum” ergo nisi ipsum, quod divisum est, dici haut convenit; {{pn|1.8|8}}“dimidium” vero est, non quod ipsum dimidiatum est, sed quae ex dimidiato pars altera est. {{pn|1.9|9}}Cum igitur partem dimidiam libri legisse volumus dicere aut partem dimidiam fabulae audisse, si “dimidiam fabulam” aut “dimidium librum” dicimus, peccamus; totum enim ipsum, quod dimidiatum atque divisum est, “dimidium” dicis. {{pn|1.10|10}}Itaque Lucilius eadem secutus:
“uno oculo” inquit “pedibusque duobus dimidiatus ut porcus”,
et alio loco:
quidni? et scruta quidem ut vendat, scrutarius laudat,
praefractam strigilem, soleam inprobus dimidiatam. {{pn|1.11|11}}Iam in vicesimo manifestius “dimidiam horam” dicere studiose fugit, sed pro “dimidia” “dimidium” ponit in hisce versibus:
tempestate sua atque eodem uno tempore et horae
dimidio et tribus confectis dumtaxat eandem
ad quartam. {{pn|1.12|12}}Nam cum obvium proximumque esset dicere: “dimidia et tribus confectis”, vigilate atque attente verbum non probum vitavit. {{pn|1.13|13}}Per quod satis apparet ne “horam” quidem “dimidiam” recte dici, sed vel “dimidiatam horam” vel “dimidiam partem horae”. {{pn|1.14|14}}Propterea Plautus quoque in Bacchidibus “dimidium auri” dicit, non “dimidiatum aurum”; {{pn|1.15|15}}item in Aulularia “dimidium obsoni”, non “dimidiatum obsonium”, in hoc versu:
ei adeo obsoni hic iussit dimidium dari; {{pn|1.16|16}}in Menaechmis autem “dimidiatum diem” non “dimidium”, in hoc versu: dies quidem iam ad umbilicum dimidiatus mortuust. {{pn|1.17|17}}M. etiam Cato in libro, quem de agricultura conscripsit: “Semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri solet. Eo cribro terram incernito dimidiatum digitum. Iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato.” {{pn|1.18|18}}“Dimidiatum” inquit “digitum”, non “dimidium”. Nam “digiti” quidem “dimidium”, digitum autem ipsum “dimidiatum” dici oportet. {{pn|1.19|19}}Item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit: “Homines defoderunt in terram dimidiatos ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt.” {{pn|1.20|20}}Neque quisquam omnium, qui probe locuti sunt, his verbis sequius quam dixi usus est.

===XV.===
{{c|''Exstare in litteris perque hominum memorias traditum, quod repente multis mortem attulit gaudium ingens insperatum interclusa anima et vim magni novique motus non sustinente.''}}
{{pn|1.1|1}}Cognito repente insperato gaudio exspirasse animam refert Aristoteles philosophus Polycritam, nobilem feminam Naxo insula. {{pn|1.2|2}}Philippides quoque, comoediarum poeta haut ignobilis, aetate iam edita, cum in certamine poetarum praeter spem vicisset et laetissime gauderet, inter illud gaudium repente mortuus est. {{pn|1.3|3}}De Rhodio etiam Diagora celebrata historia est. Is Diagoras tris filios adulescentis habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem. Eos omnis vidit vincere coronarique Olympiae eodem die et, cum ibi cum tres adulescentes amplexi coronis suis in caput patris positis saviarentur, cum populus gratulabundus flores undique in eum iaceret, ibidem in stadio inspectante populo in osculis atque in manibus filiorum animam efflavit. {{pn|1.4|4}}Praeterea in nostris annalibus scriptum legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani caesus est, anum matrem nuntio de morte filii adlato luctu atque maerore affectam esse; sed is nuntius non verus fuit, atque is adulescens non diu post ex ea pugna in urbem redit: anus repente filio viso copia atque turba et quasi ruina incidentis inopinati gaudii oppressa exanimataque est.

===XVI.===
{{c|''Temporis varietas in puerperis mulierum quaenam sit a medicis et a philosophis tradita; atque inibi poetarum quoque veterum super eadem re opiniones multaque alia auditu atque memoratu digna; verbaque ipsa Hippocratis medici ex libro illius sumpta, qui inscriptus est peri trophes.''}}
{{pn|1.1|1}}Et medici et philosophi inlustres de tempore humani partus quaesiverunt. Multa opinio est eaque iam pro vero recepta, postquam mulieris uterum semen conceperit, gigni hominem septimo rarenter, numquam octavo, saepe nono, saepius numero decimo mense, eumque esse hominem gignendi summum finem: decem menses non inceptos, sed exactos. {{pn|1.2|2}}Idque Plautum, veterem poetam, dicere videmus in comoedia Cistellaria his verbis:
tum illa, quam compresserat,
decumo post mense exacto hic peperit filiam. {{pn|1.3|3}}Hoc idem tradit etiam Menander, poeta vetustior, humanarum opinionum vel peritissimus; versus eius super ea re de fabula Plocio posui:
gyne kyei deka menas ...? {{pn|1.4|4}}sed noster Caecilius, cum faceret eodem nomine et eiusdem argumenti comoediam ac pleraque a Menandro sumeret, in mensibus tamen genitalibus nominandis non praetermisit octavum, quem praeterierat Menander. Caecilii versus hisce sunt:
soletne mulier decimo mense parere? - pol nono quoque,
etiam septimo atque octavo. {{pn|1.5|5}}Eam rem Caecilium non inconsiderate dixisse neque temere a Menandro atque a multorum opinionibus descivisse M. Varro uti credamus facit. {{pn|1.6|6}}Nam mense nonnumquam octavo editum esse partum in libro quarto decimo rerum divinarum scriptum reliquit; quo in libro etiam undecimo mense aliquando nasci posse hominem dicit, eiusque sententiae tam de octavo quam de undecimo mense Aristotelem auctorem laudat. {{pn|1.7|7}}Sed huius de mense octavo dissensionis causa cognosci potest in libro Hippocratis, qui inscriptus est peri trophes, ex quo libro verba haec sunt:
Estin de kai ouk estin ta oktamena. {{pn|1.8|8}}Id tamen obscure atque praecise tamquam adverse dictum Sabinus medicus, qui Hippocratem commodissime commentatus est, verbis his enarravit: Estin men phainomena hos zoa meta ten ekptosin; ouk estin de, thneskonta meta tauta; kai estin oun kai ouk estin phantasiai men parautika onta, dynamei de ouketi. {{pn|1.9|9}}Antiquos autem Romanos Varro dicit non recepisse huiuscemodi quasi monstruosas raritates, sed nono mense aut decimo neque praeter hos aliis partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono atque decimo mense. {{pn|1.10|10}}“Nam “Parca”” inquit “inmutata una littera a partu nominata, item “Nona” et “Decima” a partus tempestivi tempore.” {{pn|1.11|11}}Caesellius autem Vindex in lectionibus suis antiquis: “tria” inquit “nomina Parcarum sunt: “Nona”, “Decuma” “Morta”, et versum hunc Livii, antiquissimi poetae, ponit ex Odysseiai: quando dies adveniet, quem profata Morta est.
Sed homo minime malus Caesellius “Mortam” quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram deberet. {{pn|1.12|12}}Praeterea ego de partu humano, praeterquam quae scripta in libris legi, hoc quoque usu venisse Romae comperi: feminam bonis atque honestis moribus, non ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisset, quoniam decemviri in decem mensibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent; sed divum Hadrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mense partum edi posse; idque ipsum eius rei decretum nos legimus. In eo decreto Hadrianus id statuere se dicit requisitis veterum philosophorum et medicorum sententiis. {{pn|1.13|13}}Hodie quoque in satura forte M. Varronis legimus, quae inscribitur Testamentum, verba haec: “Si quis mihi filius unus pluresve in decem mensibus gignantur, ii, si erunt onoi lyras, exheredes sunto; quod si quis undecimo mense kata Aristotelen natus est, Attio idem, quod Tettio, ius esto apud me.” {{pn|1.14|14}}Per hoc vetus proverbium Varro significat, sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: “idem Atti, quod Tetti”, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. {{pn|1.15|15}}Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet, cur Homerus scripserit Neptunum dixisse puellae a se recens compressae:
chaire gyne philoteti; periplomenou d'eniautou
texeis aglaa tekn',epei ouk apopholioi eunai
athanaton. {{pn|1.16|16}}Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. {{pn|1.17|17}}Sed Favorinus mihi ait periplomenou eniautou non “confecto” esse “anno”, sed “adfecto”. {{pn|1.18|18}}In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. {{pn|1.19|19}}“Adfecta” enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur, quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit de provinciis consularibus. {{pn|1.20|20}}Hippocrates autem in eo libro, de quo supra scripsi, cum et numerum dierum, quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis usus est: Ginetai de en toutois kai pleio kai elasso kai holon kai kata meros; ou pollon de kai pleio kai elasso elasso. Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. {{pn|1.21|21}}Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibusdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. {{pn|1.22|22}}Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum, quod in Plinii Secundi libro septimo naturalis historiae legimus. {{pn|1.23|23}}Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: “Masurius auctor est L. Papirium praetorem secundo herede lege agente bonorum possessionem contra eum dedisse, cum mater partum se tredecim mensibus tulisse diceret, quoniam nullum certum tempus pariendi statutum ei videretur.” {{pn|1.24|24}}In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: “Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse a coitu abortivum.”

===XVII.===
{{c|''Id quoque esse a gravissimis viris memoriae mandatum, quod tris libros Plato Philolai Pythagorici et Aristoteles pauculos Speusippi philosophi mercati sunt pretiis fidem non capientibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Memoriae mandatum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. {{pn|1.2|2}}Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. {{pn|1.3|3}}Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; ea summa fit nummi nostri sestertia duo et septuaginta milia. {{pn|1.4|4}}Timon amarulentus librum maledicentissimum conscripsit, qui sillos inscribitur. {{pn|1.5|5}}In eo libro Platonem philosophum contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ea re Timonos hi sunt:
kai sy, Platon, kai gar se matheteies pothos eschen,
pollon d'argyrion oligen ellaxao biblon,
enthen aparchomenos timaiographein edidachthes.

===XVIII.===
{{c|''Quid sint “pedari senatores” et quam ob causam ita appellati; Quamque habeant verba haec ex edicto tralaticio consulum: “senatores quibusque sententiam dicere licet”.''}}
{{pn|1.1|1}}Non pauci sunt, qui opinantur, “pedarios senatores” appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. {{pn|1.2|2}}Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? {{pn|1.3|3}}Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in commentariis suis scriptam reliquit. {{pn|1.4|4}}Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset, super quam considerent, quae ob eam causam “curulis” appellaretur: sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea senatores nondum maioribus honoribus “pedarios” nominatos. {{pn|1.5|5}}M. autem Varro in satira Menippea, quae Hippokyon inscripta est, equites quosdam dicit “pedarios” appellatos videturque eos significare, qui nondum a censoribus in senatum lecti senatores quidem non erant, sed, quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. {{pn|1.6|6}}Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias, sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. {{pn|1.7|7}}Hoc significabat edictum, quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. {{pn|1.8|8}}Verba edicti haec sunt: “Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet.” {{pn|1.9|9}}Versum quoque Laberii, in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo, qui Stricturae inscriptus est: caput sine lingua pedarii sententia est. {{pn|1.10|10}}Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro “pedariis” “pedaneos” appellant.

===XIX.===
{{c|''Qua ratione Gavius Bassus scripserit “parcum” hominem appellatum et quam esse eius vocabuli causam putarit; et contra, quem in modum quibusque verbis Favorinus hanc traditionem eius eluserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud cenam Favorini philosophi cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die, quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber de origine verborum et vocabulorum. {{pn|1.2|2}}In quo ita scriptum fuit: ““Parcus” composito vocabulo est dictus quasi “par arcae”, quando, sicut in arca omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita ac recondita habet sicuti arca. Quam ob causam “parcus” quasi “pararcus” est nominatus.” {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus, ubi haec audivit: “superstitiose” inquit “et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus, quam enarravit. {{pn|1.4|4}}Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur, ut accipiamus “parcum” ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque inpendi arceat et prohibeat quasi “pecuniarcus?” {{pn|1.5|5}}Quin potius,” inquit “quod simplicius veriusque est, id dicimus? “Parcus” enim neque ab arca neque ab arcendo, sed ab eo, quod est “parum” et “parvum”, denominatus est.”
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>sqxhosnu0k4f1t1v7no3jcop7w4nh1z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269565</id>
      <parentid>269564</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:16:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* VI. */</comment>
      <origin>269565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46730" sha1="k0xjvpbhdutpbvc2a4vi2nv0sphvy6v" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=
|SubTitulus=
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quaesitum atque tractatum, quam ob causam Sallustius avaritiam dixerit non animum modo virilem, sed corpus quoque ipsum effeminare.''}}
{{pn|1.1|1}}Hieme iam decedente apud balneas Titias in area subcalido sole cum Favorino philosopho ambulabamus, atque ibi inter ambulandum legebatur Catilina Sallustii, quem in manu amici conspectum legi iusserat. {{pn|1.2|2}}Cumque haec verba ex eo libro lecta essent: “Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit; ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur”, tum Favorinus me aspiciens “quo” inquit “pacto corpus hominis avaritia effeminat? {{pn|1.3|3}}quid enim istuc sit, quod animum virilem ab ea effeminari dixit, videor ferme assequi; set quonam modo corpus quoque hominis effeminet, nondum reperio.” {{pn|1.4|4}}“Et ego” inquam “longe iamdiu in eo ipse quaerendo fui ac, nisi tu occupasses, ultro te hoc rogassem.” {{pn|1.5|5}}Vix ego haec dixeram cunctabundus, atque inibi quispiam de sectatoribus Favorini, qui videbatur esse in litteris veterator, “Valerium” inquit “Probum audivi hoc dicere: usum esse Sallustium circumlocutione quadam poetica et, cum dicere vellet hominem avaritia corrumpi, corpus et animum dixisse, quae duae res hominem demonstrarent; namque homo ex animo et corpore est.” {{pn|1.6|6}}“Numquam,” inquit Favorinus “quod equidem scio, tam inportuna tamque audaci argutia fuit noster Probus, ut Sallustium, vel subtilissimum brevitatis artificem, periphrasis poetarum facere diceret.” {{pn|1.7|7}}Erat tum nobiscum in eodem ambulacro homo quispiam sane doctus. {{pn|1.8|8}}Is quoque a Favorino rogatus, ecquid haberet super ea re dicere, huiuscemodi verbis usus est: {{pn|1.9|9}}“Quorum” inquit “avaritia mentem tenuit et corrupit quique sese quaerundae undique pecuniae dediderunt, eos plerosque tali genere vitae occupatos videmus, ut sicuti alia in his omnia prae pecunia, ita labor quoque virilis exercendique corporis studium relictui sit. {{pn|1.10|10}}Negotiis enim se plerumque umbraticis et sellulariis quaestibus intentos habent, in quibus omnis eorum vigor animi corporisque elanguescit et, quod Sallustius ait, “effeminatur”.” {{pn|1.11|11}}Tum Favorinus legi denuo verba eadem Sallustii iubet atque, ubi lecta sunt, “quid igitur” inquit “dicimus, quod multos videre est pecuniae cupidos et eosdem tamen corpore esse vegeto ac valenti?” {{pn|1.12|12}}Tum ille ita respondit non hercle inscite. “Quisquis” inquit “est pecuniae cupiens et corpore tamen est bene habito ac strenuo, aliarum quoque rerum vel studio vel exercitio eum teneri necessum est atque in sese colendo non aeque esse parcum. {{pn|1.13|13}}Nam si avaritia sola summa omnes hominis partes affectionesque occupet et si ad incuriam usque corporis grassetur, ut per illam unam neque virtutis neque virium neque corporis neque animi cura adsit, tum denique id vere dici potest effeminando esse et animo et corpori, qui neque sese neque aliud curent, nisi pecuniam.” {{pn|1.14|14}}Tum Favorinus: “aut hoc,” inquit “quod dixisti, probabile est, aut Sallustius odio avaritiae plus, quam oportuit, eam criminatus est.”

===II.===
{{c|''Quemnam esse natalem diem M. Varro dicat, qui ante noctis horam sextam postve eam nati sunt; atque de temporibus terminisque dierum, qui civiles nominantur et usquequaque gentium varie observantur; et praeterea quid Q. Mucius scripserit super ea muliere, quae a marito non iure se usurpavisset, quod rationem civilis anni non habuerit.''}}
{{pn|2.1|1}}Quaeri solitum est, qui noctis hora tertia quartave sive qua alia nati sunt, uter dies natalis haberi appellarique debeat, isne, quem nox ea consecuta est, an qui dies noctem consecutus est. {{pn|2.2|2}}M. Varro in libro rerum humanarum, quem de diebus scripsit: “homines”, inquit “qui inde a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis viginti quattuor nati sunt, uno die nati dicuntur.” {{pn|2.3|3}}Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit, is ei dies natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra vero, qui in sex noctis horis posterioribus nascatur, eo die videri natum, qui post eam noctem diluxerit. {{pn|2.4|4}}Athenienses autem aliter observare idem Varro in eodem libro scripsit eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere. {{pn|2.5|5}}Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius diei nomine appellare; {{pn|2.6|6}}multos vero in terra Vmbria unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem; “quod quidem” inquit “nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiarum et qui est post Kalendas dies ante horam eius diei sextam.” {{pn|2.7|7}}Populum autem Romanum ita, uti Varro dixit, dies singulos adnumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. {{pn|2.8|8}}Sacra sunt Romana partim diurna, alia nocturna; sed ea, quae inter noctem fiunt, diebus addicuntur, non noctibus; {{pn|2.9|9}}quae igitur sex posterioribus noctis horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. {{pn|2.10|10}}Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet: nam magistratus, quando uno die eis auspicandum est et id, super quo auspicaverunt, agendum, post mediam noctem auspicantur et post meridialem solem agunt, auspicatique esse et egisse eodem die dicuntur. {{pn|2.11|11}}Praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam sequentem revertuntur, non videntur afuisse unum diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Roma sunt. {{pn|2.12|12}}Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem, quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IV. {{pn|2.13|13}}kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. {{pn|2.14|14}}Ista autem omnia de dierum temporibus et finibus ad observationem disciplinamque iuris antiqui pertinentia cum in libris veterum inveniremus, non dubitabamus, quin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non exposite atque aperte, sed, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita et quasi operta veteris ritus significatione: {{pn|2.15|15}}“torquet” inquit “medios nox umida cursus, et me saevus equis oriens afflavit anhelis.” {{pn|2.16|16}}His enim versibus oblique, sicuti dixi, admonere voluit diem, quem Romani “civilem” appellaverunt, a sexta noctis hora oriri.

===III.===
{{c|''De noscendis explorandisque Plauti comoediis, quoniam promisce verae atque falsae nomine eius inscriptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fabulas scriptitarint.''}}
{{pn|3.1|1}}Verum esse comperior, quod quosdam bene litteratos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose atque contente lectitarunt, non indicibus Aelii nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii super his fabulis, quae dicuntur “ambiguae”, crediturum, sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. {{pn|3.2|2}}Hac enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. {{pn|3.3|3}}Nam praeter illas unam et viginti, quae “Varronianae” vocantur, quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quasdam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas Plauto vindicavit, sicuti istam, quam nuperrime legebamus, cui est nomen Boeotia. {{pn|3.4|4}}Nam cum in illis una et viginti non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubitavit, quin Plauti foret, neque alius quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos solos ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de illius Plauti more dicam, Plautinissimi, propterea et meminimus eos et ascripsimus. {{pn|3.5|5}}Parasitus ibi esuriens haec dicit:
ut illum di perdant, primus qui horas repperit,
quique adeo primus statuit hic solarium!
qui mihi conminuit misero articulatim diem.
Nam me puero venter erat solarium
multo omnium istorum optimum et verissimum:
ubi is te monebat, esses, nisi cum nihil erat.
Nunc etiam quod est, non estur, nisi soli libet;
itaque adeo iam oppletum oppidum est solariis,
maior pars populi aridi reptant fame. {{pn|3.6|6}}Favorinus quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc: scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae, delectatus faceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformitates significantium: “vel unus hercle” inquit “hic versus Plauti esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse”. {{pn|3.7|7}}Nos quoque ipsi nuperrime, cum legeremus Fretum - nomen est id comoediae, quam Plauti esse quidam non putant -, haut quicquam dubitavimus, quin ea Plauti foret, et omnium quidem maxime genuina. {{pn|3.8|8}}Ex qua duo hos versus exscripsimus, ut historiam quaereremus oraculi Arretini: nunc illud est, quod “responsum Arreti” ludis magnis dicitur: peribo, si non fecero, si faxo, vapulabo. {{pn|3.9|9}}M. tamen Varro in libro de comoediis Plautinis primo Accii verba haec ponit: “Nam nec Geminei lenones nec Condalium nec Anus Plauti nec Bis compressa nec Boeotia unquam fuit neque adeo Agroecus neque Commorientes Macci Titi.” {{pn|3.10|10}}In eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. Quoniam fabulae illae” “Plauti” inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. {{pn|3.11|11}}Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter centum atque triginta; {{pn|3.12|12}}sed homo eruditissimus L. Aelius quinque et viginti eius esse solas existimavit. {{pn|3.13|13}}Neque tamen dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non videntur et nomini eius addicuntur, veterum poetarum fuerint et ab eo retractatae, expolitae sint ac propterea resipiant stilum Plautinum. {{pn|3.14|14}}Sed enim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam redisset et ob quaerendum victum ad circumagendas molas, quae “trusatiles” appellantur, operam pistori locasset. {{pn|3.15|15}}Sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a triumviris coniectus esset. Vnde post a tribunis plebis exemptus est, cum in his, quas supra dixi, fabulis delicta sua et petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset.

===IV.===
{{c|''Quod P. Africano et aliis tunc viris nobilibus ante aetatem senectam barbam et genas radere mos patrius fuit.''}}
{{pn|4.1|1}}In libris, quos de vita P. Scipionis Africani compositos legimus, scriptum esse animadvertimus P. Scipioni, Pauli filio, postquam de Poenis triumphaverat censorque fuerat, diem dictum esse ad populum a Claudio Asello tribuno plebis, cui equum in censura ademerat, eumque, cum esset reus, neque barbam desisse radi neque non candida veste uti neque fuisse cultu solito reorum. {{pn|4.2|2}}Sed cum in eo tempore Scipionem minorem quadraginta annorum fuisse constaret, quod de barba rasa ita scriptum esset, mirabamur. {{pn|4.3|3}}Comperimus autem ceteros quoque in isdem temporibus nobiles viros barbam in eiusmodi aetate rasitavisse, idcircoque plerasque imagines veterum, non admodum senum, sed in medio aetatis, ita factas videmus.

===V.===
{{c|''Deliciarum vitium et mollities oculorum et corporis ab Arcesila philosopho cuidam obprobrata acerbe simul et festiviter.''}}
{{pn|5.1|1}}Plutarchus refert Arcesilaum philosophum vehementi verbo usum esse de quodam nimis delicato divite, qui incorruptus tamen et a stupro integer dicebatur. {{pn|5.2|2}}Nam cum vocem eius infractam capillumque arte compositum et oculos ludibundos atque inlecebrae voluptatisque plenos videret : “nihil interest,” inquit “quibus membris cinaedi sitis, posterioribus an prioribus”.

===VI.===
{{c|''De vi atque natura palmae arboris, quod lignum ex ea ponderibus positis renitatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Per hercle rem mirandam Aristoteles in septimo problematorum et Plutarchus in octavo symposiacorum dicit. {{pn|6.2|2}}“Si super palmae” inquiunt “arboris lignum magna pondera inponas ac tam graviter urgeas oneresque, ut magnitudo oneris sustineri non queat, non deorsum palma cedit nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum nititur recurvaturque”; {{pn|6.3|3}}“propterea” inquit Plutarchus “in certaminibus palmam signum esse placuit victoriae, quoniam ingenium ligni eiusmodi est, ut urgentibus opprimentibusque non cedat.”

===VII.===
{{c|''Historia ex annalibus sumpta de Q. Caedicio tribuno militum; verbaque ex originibus M. Catonis apposita, quibus Caedici virtutem cum Spartano Leonida aequiperat.''}}
{{pn|1.1|1}}Pulcrum, dii boni, facinus Graecarumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris originum de Q. Caedicio tribuno militum scriptum reliquit. {{pn|1.2|2}}Id profecto est ad hanc ferme sententiam: {{pn|1.3|3}}Imperator Poenus in terra Sicilia bello Carthaginiensi primo obviam Romano exercitu progreditur, colles locosque idoneos prior occupat. {{pn|1.4|4}}Milites Romani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei obnoxium. {{pn|1.5|5}}Tribunus ad consulem venit, ostendit exitium de loci importunitate et hostium circumstantia maturum. {{pn|1.6|6}}“Censeo,” inquit “si rem servare vis, faciundum, ut quadringentos aliquos milites ad verrucam illam” - sic enim Cato locum editum asperumque appellat - “ire iubeas, eamque uti occupent, imperes horterisque; hostes profecto ubi id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad occursandum pugnandumque in eos praevertentur unoque illo negotio sese alligabunt, atque illi omnes quadringenti procul dubio obtruncabuntur. {{pn|1.7|7}}Tunc interea occupatis in ea caede hostibus tempus exercitus ex hoc loco educendi habebis. {{pn|1.8|8}}Alia nisi haec salutis via nulla est.” Consul tribuno respondit consilium quidem istud aeque providens sibi viderier; “sed istos” inquit “milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit, qui ducat?” {{pn|1.9|9}}“Si alium” inquit tribunus “neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare; ego hanc tibi et reipublicae animam do.” {{pn|1.10|10}}Consul tribuno gratias laudesque agit. {{pn|1.11|11}}Tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. {{pn|1.12|12}}Hostes eorum audaciam demirantur; quorsum ire pergant, in exspectando sunt. {{pn|1.13|13}}Sed ubi apparuit ad eam verrucam occupandam iter intendere, mittit adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenuissimos. {{pn|1.14|14}}Romani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps. {{pn|1.15|15}}Tandem superat multitudo. {{pn|1.16|16}}Quadringenti omnes cum uno perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. {{pn|1.17|17}}Consul interim, dum ibi pugnatur, se in locos tutos atque editos subducit. {{pn|1.18|18}}Sed quod illi tribuno, duci militum quadringentorum, divinitus in eo proelio usu venit, non iam nostris, sed ipsius Catonis verbis subiecimus: {{pn|1.19|19}}“Dii inmortales tribuno militum fortunam ex virtute eius dedere. Nam ita evenit: cum saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, eumque inter mortuos defetigatum volneribus atque, quod sanguen eius defluxerat, cognovere. Eum sustulere, isque convaluit, saepeque postilla operam reipublicae fortem atque strenuam perhibuit illoque facto, quod illos milites subduxit, exercitum ceterum servavit. Sed idem benefactum quo in loco ponas, nimium interest. Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius virtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decoravere monumentis: signis, statuis, elogiis, historiis aliisque rebus gratissimum id eius factum habuere; at tribuno militum parva laus pro factis relicta, qui idem fecerat atque rem servaverat.” {{pn|1.20|20}}Hanc Q. Caedici tribuni virtutem M. Cato tali suo testimonio decoravit. {{pn|1.21|21}}Claudius autem Quadrigarius annali tertio non Caedicio nomen fuisse ait, sed Laberio.

===VIII.===
{{c|''Litterae eximiae consulum C. Fabricii et Q. Aemilii ad regem Pyrrum a Q. Claudio scriptore historiarum in memoriam datae.''}}
{{pn|1.1|1}}Cum Pyrrus rex in terra Italia esset et unam atque alteram pugnas prospere pugnasset satisque agerent Romani et pleraque Italia ad regem descivisset, tum Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret, promisit regem venenis necare idque facile esse factu dixit, quoniam filii sui pocula in convivio regi ministrarent. {{pn|1.2|2}}Eam rem Fabricius ad senatum scripsit. {{pn|1.3|3}}Senatus ad regem legatos misit mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex circumspectius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. {{pn|1.4|4}}Hoc ita, uti diximus, in Valeri Antiatis historia scriptum est. {{pn|1.5|5}}Quadrigarius autem in libro tertio non Timocharem, sed Niciam adisse ad consulem scripsit neque legatos a senatu missos, sed a consulibus, et Pyrrum populo Romano laudes atque gratias scripsisse captivosque omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. {{pn|1.6|6}}Consules tum fuerunt C. Fabricius et Q. Aemilius. Litteras, quas ad regem Pyrrum super ea causa miserunt, {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius scripsit fuisse hoc exemplo: {{pn|1.8|8}}“Consules Romani salutem dicunt Pyrro regi. Nos pro tuis iniuriis continuis animo tenus commoti inimiciter tecum bellare studemus. Sed communis exempli et fidei ergo visum, ut te salvum velimus, ut esset, quem armis vincere possimus. Ad nos venit Nicias familiaris tuus, qui sibi praemium a nobis peteret, si te clam interfecisset. Id nos negavimus velle, neve ob eam rem quicquam commodi exspectaret, et simul visum est, ut te certiorem faceremus, ne quid eiusmodi, si accidisset, nostro consilio civitates putarent factum, et quod nobis non placet pretio aut praemio aut dolis pugnare. Tu, nisi caves, iacebis.”

===IX.===
{{c|''Quis et cuiusmodi fuerit qui in proverbio fertur equus Seianus; et qualis color equorum sit qui “spadices” vocantur; deque istius vocabuli ratione.''}}
{{pn|1.1|1}}Gavius Bassus in commentariis suis, item Iulius Modestus in secundo quaestionum confusarum historiam de equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: {{pn|1.2|2}}Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama constans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede occiso e Thracia Argos perduxisset. {{pn|1.3|3}}Eum equum fuisse dicunt magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, flora et comanti iuba, omnibusque aliis equorum laudibus quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse fato sive fortuna ferunt, ut, quisquis haberet eum possideretque, ut is cum omni domo familia fortunisque omnibus suis ad internecionem deperiret. {{pn|1.4|4}}Itaque primum illum Gnaeum Seium, dominum eius, a M. Antonio, qui postea triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis damnatum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore Cornelium Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centum milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, abduxisse. {{pn|1.5|5}}Eum Cassium postea satis notum est victis partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; deinde post Antonium post interitum Cassii parta victoria equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus esset, ipsum quoque postea victum atque desertum detestabili exitio interisse. {{pn|1.6|6}}Hinc proverbium de hominibus calamitosis ortum dicique solitum: “ille homo habet equum Seianum”. {{pn|1.7|7}}Eadem sententia est illius quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus: “aurum Tolosanum”. Nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia Quintus Caepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu perit. {{pn|1.8|8}}Hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exuberantissimo. {{pn|1.9|9}}Quem colorem nos, sicuti dixi, “poeniceum” dicimus, Graeci partim phoinika, alii spadika appellant, quoniam palmae termes ex arbore cum fructu avulsus “spadix” dicitur.

===X.===
{{c|''Quod est quaedam septenarii numeri vis et facultas in multis naturae rebus animadversa, de qua M. Varro in hebdomadibus disserit copiose.''}}
{{pn|1.1|1}}M. Varro in primo librorum, qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus, septenarii numeri, quem Graece hebdomada appellant, virtutes potestatesque multas variasque dicit. {{pn|1.2|2}}“Is namque numerus” inquit “septentriones maiores minoresque in caelo facit, item vergilias, quas pleiadas Graeci vocant, facit etiam stellas, quas alii “erraticas”, P. Nigidius “errones” appellat.” {{pn|1.3|3}}Circulos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem esse; ex quis duos minimos, qui axem extimum tangunt, polous appellari dicit; sed eos in sphaera, quae krikote vocatur, propter brevitatem non inesse. {{pn|1.4|4}}Ac neque ipse zodiacus septenario numero caret; nam in septimo signo fit solstitium a bruma, in septimo bruma a solstitio, in septimo aequinoctium ab aequinoctio. {{pn|1.5|5}}Dies deinde illos, quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur, eos quoque septem esse dicit. {{pn|1.6|6}}Praeterea scribit lunae curriculum confici integris quater septenis diebus; “nam die duodetricesimo luna”, inquit “ex quo vestigio profecta est, eodem redit”, auctoremque opinionis huius Aristidem esse Samium; in qua re non id solum animadverti debere dicit, quod quater septenis, id est octo et viginti, diebus conficeret luna iter suum, sed quod is numerus septenarius, si ab uno profectus, dum ad semetipsum progreditur, omnes, per quos progressus est, numeros comprehendat ipsumque se addat, facit numerum octo et viginti, quot dies sunt curriculi lunaris. {{pn|1.7|7}}Ad homines quoque nascendos vim numeri istius porrigi pertinereque ait: “Nam cum in uterum” inquit “mulieris genitale semen datum est, primis septem diebus conglobatur coagulaturque fitque ad capiendam figuram idoneum. Post deinde quarta hebdomade, quod eius virile secus futurum est, caput et spina, quae est in dorso, informatur. Septima autem fere hebdomade, id est nono et quadragesimo die, totus” inquit “homo in utero absolvitur.” {{pn|1.8|8}}Illam quoque vim numeri huius observatam refert, quod ante mensem septimum neque mas neque femina salubriter ac secundum naturam nasci potest et quod hi, qui iustissime in utero sunt, post ducentos septuaginta tres dies, postquam sunt concepti, quadragesima denique hebdomade inita nascuntur. {{pn|1.9|9}}Pericula quoque vitae fortunarumque hominum, quae “climacteras” Chaldaei appellant, gravissimos quosque fieri affirmat septenarios. {{pn|1.10|10}}Praeter hoc modum esse dicit summum adolescendi humani corporis septem pedes. {{pn|1.11|11}}Quod esse magis verum arbitramur, quam quod Herodotus, homo fabulator, in primo historiarum inventum esse sub terra scripsit Oresti corpus cubita longitudinis habens septem, quae faciunt pedes duodecim et quadrantem, nisi si, ut Homerus opinatus est, vastiora prolixioraque fuerunt corpora hominum antiquiorum et nunc quasi iam mundo senescente rerum atque hominum decrementa sunt. {{pn|1.12|12}}Dentes quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utraque parte gigni ait et cadere annis septimis et genuinos adnasci annis fere bis septenis. {{pn|1.13|13}}Venas etiam in hominibus vel potius arterias medicos musicos dicere ait numero moveri septenario, quod ipsi appellant ten dia tessaron symphonian, quae fit in collatione quaternarii numeri. {{pn|1.14|14}}Discrimina etiam periculorum in morbis maiore vi fieri putat in diebus, qui conficiuntur ex numero septenario, eosque dies omnium maxime, ita ut medici appellant, krisimous videri: primam hebdomadam et secundam et tertiam. {{pn|1.15|15}}Neque non id etiam sumit ad vim facultatesque eius numeri augendas, quod, quibus inedia mori consilium est, septimo demum die mortem oppetunt. {{pn|1.16|16}}Haec Varro de numero septenario scripsit admodum conquisite. Sed alia quoque ibidem congerit frigidiuscula: veluti septem opera esse in orbe terrae miranda et sapientes item veteres septem fuisse et curricula ludorum circensium sollemnia septem esse et ad oppugnandas Thebas duces septem delectos. {{pn|1.17|17}}Tum ibi addit se quoque iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquammultos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis non comparuisse.

===XI.===
{{c|''Quibus et quam frivolis argumentis Accius in didascalicis utatur, quibus docere nititur Hesiodum esse quam Homerum natu antiquiorem.''}}
{{pn|1.1|1}}Super aetate Homeri atque Hesiodi non consentitur. {{pn|1.2|2}}Alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuisse scripserunt, in quis Philochorus et Xenophanes, alii minorem, in quis L. Accius poeta et Ephorus historiae scriptor. {{pn|1.3|3}}M. autem Varro in primo de imaginibus, uter prior sit natus, parum constare dicit, sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem vixerint, idque ex epigrammate ostendi, quod in tripode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo positus traditur. {{pn|1.4|4}}Accius autem in primo didascalico levibus admodum argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu priorem: {{pn|1.5|5}}“quod Homerus,” inquit “cum in principio carminis Achillem esse filium Pelei diceret, quis esset Peleus, non addidit; quam rem procul” inquit “dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam dictum videret. De Cyclope itidem,” inquit “vel maxime quod unoculus fuit, rem tam insignem non praeterisset, nisi aeque prioris Hesiodi carminibus involgatum esset.” {{pn|1.6|6}}De patria quoque Homeri multo maxime dissensum est. Alii Colophonium, alii Smyrnaeum, sunt qui Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fuisse dicant, Aristoteles tradidit ex insula Io. M. Varro in libro de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc apposuit: {{pn|1.7|7}}capella Homeri candida haec tumulum indicat,
quod hac letae mortuo faciunt sacra.

===XII.===
{{c|''Largum atque avidum bibendi a P. Nigidio, doctissimo viro, nova et prope absurda vocabuli figura “bibosum” dictum.''}}
{{pn|1.1|1}}Bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis “bibacem” et “bibosum” dicit. {{pn|1.2|2}}“Bibacem” ego ut “edacem” a plerisque aliis dictum lego; “bibosum” dictum nondum etiam usquam repperi nisi apud Laberium, neque aliud est, quod simili inclinatu dicatur. {{pn|1.3|3}}Non enim simile est ut “vinosus” aut “vitiosus” ceteraque, quae hoc modo dicuntur, quoniam a vocabulis, non a verbo, inclinata sunt. {{pn|1.4|4}}Laberius in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur: non mammosa, non annosa, non bibosa, mon procax.

===XIII.===
{{c|''Quod Demosthenes etiamtum adulescens, cum Platonis philosophi discipulus foret, audito forte Callistrato rhetore in contione populi destitit a Platone et sectatus Callistratum est.''}}
{{pn|1.1|1}}Hermippus hoc scriptum reliquit Demosthenen admodum adulescentem ventitare in Academiam Platonemque audire solitum. {{pn|1.2|2}}“Atque is” inquit “Demosthenes domo egressus, ut ei mos erat, cum ad Platonem pergeret complurisque populos concurrentes videret, percontatur eius rei causam cognoscitque currere eos auditum Callistratum. {{pn|1.3|3}}Is Callistratus Athenis orator in republica fuit, quos illi demagogous appellant. {{pn|1.4|4}}Visum est paulum devertere experirique, an digna auditio tanto properantium studio foret. {{pn|1.5|5}}Venit” inquit “atque audit Callistratum nobilem illam ten peri Oropou diken dicentem atque ita motus et demultus et captus est, ut Callistratum iam inde sectari coeperit, Academiam cum Platone reliquerit.”

===XIV.===
{{c|''“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” aliaque huiuscemodi qui dicat, vitiose dicere; eiusque vitii causas reddere M. Varronem; nec quemquam veterem hisce verbis esse.''}}
{{pn|1.1|1}}“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” vel quid aliud huiuscemodi male ac vitiose dici existumat Varro. {{pn|1.2|2}}“Oportet enim” inquit “dicere “dimidiatum librum”, non “dimidium”, et “dimidiatam fabulam”, non “dimidiam”. Contra autem si ex sextario hemina fusa est, non “dimidiatum sextarium fusum” dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei debebatur, quingentos recepit, non “dimidiatum” recepisse dicemus, sed “dimidium”. {{pn|1.3|3}}At si scyphus” inquit “argenteus mihi cum alio communis in duas partis disiectus sit, “dimidiatum” eum esse dicere scyphum debeo, non “dimidium”, argentum autem, quod in eo scypho inest, {{pn|1.4|4}}“dimidium” meum esse, non “dimidiatum”,” disseritque ac dividit subtilissime, quid “dimidium” “dimidiato” intersit, et Q. Ennium scienter hoc in annalibus dixisse ait: {{pn|1.5|5}}sicut si quis ferat vas vini dimidiatum, sicuti pars, quae deest ei vaso, non “dimidiata” dicenda est, sed “dimidia”. {{pn|1.6|6}}Omnis autem disputationis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure explicat, summa haec est: “dimidiatum” est quasi “dismediatum” et in partis duas pares divisum, {{pn|1.7|7}}“dimidiatum” ergo nisi ipsum, quod divisum est, dici haut convenit; {{pn|1.8|8}}“dimidium” vero est, non quod ipsum dimidiatum est, sed quae ex dimidiato pars altera est. {{pn|1.9|9}}Cum igitur partem dimidiam libri legisse volumus dicere aut partem dimidiam fabulae audisse, si “dimidiam fabulam” aut “dimidium librum” dicimus, peccamus; totum enim ipsum, quod dimidiatum atque divisum est, “dimidium” dicis. {{pn|1.10|10}}Itaque Lucilius eadem secutus:
“uno oculo” inquit “pedibusque duobus dimidiatus ut porcus”,
et alio loco:
quidni? et scruta quidem ut vendat, scrutarius laudat,
praefractam strigilem, soleam inprobus dimidiatam. {{pn|1.11|11}}Iam in vicesimo manifestius “dimidiam horam” dicere studiose fugit, sed pro “dimidia” “dimidium” ponit in hisce versibus:
tempestate sua atque eodem uno tempore et horae
dimidio et tribus confectis dumtaxat eandem
ad quartam. {{pn|1.12|12}}Nam cum obvium proximumque esset dicere: “dimidia et tribus confectis”, vigilate atque attente verbum non probum vitavit. {{pn|1.13|13}}Per quod satis apparet ne “horam” quidem “dimidiam” recte dici, sed vel “dimidiatam horam” vel “dimidiam partem horae”. {{pn|1.14|14}}Propterea Plautus quoque in Bacchidibus “dimidium auri” dicit, non “dimidiatum aurum”; {{pn|1.15|15}}item in Aulularia “dimidium obsoni”, non “dimidiatum obsonium”, in hoc versu:
ei adeo obsoni hic iussit dimidium dari; {{pn|1.16|16}}in Menaechmis autem “dimidiatum diem” non “dimidium”, in hoc versu: dies quidem iam ad umbilicum dimidiatus mortuust. {{pn|1.17|17}}M. etiam Cato in libro, quem de agricultura conscripsit: “Semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri solet. Eo cribro terram incernito dimidiatum digitum. Iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato.” {{pn|1.18|18}}“Dimidiatum” inquit “digitum”, non “dimidium”. Nam “digiti” quidem “dimidium”, digitum autem ipsum “dimidiatum” dici oportet. {{pn|1.19|19}}Item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit: “Homines defoderunt in terram dimidiatos ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt.” {{pn|1.20|20}}Neque quisquam omnium, qui probe locuti sunt, his verbis sequius quam dixi usus est.

===XV.===
{{c|''Exstare in litteris perque hominum memorias traditum, quod repente multis mortem attulit gaudium ingens insperatum interclusa anima et vim magni novique motus non sustinente.''}}
{{pn|1.1|1}}Cognito repente insperato gaudio exspirasse animam refert Aristoteles philosophus Polycritam, nobilem feminam Naxo insula. {{pn|1.2|2}}Philippides quoque, comoediarum poeta haut ignobilis, aetate iam edita, cum in certamine poetarum praeter spem vicisset et laetissime gauderet, inter illud gaudium repente mortuus est. {{pn|1.3|3}}De Rhodio etiam Diagora celebrata historia est. Is Diagoras tris filios adulescentis habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem. Eos omnis vidit vincere coronarique Olympiae eodem die et, cum ibi cum tres adulescentes amplexi coronis suis in caput patris positis saviarentur, cum populus gratulabundus flores undique in eum iaceret, ibidem in stadio inspectante populo in osculis atque in manibus filiorum animam efflavit. {{pn|1.4|4}}Praeterea in nostris annalibus scriptum legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani caesus est, anum matrem nuntio de morte filii adlato luctu atque maerore affectam esse; sed is nuntius non verus fuit, atque is adulescens non diu post ex ea pugna in urbem redit: anus repente filio viso copia atque turba et quasi ruina incidentis inopinati gaudii oppressa exanimataque est.

===XVI.===
{{c|''Temporis varietas in puerperis mulierum quaenam sit a medicis et a philosophis tradita; atque inibi poetarum quoque veterum super eadem re opiniones multaque alia auditu atque memoratu digna; verbaque ipsa Hippocratis medici ex libro illius sumpta, qui inscriptus est peri trophes.''}}
{{pn|1.1|1}}Et medici et philosophi inlustres de tempore humani partus quaesiverunt. Multa opinio est eaque iam pro vero recepta, postquam mulieris uterum semen conceperit, gigni hominem septimo rarenter, numquam octavo, saepe nono, saepius numero decimo mense, eumque esse hominem gignendi summum finem: decem menses non inceptos, sed exactos. {{pn|1.2|2}}Idque Plautum, veterem poetam, dicere videmus in comoedia Cistellaria his verbis:
tum illa, quam compresserat,
decumo post mense exacto hic peperit filiam. {{pn|1.3|3}}Hoc idem tradit etiam Menander, poeta vetustior, humanarum opinionum vel peritissimus; versus eius super ea re de fabula Plocio posui:
gyne kyei deka menas ...? {{pn|1.4|4}}sed noster Caecilius, cum faceret eodem nomine et eiusdem argumenti comoediam ac pleraque a Menandro sumeret, in mensibus tamen genitalibus nominandis non praetermisit octavum, quem praeterierat Menander. Caecilii versus hisce sunt:
soletne mulier decimo mense parere? - pol nono quoque,
etiam septimo atque octavo. {{pn|1.5|5}}Eam rem Caecilium non inconsiderate dixisse neque temere a Menandro atque a multorum opinionibus descivisse M. Varro uti credamus facit. {{pn|1.6|6}}Nam mense nonnumquam octavo editum esse partum in libro quarto decimo rerum divinarum scriptum reliquit; quo in libro etiam undecimo mense aliquando nasci posse hominem dicit, eiusque sententiae tam de octavo quam de undecimo mense Aristotelem auctorem laudat. {{pn|1.7|7}}Sed huius de mense octavo dissensionis causa cognosci potest in libro Hippocratis, qui inscriptus est peri trophes, ex quo libro verba haec sunt:
Estin de kai ouk estin ta oktamena. {{pn|1.8|8}}Id tamen obscure atque praecise tamquam adverse dictum Sabinus medicus, qui Hippocratem commodissime commentatus est, verbis his enarravit: Estin men phainomena hos zoa meta ten ekptosin; ouk estin de, thneskonta meta tauta; kai estin oun kai ouk estin phantasiai men parautika onta, dynamei de ouketi. {{pn|1.9|9}}Antiquos autem Romanos Varro dicit non recepisse huiuscemodi quasi monstruosas raritates, sed nono mense aut decimo neque praeter hos aliis partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono atque decimo mense. {{pn|1.10|10}}“Nam “Parca”” inquit “inmutata una littera a partu nominata, item “Nona” et “Decima” a partus tempestivi tempore.” {{pn|1.11|11}}Caesellius autem Vindex in lectionibus suis antiquis: “tria” inquit “nomina Parcarum sunt: “Nona”, “Decuma” “Morta”, et versum hunc Livii, antiquissimi poetae, ponit ex Odysseiai: quando dies adveniet, quem profata Morta est.
Sed homo minime malus Caesellius “Mortam” quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram deberet. {{pn|1.12|12}}Praeterea ego de partu humano, praeterquam quae scripta in libris legi, hoc quoque usu venisse Romae comperi: feminam bonis atque honestis moribus, non ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisset, quoniam decemviri in decem mensibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent; sed divum Hadrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mense partum edi posse; idque ipsum eius rei decretum nos legimus. In eo decreto Hadrianus id statuere se dicit requisitis veterum philosophorum et medicorum sententiis. {{pn|1.13|13}}Hodie quoque in satura forte M. Varronis legimus, quae inscribitur Testamentum, verba haec: “Si quis mihi filius unus pluresve in decem mensibus gignantur, ii, si erunt onoi lyras, exheredes sunto; quod si quis undecimo mense kata Aristotelen natus est, Attio idem, quod Tettio, ius esto apud me.” {{pn|1.14|14}}Per hoc vetus proverbium Varro significat, sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: “idem Atti, quod Tetti”, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. {{pn|1.15|15}}Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet, cur Homerus scripserit Neptunum dixisse puellae a se recens compressae:
chaire gyne philoteti; periplomenou d'eniautou
texeis aglaa tekn',epei ouk apopholioi eunai
athanaton. {{pn|1.16|16}}Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. {{pn|1.17|17}}Sed Favorinus mihi ait periplomenou eniautou non “confecto” esse “anno”, sed “adfecto”. {{pn|1.18|18}}In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. {{pn|1.19|19}}“Adfecta” enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur, quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit de provinciis consularibus. {{pn|1.20|20}}Hippocrates autem in eo libro, de quo supra scripsi, cum et numerum dierum, quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis usus est: Ginetai de en toutois kai pleio kai elasso kai holon kai kata meros; ou pollon de kai pleio kai elasso elasso. Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. {{pn|1.21|21}}Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibusdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. {{pn|1.22|22}}Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum, quod in Plinii Secundi libro septimo naturalis historiae legimus. {{pn|1.23|23}}Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: “Masurius auctor est L. Papirium praetorem secundo herede lege agente bonorum possessionem contra eum dedisse, cum mater partum se tredecim mensibus tulisse diceret, quoniam nullum certum tempus pariendi statutum ei videretur.” {{pn|1.24|24}}In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: “Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse a coitu abortivum.”

===XVII.===
{{c|''Id quoque esse a gravissimis viris memoriae mandatum, quod tris libros Plato Philolai Pythagorici et Aristoteles pauculos Speusippi philosophi mercati sunt pretiis fidem non capientibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Memoriae mandatum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. {{pn|1.2|2}}Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. {{pn|1.3|3}}Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; ea summa fit nummi nostri sestertia duo et septuaginta milia. {{pn|1.4|4}}Timon amarulentus librum maledicentissimum conscripsit, qui sillos inscribitur. {{pn|1.5|5}}In eo libro Platonem philosophum contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ea re Timonos hi sunt:
kai sy, Platon, kai gar se matheteies pothos eschen,
pollon d'argyrion oligen ellaxao biblon,
enthen aparchomenos timaiographein edidachthes.

===XVIII.===
{{c|''Quid sint “pedari senatores” et quam ob causam ita appellati; Quamque habeant verba haec ex edicto tralaticio consulum: “senatores quibusque sententiam dicere licet”.''}}
{{pn|1.1|1}}Non pauci sunt, qui opinantur, “pedarios senatores” appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. {{pn|1.2|2}}Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? {{pn|1.3|3}}Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in commentariis suis scriptam reliquit. {{pn|1.4|4}}Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset, super quam considerent, quae ob eam causam “curulis” appellaretur: sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea senatores nondum maioribus honoribus “pedarios” nominatos. {{pn|1.5|5}}M. autem Varro in satira Menippea, quae Hippokyon inscripta est, equites quosdam dicit “pedarios” appellatos videturque eos significare, qui nondum a censoribus in senatum lecti senatores quidem non erant, sed, quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. {{pn|1.6|6}}Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias, sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. {{pn|1.7|7}}Hoc significabat edictum, quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. {{pn|1.8|8}}Verba edicti haec sunt: “Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet.” {{pn|1.9|9}}Versum quoque Laberii, in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo, qui Stricturae inscriptus est: caput sine lingua pedarii sententia est. {{pn|1.10|10}}Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro “pedariis” “pedaneos” appellant.

===XIX.===
{{c|''Qua ratione Gavius Bassus scripserit “parcum” hominem appellatum et quam esse eius vocabuli causam putarit; et contra, quem in modum quibusque verbis Favorinus hanc traditionem eius eluserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud cenam Favorini philosophi cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die, quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber de origine verborum et vocabulorum. {{pn|1.2|2}}In quo ita scriptum fuit: ““Parcus” composito vocabulo est dictus quasi “par arcae”, quando, sicut in arca omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita ac recondita habet sicuti arca. Quam ob causam “parcus” quasi “pararcus” est nominatus.” {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus, ubi haec audivit: “superstitiose” inquit “et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus, quam enarravit. {{pn|1.4|4}}Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur, ut accipiamus “parcum” ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque inpendi arceat et prohibeat quasi “pecuniarcus?” {{pn|1.5|5}}Quin potius,” inquit “quod simplicius veriusque est, id dicimus? “Parcus” enim neque ab arca neque ab arcendo, sed ab eo, quod est “parum” et “parvum”, denominatus est.”
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>k0xjvpbhdutpbvc2a4vi2nv0sphvy6v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269566</id>
      <parentid>269565</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* VII. */</comment>
      <origin>269566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46730" sha1="bfyq4sz5qyvgy09k7t2q0cegms57byl" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=
|SubTitulus=
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quaesitum atque tractatum, quam ob causam Sallustius avaritiam dixerit non animum modo virilem, sed corpus quoque ipsum effeminare.''}}
{{pn|1.1|1}}Hieme iam decedente apud balneas Titias in area subcalido sole cum Favorino philosopho ambulabamus, atque ibi inter ambulandum legebatur Catilina Sallustii, quem in manu amici conspectum legi iusserat. {{pn|1.2|2}}Cumque haec verba ex eo libro lecta essent: “Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit; ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur”, tum Favorinus me aspiciens “quo” inquit “pacto corpus hominis avaritia effeminat? {{pn|1.3|3}}quid enim istuc sit, quod animum virilem ab ea effeminari dixit, videor ferme assequi; set quonam modo corpus quoque hominis effeminet, nondum reperio.” {{pn|1.4|4}}“Et ego” inquam “longe iamdiu in eo ipse quaerendo fui ac, nisi tu occupasses, ultro te hoc rogassem.” {{pn|1.5|5}}Vix ego haec dixeram cunctabundus, atque inibi quispiam de sectatoribus Favorini, qui videbatur esse in litteris veterator, “Valerium” inquit “Probum audivi hoc dicere: usum esse Sallustium circumlocutione quadam poetica et, cum dicere vellet hominem avaritia corrumpi, corpus et animum dixisse, quae duae res hominem demonstrarent; namque homo ex animo et corpore est.” {{pn|1.6|6}}“Numquam,” inquit Favorinus “quod equidem scio, tam inportuna tamque audaci argutia fuit noster Probus, ut Sallustium, vel subtilissimum brevitatis artificem, periphrasis poetarum facere diceret.” {{pn|1.7|7}}Erat tum nobiscum in eodem ambulacro homo quispiam sane doctus. {{pn|1.8|8}}Is quoque a Favorino rogatus, ecquid haberet super ea re dicere, huiuscemodi verbis usus est: {{pn|1.9|9}}“Quorum” inquit “avaritia mentem tenuit et corrupit quique sese quaerundae undique pecuniae dediderunt, eos plerosque tali genere vitae occupatos videmus, ut sicuti alia in his omnia prae pecunia, ita labor quoque virilis exercendique corporis studium relictui sit. {{pn|1.10|10}}Negotiis enim se plerumque umbraticis et sellulariis quaestibus intentos habent, in quibus omnis eorum vigor animi corporisque elanguescit et, quod Sallustius ait, “effeminatur”.” {{pn|1.11|11}}Tum Favorinus legi denuo verba eadem Sallustii iubet atque, ubi lecta sunt, “quid igitur” inquit “dicimus, quod multos videre est pecuniae cupidos et eosdem tamen corpore esse vegeto ac valenti?” {{pn|1.12|12}}Tum ille ita respondit non hercle inscite. “Quisquis” inquit “est pecuniae cupiens et corpore tamen est bene habito ac strenuo, aliarum quoque rerum vel studio vel exercitio eum teneri necessum est atque in sese colendo non aeque esse parcum. {{pn|1.13|13}}Nam si avaritia sola summa omnes hominis partes affectionesque occupet et si ad incuriam usque corporis grassetur, ut per illam unam neque virtutis neque virium neque corporis neque animi cura adsit, tum denique id vere dici potest effeminando esse et animo et corpori, qui neque sese neque aliud curent, nisi pecuniam.” {{pn|1.14|14}}Tum Favorinus: “aut hoc,” inquit “quod dixisti, probabile est, aut Sallustius odio avaritiae plus, quam oportuit, eam criminatus est.”

===II.===
{{c|''Quemnam esse natalem diem M. Varro dicat, qui ante noctis horam sextam postve eam nati sunt; atque de temporibus terminisque dierum, qui civiles nominantur et usquequaque gentium varie observantur; et praeterea quid Q. Mucius scripserit super ea muliere, quae a marito non iure se usurpavisset, quod rationem civilis anni non habuerit.''}}
{{pn|2.1|1}}Quaeri solitum est, qui noctis hora tertia quartave sive qua alia nati sunt, uter dies natalis haberi appellarique debeat, isne, quem nox ea consecuta est, an qui dies noctem consecutus est. {{pn|2.2|2}}M. Varro in libro rerum humanarum, quem de diebus scripsit: “homines”, inquit “qui inde a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis viginti quattuor nati sunt, uno die nati dicuntur.” {{pn|2.3|3}}Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit, is ei dies natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra vero, qui in sex noctis horis posterioribus nascatur, eo die videri natum, qui post eam noctem diluxerit. {{pn|2.4|4}}Athenienses autem aliter observare idem Varro in eodem libro scripsit eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere. {{pn|2.5|5}}Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius diei nomine appellare; {{pn|2.6|6}}multos vero in terra Vmbria unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem; “quod quidem” inquit “nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiarum et qui est post Kalendas dies ante horam eius diei sextam.” {{pn|2.7|7}}Populum autem Romanum ita, uti Varro dixit, dies singulos adnumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. {{pn|2.8|8}}Sacra sunt Romana partim diurna, alia nocturna; sed ea, quae inter noctem fiunt, diebus addicuntur, non noctibus; {{pn|2.9|9}}quae igitur sex posterioribus noctis horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. {{pn|2.10|10}}Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet: nam magistratus, quando uno die eis auspicandum est et id, super quo auspicaverunt, agendum, post mediam noctem auspicantur et post meridialem solem agunt, auspicatique esse et egisse eodem die dicuntur. {{pn|2.11|11}}Praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam sequentem revertuntur, non videntur afuisse unum diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Roma sunt. {{pn|2.12|12}}Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem, quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IV. {{pn|2.13|13}}kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. {{pn|2.14|14}}Ista autem omnia de dierum temporibus et finibus ad observationem disciplinamque iuris antiqui pertinentia cum in libris veterum inveniremus, non dubitabamus, quin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non exposite atque aperte, sed, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita et quasi operta veteris ritus significatione: {{pn|2.15|15}}“torquet” inquit “medios nox umida cursus, et me saevus equis oriens afflavit anhelis.” {{pn|2.16|16}}His enim versibus oblique, sicuti dixi, admonere voluit diem, quem Romani “civilem” appellaverunt, a sexta noctis hora oriri.

===III.===
{{c|''De noscendis explorandisque Plauti comoediis, quoniam promisce verae atque falsae nomine eius inscriptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fabulas scriptitarint.''}}
{{pn|3.1|1}}Verum esse comperior, quod quosdam bene litteratos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose atque contente lectitarunt, non indicibus Aelii nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii super his fabulis, quae dicuntur “ambiguae”, crediturum, sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. {{pn|3.2|2}}Hac enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. {{pn|3.3|3}}Nam praeter illas unam et viginti, quae “Varronianae” vocantur, quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quasdam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas Plauto vindicavit, sicuti istam, quam nuperrime legebamus, cui est nomen Boeotia. {{pn|3.4|4}}Nam cum in illis una et viginti non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubitavit, quin Plauti foret, neque alius quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos solos ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de illius Plauti more dicam, Plautinissimi, propterea et meminimus eos et ascripsimus. {{pn|3.5|5}}Parasitus ibi esuriens haec dicit:
ut illum di perdant, primus qui horas repperit,
quique adeo primus statuit hic solarium!
qui mihi conminuit misero articulatim diem.
Nam me puero venter erat solarium
multo omnium istorum optimum et verissimum:
ubi is te monebat, esses, nisi cum nihil erat.
Nunc etiam quod est, non estur, nisi soli libet;
itaque adeo iam oppletum oppidum est solariis,
maior pars populi aridi reptant fame. {{pn|3.6|6}}Favorinus quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc: scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae, delectatus faceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformitates significantium: “vel unus hercle” inquit “hic versus Plauti esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse”. {{pn|3.7|7}}Nos quoque ipsi nuperrime, cum legeremus Fretum - nomen est id comoediae, quam Plauti esse quidam non putant -, haut quicquam dubitavimus, quin ea Plauti foret, et omnium quidem maxime genuina. {{pn|3.8|8}}Ex qua duo hos versus exscripsimus, ut historiam quaereremus oraculi Arretini: nunc illud est, quod “responsum Arreti” ludis magnis dicitur: peribo, si non fecero, si faxo, vapulabo. {{pn|3.9|9}}M. tamen Varro in libro de comoediis Plautinis primo Accii verba haec ponit: “Nam nec Geminei lenones nec Condalium nec Anus Plauti nec Bis compressa nec Boeotia unquam fuit neque adeo Agroecus neque Commorientes Macci Titi.” {{pn|3.10|10}}In eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. Quoniam fabulae illae” “Plauti” inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. {{pn|3.11|11}}Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter centum atque triginta; {{pn|3.12|12}}sed homo eruditissimus L. Aelius quinque et viginti eius esse solas existimavit. {{pn|3.13|13}}Neque tamen dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non videntur et nomini eius addicuntur, veterum poetarum fuerint et ab eo retractatae, expolitae sint ac propterea resipiant stilum Plautinum. {{pn|3.14|14}}Sed enim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam redisset et ob quaerendum victum ad circumagendas molas, quae “trusatiles” appellantur, operam pistori locasset. {{pn|3.15|15}}Sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a triumviris coniectus esset. Vnde post a tribunis plebis exemptus est, cum in his, quas supra dixi, fabulis delicta sua et petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset.

===IV.===
{{c|''Quod P. Africano et aliis tunc viris nobilibus ante aetatem senectam barbam et genas radere mos patrius fuit.''}}
{{pn|4.1|1}}In libris, quos de vita P. Scipionis Africani compositos legimus, scriptum esse animadvertimus P. Scipioni, Pauli filio, postquam de Poenis triumphaverat censorque fuerat, diem dictum esse ad populum a Claudio Asello tribuno plebis, cui equum in censura ademerat, eumque, cum esset reus, neque barbam desisse radi neque non candida veste uti neque fuisse cultu solito reorum. {{pn|4.2|2}}Sed cum in eo tempore Scipionem minorem quadraginta annorum fuisse constaret, quod de barba rasa ita scriptum esset, mirabamur. {{pn|4.3|3}}Comperimus autem ceteros quoque in isdem temporibus nobiles viros barbam in eiusmodi aetate rasitavisse, idcircoque plerasque imagines veterum, non admodum senum, sed in medio aetatis, ita factas videmus.

===V.===
{{c|''Deliciarum vitium et mollities oculorum et corporis ab Arcesila philosopho cuidam obprobrata acerbe simul et festiviter.''}}
{{pn|5.1|1}}Plutarchus refert Arcesilaum philosophum vehementi verbo usum esse de quodam nimis delicato divite, qui incorruptus tamen et a stupro integer dicebatur. {{pn|5.2|2}}Nam cum vocem eius infractam capillumque arte compositum et oculos ludibundos atque inlecebrae voluptatisque plenos videret : “nihil interest,” inquit “quibus membris cinaedi sitis, posterioribus an prioribus”.

===VI.===
{{c|''De vi atque natura palmae arboris, quod lignum ex ea ponderibus positis renitatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Per hercle rem mirandam Aristoteles in septimo problematorum et Plutarchus in octavo symposiacorum dicit. {{pn|6.2|2}}“Si super palmae” inquiunt “arboris lignum magna pondera inponas ac tam graviter urgeas oneresque, ut magnitudo oneris sustineri non queat, non deorsum palma cedit nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum nititur recurvaturque”; {{pn|6.3|3}}“propterea” inquit Plutarchus “in certaminibus palmam signum esse placuit victoriae, quoniam ingenium ligni eiusmodi est, ut urgentibus opprimentibusque non cedat.”

===VII.===
{{c|''Historia ex annalibus sumpta de Q. Caedicio tribuno militum; verbaque ex originibus M. Catonis apposita, quibus Caedici virtutem cum Spartano Leonida aequiperat.''}}
{{pn|7.1|1}}Pulcrum, dii boni, facinus Graecarumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris originum de Q. Caedicio tribuno militum scriptum reliquit. {{pn|7.2|2}}Id profecto est ad hanc ferme sententiam: {{pn|7.3|3}}Imperator Poenus in terra Sicilia bello Carthaginiensi primo obviam Romano exercitu progreditur, colles locosque idoneos prior occupat. {{pn|7.4|4}}Milites Romani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei obnoxium. {{pn|7.5|5}}Tribunus ad consulem venit, ostendit exitium de loci importunitate et hostium circumstantia maturum. {{pn|7.6|6}}“Censeo,” inquit “si rem servare vis, faciundum, ut quadringentos aliquos milites ad verrucam illam” - sic enim Cato locum editum asperumque appellat - “ire iubeas, eamque uti occupent, imperes horterisque; hostes profecto ubi id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad occursandum pugnandumque in eos praevertentur unoque illo negotio sese alligabunt, atque illi omnes quadringenti procul dubio obtruncabuntur. {{pn|7.7|7}}Tunc interea occupatis in ea caede hostibus tempus exercitus ex hoc loco educendi habebis. {{pn|7.8|8}}Alia nisi haec salutis via nulla est.” Consul tribuno respondit consilium quidem istud aeque providens sibi viderier; “sed istos” inquit “milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit, qui ducat?” {{pn|7.9|9}}“Si alium” inquit tribunus “neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare; ego hanc tibi et reipublicae animam do.” {{pn|7.10|10}}Consul tribuno gratias laudesque agit. {{pn|7.11|11}}Tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. {{pn|7.12|12}}Hostes eorum audaciam demirantur; quorsum ire pergant, in exspectando sunt. {{pn|7.13|13}}Sed ubi apparuit ad eam verrucam occupandam iter intendere, mittit adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenuissimos. {{pn|7.14|14}}Romani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps. {{pn|7.15|15}}Tandem superat multitudo. {{pn|7.16|16}}Quadringenti omnes cum uno perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. {{pn|7.17|17}}Consul interim, dum ibi pugnatur, se in locos tutos atque editos subducit. {{pn|7.18|18}}Sed quod illi tribuno, duci militum quadringentorum, divinitus in eo proelio usu venit, non iam nostris, sed ipsius Catonis verbis subiecimus: {{pn|7.19|19}}“Dii inmortales tribuno militum fortunam ex virtute eius dedere. Nam ita evenit: cum saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, eumque inter mortuos defetigatum volneribus atque, quod sanguen eius defluxerat, cognovere. Eum sustulere, isque convaluit, saepeque postilla operam reipublicae fortem atque strenuam perhibuit illoque facto, quod illos milites subduxit, exercitum ceterum servavit. Sed idem benefactum quo in loco ponas, nimium interest. Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius virtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decoravere monumentis: signis, statuis, elogiis, historiis aliisque rebus gratissimum id eius factum habuere; at tribuno militum parva laus pro factis relicta, qui idem fecerat atque rem servaverat.” {{pn|7.20|20}}Hanc Q. Caedici tribuni virtutem M. Cato tali suo testimonio decoravit. {{pn|7.21|21}}Claudius autem Quadrigarius annali tertio non Caedicio nomen fuisse ait, sed Laberio.

===VIII.===
{{c|''Litterae eximiae consulum C. Fabricii et Q. Aemilii ad regem Pyrrum a Q. Claudio scriptore historiarum in memoriam datae.''}}
{{pn|1.1|1}}Cum Pyrrus rex in terra Italia esset et unam atque alteram pugnas prospere pugnasset satisque agerent Romani et pleraque Italia ad regem descivisset, tum Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret, promisit regem venenis necare idque facile esse factu dixit, quoniam filii sui pocula in convivio regi ministrarent. {{pn|1.2|2}}Eam rem Fabricius ad senatum scripsit. {{pn|1.3|3}}Senatus ad regem legatos misit mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex circumspectius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. {{pn|1.4|4}}Hoc ita, uti diximus, in Valeri Antiatis historia scriptum est. {{pn|1.5|5}}Quadrigarius autem in libro tertio non Timocharem, sed Niciam adisse ad consulem scripsit neque legatos a senatu missos, sed a consulibus, et Pyrrum populo Romano laudes atque gratias scripsisse captivosque omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. {{pn|1.6|6}}Consules tum fuerunt C. Fabricius et Q. Aemilius. Litteras, quas ad regem Pyrrum super ea causa miserunt, {{pn|1.7|7}}Claudius Quadrigarius scripsit fuisse hoc exemplo: {{pn|1.8|8}}“Consules Romani salutem dicunt Pyrro regi. Nos pro tuis iniuriis continuis animo tenus commoti inimiciter tecum bellare studemus. Sed communis exempli et fidei ergo visum, ut te salvum velimus, ut esset, quem armis vincere possimus. Ad nos venit Nicias familiaris tuus, qui sibi praemium a nobis peteret, si te clam interfecisset. Id nos negavimus velle, neve ob eam rem quicquam commodi exspectaret, et simul visum est, ut te certiorem faceremus, ne quid eiusmodi, si accidisset, nostro consilio civitates putarent factum, et quod nobis non placet pretio aut praemio aut dolis pugnare. Tu, nisi caves, iacebis.”

===IX.===
{{c|''Quis et cuiusmodi fuerit qui in proverbio fertur equus Seianus; et qualis color equorum sit qui “spadices” vocantur; deque istius vocabuli ratione.''}}
{{pn|1.1|1}}Gavius Bassus in commentariis suis, item Iulius Modestus in secundo quaestionum confusarum historiam de equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: {{pn|1.2|2}}Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama constans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede occiso e Thracia Argos perduxisset. {{pn|1.3|3}}Eum equum fuisse dicunt magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, flora et comanti iuba, omnibusque aliis equorum laudibus quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse fato sive fortuna ferunt, ut, quisquis haberet eum possideretque, ut is cum omni domo familia fortunisque omnibus suis ad internecionem deperiret. {{pn|1.4|4}}Itaque primum illum Gnaeum Seium, dominum eius, a M. Antonio, qui postea triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis damnatum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore Cornelium Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centum milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, abduxisse. {{pn|1.5|5}}Eum Cassium postea satis notum est victis partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; deinde post Antonium post interitum Cassii parta victoria equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus esset, ipsum quoque postea victum atque desertum detestabili exitio interisse. {{pn|1.6|6}}Hinc proverbium de hominibus calamitosis ortum dicique solitum: “ille homo habet equum Seianum”. {{pn|1.7|7}}Eadem sententia est illius quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus: “aurum Tolosanum”. Nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia Quintus Caepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu perit. {{pn|1.8|8}}Hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exuberantissimo. {{pn|1.9|9}}Quem colorem nos, sicuti dixi, “poeniceum” dicimus, Graeci partim phoinika, alii spadika appellant, quoniam palmae termes ex arbore cum fructu avulsus “spadix” dicitur.

===X.===
{{c|''Quod est quaedam septenarii numeri vis et facultas in multis naturae rebus animadversa, de qua M. Varro in hebdomadibus disserit copiose.''}}
{{pn|1.1|1}}M. Varro in primo librorum, qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus, septenarii numeri, quem Graece hebdomada appellant, virtutes potestatesque multas variasque dicit. {{pn|1.2|2}}“Is namque numerus” inquit “septentriones maiores minoresque in caelo facit, item vergilias, quas pleiadas Graeci vocant, facit etiam stellas, quas alii “erraticas”, P. Nigidius “errones” appellat.” {{pn|1.3|3}}Circulos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem esse; ex quis duos minimos, qui axem extimum tangunt, polous appellari dicit; sed eos in sphaera, quae krikote vocatur, propter brevitatem non inesse. {{pn|1.4|4}}Ac neque ipse zodiacus septenario numero caret; nam in septimo signo fit solstitium a bruma, in septimo bruma a solstitio, in septimo aequinoctium ab aequinoctio. {{pn|1.5|5}}Dies deinde illos, quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur, eos quoque septem esse dicit. {{pn|1.6|6}}Praeterea scribit lunae curriculum confici integris quater septenis diebus; “nam die duodetricesimo luna”, inquit “ex quo vestigio profecta est, eodem redit”, auctoremque opinionis huius Aristidem esse Samium; in qua re non id solum animadverti debere dicit, quod quater septenis, id est octo et viginti, diebus conficeret luna iter suum, sed quod is numerus septenarius, si ab uno profectus, dum ad semetipsum progreditur, omnes, per quos progressus est, numeros comprehendat ipsumque se addat, facit numerum octo et viginti, quot dies sunt curriculi lunaris. {{pn|1.7|7}}Ad homines quoque nascendos vim numeri istius porrigi pertinereque ait: “Nam cum in uterum” inquit “mulieris genitale semen datum est, primis septem diebus conglobatur coagulaturque fitque ad capiendam figuram idoneum. Post deinde quarta hebdomade, quod eius virile secus futurum est, caput et spina, quae est in dorso, informatur. Septima autem fere hebdomade, id est nono et quadragesimo die, totus” inquit “homo in utero absolvitur.” {{pn|1.8|8}}Illam quoque vim numeri huius observatam refert, quod ante mensem septimum neque mas neque femina salubriter ac secundum naturam nasci potest et quod hi, qui iustissime in utero sunt, post ducentos septuaginta tres dies, postquam sunt concepti, quadragesima denique hebdomade inita nascuntur. {{pn|1.9|9}}Pericula quoque vitae fortunarumque hominum, quae “climacteras” Chaldaei appellant, gravissimos quosque fieri affirmat septenarios. {{pn|1.10|10}}Praeter hoc modum esse dicit summum adolescendi humani corporis septem pedes. {{pn|1.11|11}}Quod esse magis verum arbitramur, quam quod Herodotus, homo fabulator, in primo historiarum inventum esse sub terra scripsit Oresti corpus cubita longitudinis habens septem, quae faciunt pedes duodecim et quadrantem, nisi si, ut Homerus opinatus est, vastiora prolixioraque fuerunt corpora hominum antiquiorum et nunc quasi iam mundo senescente rerum atque hominum decrementa sunt. {{pn|1.12|12}}Dentes quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utraque parte gigni ait et cadere annis septimis et genuinos adnasci annis fere bis septenis. {{pn|1.13|13}}Venas etiam in hominibus vel potius arterias medicos musicos dicere ait numero moveri septenario, quod ipsi appellant ten dia tessaron symphonian, quae fit in collatione quaternarii numeri. {{pn|1.14|14}}Discrimina etiam periculorum in morbis maiore vi fieri putat in diebus, qui conficiuntur ex numero septenario, eosque dies omnium maxime, ita ut medici appellant, krisimous videri: primam hebdomadam et secundam et tertiam. {{pn|1.15|15}}Neque non id etiam sumit ad vim facultatesque eius numeri augendas, quod, quibus inedia mori consilium est, septimo demum die mortem oppetunt. {{pn|1.16|16}}Haec Varro de numero septenario scripsit admodum conquisite. Sed alia quoque ibidem congerit frigidiuscula: veluti septem opera esse in orbe terrae miranda et sapientes item veteres septem fuisse et curricula ludorum circensium sollemnia septem esse et ad oppugnandas Thebas duces septem delectos. {{pn|1.17|17}}Tum ibi addit se quoque iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquammultos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis non comparuisse.

===XI.===
{{c|''Quibus et quam frivolis argumentis Accius in didascalicis utatur, quibus docere nititur Hesiodum esse quam Homerum natu antiquiorem.''}}
{{pn|1.1|1}}Super aetate Homeri atque Hesiodi non consentitur. {{pn|1.2|2}}Alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuisse scripserunt, in quis Philochorus et Xenophanes, alii minorem, in quis L. Accius poeta et Ephorus historiae scriptor. {{pn|1.3|3}}M. autem Varro in primo de imaginibus, uter prior sit natus, parum constare dicit, sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem vixerint, idque ex epigrammate ostendi, quod in tripode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo positus traditur. {{pn|1.4|4}}Accius autem in primo didascalico levibus admodum argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu priorem: {{pn|1.5|5}}“quod Homerus,” inquit “cum in principio carminis Achillem esse filium Pelei diceret, quis esset Peleus, non addidit; quam rem procul” inquit “dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam dictum videret. De Cyclope itidem,” inquit “vel maxime quod unoculus fuit, rem tam insignem non praeterisset, nisi aeque prioris Hesiodi carminibus involgatum esset.” {{pn|1.6|6}}De patria quoque Homeri multo maxime dissensum est. Alii Colophonium, alii Smyrnaeum, sunt qui Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fuisse dicant, Aristoteles tradidit ex insula Io. M. Varro in libro de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc apposuit: {{pn|1.7|7}}capella Homeri candida haec tumulum indicat,
quod hac letae mortuo faciunt sacra.

===XII.===
{{c|''Largum atque avidum bibendi a P. Nigidio, doctissimo viro, nova et prope absurda vocabuli figura “bibosum” dictum.''}}
{{pn|1.1|1}}Bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis “bibacem” et “bibosum” dicit. {{pn|1.2|2}}“Bibacem” ego ut “edacem” a plerisque aliis dictum lego; “bibosum” dictum nondum etiam usquam repperi nisi apud Laberium, neque aliud est, quod simili inclinatu dicatur. {{pn|1.3|3}}Non enim simile est ut “vinosus” aut “vitiosus” ceteraque, quae hoc modo dicuntur, quoniam a vocabulis, non a verbo, inclinata sunt. {{pn|1.4|4}}Laberius in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur: non mammosa, non annosa, non bibosa, mon procax.

===XIII.===
{{c|''Quod Demosthenes etiamtum adulescens, cum Platonis philosophi discipulus foret, audito forte Callistrato rhetore in contione populi destitit a Platone et sectatus Callistratum est.''}}
{{pn|1.1|1}}Hermippus hoc scriptum reliquit Demosthenen admodum adulescentem ventitare in Academiam Platonemque audire solitum. {{pn|1.2|2}}“Atque is” inquit “Demosthenes domo egressus, ut ei mos erat, cum ad Platonem pergeret complurisque populos concurrentes videret, percontatur eius rei causam cognoscitque currere eos auditum Callistratum. {{pn|1.3|3}}Is Callistratus Athenis orator in republica fuit, quos illi demagogous appellant. {{pn|1.4|4}}Visum est paulum devertere experirique, an digna auditio tanto properantium studio foret. {{pn|1.5|5}}Venit” inquit “atque audit Callistratum nobilem illam ten peri Oropou diken dicentem atque ita motus et demultus et captus est, ut Callistratum iam inde sectari coeperit, Academiam cum Platone reliquerit.”

===XIV.===
{{c|''“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” aliaque huiuscemodi qui dicat, vitiose dicere; eiusque vitii causas reddere M. Varronem; nec quemquam veterem hisce verbis esse.''}}
{{pn|1.1|1}}“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” vel quid aliud huiuscemodi male ac vitiose dici existumat Varro. {{pn|1.2|2}}“Oportet enim” inquit “dicere “dimidiatum librum”, non “dimidium”, et “dimidiatam fabulam”, non “dimidiam”. Contra autem si ex sextario hemina fusa est, non “dimidiatum sextarium fusum” dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei debebatur, quingentos recepit, non “dimidiatum” recepisse dicemus, sed “dimidium”. {{pn|1.3|3}}At si scyphus” inquit “argenteus mihi cum alio communis in duas partis disiectus sit, “dimidiatum” eum esse dicere scyphum debeo, non “dimidium”, argentum autem, quod in eo scypho inest, {{pn|1.4|4}}“dimidium” meum esse, non “dimidiatum”,” disseritque ac dividit subtilissime, quid “dimidium” “dimidiato” intersit, et Q. Ennium scienter hoc in annalibus dixisse ait: {{pn|1.5|5}}sicut si quis ferat vas vini dimidiatum, sicuti pars, quae deest ei vaso, non “dimidiata” dicenda est, sed “dimidia”. {{pn|1.6|6}}Omnis autem disputationis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure explicat, summa haec est: “dimidiatum” est quasi “dismediatum” et in partis duas pares divisum, {{pn|1.7|7}}“dimidiatum” ergo nisi ipsum, quod divisum est, dici haut convenit; {{pn|1.8|8}}“dimidium” vero est, non quod ipsum dimidiatum est, sed quae ex dimidiato pars altera est. {{pn|1.9|9}}Cum igitur partem dimidiam libri legisse volumus dicere aut partem dimidiam fabulae audisse, si “dimidiam fabulam” aut “dimidium librum” dicimus, peccamus; totum enim ipsum, quod dimidiatum atque divisum est, “dimidium” dicis. {{pn|1.10|10}}Itaque Lucilius eadem secutus:
“uno oculo” inquit “pedibusque duobus dimidiatus ut porcus”,
et alio loco:
quidni? et scruta quidem ut vendat, scrutarius laudat,
praefractam strigilem, soleam inprobus dimidiatam. {{pn|1.11|11}}Iam in vicesimo manifestius “dimidiam horam” dicere studiose fugit, sed pro “dimidia” “dimidium” ponit in hisce versibus:
tempestate sua atque eodem uno tempore et horae
dimidio et tribus confectis dumtaxat eandem
ad quartam. {{pn|1.12|12}}Nam cum obvium proximumque esset dicere: “dimidia et tribus confectis”, vigilate atque attente verbum non probum vitavit. {{pn|1.13|13}}Per quod satis apparet ne “horam” quidem “dimidiam” recte dici, sed vel “dimidiatam horam” vel “dimidiam partem horae”. {{pn|1.14|14}}Propterea Plautus quoque in Bacchidibus “dimidium auri” dicit, non “dimidiatum aurum”; {{pn|1.15|15}}item in Aulularia “dimidium obsoni”, non “dimidiatum obsonium”, in hoc versu:
ei adeo obsoni hic iussit dimidium dari; {{pn|1.16|16}}in Menaechmis autem “dimidiatum diem” non “dimidium”, in hoc versu: dies quidem iam ad umbilicum dimidiatus mortuust. {{pn|1.17|17}}M. etiam Cato in libro, quem de agricultura conscripsit: “Semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri solet. Eo cribro terram incernito dimidiatum digitum. Iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato.” {{pn|1.18|18}}“Dimidiatum” inquit “digitum”, non “dimidium”. Nam “digiti” quidem “dimidium”, digitum autem ipsum “dimidiatum” dici oportet. {{pn|1.19|19}}Item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit: “Homines defoderunt in terram dimidiatos ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt.” {{pn|1.20|20}}Neque quisquam omnium, qui probe locuti sunt, his verbis sequius quam dixi usus est.

===XV.===
{{c|''Exstare in litteris perque hominum memorias traditum, quod repente multis mortem attulit gaudium ingens insperatum interclusa anima et vim magni novique motus non sustinente.''}}
{{pn|1.1|1}}Cognito repente insperato gaudio exspirasse animam refert Aristoteles philosophus Polycritam, nobilem feminam Naxo insula. {{pn|1.2|2}}Philippides quoque, comoediarum poeta haut ignobilis, aetate iam edita, cum in certamine poetarum praeter spem vicisset et laetissime gauderet, inter illud gaudium repente mortuus est. {{pn|1.3|3}}De Rhodio etiam Diagora celebrata historia est. Is Diagoras tris filios adulescentis habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem. Eos omnis vidit vincere coronarique Olympiae eodem die et, cum ibi cum tres adulescentes amplexi coronis suis in caput patris positis saviarentur, cum populus gratulabundus flores undique in eum iaceret, ibidem in stadio inspectante populo in osculis atque in manibus filiorum animam efflavit. {{pn|1.4|4}}Praeterea in nostris annalibus scriptum legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani caesus est, anum matrem nuntio de morte filii adlato luctu atque maerore affectam esse; sed is nuntius non verus fuit, atque is adulescens non diu post ex ea pugna in urbem redit: anus repente filio viso copia atque turba et quasi ruina incidentis inopinati gaudii oppressa exanimataque est.

===XVI.===
{{c|''Temporis varietas in puerperis mulierum quaenam sit a medicis et a philosophis tradita; atque inibi poetarum quoque veterum super eadem re opiniones multaque alia auditu atque memoratu digna; verbaque ipsa Hippocratis medici ex libro illius sumpta, qui inscriptus est peri trophes.''}}
{{pn|1.1|1}}Et medici et philosophi inlustres de tempore humani partus quaesiverunt. Multa opinio est eaque iam pro vero recepta, postquam mulieris uterum semen conceperit, gigni hominem septimo rarenter, numquam octavo, saepe nono, saepius numero decimo mense, eumque esse hominem gignendi summum finem: decem menses non inceptos, sed exactos. {{pn|1.2|2}}Idque Plautum, veterem poetam, dicere videmus in comoedia Cistellaria his verbis:
tum illa, quam compresserat,
decumo post mense exacto hic peperit filiam. {{pn|1.3|3}}Hoc idem tradit etiam Menander, poeta vetustior, humanarum opinionum vel peritissimus; versus eius super ea re de fabula Plocio posui:
gyne kyei deka menas ...? {{pn|1.4|4}}sed noster Caecilius, cum faceret eodem nomine et eiusdem argumenti comoediam ac pleraque a Menandro sumeret, in mensibus tamen genitalibus nominandis non praetermisit octavum, quem praeterierat Menander. Caecilii versus hisce sunt:
soletne mulier decimo mense parere? - pol nono quoque,
etiam septimo atque octavo. {{pn|1.5|5}}Eam rem Caecilium non inconsiderate dixisse neque temere a Menandro atque a multorum opinionibus descivisse M. Varro uti credamus facit. {{pn|1.6|6}}Nam mense nonnumquam octavo editum esse partum in libro quarto decimo rerum divinarum scriptum reliquit; quo in libro etiam undecimo mense aliquando nasci posse hominem dicit, eiusque sententiae tam de octavo quam de undecimo mense Aristotelem auctorem laudat. {{pn|1.7|7}}Sed huius de mense octavo dissensionis causa cognosci potest in libro Hippocratis, qui inscriptus est peri trophes, ex quo libro verba haec sunt:
Estin de kai ouk estin ta oktamena. {{pn|1.8|8}}Id tamen obscure atque praecise tamquam adverse dictum Sabinus medicus, qui Hippocratem commodissime commentatus est, verbis his enarravit: Estin men phainomena hos zoa meta ten ekptosin; ouk estin de, thneskonta meta tauta; kai estin oun kai ouk estin phantasiai men parautika onta, dynamei de ouketi. {{pn|1.9|9}}Antiquos autem Romanos Varro dicit non recepisse huiuscemodi quasi monstruosas raritates, sed nono mense aut decimo neque praeter hos aliis partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono atque decimo mense. {{pn|1.10|10}}“Nam “Parca”” inquit “inmutata una littera a partu nominata, item “Nona” et “Decima” a partus tempestivi tempore.” {{pn|1.11|11}}Caesellius autem Vindex in lectionibus suis antiquis: “tria” inquit “nomina Parcarum sunt: “Nona”, “Decuma” “Morta”, et versum hunc Livii, antiquissimi poetae, ponit ex Odysseiai: quando dies adveniet, quem profata Morta est.
Sed homo minime malus Caesellius “Mortam” quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram deberet. {{pn|1.12|12}}Praeterea ego de partu humano, praeterquam quae scripta in libris legi, hoc quoque usu venisse Romae comperi: feminam bonis atque honestis moribus, non ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisset, quoniam decemviri in decem mensibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent; sed divum Hadrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mense partum edi posse; idque ipsum eius rei decretum nos legimus. In eo decreto Hadrianus id statuere se dicit requisitis veterum philosophorum et medicorum sententiis. {{pn|1.13|13}}Hodie quoque in satura forte M. Varronis legimus, quae inscribitur Testamentum, verba haec: “Si quis mihi filius unus pluresve in decem mensibus gignantur, ii, si erunt onoi lyras, exheredes sunto; quod si quis undecimo mense kata Aristotelen natus est, Attio idem, quod Tettio, ius esto apud me.” {{pn|1.14|14}}Per hoc vetus proverbium Varro significat, sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: “idem Atti, quod Tetti”, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. {{pn|1.15|15}}Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet, cur Homerus scripserit Neptunum dixisse puellae a se recens compressae:
chaire gyne philoteti; periplomenou d'eniautou
texeis aglaa tekn',epei ouk apopholioi eunai
athanaton. {{pn|1.16|16}}Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. {{pn|1.17|17}}Sed Favorinus mihi ait periplomenou eniautou non “confecto” esse “anno”, sed “adfecto”. {{pn|1.18|18}}In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. {{pn|1.19|19}}“Adfecta” enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur, quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit de provinciis consularibus. {{pn|1.20|20}}Hippocrates autem in eo libro, de quo supra scripsi, cum et numerum dierum, quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis usus est: Ginetai de en toutois kai pleio kai elasso kai holon kai kata meros; ou pollon de kai pleio kai elasso elasso. Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. {{pn|1.21|21}}Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibusdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. {{pn|1.22|22}}Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum, quod in Plinii Secundi libro septimo naturalis historiae legimus. {{pn|1.23|23}}Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: “Masurius auctor est L. Papirium praetorem secundo herede lege agente bonorum possessionem contra eum dedisse, cum mater partum se tredecim mensibus tulisse diceret, quoniam nullum certum tempus pariendi statutum ei videretur.” {{pn|1.24|24}}In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: “Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse a coitu abortivum.”

===XVII.===
{{c|''Id quoque esse a gravissimis viris memoriae mandatum, quod tris libros Plato Philolai Pythagorici et Aristoteles pauculos Speusippi philosophi mercati sunt pretiis fidem non capientibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Memoriae mandatum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. {{pn|1.2|2}}Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. {{pn|1.3|3}}Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; ea summa fit nummi nostri sestertia duo et septuaginta milia. {{pn|1.4|4}}Timon amarulentus librum maledicentissimum conscripsit, qui sillos inscribitur. {{pn|1.5|5}}In eo libro Platonem philosophum contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ea re Timonos hi sunt:
kai sy, Platon, kai gar se matheteies pothos eschen,
pollon d'argyrion oligen ellaxao biblon,
enthen aparchomenos timaiographein edidachthes.

===XVIII.===
{{c|''Quid sint “pedari senatores” et quam ob causam ita appellati; Quamque habeant verba haec ex edicto tralaticio consulum: “senatores quibusque sententiam dicere licet”.''}}
{{pn|1.1|1}}Non pauci sunt, qui opinantur, “pedarios senatores” appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. {{pn|1.2|2}}Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? {{pn|1.3|3}}Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in commentariis suis scriptam reliquit. {{pn|1.4|4}}Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset, super quam considerent, quae ob eam causam “curulis” appellaretur: sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea senatores nondum maioribus honoribus “pedarios” nominatos. {{pn|1.5|5}}M. autem Varro in satira Menippea, quae Hippokyon inscripta est, equites quosdam dicit “pedarios” appellatos videturque eos significare, qui nondum a censoribus in senatum lecti senatores quidem non erant, sed, quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. {{pn|1.6|6}}Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias, sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. {{pn|1.7|7}}Hoc significabat edictum, quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. {{pn|1.8|8}}Verba edicti haec sunt: “Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet.” {{pn|1.9|9}}Versum quoque Laberii, in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo, qui Stricturae inscriptus est: caput sine lingua pedarii sententia est. {{pn|1.10|10}}Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro “pedariis” “pedaneos” appellant.

===XIX.===
{{c|''Qua ratione Gavius Bassus scripserit “parcum” hominem appellatum et quam esse eius vocabuli causam putarit; et contra, quem in modum quibusque verbis Favorinus hanc traditionem eius eluserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud cenam Favorini philosophi cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die, quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber de origine verborum et vocabulorum. {{pn|1.2|2}}In quo ita scriptum fuit: ““Parcus” composito vocabulo est dictus quasi “par arcae”, quando, sicut in arca omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita ac recondita habet sicuti arca. Quam ob causam “parcus” quasi “pararcus” est nominatus.” {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus, ubi haec audivit: “superstitiose” inquit “et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus, quam enarravit. {{pn|1.4|4}}Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur, ut accipiamus “parcum” ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque inpendi arceat et prohibeat quasi “pecuniarcus?” {{pn|1.5|5}}Quin potius,” inquit “quod simplicius veriusque est, id dicimus? “Parcus” enim neque ab arca neque ab arcendo, sed ab eo, quod est “parum” et “parvum”, denominatus est.”
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>bfyq4sz5qyvgy09k7t2q0cegms57byl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269567</id>
      <parentid>269566</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* VIII. */</comment>
      <origin>269567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46730" sha1="81b09cpdp0jnfvkfv2698riq7t5y5fn" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=
|SubTitulus=
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quaesitum atque tractatum, quam ob causam Sallustius avaritiam dixerit non animum modo virilem, sed corpus quoque ipsum effeminare.''}}
{{pn|1.1|1}}Hieme iam decedente apud balneas Titias in area subcalido sole cum Favorino philosopho ambulabamus, atque ibi inter ambulandum legebatur Catilina Sallustii, quem in manu amici conspectum legi iusserat. {{pn|1.2|2}}Cumque haec verba ex eo libro lecta essent: “Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit; ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur”, tum Favorinus me aspiciens “quo” inquit “pacto corpus hominis avaritia effeminat? {{pn|1.3|3}}quid enim istuc sit, quod animum virilem ab ea effeminari dixit, videor ferme assequi; set quonam modo corpus quoque hominis effeminet, nondum reperio.” {{pn|1.4|4}}“Et ego” inquam “longe iamdiu in eo ipse quaerendo fui ac, nisi tu occupasses, ultro te hoc rogassem.” {{pn|1.5|5}}Vix ego haec dixeram cunctabundus, atque inibi quispiam de sectatoribus Favorini, qui videbatur esse in litteris veterator, “Valerium” inquit “Probum audivi hoc dicere: usum esse Sallustium circumlocutione quadam poetica et, cum dicere vellet hominem avaritia corrumpi, corpus et animum dixisse, quae duae res hominem demonstrarent; namque homo ex animo et corpore est.” {{pn|1.6|6}}“Numquam,” inquit Favorinus “quod equidem scio, tam inportuna tamque audaci argutia fuit noster Probus, ut Sallustium, vel subtilissimum brevitatis artificem, periphrasis poetarum facere diceret.” {{pn|1.7|7}}Erat tum nobiscum in eodem ambulacro homo quispiam sane doctus. {{pn|1.8|8}}Is quoque a Favorino rogatus, ecquid haberet super ea re dicere, huiuscemodi verbis usus est: {{pn|1.9|9}}“Quorum” inquit “avaritia mentem tenuit et corrupit quique sese quaerundae undique pecuniae dediderunt, eos plerosque tali genere vitae occupatos videmus, ut sicuti alia in his omnia prae pecunia, ita labor quoque virilis exercendique corporis studium relictui sit. {{pn|1.10|10}}Negotiis enim se plerumque umbraticis et sellulariis quaestibus intentos habent, in quibus omnis eorum vigor animi corporisque elanguescit et, quod Sallustius ait, “effeminatur”.” {{pn|1.11|11}}Tum Favorinus legi denuo verba eadem Sallustii iubet atque, ubi lecta sunt, “quid igitur” inquit “dicimus, quod multos videre est pecuniae cupidos et eosdem tamen corpore esse vegeto ac valenti?” {{pn|1.12|12}}Tum ille ita respondit non hercle inscite. “Quisquis” inquit “est pecuniae cupiens et corpore tamen est bene habito ac strenuo, aliarum quoque rerum vel studio vel exercitio eum teneri necessum est atque in sese colendo non aeque esse parcum. {{pn|1.13|13}}Nam si avaritia sola summa omnes hominis partes affectionesque occupet et si ad incuriam usque corporis grassetur, ut per illam unam neque virtutis neque virium neque corporis neque animi cura adsit, tum denique id vere dici potest effeminando esse et animo et corpori, qui neque sese neque aliud curent, nisi pecuniam.” {{pn|1.14|14}}Tum Favorinus: “aut hoc,” inquit “quod dixisti, probabile est, aut Sallustius odio avaritiae plus, quam oportuit, eam criminatus est.”

===II.===
{{c|''Quemnam esse natalem diem M. Varro dicat, qui ante noctis horam sextam postve eam nati sunt; atque de temporibus terminisque dierum, qui civiles nominantur et usquequaque gentium varie observantur; et praeterea quid Q. Mucius scripserit super ea muliere, quae a marito non iure se usurpavisset, quod rationem civilis anni non habuerit.''}}
{{pn|2.1|1}}Quaeri solitum est, qui noctis hora tertia quartave sive qua alia nati sunt, uter dies natalis haberi appellarique debeat, isne, quem nox ea consecuta est, an qui dies noctem consecutus est. {{pn|2.2|2}}M. Varro in libro rerum humanarum, quem de diebus scripsit: “homines”, inquit “qui inde a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis viginti quattuor nati sunt, uno die nati dicuntur.” {{pn|2.3|3}}Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit, is ei dies natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra vero, qui in sex noctis horis posterioribus nascatur, eo die videri natum, qui post eam noctem diluxerit. {{pn|2.4|4}}Athenienses autem aliter observare idem Varro in eodem libro scripsit eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere. {{pn|2.5|5}}Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius diei nomine appellare; {{pn|2.6|6}}multos vero in terra Vmbria unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem; “quod quidem” inquit “nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiarum et qui est post Kalendas dies ante horam eius diei sextam.” {{pn|2.7|7}}Populum autem Romanum ita, uti Varro dixit, dies singulos adnumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. {{pn|2.8|8}}Sacra sunt Romana partim diurna, alia nocturna; sed ea, quae inter noctem fiunt, diebus addicuntur, non noctibus; {{pn|2.9|9}}quae igitur sex posterioribus noctis horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. {{pn|2.10|10}}Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet: nam magistratus, quando uno die eis auspicandum est et id, super quo auspicaverunt, agendum, post mediam noctem auspicantur et post meridialem solem agunt, auspicatique esse et egisse eodem die dicuntur. {{pn|2.11|11}}Praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam sequentem revertuntur, non videntur afuisse unum diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Roma sunt. {{pn|2.12|12}}Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem, quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IV. {{pn|2.13|13}}kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. {{pn|2.14|14}}Ista autem omnia de dierum temporibus et finibus ad observationem disciplinamque iuris antiqui pertinentia cum in libris veterum inveniremus, non dubitabamus, quin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non exposite atque aperte, sed, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita et quasi operta veteris ritus significatione: {{pn|2.15|15}}“torquet” inquit “medios nox umida cursus, et me saevus equis oriens afflavit anhelis.” {{pn|2.16|16}}His enim versibus oblique, sicuti dixi, admonere voluit diem, quem Romani “civilem” appellaverunt, a sexta noctis hora oriri.

===III.===
{{c|''De noscendis explorandisque Plauti comoediis, quoniam promisce verae atque falsae nomine eius inscriptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fabulas scriptitarint.''}}
{{pn|3.1|1}}Verum esse comperior, quod quosdam bene litteratos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose atque contente lectitarunt, non indicibus Aelii nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii super his fabulis, quae dicuntur “ambiguae”, crediturum, sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. {{pn|3.2|2}}Hac enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. {{pn|3.3|3}}Nam praeter illas unam et viginti, quae “Varronianae” vocantur, quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quasdam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas Plauto vindicavit, sicuti istam, quam nuperrime legebamus, cui est nomen Boeotia. {{pn|3.4|4}}Nam cum in illis una et viginti non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubitavit, quin Plauti foret, neque alius quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos solos ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de illius Plauti more dicam, Plautinissimi, propterea et meminimus eos et ascripsimus. {{pn|3.5|5}}Parasitus ibi esuriens haec dicit:
ut illum di perdant, primus qui horas repperit,
quique adeo primus statuit hic solarium!
qui mihi conminuit misero articulatim diem.
Nam me puero venter erat solarium
multo omnium istorum optimum et verissimum:
ubi is te monebat, esses, nisi cum nihil erat.
Nunc etiam quod est, non estur, nisi soli libet;
itaque adeo iam oppletum oppidum est solariis,
maior pars populi aridi reptant fame. {{pn|3.6|6}}Favorinus quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc: scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae, delectatus faceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformitates significantium: “vel unus hercle” inquit “hic versus Plauti esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse”. {{pn|3.7|7}}Nos quoque ipsi nuperrime, cum legeremus Fretum - nomen est id comoediae, quam Plauti esse quidam non putant -, haut quicquam dubitavimus, quin ea Plauti foret, et omnium quidem maxime genuina. {{pn|3.8|8}}Ex qua duo hos versus exscripsimus, ut historiam quaereremus oraculi Arretini: nunc illud est, quod “responsum Arreti” ludis magnis dicitur: peribo, si non fecero, si faxo, vapulabo. {{pn|3.9|9}}M. tamen Varro in libro de comoediis Plautinis primo Accii verba haec ponit: “Nam nec Geminei lenones nec Condalium nec Anus Plauti nec Bis compressa nec Boeotia unquam fuit neque adeo Agroecus neque Commorientes Macci Titi.” {{pn|3.10|10}}In eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. Quoniam fabulae illae” “Plauti” inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. {{pn|3.11|11}}Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter centum atque triginta; {{pn|3.12|12}}sed homo eruditissimus L. Aelius quinque et viginti eius esse solas existimavit. {{pn|3.13|13}}Neque tamen dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non videntur et nomini eius addicuntur, veterum poetarum fuerint et ab eo retractatae, expolitae sint ac propterea resipiant stilum Plautinum. {{pn|3.14|14}}Sed enim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam redisset et ob quaerendum victum ad circumagendas molas, quae “trusatiles” appellantur, operam pistori locasset. {{pn|3.15|15}}Sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a triumviris coniectus esset. Vnde post a tribunis plebis exemptus est, cum in his, quas supra dixi, fabulis delicta sua et petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset.

===IV.===
{{c|''Quod P. Africano et aliis tunc viris nobilibus ante aetatem senectam barbam et genas radere mos patrius fuit.''}}
{{pn|4.1|1}}In libris, quos de vita P. Scipionis Africani compositos legimus, scriptum esse animadvertimus P. Scipioni, Pauli filio, postquam de Poenis triumphaverat censorque fuerat, diem dictum esse ad populum a Claudio Asello tribuno plebis, cui equum in censura ademerat, eumque, cum esset reus, neque barbam desisse radi neque non candida veste uti neque fuisse cultu solito reorum. {{pn|4.2|2}}Sed cum in eo tempore Scipionem minorem quadraginta annorum fuisse constaret, quod de barba rasa ita scriptum esset, mirabamur. {{pn|4.3|3}}Comperimus autem ceteros quoque in isdem temporibus nobiles viros barbam in eiusmodi aetate rasitavisse, idcircoque plerasque imagines veterum, non admodum senum, sed in medio aetatis, ita factas videmus.

===V.===
{{c|''Deliciarum vitium et mollities oculorum et corporis ab Arcesila philosopho cuidam obprobrata acerbe simul et festiviter.''}}
{{pn|5.1|1}}Plutarchus refert Arcesilaum philosophum vehementi verbo usum esse de quodam nimis delicato divite, qui incorruptus tamen et a stupro integer dicebatur. {{pn|5.2|2}}Nam cum vocem eius infractam capillumque arte compositum et oculos ludibundos atque inlecebrae voluptatisque plenos videret : “nihil interest,” inquit “quibus membris cinaedi sitis, posterioribus an prioribus”.

===VI.===
{{c|''De vi atque natura palmae arboris, quod lignum ex ea ponderibus positis renitatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Per hercle rem mirandam Aristoteles in septimo problematorum et Plutarchus in octavo symposiacorum dicit. {{pn|6.2|2}}“Si super palmae” inquiunt “arboris lignum magna pondera inponas ac tam graviter urgeas oneresque, ut magnitudo oneris sustineri non queat, non deorsum palma cedit nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum nititur recurvaturque”; {{pn|6.3|3}}“propterea” inquit Plutarchus “in certaminibus palmam signum esse placuit victoriae, quoniam ingenium ligni eiusmodi est, ut urgentibus opprimentibusque non cedat.”

===VII.===
{{c|''Historia ex annalibus sumpta de Q. Caedicio tribuno militum; verbaque ex originibus M. Catonis apposita, quibus Caedici virtutem cum Spartano Leonida aequiperat.''}}
{{pn|7.1|1}}Pulcrum, dii boni, facinus Graecarumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris originum de Q. Caedicio tribuno militum scriptum reliquit. {{pn|7.2|2}}Id profecto est ad hanc ferme sententiam: {{pn|7.3|3}}Imperator Poenus in terra Sicilia bello Carthaginiensi primo obviam Romano exercitu progreditur, colles locosque idoneos prior occupat. {{pn|7.4|4}}Milites Romani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei obnoxium. {{pn|7.5|5}}Tribunus ad consulem venit, ostendit exitium de loci importunitate et hostium circumstantia maturum. {{pn|7.6|6}}“Censeo,” inquit “si rem servare vis, faciundum, ut quadringentos aliquos milites ad verrucam illam” - sic enim Cato locum editum asperumque appellat - “ire iubeas, eamque uti occupent, imperes horterisque; hostes profecto ubi id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad occursandum pugnandumque in eos praevertentur unoque illo negotio sese alligabunt, atque illi omnes quadringenti procul dubio obtruncabuntur. {{pn|7.7|7}}Tunc interea occupatis in ea caede hostibus tempus exercitus ex hoc loco educendi habebis. {{pn|7.8|8}}Alia nisi haec salutis via nulla est.” Consul tribuno respondit consilium quidem istud aeque providens sibi viderier; “sed istos” inquit “milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit, qui ducat?” {{pn|7.9|9}}“Si alium” inquit tribunus “neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare; ego hanc tibi et reipublicae animam do.” {{pn|7.10|10}}Consul tribuno gratias laudesque agit. {{pn|7.11|11}}Tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. {{pn|7.12|12}}Hostes eorum audaciam demirantur; quorsum ire pergant, in exspectando sunt. {{pn|7.13|13}}Sed ubi apparuit ad eam verrucam occupandam iter intendere, mittit adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenuissimos. {{pn|7.14|14}}Romani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps. {{pn|7.15|15}}Tandem superat multitudo. {{pn|7.16|16}}Quadringenti omnes cum uno perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. {{pn|7.17|17}}Consul interim, dum ibi pugnatur, se in locos tutos atque editos subducit. {{pn|7.18|18}}Sed quod illi tribuno, duci militum quadringentorum, divinitus in eo proelio usu venit, non iam nostris, sed ipsius Catonis verbis subiecimus: {{pn|7.19|19}}“Dii inmortales tribuno militum fortunam ex virtute eius dedere. Nam ita evenit: cum saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, eumque inter mortuos defetigatum volneribus atque, quod sanguen eius defluxerat, cognovere. Eum sustulere, isque convaluit, saepeque postilla operam reipublicae fortem atque strenuam perhibuit illoque facto, quod illos milites subduxit, exercitum ceterum servavit. Sed idem benefactum quo in loco ponas, nimium interest. Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius virtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decoravere monumentis: signis, statuis, elogiis, historiis aliisque rebus gratissimum id eius factum habuere; at tribuno militum parva laus pro factis relicta, qui idem fecerat atque rem servaverat.” {{pn|7.20|20}}Hanc Q. Caedici tribuni virtutem M. Cato tali suo testimonio decoravit. {{pn|7.21|21}}Claudius autem Quadrigarius annali tertio non Caedicio nomen fuisse ait, sed Laberio.

===VIII.===
{{c|''Litterae eximiae consulum C. Fabricii et Q. Aemilii ad regem Pyrrum a Q. Claudio scriptore historiarum in memoriam datae.''}}
{{pn|8.1|1}}Cum Pyrrus rex in terra Italia esset et unam atque alteram pugnas prospere pugnasset satisque agerent Romani et pleraque Italia ad regem descivisset, tum Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret, promisit regem venenis necare idque facile esse factu dixit, quoniam filii sui pocula in convivio regi ministrarent. {{pn|8.2|2}}Eam rem Fabricius ad senatum scripsit. {{pn|8.3|3}}Senatus ad regem legatos misit mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex circumspectius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. {{pn|8.4|4}}Hoc ita, uti diximus, in Valeri Antiatis historia scriptum est. {{pn|8.5|5}}Quadrigarius autem in libro tertio non Timocharem, sed Niciam adisse ad consulem scripsit neque legatos a senatu missos, sed a consulibus, et Pyrrum populo Romano laudes atque gratias scripsisse captivosque omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. {{pn|8.6|6}}Consules tum fuerunt C. Fabricius et Q. Aemilius. Litteras, quas ad regem Pyrrum super ea causa miserunt, {{pn|8.7|7}}Claudius Quadrigarius scripsit fuisse hoc exemplo: {{pn|8.8|8}}“Consules Romani salutem dicunt Pyrro regi. Nos pro tuis iniuriis continuis animo tenus commoti inimiciter tecum bellare studemus. Sed communis exempli et fidei ergo visum, ut te salvum velimus, ut esset, quem armis vincere possimus. Ad nos venit Nicias familiaris tuus, qui sibi praemium a nobis peteret, si te clam interfecisset. Id nos negavimus velle, neve ob eam rem quicquam commodi exspectaret, et simul visum est, ut te certiorem faceremus, ne quid eiusmodi, si accidisset, nostro consilio civitates putarent factum, et quod nobis non placet pretio aut praemio aut dolis pugnare. Tu, nisi caves, iacebis.”

===IX.===
{{c|''Quis et cuiusmodi fuerit qui in proverbio fertur equus Seianus; et qualis color equorum sit qui “spadices” vocantur; deque istius vocabuli ratione.''}}
{{pn|1.1|1}}Gavius Bassus in commentariis suis, item Iulius Modestus in secundo quaestionum confusarum historiam de equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: {{pn|1.2|2}}Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama constans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede occiso e Thracia Argos perduxisset. {{pn|1.3|3}}Eum equum fuisse dicunt magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, flora et comanti iuba, omnibusque aliis equorum laudibus quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse fato sive fortuna ferunt, ut, quisquis haberet eum possideretque, ut is cum omni domo familia fortunisque omnibus suis ad internecionem deperiret. {{pn|1.4|4}}Itaque primum illum Gnaeum Seium, dominum eius, a M. Antonio, qui postea triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis damnatum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore Cornelium Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centum milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, abduxisse. {{pn|1.5|5}}Eum Cassium postea satis notum est victis partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; deinde post Antonium post interitum Cassii parta victoria equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus esset, ipsum quoque postea victum atque desertum detestabili exitio interisse. {{pn|1.6|6}}Hinc proverbium de hominibus calamitosis ortum dicique solitum: “ille homo habet equum Seianum”. {{pn|1.7|7}}Eadem sententia est illius quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus: “aurum Tolosanum”. Nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia Quintus Caepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu perit. {{pn|1.8|8}}Hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exuberantissimo. {{pn|1.9|9}}Quem colorem nos, sicuti dixi, “poeniceum” dicimus, Graeci partim phoinika, alii spadika appellant, quoniam palmae termes ex arbore cum fructu avulsus “spadix” dicitur.

===X.===
{{c|''Quod est quaedam septenarii numeri vis et facultas in multis naturae rebus animadversa, de qua M. Varro in hebdomadibus disserit copiose.''}}
{{pn|1.1|1}}M. Varro in primo librorum, qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus, septenarii numeri, quem Graece hebdomada appellant, virtutes potestatesque multas variasque dicit. {{pn|1.2|2}}“Is namque numerus” inquit “septentriones maiores minoresque in caelo facit, item vergilias, quas pleiadas Graeci vocant, facit etiam stellas, quas alii “erraticas”, P. Nigidius “errones” appellat.” {{pn|1.3|3}}Circulos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem esse; ex quis duos minimos, qui axem extimum tangunt, polous appellari dicit; sed eos in sphaera, quae krikote vocatur, propter brevitatem non inesse. {{pn|1.4|4}}Ac neque ipse zodiacus septenario numero caret; nam in septimo signo fit solstitium a bruma, in septimo bruma a solstitio, in septimo aequinoctium ab aequinoctio. {{pn|1.5|5}}Dies deinde illos, quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur, eos quoque septem esse dicit. {{pn|1.6|6}}Praeterea scribit lunae curriculum confici integris quater septenis diebus; “nam die duodetricesimo luna”, inquit “ex quo vestigio profecta est, eodem redit”, auctoremque opinionis huius Aristidem esse Samium; in qua re non id solum animadverti debere dicit, quod quater septenis, id est octo et viginti, diebus conficeret luna iter suum, sed quod is numerus septenarius, si ab uno profectus, dum ad semetipsum progreditur, omnes, per quos progressus est, numeros comprehendat ipsumque se addat, facit numerum octo et viginti, quot dies sunt curriculi lunaris. {{pn|1.7|7}}Ad homines quoque nascendos vim numeri istius porrigi pertinereque ait: “Nam cum in uterum” inquit “mulieris genitale semen datum est, primis septem diebus conglobatur coagulaturque fitque ad capiendam figuram idoneum. Post deinde quarta hebdomade, quod eius virile secus futurum est, caput et spina, quae est in dorso, informatur. Septima autem fere hebdomade, id est nono et quadragesimo die, totus” inquit “homo in utero absolvitur.” {{pn|1.8|8}}Illam quoque vim numeri huius observatam refert, quod ante mensem septimum neque mas neque femina salubriter ac secundum naturam nasci potest et quod hi, qui iustissime in utero sunt, post ducentos septuaginta tres dies, postquam sunt concepti, quadragesima denique hebdomade inita nascuntur. {{pn|1.9|9}}Pericula quoque vitae fortunarumque hominum, quae “climacteras” Chaldaei appellant, gravissimos quosque fieri affirmat septenarios. {{pn|1.10|10}}Praeter hoc modum esse dicit summum adolescendi humani corporis septem pedes. {{pn|1.11|11}}Quod esse magis verum arbitramur, quam quod Herodotus, homo fabulator, in primo historiarum inventum esse sub terra scripsit Oresti corpus cubita longitudinis habens septem, quae faciunt pedes duodecim et quadrantem, nisi si, ut Homerus opinatus est, vastiora prolixioraque fuerunt corpora hominum antiquiorum et nunc quasi iam mundo senescente rerum atque hominum decrementa sunt. {{pn|1.12|12}}Dentes quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utraque parte gigni ait et cadere annis septimis et genuinos adnasci annis fere bis septenis. {{pn|1.13|13}}Venas etiam in hominibus vel potius arterias medicos musicos dicere ait numero moveri septenario, quod ipsi appellant ten dia tessaron symphonian, quae fit in collatione quaternarii numeri. {{pn|1.14|14}}Discrimina etiam periculorum in morbis maiore vi fieri putat in diebus, qui conficiuntur ex numero septenario, eosque dies omnium maxime, ita ut medici appellant, krisimous videri: primam hebdomadam et secundam et tertiam. {{pn|1.15|15}}Neque non id etiam sumit ad vim facultatesque eius numeri augendas, quod, quibus inedia mori consilium est, septimo demum die mortem oppetunt. {{pn|1.16|16}}Haec Varro de numero septenario scripsit admodum conquisite. Sed alia quoque ibidem congerit frigidiuscula: veluti septem opera esse in orbe terrae miranda et sapientes item veteres septem fuisse et curricula ludorum circensium sollemnia septem esse et ad oppugnandas Thebas duces septem delectos. {{pn|1.17|17}}Tum ibi addit se quoque iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquammultos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis non comparuisse.

===XI.===
{{c|''Quibus et quam frivolis argumentis Accius in didascalicis utatur, quibus docere nititur Hesiodum esse quam Homerum natu antiquiorem.''}}
{{pn|1.1|1}}Super aetate Homeri atque Hesiodi non consentitur. {{pn|1.2|2}}Alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuisse scripserunt, in quis Philochorus et Xenophanes, alii minorem, in quis L. Accius poeta et Ephorus historiae scriptor. {{pn|1.3|3}}M. autem Varro in primo de imaginibus, uter prior sit natus, parum constare dicit, sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem vixerint, idque ex epigrammate ostendi, quod in tripode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo positus traditur. {{pn|1.4|4}}Accius autem in primo didascalico levibus admodum argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu priorem: {{pn|1.5|5}}“quod Homerus,” inquit “cum in principio carminis Achillem esse filium Pelei diceret, quis esset Peleus, non addidit; quam rem procul” inquit “dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam dictum videret. De Cyclope itidem,” inquit “vel maxime quod unoculus fuit, rem tam insignem non praeterisset, nisi aeque prioris Hesiodi carminibus involgatum esset.” {{pn|1.6|6}}De patria quoque Homeri multo maxime dissensum est. Alii Colophonium, alii Smyrnaeum, sunt qui Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fuisse dicant, Aristoteles tradidit ex insula Io. M. Varro in libro de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc apposuit: {{pn|1.7|7}}capella Homeri candida haec tumulum indicat,
quod hac letae mortuo faciunt sacra.

===XII.===
{{c|''Largum atque avidum bibendi a P. Nigidio, doctissimo viro, nova et prope absurda vocabuli figura “bibosum” dictum.''}}
{{pn|1.1|1}}Bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis “bibacem” et “bibosum” dicit. {{pn|1.2|2}}“Bibacem” ego ut “edacem” a plerisque aliis dictum lego; “bibosum” dictum nondum etiam usquam repperi nisi apud Laberium, neque aliud est, quod simili inclinatu dicatur. {{pn|1.3|3}}Non enim simile est ut “vinosus” aut “vitiosus” ceteraque, quae hoc modo dicuntur, quoniam a vocabulis, non a verbo, inclinata sunt. {{pn|1.4|4}}Laberius in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur: non mammosa, non annosa, non bibosa, mon procax.

===XIII.===
{{c|''Quod Demosthenes etiamtum adulescens, cum Platonis philosophi discipulus foret, audito forte Callistrato rhetore in contione populi destitit a Platone et sectatus Callistratum est.''}}
{{pn|1.1|1}}Hermippus hoc scriptum reliquit Demosthenen admodum adulescentem ventitare in Academiam Platonemque audire solitum. {{pn|1.2|2}}“Atque is” inquit “Demosthenes domo egressus, ut ei mos erat, cum ad Platonem pergeret complurisque populos concurrentes videret, percontatur eius rei causam cognoscitque currere eos auditum Callistratum. {{pn|1.3|3}}Is Callistratus Athenis orator in republica fuit, quos illi demagogous appellant. {{pn|1.4|4}}Visum est paulum devertere experirique, an digna auditio tanto properantium studio foret. {{pn|1.5|5}}Venit” inquit “atque audit Callistratum nobilem illam ten peri Oropou diken dicentem atque ita motus et demultus et captus est, ut Callistratum iam inde sectari coeperit, Academiam cum Platone reliquerit.”

===XIV.===
{{c|''“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” aliaque huiuscemodi qui dicat, vitiose dicere; eiusque vitii causas reddere M. Varronem; nec quemquam veterem hisce verbis esse.''}}
{{pn|1.1|1}}“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” vel quid aliud huiuscemodi male ac vitiose dici existumat Varro. {{pn|1.2|2}}“Oportet enim” inquit “dicere “dimidiatum librum”, non “dimidium”, et “dimidiatam fabulam”, non “dimidiam”. Contra autem si ex sextario hemina fusa est, non “dimidiatum sextarium fusum” dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei debebatur, quingentos recepit, non “dimidiatum” recepisse dicemus, sed “dimidium”. {{pn|1.3|3}}At si scyphus” inquit “argenteus mihi cum alio communis in duas partis disiectus sit, “dimidiatum” eum esse dicere scyphum debeo, non “dimidium”, argentum autem, quod in eo scypho inest, {{pn|1.4|4}}“dimidium” meum esse, non “dimidiatum”,” disseritque ac dividit subtilissime, quid “dimidium” “dimidiato” intersit, et Q. Ennium scienter hoc in annalibus dixisse ait: {{pn|1.5|5}}sicut si quis ferat vas vini dimidiatum, sicuti pars, quae deest ei vaso, non “dimidiata” dicenda est, sed “dimidia”. {{pn|1.6|6}}Omnis autem disputationis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure explicat, summa haec est: “dimidiatum” est quasi “dismediatum” et in partis duas pares divisum, {{pn|1.7|7}}“dimidiatum” ergo nisi ipsum, quod divisum est, dici haut convenit; {{pn|1.8|8}}“dimidium” vero est, non quod ipsum dimidiatum est, sed quae ex dimidiato pars altera est. {{pn|1.9|9}}Cum igitur partem dimidiam libri legisse volumus dicere aut partem dimidiam fabulae audisse, si “dimidiam fabulam” aut “dimidium librum” dicimus, peccamus; totum enim ipsum, quod dimidiatum atque divisum est, “dimidium” dicis. {{pn|1.10|10}}Itaque Lucilius eadem secutus:
“uno oculo” inquit “pedibusque duobus dimidiatus ut porcus”,
et alio loco:
quidni? et scruta quidem ut vendat, scrutarius laudat,
praefractam strigilem, soleam inprobus dimidiatam. {{pn|1.11|11}}Iam in vicesimo manifestius “dimidiam horam” dicere studiose fugit, sed pro “dimidia” “dimidium” ponit in hisce versibus:
tempestate sua atque eodem uno tempore et horae
dimidio et tribus confectis dumtaxat eandem
ad quartam. {{pn|1.12|12}}Nam cum obvium proximumque esset dicere: “dimidia et tribus confectis”, vigilate atque attente verbum non probum vitavit. {{pn|1.13|13}}Per quod satis apparet ne “horam” quidem “dimidiam” recte dici, sed vel “dimidiatam horam” vel “dimidiam partem horae”. {{pn|1.14|14}}Propterea Plautus quoque in Bacchidibus “dimidium auri” dicit, non “dimidiatum aurum”; {{pn|1.15|15}}item in Aulularia “dimidium obsoni”, non “dimidiatum obsonium”, in hoc versu:
ei adeo obsoni hic iussit dimidium dari; {{pn|1.16|16}}in Menaechmis autem “dimidiatum diem” non “dimidium”, in hoc versu: dies quidem iam ad umbilicum dimidiatus mortuust. {{pn|1.17|17}}M. etiam Cato in libro, quem de agricultura conscripsit: “Semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri solet. Eo cribro terram incernito dimidiatum digitum. Iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato.” {{pn|1.18|18}}“Dimidiatum” inquit “digitum”, non “dimidium”. Nam “digiti” quidem “dimidium”, digitum autem ipsum “dimidiatum” dici oportet. {{pn|1.19|19}}Item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit: “Homines defoderunt in terram dimidiatos ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt.” {{pn|1.20|20}}Neque quisquam omnium, qui probe locuti sunt, his verbis sequius quam dixi usus est.

===XV.===
{{c|''Exstare in litteris perque hominum memorias traditum, quod repente multis mortem attulit gaudium ingens insperatum interclusa anima et vim magni novique motus non sustinente.''}}
{{pn|1.1|1}}Cognito repente insperato gaudio exspirasse animam refert Aristoteles philosophus Polycritam, nobilem feminam Naxo insula. {{pn|1.2|2}}Philippides quoque, comoediarum poeta haut ignobilis, aetate iam edita, cum in certamine poetarum praeter spem vicisset et laetissime gauderet, inter illud gaudium repente mortuus est. {{pn|1.3|3}}De Rhodio etiam Diagora celebrata historia est. Is Diagoras tris filios adulescentis habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem. Eos omnis vidit vincere coronarique Olympiae eodem die et, cum ibi cum tres adulescentes amplexi coronis suis in caput patris positis saviarentur, cum populus gratulabundus flores undique in eum iaceret, ibidem in stadio inspectante populo in osculis atque in manibus filiorum animam efflavit. {{pn|1.4|4}}Praeterea in nostris annalibus scriptum legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani caesus est, anum matrem nuntio de morte filii adlato luctu atque maerore affectam esse; sed is nuntius non verus fuit, atque is adulescens non diu post ex ea pugna in urbem redit: anus repente filio viso copia atque turba et quasi ruina incidentis inopinati gaudii oppressa exanimataque est.

===XVI.===
{{c|''Temporis varietas in puerperis mulierum quaenam sit a medicis et a philosophis tradita; atque inibi poetarum quoque veterum super eadem re opiniones multaque alia auditu atque memoratu digna; verbaque ipsa Hippocratis medici ex libro illius sumpta, qui inscriptus est peri trophes.''}}
{{pn|1.1|1}}Et medici et philosophi inlustres de tempore humani partus quaesiverunt. Multa opinio est eaque iam pro vero recepta, postquam mulieris uterum semen conceperit, gigni hominem septimo rarenter, numquam octavo, saepe nono, saepius numero decimo mense, eumque esse hominem gignendi summum finem: decem menses non inceptos, sed exactos. {{pn|1.2|2}}Idque Plautum, veterem poetam, dicere videmus in comoedia Cistellaria his verbis:
tum illa, quam compresserat,
decumo post mense exacto hic peperit filiam. {{pn|1.3|3}}Hoc idem tradit etiam Menander, poeta vetustior, humanarum opinionum vel peritissimus; versus eius super ea re de fabula Plocio posui:
gyne kyei deka menas ...? {{pn|1.4|4}}sed noster Caecilius, cum faceret eodem nomine et eiusdem argumenti comoediam ac pleraque a Menandro sumeret, in mensibus tamen genitalibus nominandis non praetermisit octavum, quem praeterierat Menander. Caecilii versus hisce sunt:
soletne mulier decimo mense parere? - pol nono quoque,
etiam septimo atque octavo. {{pn|1.5|5}}Eam rem Caecilium non inconsiderate dixisse neque temere a Menandro atque a multorum opinionibus descivisse M. Varro uti credamus facit. {{pn|1.6|6}}Nam mense nonnumquam octavo editum esse partum in libro quarto decimo rerum divinarum scriptum reliquit; quo in libro etiam undecimo mense aliquando nasci posse hominem dicit, eiusque sententiae tam de octavo quam de undecimo mense Aristotelem auctorem laudat. {{pn|1.7|7}}Sed huius de mense octavo dissensionis causa cognosci potest in libro Hippocratis, qui inscriptus est peri trophes, ex quo libro verba haec sunt:
Estin de kai ouk estin ta oktamena. {{pn|1.8|8}}Id tamen obscure atque praecise tamquam adverse dictum Sabinus medicus, qui Hippocratem commodissime commentatus est, verbis his enarravit: Estin men phainomena hos zoa meta ten ekptosin; ouk estin de, thneskonta meta tauta; kai estin oun kai ouk estin phantasiai men parautika onta, dynamei de ouketi. {{pn|1.9|9}}Antiquos autem Romanos Varro dicit non recepisse huiuscemodi quasi monstruosas raritates, sed nono mense aut decimo neque praeter hos aliis partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono atque decimo mense. {{pn|1.10|10}}“Nam “Parca”” inquit “inmutata una littera a partu nominata, item “Nona” et “Decima” a partus tempestivi tempore.” {{pn|1.11|11}}Caesellius autem Vindex in lectionibus suis antiquis: “tria” inquit “nomina Parcarum sunt: “Nona”, “Decuma” “Morta”, et versum hunc Livii, antiquissimi poetae, ponit ex Odysseiai: quando dies adveniet, quem profata Morta est.
Sed homo minime malus Caesellius “Mortam” quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram deberet. {{pn|1.12|12}}Praeterea ego de partu humano, praeterquam quae scripta in libris legi, hoc quoque usu venisse Romae comperi: feminam bonis atque honestis moribus, non ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisset, quoniam decemviri in decem mensibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent; sed divum Hadrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mense partum edi posse; idque ipsum eius rei decretum nos legimus. In eo decreto Hadrianus id statuere se dicit requisitis veterum philosophorum et medicorum sententiis. {{pn|1.13|13}}Hodie quoque in satura forte M. Varronis legimus, quae inscribitur Testamentum, verba haec: “Si quis mihi filius unus pluresve in decem mensibus gignantur, ii, si erunt onoi lyras, exheredes sunto; quod si quis undecimo mense kata Aristotelen natus est, Attio idem, quod Tettio, ius esto apud me.” {{pn|1.14|14}}Per hoc vetus proverbium Varro significat, sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: “idem Atti, quod Tetti”, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. {{pn|1.15|15}}Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet, cur Homerus scripserit Neptunum dixisse puellae a se recens compressae:
chaire gyne philoteti; periplomenou d'eniautou
texeis aglaa tekn',epei ouk apopholioi eunai
athanaton. {{pn|1.16|16}}Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. {{pn|1.17|17}}Sed Favorinus mihi ait periplomenou eniautou non “confecto” esse “anno”, sed “adfecto”. {{pn|1.18|18}}In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. {{pn|1.19|19}}“Adfecta” enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur, quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit de provinciis consularibus. {{pn|1.20|20}}Hippocrates autem in eo libro, de quo supra scripsi, cum et numerum dierum, quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis usus est: Ginetai de en toutois kai pleio kai elasso kai holon kai kata meros; ou pollon de kai pleio kai elasso elasso. Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. {{pn|1.21|21}}Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibusdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. {{pn|1.22|22}}Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum, quod in Plinii Secundi libro septimo naturalis historiae legimus. {{pn|1.23|23}}Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: “Masurius auctor est L. Papirium praetorem secundo herede lege agente bonorum possessionem contra eum dedisse, cum mater partum se tredecim mensibus tulisse diceret, quoniam nullum certum tempus pariendi statutum ei videretur.” {{pn|1.24|24}}In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: “Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse a coitu abortivum.”

===XVII.===
{{c|''Id quoque esse a gravissimis viris memoriae mandatum, quod tris libros Plato Philolai Pythagorici et Aristoteles pauculos Speusippi philosophi mercati sunt pretiis fidem non capientibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Memoriae mandatum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. {{pn|1.2|2}}Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. {{pn|1.3|3}}Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; ea summa fit nummi nostri sestertia duo et septuaginta milia. {{pn|1.4|4}}Timon amarulentus librum maledicentissimum conscripsit, qui sillos inscribitur. {{pn|1.5|5}}In eo libro Platonem philosophum contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ea re Timonos hi sunt:
kai sy, Platon, kai gar se matheteies pothos eschen,
pollon d'argyrion oligen ellaxao biblon,
enthen aparchomenos timaiographein edidachthes.

===XVIII.===
{{c|''Quid sint “pedari senatores” et quam ob causam ita appellati; Quamque habeant verba haec ex edicto tralaticio consulum: “senatores quibusque sententiam dicere licet”.''}}
{{pn|1.1|1}}Non pauci sunt, qui opinantur, “pedarios senatores” appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. {{pn|1.2|2}}Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? {{pn|1.3|3}}Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in commentariis suis scriptam reliquit. {{pn|1.4|4}}Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset, super quam considerent, quae ob eam causam “curulis” appellaretur: sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea senatores nondum maioribus honoribus “pedarios” nominatos. {{pn|1.5|5}}M. autem Varro in satira Menippea, quae Hippokyon inscripta est, equites quosdam dicit “pedarios” appellatos videturque eos significare, qui nondum a censoribus in senatum lecti senatores quidem non erant, sed, quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. {{pn|1.6|6}}Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias, sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. {{pn|1.7|7}}Hoc significabat edictum, quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. {{pn|1.8|8}}Verba edicti haec sunt: “Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet.” {{pn|1.9|9}}Versum quoque Laberii, in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo, qui Stricturae inscriptus est: caput sine lingua pedarii sententia est. {{pn|1.10|10}}Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro “pedariis” “pedaneos” appellant.

===XIX.===
{{c|''Qua ratione Gavius Bassus scripserit “parcum” hominem appellatum et quam esse eius vocabuli causam putarit; et contra, quem in modum quibusque verbis Favorinus hanc traditionem eius eluserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud cenam Favorini philosophi cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die, quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber de origine verborum et vocabulorum. {{pn|1.2|2}}In quo ita scriptum fuit: ““Parcus” composito vocabulo est dictus quasi “par arcae”, quando, sicut in arca omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita ac recondita habet sicuti arca. Quam ob causam “parcus” quasi “pararcus” est nominatus.” {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus, ubi haec audivit: “superstitiose” inquit “et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus, quam enarravit. {{pn|1.4|4}}Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur, ut accipiamus “parcum” ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque inpendi arceat et prohibeat quasi “pecuniarcus?” {{pn|1.5|5}}Quin potius,” inquit “quod simplicius veriusque est, id dicimus? “Parcus” enim neque ab arca neque ab arcendo, sed ab eo, quod est “parum” et “parvum”, denominatus est.”
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>81b09cpdp0jnfvkfv2698riq7t5y5fn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269568</id>
      <parentid>269567</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:17:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* IX. */</comment>
      <origin>269568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46730" sha1="fyr6udrjyloldsjsybnm7e1axsnab1k" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=
|SubTitulus=
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quaesitum atque tractatum, quam ob causam Sallustius avaritiam dixerit non animum modo virilem, sed corpus quoque ipsum effeminare.''}}
{{pn|1.1|1}}Hieme iam decedente apud balneas Titias in area subcalido sole cum Favorino philosopho ambulabamus, atque ibi inter ambulandum legebatur Catilina Sallustii, quem in manu amici conspectum legi iusserat. {{pn|1.2|2}}Cumque haec verba ex eo libro lecta essent: “Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit; ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur”, tum Favorinus me aspiciens “quo” inquit “pacto corpus hominis avaritia effeminat? {{pn|1.3|3}}quid enim istuc sit, quod animum virilem ab ea effeminari dixit, videor ferme assequi; set quonam modo corpus quoque hominis effeminet, nondum reperio.” {{pn|1.4|4}}“Et ego” inquam “longe iamdiu in eo ipse quaerendo fui ac, nisi tu occupasses, ultro te hoc rogassem.” {{pn|1.5|5}}Vix ego haec dixeram cunctabundus, atque inibi quispiam de sectatoribus Favorini, qui videbatur esse in litteris veterator, “Valerium” inquit “Probum audivi hoc dicere: usum esse Sallustium circumlocutione quadam poetica et, cum dicere vellet hominem avaritia corrumpi, corpus et animum dixisse, quae duae res hominem demonstrarent; namque homo ex animo et corpore est.” {{pn|1.6|6}}“Numquam,” inquit Favorinus “quod equidem scio, tam inportuna tamque audaci argutia fuit noster Probus, ut Sallustium, vel subtilissimum brevitatis artificem, periphrasis poetarum facere diceret.” {{pn|1.7|7}}Erat tum nobiscum in eodem ambulacro homo quispiam sane doctus. {{pn|1.8|8}}Is quoque a Favorino rogatus, ecquid haberet super ea re dicere, huiuscemodi verbis usus est: {{pn|1.9|9}}“Quorum” inquit “avaritia mentem tenuit et corrupit quique sese quaerundae undique pecuniae dediderunt, eos plerosque tali genere vitae occupatos videmus, ut sicuti alia in his omnia prae pecunia, ita labor quoque virilis exercendique corporis studium relictui sit. {{pn|1.10|10}}Negotiis enim se plerumque umbraticis et sellulariis quaestibus intentos habent, in quibus omnis eorum vigor animi corporisque elanguescit et, quod Sallustius ait, “effeminatur”.” {{pn|1.11|11}}Tum Favorinus legi denuo verba eadem Sallustii iubet atque, ubi lecta sunt, “quid igitur” inquit “dicimus, quod multos videre est pecuniae cupidos et eosdem tamen corpore esse vegeto ac valenti?” {{pn|1.12|12}}Tum ille ita respondit non hercle inscite. “Quisquis” inquit “est pecuniae cupiens et corpore tamen est bene habito ac strenuo, aliarum quoque rerum vel studio vel exercitio eum teneri necessum est atque in sese colendo non aeque esse parcum. {{pn|1.13|13}}Nam si avaritia sola summa omnes hominis partes affectionesque occupet et si ad incuriam usque corporis grassetur, ut per illam unam neque virtutis neque virium neque corporis neque animi cura adsit, tum denique id vere dici potest effeminando esse et animo et corpori, qui neque sese neque aliud curent, nisi pecuniam.” {{pn|1.14|14}}Tum Favorinus: “aut hoc,” inquit “quod dixisti, probabile est, aut Sallustius odio avaritiae plus, quam oportuit, eam criminatus est.”

===II.===
{{c|''Quemnam esse natalem diem M. Varro dicat, qui ante noctis horam sextam postve eam nati sunt; atque de temporibus terminisque dierum, qui civiles nominantur et usquequaque gentium varie observantur; et praeterea quid Q. Mucius scripserit super ea muliere, quae a marito non iure se usurpavisset, quod rationem civilis anni non habuerit.''}}
{{pn|2.1|1}}Quaeri solitum est, qui noctis hora tertia quartave sive qua alia nati sunt, uter dies natalis haberi appellarique debeat, isne, quem nox ea consecuta est, an qui dies noctem consecutus est. {{pn|2.2|2}}M. Varro in libro rerum humanarum, quem de diebus scripsit: “homines”, inquit “qui inde a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis viginti quattuor nati sunt, uno die nati dicuntur.” {{pn|2.3|3}}Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit, is ei dies natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra vero, qui in sex noctis horis posterioribus nascatur, eo die videri natum, qui post eam noctem diluxerit. {{pn|2.4|4}}Athenienses autem aliter observare idem Varro in eodem libro scripsit eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere. {{pn|2.5|5}}Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius diei nomine appellare; {{pn|2.6|6}}multos vero in terra Vmbria unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem; “quod quidem” inquit “nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiarum et qui est post Kalendas dies ante horam eius diei sextam.” {{pn|2.7|7}}Populum autem Romanum ita, uti Varro dixit, dies singulos adnumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. {{pn|2.8|8}}Sacra sunt Romana partim diurna, alia nocturna; sed ea, quae inter noctem fiunt, diebus addicuntur, non noctibus; {{pn|2.9|9}}quae igitur sex posterioribus noctis horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. {{pn|2.10|10}}Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet: nam magistratus, quando uno die eis auspicandum est et id, super quo auspicaverunt, agendum, post mediam noctem auspicantur et post meridialem solem agunt, auspicatique esse et egisse eodem die dicuntur. {{pn|2.11|11}}Praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam sequentem revertuntur, non videntur afuisse unum diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Roma sunt. {{pn|2.12|12}}Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem, quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IV. {{pn|2.13|13}}kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. {{pn|2.14|14}}Ista autem omnia de dierum temporibus et finibus ad observationem disciplinamque iuris antiqui pertinentia cum in libris veterum inveniremus, non dubitabamus, quin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non exposite atque aperte, sed, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita et quasi operta veteris ritus significatione: {{pn|2.15|15}}“torquet” inquit “medios nox umida cursus, et me saevus equis oriens afflavit anhelis.” {{pn|2.16|16}}His enim versibus oblique, sicuti dixi, admonere voluit diem, quem Romani “civilem” appellaverunt, a sexta noctis hora oriri.

===III.===
{{c|''De noscendis explorandisque Plauti comoediis, quoniam promisce verae atque falsae nomine eius inscriptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fabulas scriptitarint.''}}
{{pn|3.1|1}}Verum esse comperior, quod quosdam bene litteratos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose atque contente lectitarunt, non indicibus Aelii nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii super his fabulis, quae dicuntur “ambiguae”, crediturum, sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. {{pn|3.2|2}}Hac enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. {{pn|3.3|3}}Nam praeter illas unam et viginti, quae “Varronianae” vocantur, quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quasdam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas Plauto vindicavit, sicuti istam, quam nuperrime legebamus, cui est nomen Boeotia. {{pn|3.4|4}}Nam cum in illis una et viginti non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubitavit, quin Plauti foret, neque alius quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos solos ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de illius Plauti more dicam, Plautinissimi, propterea et meminimus eos et ascripsimus. {{pn|3.5|5}}Parasitus ibi esuriens haec dicit:
ut illum di perdant, primus qui horas repperit,
quique adeo primus statuit hic solarium!
qui mihi conminuit misero articulatim diem.
Nam me puero venter erat solarium
multo omnium istorum optimum et verissimum:
ubi is te monebat, esses, nisi cum nihil erat.
Nunc etiam quod est, non estur, nisi soli libet;
itaque adeo iam oppletum oppidum est solariis,
maior pars populi aridi reptant fame. {{pn|3.6|6}}Favorinus quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc: scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae, delectatus faceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformitates significantium: “vel unus hercle” inquit “hic versus Plauti esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse”. {{pn|3.7|7}}Nos quoque ipsi nuperrime, cum legeremus Fretum - nomen est id comoediae, quam Plauti esse quidam non putant -, haut quicquam dubitavimus, quin ea Plauti foret, et omnium quidem maxime genuina. {{pn|3.8|8}}Ex qua duo hos versus exscripsimus, ut historiam quaereremus oraculi Arretini: nunc illud est, quod “responsum Arreti” ludis magnis dicitur: peribo, si non fecero, si faxo, vapulabo. {{pn|3.9|9}}M. tamen Varro in libro de comoediis Plautinis primo Accii verba haec ponit: “Nam nec Geminei lenones nec Condalium nec Anus Plauti nec Bis compressa nec Boeotia unquam fuit neque adeo Agroecus neque Commorientes Macci Titi.” {{pn|3.10|10}}In eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. Quoniam fabulae illae” “Plauti” inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. {{pn|3.11|11}}Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter centum atque triginta; {{pn|3.12|12}}sed homo eruditissimus L. Aelius quinque et viginti eius esse solas existimavit. {{pn|3.13|13}}Neque tamen dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non videntur et nomini eius addicuntur, veterum poetarum fuerint et ab eo retractatae, expolitae sint ac propterea resipiant stilum Plautinum. {{pn|3.14|14}}Sed enim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam redisset et ob quaerendum victum ad circumagendas molas, quae “trusatiles” appellantur, operam pistori locasset. {{pn|3.15|15}}Sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a triumviris coniectus esset. Vnde post a tribunis plebis exemptus est, cum in his, quas supra dixi, fabulis delicta sua et petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset.

===IV.===
{{c|''Quod P. Africano et aliis tunc viris nobilibus ante aetatem senectam barbam et genas radere mos patrius fuit.''}}
{{pn|4.1|1}}In libris, quos de vita P. Scipionis Africani compositos legimus, scriptum esse animadvertimus P. Scipioni, Pauli filio, postquam de Poenis triumphaverat censorque fuerat, diem dictum esse ad populum a Claudio Asello tribuno plebis, cui equum in censura ademerat, eumque, cum esset reus, neque barbam desisse radi neque non candida veste uti neque fuisse cultu solito reorum. {{pn|4.2|2}}Sed cum in eo tempore Scipionem minorem quadraginta annorum fuisse constaret, quod de barba rasa ita scriptum esset, mirabamur. {{pn|4.3|3}}Comperimus autem ceteros quoque in isdem temporibus nobiles viros barbam in eiusmodi aetate rasitavisse, idcircoque plerasque imagines veterum, non admodum senum, sed in medio aetatis, ita factas videmus.

===V.===
{{c|''Deliciarum vitium et mollities oculorum et corporis ab Arcesila philosopho cuidam obprobrata acerbe simul et festiviter.''}}
{{pn|5.1|1}}Plutarchus refert Arcesilaum philosophum vehementi verbo usum esse de quodam nimis delicato divite, qui incorruptus tamen et a stupro integer dicebatur. {{pn|5.2|2}}Nam cum vocem eius infractam capillumque arte compositum et oculos ludibundos atque inlecebrae voluptatisque plenos videret : “nihil interest,” inquit “quibus membris cinaedi sitis, posterioribus an prioribus”.

===VI.===
{{c|''De vi atque natura palmae arboris, quod lignum ex ea ponderibus positis renitatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Per hercle rem mirandam Aristoteles in septimo problematorum et Plutarchus in octavo symposiacorum dicit. {{pn|6.2|2}}“Si super palmae” inquiunt “arboris lignum magna pondera inponas ac tam graviter urgeas oneresque, ut magnitudo oneris sustineri non queat, non deorsum palma cedit nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum nititur recurvaturque”; {{pn|6.3|3}}“propterea” inquit Plutarchus “in certaminibus palmam signum esse placuit victoriae, quoniam ingenium ligni eiusmodi est, ut urgentibus opprimentibusque non cedat.”

===VII.===
{{c|''Historia ex annalibus sumpta de Q. Caedicio tribuno militum; verbaque ex originibus M. Catonis apposita, quibus Caedici virtutem cum Spartano Leonida aequiperat.''}}
{{pn|7.1|1}}Pulcrum, dii boni, facinus Graecarumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris originum de Q. Caedicio tribuno militum scriptum reliquit. {{pn|7.2|2}}Id profecto est ad hanc ferme sententiam: {{pn|7.3|3}}Imperator Poenus in terra Sicilia bello Carthaginiensi primo obviam Romano exercitu progreditur, colles locosque idoneos prior occupat. {{pn|7.4|4}}Milites Romani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei obnoxium. {{pn|7.5|5}}Tribunus ad consulem venit, ostendit exitium de loci importunitate et hostium circumstantia maturum. {{pn|7.6|6}}“Censeo,” inquit “si rem servare vis, faciundum, ut quadringentos aliquos milites ad verrucam illam” - sic enim Cato locum editum asperumque appellat - “ire iubeas, eamque uti occupent, imperes horterisque; hostes profecto ubi id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad occursandum pugnandumque in eos praevertentur unoque illo negotio sese alligabunt, atque illi omnes quadringenti procul dubio obtruncabuntur. {{pn|7.7|7}}Tunc interea occupatis in ea caede hostibus tempus exercitus ex hoc loco educendi habebis. {{pn|7.8|8}}Alia nisi haec salutis via nulla est.” Consul tribuno respondit consilium quidem istud aeque providens sibi viderier; “sed istos” inquit “milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit, qui ducat?” {{pn|7.9|9}}“Si alium” inquit tribunus “neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare; ego hanc tibi et reipublicae animam do.” {{pn|7.10|10}}Consul tribuno gratias laudesque agit. {{pn|7.11|11}}Tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. {{pn|7.12|12}}Hostes eorum audaciam demirantur; quorsum ire pergant, in exspectando sunt. {{pn|7.13|13}}Sed ubi apparuit ad eam verrucam occupandam iter intendere, mittit adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenuissimos. {{pn|7.14|14}}Romani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps. {{pn|7.15|15}}Tandem superat multitudo. {{pn|7.16|16}}Quadringenti omnes cum uno perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. {{pn|7.17|17}}Consul interim, dum ibi pugnatur, se in locos tutos atque editos subducit. {{pn|7.18|18}}Sed quod illi tribuno, duci militum quadringentorum, divinitus in eo proelio usu venit, non iam nostris, sed ipsius Catonis verbis subiecimus: {{pn|7.19|19}}“Dii inmortales tribuno militum fortunam ex virtute eius dedere. Nam ita evenit: cum saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, eumque inter mortuos defetigatum volneribus atque, quod sanguen eius defluxerat, cognovere. Eum sustulere, isque convaluit, saepeque postilla operam reipublicae fortem atque strenuam perhibuit illoque facto, quod illos milites subduxit, exercitum ceterum servavit. Sed idem benefactum quo in loco ponas, nimium interest. Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius virtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decoravere monumentis: signis, statuis, elogiis, historiis aliisque rebus gratissimum id eius factum habuere; at tribuno militum parva laus pro factis relicta, qui idem fecerat atque rem servaverat.” {{pn|7.20|20}}Hanc Q. Caedici tribuni virtutem M. Cato tali suo testimonio decoravit. {{pn|7.21|21}}Claudius autem Quadrigarius annali tertio non Caedicio nomen fuisse ait, sed Laberio.

===VIII.===
{{c|''Litterae eximiae consulum C. Fabricii et Q. Aemilii ad regem Pyrrum a Q. Claudio scriptore historiarum in memoriam datae.''}}
{{pn|8.1|1}}Cum Pyrrus rex in terra Italia esset et unam atque alteram pugnas prospere pugnasset satisque agerent Romani et pleraque Italia ad regem descivisset, tum Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret, promisit regem venenis necare idque facile esse factu dixit, quoniam filii sui pocula in convivio regi ministrarent. {{pn|8.2|2}}Eam rem Fabricius ad senatum scripsit. {{pn|8.3|3}}Senatus ad regem legatos misit mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex circumspectius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. {{pn|8.4|4}}Hoc ita, uti diximus, in Valeri Antiatis historia scriptum est. {{pn|8.5|5}}Quadrigarius autem in libro tertio non Timocharem, sed Niciam adisse ad consulem scripsit neque legatos a senatu missos, sed a consulibus, et Pyrrum populo Romano laudes atque gratias scripsisse captivosque omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. {{pn|8.6|6}}Consules tum fuerunt C. Fabricius et Q. Aemilius. Litteras, quas ad regem Pyrrum super ea causa miserunt, {{pn|8.7|7}}Claudius Quadrigarius scripsit fuisse hoc exemplo: {{pn|8.8|8}}“Consules Romani salutem dicunt Pyrro regi. Nos pro tuis iniuriis continuis animo tenus commoti inimiciter tecum bellare studemus. Sed communis exempli et fidei ergo visum, ut te salvum velimus, ut esset, quem armis vincere possimus. Ad nos venit Nicias familiaris tuus, qui sibi praemium a nobis peteret, si te clam interfecisset. Id nos negavimus velle, neve ob eam rem quicquam commodi exspectaret, et simul visum est, ut te certiorem faceremus, ne quid eiusmodi, si accidisset, nostro consilio civitates putarent factum, et quod nobis non placet pretio aut praemio aut dolis pugnare. Tu, nisi caves, iacebis.”

===IX.===
{{c|''Quis et cuiusmodi fuerit qui in proverbio fertur equus Seianus; et qualis color equorum sit qui “spadices” vocantur; deque istius vocabuli ratione.''}}
{{pn|9.1|1}}Gavius Bassus in commentariis suis, item Iulius Modestus in secundo quaestionum confusarum historiam de equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: {{pn|9.2|2}}Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama constans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede occiso e Thracia Argos perduxisset. {{pn|9.3|3}}Eum equum fuisse dicunt magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, flora et comanti iuba, omnibusque aliis equorum laudibus quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse fato sive fortuna ferunt, ut, quisquis haberet eum possideretque, ut is cum omni domo familia fortunisque omnibus suis ad internecionem deperiret. {{pn|9.4|4}}Itaque primum illum Gnaeum Seium, dominum eius, a M. Antonio, qui postea triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis damnatum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore Cornelium Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centum milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, abduxisse. {{pn|9.5|5}}Eum Cassium postea satis notum est victis partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; deinde post Antonium post interitum Cassii parta victoria equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus esset, ipsum quoque postea victum atque desertum detestabili exitio interisse. {{pn|9.6|6}}Hinc proverbium de hominibus calamitosis ortum dicique solitum: “ille homo habet equum Seianum”. {{pn|9.7|7}}Eadem sententia est illius quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus: “aurum Tolosanum”. Nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia Quintus Caepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu perit. {{pn|9.8|8}}Hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exuberantissimo. {{pn|9.9|9}}Quem colorem nos, sicuti dixi, “poeniceum” dicimus, Graeci partim phoinika, alii spadika appellant, quoniam palmae termes ex arbore cum fructu avulsus “spadix” dicitur.

===X.===
{{c|''Quod est quaedam septenarii numeri vis et facultas in multis naturae rebus animadversa, de qua M. Varro in hebdomadibus disserit copiose.''}}
{{pn|1.1|1}}M. Varro in primo librorum, qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus, septenarii numeri, quem Graece hebdomada appellant, virtutes potestatesque multas variasque dicit. {{pn|1.2|2}}“Is namque numerus” inquit “septentriones maiores minoresque in caelo facit, item vergilias, quas pleiadas Graeci vocant, facit etiam stellas, quas alii “erraticas”, P. Nigidius “errones” appellat.” {{pn|1.3|3}}Circulos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem esse; ex quis duos minimos, qui axem extimum tangunt, polous appellari dicit; sed eos in sphaera, quae krikote vocatur, propter brevitatem non inesse. {{pn|1.4|4}}Ac neque ipse zodiacus septenario numero caret; nam in septimo signo fit solstitium a bruma, in septimo bruma a solstitio, in septimo aequinoctium ab aequinoctio. {{pn|1.5|5}}Dies deinde illos, quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur, eos quoque septem esse dicit. {{pn|1.6|6}}Praeterea scribit lunae curriculum confici integris quater septenis diebus; “nam die duodetricesimo luna”, inquit “ex quo vestigio profecta est, eodem redit”, auctoremque opinionis huius Aristidem esse Samium; in qua re non id solum animadverti debere dicit, quod quater septenis, id est octo et viginti, diebus conficeret luna iter suum, sed quod is numerus septenarius, si ab uno profectus, dum ad semetipsum progreditur, omnes, per quos progressus est, numeros comprehendat ipsumque se addat, facit numerum octo et viginti, quot dies sunt curriculi lunaris. {{pn|1.7|7}}Ad homines quoque nascendos vim numeri istius porrigi pertinereque ait: “Nam cum in uterum” inquit “mulieris genitale semen datum est, primis septem diebus conglobatur coagulaturque fitque ad capiendam figuram idoneum. Post deinde quarta hebdomade, quod eius virile secus futurum est, caput et spina, quae est in dorso, informatur. Septima autem fere hebdomade, id est nono et quadragesimo die, totus” inquit “homo in utero absolvitur.” {{pn|1.8|8}}Illam quoque vim numeri huius observatam refert, quod ante mensem septimum neque mas neque femina salubriter ac secundum naturam nasci potest et quod hi, qui iustissime in utero sunt, post ducentos septuaginta tres dies, postquam sunt concepti, quadragesima denique hebdomade inita nascuntur. {{pn|1.9|9}}Pericula quoque vitae fortunarumque hominum, quae “climacteras” Chaldaei appellant, gravissimos quosque fieri affirmat septenarios. {{pn|1.10|10}}Praeter hoc modum esse dicit summum adolescendi humani corporis septem pedes. {{pn|1.11|11}}Quod esse magis verum arbitramur, quam quod Herodotus, homo fabulator, in primo historiarum inventum esse sub terra scripsit Oresti corpus cubita longitudinis habens septem, quae faciunt pedes duodecim et quadrantem, nisi si, ut Homerus opinatus est, vastiora prolixioraque fuerunt corpora hominum antiquiorum et nunc quasi iam mundo senescente rerum atque hominum decrementa sunt. {{pn|1.12|12}}Dentes quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utraque parte gigni ait et cadere annis septimis et genuinos adnasci annis fere bis septenis. {{pn|1.13|13}}Venas etiam in hominibus vel potius arterias medicos musicos dicere ait numero moveri septenario, quod ipsi appellant ten dia tessaron symphonian, quae fit in collatione quaternarii numeri. {{pn|1.14|14}}Discrimina etiam periculorum in morbis maiore vi fieri putat in diebus, qui conficiuntur ex numero septenario, eosque dies omnium maxime, ita ut medici appellant, krisimous videri: primam hebdomadam et secundam et tertiam. {{pn|1.15|15}}Neque non id etiam sumit ad vim facultatesque eius numeri augendas, quod, quibus inedia mori consilium est, septimo demum die mortem oppetunt. {{pn|1.16|16}}Haec Varro de numero septenario scripsit admodum conquisite. Sed alia quoque ibidem congerit frigidiuscula: veluti septem opera esse in orbe terrae miranda et sapientes item veteres septem fuisse et curricula ludorum circensium sollemnia septem esse et ad oppugnandas Thebas duces septem delectos. {{pn|1.17|17}}Tum ibi addit se quoque iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquammultos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis non comparuisse.

===XI.===
{{c|''Quibus et quam frivolis argumentis Accius in didascalicis utatur, quibus docere nititur Hesiodum esse quam Homerum natu antiquiorem.''}}
{{pn|1.1|1}}Super aetate Homeri atque Hesiodi non consentitur. {{pn|1.2|2}}Alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuisse scripserunt, in quis Philochorus et Xenophanes, alii minorem, in quis L. Accius poeta et Ephorus historiae scriptor. {{pn|1.3|3}}M. autem Varro in primo de imaginibus, uter prior sit natus, parum constare dicit, sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem vixerint, idque ex epigrammate ostendi, quod in tripode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo positus traditur. {{pn|1.4|4}}Accius autem in primo didascalico levibus admodum argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu priorem: {{pn|1.5|5}}“quod Homerus,” inquit “cum in principio carminis Achillem esse filium Pelei diceret, quis esset Peleus, non addidit; quam rem procul” inquit “dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam dictum videret. De Cyclope itidem,” inquit “vel maxime quod unoculus fuit, rem tam insignem non praeterisset, nisi aeque prioris Hesiodi carminibus involgatum esset.” {{pn|1.6|6}}De patria quoque Homeri multo maxime dissensum est. Alii Colophonium, alii Smyrnaeum, sunt qui Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fuisse dicant, Aristoteles tradidit ex insula Io. M. Varro in libro de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc apposuit: {{pn|1.7|7}}capella Homeri candida haec tumulum indicat,
quod hac letae mortuo faciunt sacra.

===XII.===
{{c|''Largum atque avidum bibendi a P. Nigidio, doctissimo viro, nova et prope absurda vocabuli figura “bibosum” dictum.''}}
{{pn|1.1|1}}Bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis “bibacem” et “bibosum” dicit. {{pn|1.2|2}}“Bibacem” ego ut “edacem” a plerisque aliis dictum lego; “bibosum” dictum nondum etiam usquam repperi nisi apud Laberium, neque aliud est, quod simili inclinatu dicatur. {{pn|1.3|3}}Non enim simile est ut “vinosus” aut “vitiosus” ceteraque, quae hoc modo dicuntur, quoniam a vocabulis, non a verbo, inclinata sunt. {{pn|1.4|4}}Laberius in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur: non mammosa, non annosa, non bibosa, mon procax.

===XIII.===
{{c|''Quod Demosthenes etiamtum adulescens, cum Platonis philosophi discipulus foret, audito forte Callistrato rhetore in contione populi destitit a Platone et sectatus Callistratum est.''}}
{{pn|1.1|1}}Hermippus hoc scriptum reliquit Demosthenen admodum adulescentem ventitare in Academiam Platonemque audire solitum. {{pn|1.2|2}}“Atque is” inquit “Demosthenes domo egressus, ut ei mos erat, cum ad Platonem pergeret complurisque populos concurrentes videret, percontatur eius rei causam cognoscitque currere eos auditum Callistratum. {{pn|1.3|3}}Is Callistratus Athenis orator in republica fuit, quos illi demagogous appellant. {{pn|1.4|4}}Visum est paulum devertere experirique, an digna auditio tanto properantium studio foret. {{pn|1.5|5}}Venit” inquit “atque audit Callistratum nobilem illam ten peri Oropou diken dicentem atque ita motus et demultus et captus est, ut Callistratum iam inde sectari coeperit, Academiam cum Platone reliquerit.”

===XIV.===
{{c|''“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” aliaque huiuscemodi qui dicat, vitiose dicere; eiusque vitii causas reddere M. Varronem; nec quemquam veterem hisce verbis esse.''}}
{{pn|1.1|1}}“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” vel quid aliud huiuscemodi male ac vitiose dici existumat Varro. {{pn|1.2|2}}“Oportet enim” inquit “dicere “dimidiatum librum”, non “dimidium”, et “dimidiatam fabulam”, non “dimidiam”. Contra autem si ex sextario hemina fusa est, non “dimidiatum sextarium fusum” dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei debebatur, quingentos recepit, non “dimidiatum” recepisse dicemus, sed “dimidium”. {{pn|1.3|3}}At si scyphus” inquit “argenteus mihi cum alio communis in duas partis disiectus sit, “dimidiatum” eum esse dicere scyphum debeo, non “dimidium”, argentum autem, quod in eo scypho inest, {{pn|1.4|4}}“dimidium” meum esse, non “dimidiatum”,” disseritque ac dividit subtilissime, quid “dimidium” “dimidiato” intersit, et Q. Ennium scienter hoc in annalibus dixisse ait: {{pn|1.5|5}}sicut si quis ferat vas vini dimidiatum, sicuti pars, quae deest ei vaso, non “dimidiata” dicenda est, sed “dimidia”. {{pn|1.6|6}}Omnis autem disputationis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure explicat, summa haec est: “dimidiatum” est quasi “dismediatum” et in partis duas pares divisum, {{pn|1.7|7}}“dimidiatum” ergo nisi ipsum, quod divisum est, dici haut convenit; {{pn|1.8|8}}“dimidium” vero est, non quod ipsum dimidiatum est, sed quae ex dimidiato pars altera est. {{pn|1.9|9}}Cum igitur partem dimidiam libri legisse volumus dicere aut partem dimidiam fabulae audisse, si “dimidiam fabulam” aut “dimidium librum” dicimus, peccamus; totum enim ipsum, quod dimidiatum atque divisum est, “dimidium” dicis. {{pn|1.10|10}}Itaque Lucilius eadem secutus:
“uno oculo” inquit “pedibusque duobus dimidiatus ut porcus”,
et alio loco:
quidni? et scruta quidem ut vendat, scrutarius laudat,
praefractam strigilem, soleam inprobus dimidiatam. {{pn|1.11|11}}Iam in vicesimo manifestius “dimidiam horam” dicere studiose fugit, sed pro “dimidia” “dimidium” ponit in hisce versibus:
tempestate sua atque eodem uno tempore et horae
dimidio et tribus confectis dumtaxat eandem
ad quartam. {{pn|1.12|12}}Nam cum obvium proximumque esset dicere: “dimidia et tribus confectis”, vigilate atque attente verbum non probum vitavit. {{pn|1.13|13}}Per quod satis apparet ne “horam” quidem “dimidiam” recte dici, sed vel “dimidiatam horam” vel “dimidiam partem horae”. {{pn|1.14|14}}Propterea Plautus quoque in Bacchidibus “dimidium auri” dicit, non “dimidiatum aurum”; {{pn|1.15|15}}item in Aulularia “dimidium obsoni”, non “dimidiatum obsonium”, in hoc versu:
ei adeo obsoni hic iussit dimidium dari; {{pn|1.16|16}}in Menaechmis autem “dimidiatum diem” non “dimidium”, in hoc versu: dies quidem iam ad umbilicum dimidiatus mortuust. {{pn|1.17|17}}M. etiam Cato in libro, quem de agricultura conscripsit: “Semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri solet. Eo cribro terram incernito dimidiatum digitum. Iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato.” {{pn|1.18|18}}“Dimidiatum” inquit “digitum”, non “dimidium”. Nam “digiti” quidem “dimidium”, digitum autem ipsum “dimidiatum” dici oportet. {{pn|1.19|19}}Item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit: “Homines defoderunt in terram dimidiatos ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt.” {{pn|1.20|20}}Neque quisquam omnium, qui probe locuti sunt, his verbis sequius quam dixi usus est.

===XV.===
{{c|''Exstare in litteris perque hominum memorias traditum, quod repente multis mortem attulit gaudium ingens insperatum interclusa anima et vim magni novique motus non sustinente.''}}
{{pn|1.1|1}}Cognito repente insperato gaudio exspirasse animam refert Aristoteles philosophus Polycritam, nobilem feminam Naxo insula. {{pn|1.2|2}}Philippides quoque, comoediarum poeta haut ignobilis, aetate iam edita, cum in certamine poetarum praeter spem vicisset et laetissime gauderet, inter illud gaudium repente mortuus est. {{pn|1.3|3}}De Rhodio etiam Diagora celebrata historia est. Is Diagoras tris filios adulescentis habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem. Eos omnis vidit vincere coronarique Olympiae eodem die et, cum ibi cum tres adulescentes amplexi coronis suis in caput patris positis saviarentur, cum populus gratulabundus flores undique in eum iaceret, ibidem in stadio inspectante populo in osculis atque in manibus filiorum animam efflavit. {{pn|1.4|4}}Praeterea in nostris annalibus scriptum legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani caesus est, anum matrem nuntio de morte filii adlato luctu atque maerore affectam esse; sed is nuntius non verus fuit, atque is adulescens non diu post ex ea pugna in urbem redit: anus repente filio viso copia atque turba et quasi ruina incidentis inopinati gaudii oppressa exanimataque est.

===XVI.===
{{c|''Temporis varietas in puerperis mulierum quaenam sit a medicis et a philosophis tradita; atque inibi poetarum quoque veterum super eadem re opiniones multaque alia auditu atque memoratu digna; verbaque ipsa Hippocratis medici ex libro illius sumpta, qui inscriptus est peri trophes.''}}
{{pn|1.1|1}}Et medici et philosophi inlustres de tempore humani partus quaesiverunt. Multa opinio est eaque iam pro vero recepta, postquam mulieris uterum semen conceperit, gigni hominem septimo rarenter, numquam octavo, saepe nono, saepius numero decimo mense, eumque esse hominem gignendi summum finem: decem menses non inceptos, sed exactos. {{pn|1.2|2}}Idque Plautum, veterem poetam, dicere videmus in comoedia Cistellaria his verbis:
tum illa, quam compresserat,
decumo post mense exacto hic peperit filiam. {{pn|1.3|3}}Hoc idem tradit etiam Menander, poeta vetustior, humanarum opinionum vel peritissimus; versus eius super ea re de fabula Plocio posui:
gyne kyei deka menas ...? {{pn|1.4|4}}sed noster Caecilius, cum faceret eodem nomine et eiusdem argumenti comoediam ac pleraque a Menandro sumeret, in mensibus tamen genitalibus nominandis non praetermisit octavum, quem praeterierat Menander. Caecilii versus hisce sunt:
soletne mulier decimo mense parere? - pol nono quoque,
etiam septimo atque octavo. {{pn|1.5|5}}Eam rem Caecilium non inconsiderate dixisse neque temere a Menandro atque a multorum opinionibus descivisse M. Varro uti credamus facit. {{pn|1.6|6}}Nam mense nonnumquam octavo editum esse partum in libro quarto decimo rerum divinarum scriptum reliquit; quo in libro etiam undecimo mense aliquando nasci posse hominem dicit, eiusque sententiae tam de octavo quam de undecimo mense Aristotelem auctorem laudat. {{pn|1.7|7}}Sed huius de mense octavo dissensionis causa cognosci potest in libro Hippocratis, qui inscriptus est peri trophes, ex quo libro verba haec sunt:
Estin de kai ouk estin ta oktamena. {{pn|1.8|8}}Id tamen obscure atque praecise tamquam adverse dictum Sabinus medicus, qui Hippocratem commodissime commentatus est, verbis his enarravit: Estin men phainomena hos zoa meta ten ekptosin; ouk estin de, thneskonta meta tauta; kai estin oun kai ouk estin phantasiai men parautika onta, dynamei de ouketi. {{pn|1.9|9}}Antiquos autem Romanos Varro dicit non recepisse huiuscemodi quasi monstruosas raritates, sed nono mense aut decimo neque praeter hos aliis partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono atque decimo mense. {{pn|1.10|10}}“Nam “Parca”” inquit “inmutata una littera a partu nominata, item “Nona” et “Decima” a partus tempestivi tempore.” {{pn|1.11|11}}Caesellius autem Vindex in lectionibus suis antiquis: “tria” inquit “nomina Parcarum sunt: “Nona”, “Decuma” “Morta”, et versum hunc Livii, antiquissimi poetae, ponit ex Odysseiai: quando dies adveniet, quem profata Morta est.
Sed homo minime malus Caesellius “Mortam” quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram deberet. {{pn|1.12|12}}Praeterea ego de partu humano, praeterquam quae scripta in libris legi, hoc quoque usu venisse Romae comperi: feminam bonis atque honestis moribus, non ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisset, quoniam decemviri in decem mensibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent; sed divum Hadrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mense partum edi posse; idque ipsum eius rei decretum nos legimus. In eo decreto Hadrianus id statuere se dicit requisitis veterum philosophorum et medicorum sententiis. {{pn|1.13|13}}Hodie quoque in satura forte M. Varronis legimus, quae inscribitur Testamentum, verba haec: “Si quis mihi filius unus pluresve in decem mensibus gignantur, ii, si erunt onoi lyras, exheredes sunto; quod si quis undecimo mense kata Aristotelen natus est, Attio idem, quod Tettio, ius esto apud me.” {{pn|1.14|14}}Per hoc vetus proverbium Varro significat, sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: “idem Atti, quod Tetti”, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. {{pn|1.15|15}}Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet, cur Homerus scripserit Neptunum dixisse puellae a se recens compressae:
chaire gyne philoteti; periplomenou d'eniautou
texeis aglaa tekn',epei ouk apopholioi eunai
athanaton. {{pn|1.16|16}}Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. {{pn|1.17|17}}Sed Favorinus mihi ait periplomenou eniautou non “confecto” esse “anno”, sed “adfecto”. {{pn|1.18|18}}In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. {{pn|1.19|19}}“Adfecta” enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur, quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit de provinciis consularibus. {{pn|1.20|20}}Hippocrates autem in eo libro, de quo supra scripsi, cum et numerum dierum, quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis usus est: Ginetai de en toutois kai pleio kai elasso kai holon kai kata meros; ou pollon de kai pleio kai elasso elasso. Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. {{pn|1.21|21}}Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibusdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. {{pn|1.22|22}}Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum, quod in Plinii Secundi libro septimo naturalis historiae legimus. {{pn|1.23|23}}Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: “Masurius auctor est L. Papirium praetorem secundo herede lege agente bonorum possessionem contra eum dedisse, cum mater partum se tredecim mensibus tulisse diceret, quoniam nullum certum tempus pariendi statutum ei videretur.” {{pn|1.24|24}}In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: “Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse a coitu abortivum.”

===XVII.===
{{c|''Id quoque esse a gravissimis viris memoriae mandatum, quod tris libros Plato Philolai Pythagorici et Aristoteles pauculos Speusippi philosophi mercati sunt pretiis fidem non capientibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Memoriae mandatum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. {{pn|1.2|2}}Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. {{pn|1.3|3}}Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; ea summa fit nummi nostri sestertia duo et septuaginta milia. {{pn|1.4|4}}Timon amarulentus librum maledicentissimum conscripsit, qui sillos inscribitur. {{pn|1.5|5}}In eo libro Platonem philosophum contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ea re Timonos hi sunt:
kai sy, Platon, kai gar se matheteies pothos eschen,
pollon d'argyrion oligen ellaxao biblon,
enthen aparchomenos timaiographein edidachthes.

===XVIII.===
{{c|''Quid sint “pedari senatores” et quam ob causam ita appellati; Quamque habeant verba haec ex edicto tralaticio consulum: “senatores quibusque sententiam dicere licet”.''}}
{{pn|1.1|1}}Non pauci sunt, qui opinantur, “pedarios senatores” appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. {{pn|1.2|2}}Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? {{pn|1.3|3}}Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in commentariis suis scriptam reliquit. {{pn|1.4|4}}Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset, super quam considerent, quae ob eam causam “curulis” appellaretur: sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea senatores nondum maioribus honoribus “pedarios” nominatos. {{pn|1.5|5}}M. autem Varro in satira Menippea, quae Hippokyon inscripta est, equites quosdam dicit “pedarios” appellatos videturque eos significare, qui nondum a censoribus in senatum lecti senatores quidem non erant, sed, quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. {{pn|1.6|6}}Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias, sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. {{pn|1.7|7}}Hoc significabat edictum, quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. {{pn|1.8|8}}Verba edicti haec sunt: “Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet.” {{pn|1.9|9}}Versum quoque Laberii, in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo, qui Stricturae inscriptus est: caput sine lingua pedarii sententia est. {{pn|1.10|10}}Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro “pedariis” “pedaneos” appellant.

===XIX.===
{{c|''Qua ratione Gavius Bassus scripserit “parcum” hominem appellatum et quam esse eius vocabuli causam putarit; et contra, quem in modum quibusque verbis Favorinus hanc traditionem eius eluserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud cenam Favorini philosophi cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die, quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber de origine verborum et vocabulorum. {{pn|1.2|2}}In quo ita scriptum fuit: ““Parcus” composito vocabulo est dictus quasi “par arcae”, quando, sicut in arca omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita ac recondita habet sicuti arca. Quam ob causam “parcus” quasi “pararcus” est nominatus.” {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus, ubi haec audivit: “superstitiose” inquit “et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus, quam enarravit. {{pn|1.4|4}}Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur, ut accipiamus “parcum” ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque inpendi arceat et prohibeat quasi “pecuniarcus?” {{pn|1.5|5}}Quin potius,” inquit “quod simplicius veriusque est, id dicimus? “Parcus” enim neque ab arca neque ab arcendo, sed ab eo, quod est “parum” et “parvum”, denominatus est.”
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>fyr6udrjyloldsjsybnm7e1axsnab1k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269569</id>
      <parentid>269568</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:17:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* X. */</comment>
      <origin>269569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46747" sha1="kams8k4947elrc0mvy5ii3njlxznr4f" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=
|SubTitulus=
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quaesitum atque tractatum, quam ob causam Sallustius avaritiam dixerit non animum modo virilem, sed corpus quoque ipsum effeminare.''}}
{{pn|1.1|1}}Hieme iam decedente apud balneas Titias in area subcalido sole cum Favorino philosopho ambulabamus, atque ibi inter ambulandum legebatur Catilina Sallustii, quem in manu amici conspectum legi iusserat. {{pn|1.2|2}}Cumque haec verba ex eo libro lecta essent: “Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit; ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur”, tum Favorinus me aspiciens “quo” inquit “pacto corpus hominis avaritia effeminat? {{pn|1.3|3}}quid enim istuc sit, quod animum virilem ab ea effeminari dixit, videor ferme assequi; set quonam modo corpus quoque hominis effeminet, nondum reperio.” {{pn|1.4|4}}“Et ego” inquam “longe iamdiu in eo ipse quaerendo fui ac, nisi tu occupasses, ultro te hoc rogassem.” {{pn|1.5|5}}Vix ego haec dixeram cunctabundus, atque inibi quispiam de sectatoribus Favorini, qui videbatur esse in litteris veterator, “Valerium” inquit “Probum audivi hoc dicere: usum esse Sallustium circumlocutione quadam poetica et, cum dicere vellet hominem avaritia corrumpi, corpus et animum dixisse, quae duae res hominem demonstrarent; namque homo ex animo et corpore est.” {{pn|1.6|6}}“Numquam,” inquit Favorinus “quod equidem scio, tam inportuna tamque audaci argutia fuit noster Probus, ut Sallustium, vel subtilissimum brevitatis artificem, periphrasis poetarum facere diceret.” {{pn|1.7|7}}Erat tum nobiscum in eodem ambulacro homo quispiam sane doctus. {{pn|1.8|8}}Is quoque a Favorino rogatus, ecquid haberet super ea re dicere, huiuscemodi verbis usus est: {{pn|1.9|9}}“Quorum” inquit “avaritia mentem tenuit et corrupit quique sese quaerundae undique pecuniae dediderunt, eos plerosque tali genere vitae occupatos videmus, ut sicuti alia in his omnia prae pecunia, ita labor quoque virilis exercendique corporis studium relictui sit. {{pn|1.10|10}}Negotiis enim se plerumque umbraticis et sellulariis quaestibus intentos habent, in quibus omnis eorum vigor animi corporisque elanguescit et, quod Sallustius ait, “effeminatur”.” {{pn|1.11|11}}Tum Favorinus legi denuo verba eadem Sallustii iubet atque, ubi lecta sunt, “quid igitur” inquit “dicimus, quod multos videre est pecuniae cupidos et eosdem tamen corpore esse vegeto ac valenti?” {{pn|1.12|12}}Tum ille ita respondit non hercle inscite. “Quisquis” inquit “est pecuniae cupiens et corpore tamen est bene habito ac strenuo, aliarum quoque rerum vel studio vel exercitio eum teneri necessum est atque in sese colendo non aeque esse parcum. {{pn|1.13|13}}Nam si avaritia sola summa omnes hominis partes affectionesque occupet et si ad incuriam usque corporis grassetur, ut per illam unam neque virtutis neque virium neque corporis neque animi cura adsit, tum denique id vere dici potest effeminando esse et animo et corpori, qui neque sese neque aliud curent, nisi pecuniam.” {{pn|1.14|14}}Tum Favorinus: “aut hoc,” inquit “quod dixisti, probabile est, aut Sallustius odio avaritiae plus, quam oportuit, eam criminatus est.”

===II.===
{{c|''Quemnam esse natalem diem M. Varro dicat, qui ante noctis horam sextam postve eam nati sunt; atque de temporibus terminisque dierum, qui civiles nominantur et usquequaque gentium varie observantur; et praeterea quid Q. Mucius scripserit super ea muliere, quae a marito non iure se usurpavisset, quod rationem civilis anni non habuerit.''}}
{{pn|2.1|1}}Quaeri solitum est, qui noctis hora tertia quartave sive qua alia nati sunt, uter dies natalis haberi appellarique debeat, isne, quem nox ea consecuta est, an qui dies noctem consecutus est. {{pn|2.2|2}}M. Varro in libro rerum humanarum, quem de diebus scripsit: “homines”, inquit “qui inde a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis viginti quattuor nati sunt, uno die nati dicuntur.” {{pn|2.3|3}}Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit, is ei dies natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra vero, qui in sex noctis horis posterioribus nascatur, eo die videri natum, qui post eam noctem diluxerit. {{pn|2.4|4}}Athenienses autem aliter observare idem Varro in eodem libro scripsit eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere. {{pn|2.5|5}}Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius diei nomine appellare; {{pn|2.6|6}}multos vero in terra Vmbria unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem; “quod quidem” inquit “nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiarum et qui est post Kalendas dies ante horam eius diei sextam.” {{pn|2.7|7}}Populum autem Romanum ita, uti Varro dixit, dies singulos adnumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. {{pn|2.8|8}}Sacra sunt Romana partim diurna, alia nocturna; sed ea, quae inter noctem fiunt, diebus addicuntur, non noctibus; {{pn|2.9|9}}quae igitur sex posterioribus noctis horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. {{pn|2.10|10}}Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet: nam magistratus, quando uno die eis auspicandum est et id, super quo auspicaverunt, agendum, post mediam noctem auspicantur et post meridialem solem agunt, auspicatique esse et egisse eodem die dicuntur. {{pn|2.11|11}}Praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam sequentem revertuntur, non videntur afuisse unum diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Roma sunt. {{pn|2.12|12}}Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem, quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IV. {{pn|2.13|13}}kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. {{pn|2.14|14}}Ista autem omnia de dierum temporibus et finibus ad observationem disciplinamque iuris antiqui pertinentia cum in libris veterum inveniremus, non dubitabamus, quin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non exposite atque aperte, sed, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita et quasi operta veteris ritus significatione: {{pn|2.15|15}}“torquet” inquit “medios nox umida cursus, et me saevus equis oriens afflavit anhelis.” {{pn|2.16|16}}His enim versibus oblique, sicuti dixi, admonere voluit diem, quem Romani “civilem” appellaverunt, a sexta noctis hora oriri.

===III.===
{{c|''De noscendis explorandisque Plauti comoediis, quoniam promisce verae atque falsae nomine eius inscriptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fabulas scriptitarint.''}}
{{pn|3.1|1}}Verum esse comperior, quod quosdam bene litteratos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose atque contente lectitarunt, non indicibus Aelii nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii super his fabulis, quae dicuntur “ambiguae”, crediturum, sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. {{pn|3.2|2}}Hac enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. {{pn|3.3|3}}Nam praeter illas unam et viginti, quae “Varronianae” vocantur, quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quasdam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas Plauto vindicavit, sicuti istam, quam nuperrime legebamus, cui est nomen Boeotia. {{pn|3.4|4}}Nam cum in illis una et viginti non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubitavit, quin Plauti foret, neque alius quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos solos ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de illius Plauti more dicam, Plautinissimi, propterea et meminimus eos et ascripsimus. {{pn|3.5|5}}Parasitus ibi esuriens haec dicit:
ut illum di perdant, primus qui horas repperit,
quique adeo primus statuit hic solarium!
qui mihi conminuit misero articulatim diem.
Nam me puero venter erat solarium
multo omnium istorum optimum et verissimum:
ubi is te monebat, esses, nisi cum nihil erat.
Nunc etiam quod est, non estur, nisi soli libet;
itaque adeo iam oppletum oppidum est solariis,
maior pars populi aridi reptant fame. {{pn|3.6|6}}Favorinus quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc: scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae, delectatus faceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformitates significantium: “vel unus hercle” inquit “hic versus Plauti esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse”. {{pn|3.7|7}}Nos quoque ipsi nuperrime, cum legeremus Fretum - nomen est id comoediae, quam Plauti esse quidam non putant -, haut quicquam dubitavimus, quin ea Plauti foret, et omnium quidem maxime genuina. {{pn|3.8|8}}Ex qua duo hos versus exscripsimus, ut historiam quaereremus oraculi Arretini: nunc illud est, quod “responsum Arreti” ludis magnis dicitur: peribo, si non fecero, si faxo, vapulabo. {{pn|3.9|9}}M. tamen Varro in libro de comoediis Plautinis primo Accii verba haec ponit: “Nam nec Geminei lenones nec Condalium nec Anus Plauti nec Bis compressa nec Boeotia unquam fuit neque adeo Agroecus neque Commorientes Macci Titi.” {{pn|3.10|10}}In eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. Quoniam fabulae illae” “Plauti” inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. {{pn|3.11|11}}Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter centum atque triginta; {{pn|3.12|12}}sed homo eruditissimus L. Aelius quinque et viginti eius esse solas existimavit. {{pn|3.13|13}}Neque tamen dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non videntur et nomini eius addicuntur, veterum poetarum fuerint et ab eo retractatae, expolitae sint ac propterea resipiant stilum Plautinum. {{pn|3.14|14}}Sed enim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam redisset et ob quaerendum victum ad circumagendas molas, quae “trusatiles” appellantur, operam pistori locasset. {{pn|3.15|15}}Sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a triumviris coniectus esset. Vnde post a tribunis plebis exemptus est, cum in his, quas supra dixi, fabulis delicta sua et petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset.

===IV.===
{{c|''Quod P. Africano et aliis tunc viris nobilibus ante aetatem senectam barbam et genas radere mos patrius fuit.''}}
{{pn|4.1|1}}In libris, quos de vita P. Scipionis Africani compositos legimus, scriptum esse animadvertimus P. Scipioni, Pauli filio, postquam de Poenis triumphaverat censorque fuerat, diem dictum esse ad populum a Claudio Asello tribuno plebis, cui equum in censura ademerat, eumque, cum esset reus, neque barbam desisse radi neque non candida veste uti neque fuisse cultu solito reorum. {{pn|4.2|2}}Sed cum in eo tempore Scipionem minorem quadraginta annorum fuisse constaret, quod de barba rasa ita scriptum esset, mirabamur. {{pn|4.3|3}}Comperimus autem ceteros quoque in isdem temporibus nobiles viros barbam in eiusmodi aetate rasitavisse, idcircoque plerasque imagines veterum, non admodum senum, sed in medio aetatis, ita factas videmus.

===V.===
{{c|''Deliciarum vitium et mollities oculorum et corporis ab Arcesila philosopho cuidam obprobrata acerbe simul et festiviter.''}}
{{pn|5.1|1}}Plutarchus refert Arcesilaum philosophum vehementi verbo usum esse de quodam nimis delicato divite, qui incorruptus tamen et a stupro integer dicebatur. {{pn|5.2|2}}Nam cum vocem eius infractam capillumque arte compositum et oculos ludibundos atque inlecebrae voluptatisque plenos videret : “nihil interest,” inquit “quibus membris cinaedi sitis, posterioribus an prioribus”.

===VI.===
{{c|''De vi atque natura palmae arboris, quod lignum ex ea ponderibus positis renitatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Per hercle rem mirandam Aristoteles in septimo problematorum et Plutarchus in octavo symposiacorum dicit. {{pn|6.2|2}}“Si super palmae” inquiunt “arboris lignum magna pondera inponas ac tam graviter urgeas oneresque, ut magnitudo oneris sustineri non queat, non deorsum palma cedit nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum nititur recurvaturque”; {{pn|6.3|3}}“propterea” inquit Plutarchus “in certaminibus palmam signum esse placuit victoriae, quoniam ingenium ligni eiusmodi est, ut urgentibus opprimentibusque non cedat.”

===VII.===
{{c|''Historia ex annalibus sumpta de Q. Caedicio tribuno militum; verbaque ex originibus M. Catonis apposita, quibus Caedici virtutem cum Spartano Leonida aequiperat.''}}
{{pn|7.1|1}}Pulcrum, dii boni, facinus Graecarumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris originum de Q. Caedicio tribuno militum scriptum reliquit. {{pn|7.2|2}}Id profecto est ad hanc ferme sententiam: {{pn|7.3|3}}Imperator Poenus in terra Sicilia bello Carthaginiensi primo obviam Romano exercitu progreditur, colles locosque idoneos prior occupat. {{pn|7.4|4}}Milites Romani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei obnoxium. {{pn|7.5|5}}Tribunus ad consulem venit, ostendit exitium de loci importunitate et hostium circumstantia maturum. {{pn|7.6|6}}“Censeo,” inquit “si rem servare vis, faciundum, ut quadringentos aliquos milites ad verrucam illam” - sic enim Cato locum editum asperumque appellat - “ire iubeas, eamque uti occupent, imperes horterisque; hostes profecto ubi id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad occursandum pugnandumque in eos praevertentur unoque illo negotio sese alligabunt, atque illi omnes quadringenti procul dubio obtruncabuntur. {{pn|7.7|7}}Tunc interea occupatis in ea caede hostibus tempus exercitus ex hoc loco educendi habebis. {{pn|7.8|8}}Alia nisi haec salutis via nulla est.” Consul tribuno respondit consilium quidem istud aeque providens sibi viderier; “sed istos” inquit “milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit, qui ducat?” {{pn|7.9|9}}“Si alium” inquit tribunus “neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare; ego hanc tibi et reipublicae animam do.” {{pn|7.10|10}}Consul tribuno gratias laudesque agit. {{pn|7.11|11}}Tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. {{pn|7.12|12}}Hostes eorum audaciam demirantur; quorsum ire pergant, in exspectando sunt. {{pn|7.13|13}}Sed ubi apparuit ad eam verrucam occupandam iter intendere, mittit adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenuissimos. {{pn|7.14|14}}Romani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps. {{pn|7.15|15}}Tandem superat multitudo. {{pn|7.16|16}}Quadringenti omnes cum uno perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. {{pn|7.17|17}}Consul interim, dum ibi pugnatur, se in locos tutos atque editos subducit. {{pn|7.18|18}}Sed quod illi tribuno, duci militum quadringentorum, divinitus in eo proelio usu venit, non iam nostris, sed ipsius Catonis verbis subiecimus: {{pn|7.19|19}}“Dii inmortales tribuno militum fortunam ex virtute eius dedere. Nam ita evenit: cum saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, eumque inter mortuos defetigatum volneribus atque, quod sanguen eius defluxerat, cognovere. Eum sustulere, isque convaluit, saepeque postilla operam reipublicae fortem atque strenuam perhibuit illoque facto, quod illos milites subduxit, exercitum ceterum servavit. Sed idem benefactum quo in loco ponas, nimium interest. Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius virtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decoravere monumentis: signis, statuis, elogiis, historiis aliisque rebus gratissimum id eius factum habuere; at tribuno militum parva laus pro factis relicta, qui idem fecerat atque rem servaverat.” {{pn|7.20|20}}Hanc Q. Caedici tribuni virtutem M. Cato tali suo testimonio decoravit. {{pn|7.21|21}}Claudius autem Quadrigarius annali tertio non Caedicio nomen fuisse ait, sed Laberio.

===VIII.===
{{c|''Litterae eximiae consulum C. Fabricii et Q. Aemilii ad regem Pyrrum a Q. Claudio scriptore historiarum in memoriam datae.''}}
{{pn|8.1|1}}Cum Pyrrus rex in terra Italia esset et unam atque alteram pugnas prospere pugnasset satisque agerent Romani et pleraque Italia ad regem descivisset, tum Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret, promisit regem venenis necare idque facile esse factu dixit, quoniam filii sui pocula in convivio regi ministrarent. {{pn|8.2|2}}Eam rem Fabricius ad senatum scripsit. {{pn|8.3|3}}Senatus ad regem legatos misit mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex circumspectius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. {{pn|8.4|4}}Hoc ita, uti diximus, in Valeri Antiatis historia scriptum est. {{pn|8.5|5}}Quadrigarius autem in libro tertio non Timocharem, sed Niciam adisse ad consulem scripsit neque legatos a senatu missos, sed a consulibus, et Pyrrum populo Romano laudes atque gratias scripsisse captivosque omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. {{pn|8.6|6}}Consules tum fuerunt C. Fabricius et Q. Aemilius. Litteras, quas ad regem Pyrrum super ea causa miserunt, {{pn|8.7|7}}Claudius Quadrigarius scripsit fuisse hoc exemplo: {{pn|8.8|8}}“Consules Romani salutem dicunt Pyrro regi. Nos pro tuis iniuriis continuis animo tenus commoti inimiciter tecum bellare studemus. Sed communis exempli et fidei ergo visum, ut te salvum velimus, ut esset, quem armis vincere possimus. Ad nos venit Nicias familiaris tuus, qui sibi praemium a nobis peteret, si te clam interfecisset. Id nos negavimus velle, neve ob eam rem quicquam commodi exspectaret, et simul visum est, ut te certiorem faceremus, ne quid eiusmodi, si accidisset, nostro consilio civitates putarent factum, et quod nobis non placet pretio aut praemio aut dolis pugnare. Tu, nisi caves, iacebis.”

===IX.===
{{c|''Quis et cuiusmodi fuerit qui in proverbio fertur equus Seianus; et qualis color equorum sit qui “spadices” vocantur; deque istius vocabuli ratione.''}}
{{pn|9.1|1}}Gavius Bassus in commentariis suis, item Iulius Modestus in secundo quaestionum confusarum historiam de equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: {{pn|9.2|2}}Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama constans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede occiso e Thracia Argos perduxisset. {{pn|9.3|3}}Eum equum fuisse dicunt magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, flora et comanti iuba, omnibusque aliis equorum laudibus quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse fato sive fortuna ferunt, ut, quisquis haberet eum possideretque, ut is cum omni domo familia fortunisque omnibus suis ad internecionem deperiret. {{pn|9.4|4}}Itaque primum illum Gnaeum Seium, dominum eius, a M. Antonio, qui postea triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis damnatum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore Cornelium Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centum milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, abduxisse. {{pn|9.5|5}}Eum Cassium postea satis notum est victis partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; deinde post Antonium post interitum Cassii parta victoria equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus esset, ipsum quoque postea victum atque desertum detestabili exitio interisse. {{pn|9.6|6}}Hinc proverbium de hominibus calamitosis ortum dicique solitum: “ille homo habet equum Seianum”. {{pn|9.7|7}}Eadem sententia est illius quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus: “aurum Tolosanum”. Nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia Quintus Caepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu perit. {{pn|9.8|8}}Hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exuberantissimo. {{pn|9.9|9}}Quem colorem nos, sicuti dixi, “poeniceum” dicimus, Graeci partim phoinika, alii spadika appellant, quoniam palmae termes ex arbore cum fructu avulsus “spadix” dicitur.

===X.===
{{c|''Quod est quaedam septenarii numeri vis et facultas in multis naturae rebus animadversa, de qua M. Varro in hebdomadibus disserit copiose.''}}
{{pn|10.1|1}}M. Varro in primo librorum, qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus, septenarii numeri, quem Graece hebdomada appellant, virtutes potestatesque multas variasque dicit. {{pn|10.2|2}}“Is namque numerus” inquit “septentriones maiores minoresque in caelo facit, item vergilias, quas pleiadas Graeci vocant, facit etiam stellas, quas alii “erraticas”, P. Nigidius “errones” appellat.” {{pn|10.3|3}}Circulos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem esse; ex quis duos minimos, qui axem extimum tangunt, polous appellari dicit; sed eos in sphaera, quae krikote vocatur, propter brevitatem non inesse. {{pn|10.4|4}}Ac neque ipse zodiacus septenario numero caret; nam in septimo signo fit solstitium a bruma, in septimo bruma a solstitio, in septimo aequinoctium ab aequinoctio. {{pn|10.5|5}}Dies deinde illos, quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur, eos quoque septem esse dicit. {{pn|10.6|6}}Praeterea scribit lunae curriculum confici integris quater septenis diebus; “nam die duodetricesimo luna”, inquit “ex quo vestigio profecta est, eodem redit”, auctoremque opinionis huius Aristidem esse Samium; in qua re non id solum animadverti debere dicit, quod quater septenis, id est octo et viginti, diebus conficeret luna iter suum, sed quod is numerus septenarius, si ab uno profectus, dum ad semetipsum progreditur, omnes, per quos progressus est, numeros comprehendat ipsumque se addat, facit numerum octo et viginti, quot dies sunt curriculi lunaris. {{pn|10.7|7}}Ad homines quoque nascendos vim numeri istius porrigi pertinereque ait: “Nam cum in uterum” inquit “mulieris genitale semen datum est, primis septem diebus conglobatur coagulaturque fitque ad capiendam figuram idoneum. Post deinde quarta hebdomade, quod eius virile secus futurum est, caput et spina, quae est in dorso, informatur. Septima autem fere hebdomade, id est nono et quadragesimo die, totus” inquit “homo in utero absolvitur.” {{pn|10.8|8}}Illam quoque vim numeri huius observatam refert, quod ante mensem septimum neque mas neque femina salubriter ac secundum naturam nasci potest et quod hi, qui iustissime in utero sunt, post ducentos septuaginta tres dies, postquam sunt concepti, quadragesima denique hebdomade inita nascuntur. {{pn|10.9|9}}Pericula quoque vitae fortunarumque hominum, quae “climacteras” Chaldaei appellant, gravissimos quosque fieri affirmat septenarios. {{pn|10.10|10}}Praeter hoc modum esse dicit summum adolescendi humani corporis septem pedes. {{pn|10.11|11}}Quod esse magis verum arbitramur, quam quod Herodotus, homo fabulator, in primo historiarum inventum esse sub terra scripsit Oresti corpus cubita longitudinis habens septem, quae faciunt pedes duodecim et quadrantem, nisi si, ut Homerus opinatus est, vastiora prolixioraque fuerunt corpora hominum antiquiorum et nunc quasi iam mundo senescente rerum atque hominum decrementa sunt. {{pn|10.12|12}}Dentes quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utraque parte gigni ait et cadere annis septimis et genuinos adnasci annis fere bis septenis. {{pn|10.13|13}}Venas etiam in hominibus vel potius arterias medicos musicos dicere ait numero moveri septenario, quod ipsi appellant ten dia tessaron symphonian, quae fit in collatione quaternarii numeri. {{pn|10.14|14}}Discrimina etiam periculorum in morbis maiore vi fieri putat in diebus, qui conficiuntur ex numero septenario, eosque dies omnium maxime, ita ut medici appellant, krisimous videri: primam hebdomadam et secundam et tertiam. {{pn|10.15|15}}Neque non id etiam sumit ad vim facultatesque eius numeri augendas, quod, quibus inedia mori consilium est, septimo demum die mortem oppetunt. {{pn|10.16|16}}Haec Varro de numero septenario scripsit admodum conquisite. Sed alia quoque ibidem congerit frigidiuscula: veluti septem opera esse in orbe terrae miranda et sapientes item veteres septem fuisse et curricula ludorum circensium sollemnia septem esse et ad oppugnandas Thebas duces septem delectos. {{pn|10.17|17}}Tum ibi addit se quoque iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquammultos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis non comparuisse.

===XI.===
{{c|''Quibus et quam frivolis argumentis Accius in didascalicis utatur, quibus docere nititur Hesiodum esse quam Homerum natu antiquiorem.''}}
{{pn|1.1|1}}Super aetate Homeri atque Hesiodi non consentitur. {{pn|1.2|2}}Alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuisse scripserunt, in quis Philochorus et Xenophanes, alii minorem, in quis L. Accius poeta et Ephorus historiae scriptor. {{pn|1.3|3}}M. autem Varro in primo de imaginibus, uter prior sit natus, parum constare dicit, sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem vixerint, idque ex epigrammate ostendi, quod in tripode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo positus traditur. {{pn|1.4|4}}Accius autem in primo didascalico levibus admodum argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu priorem: {{pn|1.5|5}}“quod Homerus,” inquit “cum in principio carminis Achillem esse filium Pelei diceret, quis esset Peleus, non addidit; quam rem procul” inquit “dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam dictum videret. De Cyclope itidem,” inquit “vel maxime quod unoculus fuit, rem tam insignem non praeterisset, nisi aeque prioris Hesiodi carminibus involgatum esset.” {{pn|1.6|6}}De patria quoque Homeri multo maxime dissensum est. Alii Colophonium, alii Smyrnaeum, sunt qui Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fuisse dicant, Aristoteles tradidit ex insula Io. M. Varro in libro de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc apposuit: {{pn|1.7|7}}capella Homeri candida haec tumulum indicat,
quod hac letae mortuo faciunt sacra.

===XII.===
{{c|''Largum atque avidum bibendi a P. Nigidio, doctissimo viro, nova et prope absurda vocabuli figura “bibosum” dictum.''}}
{{pn|1.1|1}}Bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis “bibacem” et “bibosum” dicit. {{pn|1.2|2}}“Bibacem” ego ut “edacem” a plerisque aliis dictum lego; “bibosum” dictum nondum etiam usquam repperi nisi apud Laberium, neque aliud est, quod simili inclinatu dicatur. {{pn|1.3|3}}Non enim simile est ut “vinosus” aut “vitiosus” ceteraque, quae hoc modo dicuntur, quoniam a vocabulis, non a verbo, inclinata sunt. {{pn|1.4|4}}Laberius in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur: non mammosa, non annosa, non bibosa, mon procax.

===XIII.===
{{c|''Quod Demosthenes etiamtum adulescens, cum Platonis philosophi discipulus foret, audito forte Callistrato rhetore in contione populi destitit a Platone et sectatus Callistratum est.''}}
{{pn|1.1|1}}Hermippus hoc scriptum reliquit Demosthenen admodum adulescentem ventitare in Academiam Platonemque audire solitum. {{pn|1.2|2}}“Atque is” inquit “Demosthenes domo egressus, ut ei mos erat, cum ad Platonem pergeret complurisque populos concurrentes videret, percontatur eius rei causam cognoscitque currere eos auditum Callistratum. {{pn|1.3|3}}Is Callistratus Athenis orator in republica fuit, quos illi demagogous appellant. {{pn|1.4|4}}Visum est paulum devertere experirique, an digna auditio tanto properantium studio foret. {{pn|1.5|5}}Venit” inquit “atque audit Callistratum nobilem illam ten peri Oropou diken dicentem atque ita motus et demultus et captus est, ut Callistratum iam inde sectari coeperit, Academiam cum Platone reliquerit.”

===XIV.===
{{c|''“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” aliaque huiuscemodi qui dicat, vitiose dicere; eiusque vitii causas reddere M. Varronem; nec quemquam veterem hisce verbis esse.''}}
{{pn|1.1|1}}“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” vel quid aliud huiuscemodi male ac vitiose dici existumat Varro. {{pn|1.2|2}}“Oportet enim” inquit “dicere “dimidiatum librum”, non “dimidium”, et “dimidiatam fabulam”, non “dimidiam”. Contra autem si ex sextario hemina fusa est, non “dimidiatum sextarium fusum” dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei debebatur, quingentos recepit, non “dimidiatum” recepisse dicemus, sed “dimidium”. {{pn|1.3|3}}At si scyphus” inquit “argenteus mihi cum alio communis in duas partis disiectus sit, “dimidiatum” eum esse dicere scyphum debeo, non “dimidium”, argentum autem, quod in eo scypho inest, {{pn|1.4|4}}“dimidium” meum esse, non “dimidiatum”,” disseritque ac dividit subtilissime, quid “dimidium” “dimidiato” intersit, et Q. Ennium scienter hoc in annalibus dixisse ait: {{pn|1.5|5}}sicut si quis ferat vas vini dimidiatum, sicuti pars, quae deest ei vaso, non “dimidiata” dicenda est, sed “dimidia”. {{pn|1.6|6}}Omnis autem disputationis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure explicat, summa haec est: “dimidiatum” est quasi “dismediatum” et in partis duas pares divisum, {{pn|1.7|7}}“dimidiatum” ergo nisi ipsum, quod divisum est, dici haut convenit; {{pn|1.8|8}}“dimidium” vero est, non quod ipsum dimidiatum est, sed quae ex dimidiato pars altera est. {{pn|1.9|9}}Cum igitur partem dimidiam libri legisse volumus dicere aut partem dimidiam fabulae audisse, si “dimidiam fabulam” aut “dimidium librum” dicimus, peccamus; totum enim ipsum, quod dimidiatum atque divisum est, “dimidium” dicis. {{pn|1.10|10}}Itaque Lucilius eadem secutus:
“uno oculo” inquit “pedibusque duobus dimidiatus ut porcus”,
et alio loco:
quidni? et scruta quidem ut vendat, scrutarius laudat,
praefractam strigilem, soleam inprobus dimidiatam. {{pn|1.11|11}}Iam in vicesimo manifestius “dimidiam horam” dicere studiose fugit, sed pro “dimidia” “dimidium” ponit in hisce versibus:
tempestate sua atque eodem uno tempore et horae
dimidio et tribus confectis dumtaxat eandem
ad quartam. {{pn|1.12|12}}Nam cum obvium proximumque esset dicere: “dimidia et tribus confectis”, vigilate atque attente verbum non probum vitavit. {{pn|1.13|13}}Per quod satis apparet ne “horam” quidem “dimidiam” recte dici, sed vel “dimidiatam horam” vel “dimidiam partem horae”. {{pn|1.14|14}}Propterea Plautus quoque in Bacchidibus “dimidium auri” dicit, non “dimidiatum aurum”; {{pn|1.15|15}}item in Aulularia “dimidium obsoni”, non “dimidiatum obsonium”, in hoc versu:
ei adeo obsoni hic iussit dimidium dari; {{pn|1.16|16}}in Menaechmis autem “dimidiatum diem” non “dimidium”, in hoc versu: dies quidem iam ad umbilicum dimidiatus mortuust. {{pn|1.17|17}}M. etiam Cato in libro, quem de agricultura conscripsit: “Semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri solet. Eo cribro terram incernito dimidiatum digitum. Iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato.” {{pn|1.18|18}}“Dimidiatum” inquit “digitum”, non “dimidium”. Nam “digiti” quidem “dimidium”, digitum autem ipsum “dimidiatum” dici oportet. {{pn|1.19|19}}Item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit: “Homines defoderunt in terram dimidiatos ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt.” {{pn|1.20|20}}Neque quisquam omnium, qui probe locuti sunt, his verbis sequius quam dixi usus est.

===XV.===
{{c|''Exstare in litteris perque hominum memorias traditum, quod repente multis mortem attulit gaudium ingens insperatum interclusa anima et vim magni novique motus non sustinente.''}}
{{pn|1.1|1}}Cognito repente insperato gaudio exspirasse animam refert Aristoteles philosophus Polycritam, nobilem feminam Naxo insula. {{pn|1.2|2}}Philippides quoque, comoediarum poeta haut ignobilis, aetate iam edita, cum in certamine poetarum praeter spem vicisset et laetissime gauderet, inter illud gaudium repente mortuus est. {{pn|1.3|3}}De Rhodio etiam Diagora celebrata historia est. Is Diagoras tris filios adulescentis habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem. Eos omnis vidit vincere coronarique Olympiae eodem die et, cum ibi cum tres adulescentes amplexi coronis suis in caput patris positis saviarentur, cum populus gratulabundus flores undique in eum iaceret, ibidem in stadio inspectante populo in osculis atque in manibus filiorum animam efflavit. {{pn|1.4|4}}Praeterea in nostris annalibus scriptum legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani caesus est, anum matrem nuntio de morte filii adlato luctu atque maerore affectam esse; sed is nuntius non verus fuit, atque is adulescens non diu post ex ea pugna in urbem redit: anus repente filio viso copia atque turba et quasi ruina incidentis inopinati gaudii oppressa exanimataque est.

===XVI.===
{{c|''Temporis varietas in puerperis mulierum quaenam sit a medicis et a philosophis tradita; atque inibi poetarum quoque veterum super eadem re opiniones multaque alia auditu atque memoratu digna; verbaque ipsa Hippocratis medici ex libro illius sumpta, qui inscriptus est peri trophes.''}}
{{pn|1.1|1}}Et medici et philosophi inlustres de tempore humani partus quaesiverunt. Multa opinio est eaque iam pro vero recepta, postquam mulieris uterum semen conceperit, gigni hominem septimo rarenter, numquam octavo, saepe nono, saepius numero decimo mense, eumque esse hominem gignendi summum finem: decem menses non inceptos, sed exactos. {{pn|1.2|2}}Idque Plautum, veterem poetam, dicere videmus in comoedia Cistellaria his verbis:
tum illa, quam compresserat,
decumo post mense exacto hic peperit filiam. {{pn|1.3|3}}Hoc idem tradit etiam Menander, poeta vetustior, humanarum opinionum vel peritissimus; versus eius super ea re de fabula Plocio posui:
gyne kyei deka menas ...? {{pn|1.4|4}}sed noster Caecilius, cum faceret eodem nomine et eiusdem argumenti comoediam ac pleraque a Menandro sumeret, in mensibus tamen genitalibus nominandis non praetermisit octavum, quem praeterierat Menander. Caecilii versus hisce sunt:
soletne mulier decimo mense parere? - pol nono quoque,
etiam septimo atque octavo. {{pn|1.5|5}}Eam rem Caecilium non inconsiderate dixisse neque temere a Menandro atque a multorum opinionibus descivisse M. Varro uti credamus facit. {{pn|1.6|6}}Nam mense nonnumquam octavo editum esse partum in libro quarto decimo rerum divinarum scriptum reliquit; quo in libro etiam undecimo mense aliquando nasci posse hominem dicit, eiusque sententiae tam de octavo quam de undecimo mense Aristotelem auctorem laudat. {{pn|1.7|7}}Sed huius de mense octavo dissensionis causa cognosci potest in libro Hippocratis, qui inscriptus est peri trophes, ex quo libro verba haec sunt:
Estin de kai ouk estin ta oktamena. {{pn|1.8|8}}Id tamen obscure atque praecise tamquam adverse dictum Sabinus medicus, qui Hippocratem commodissime commentatus est, verbis his enarravit: Estin men phainomena hos zoa meta ten ekptosin; ouk estin de, thneskonta meta tauta; kai estin oun kai ouk estin phantasiai men parautika onta, dynamei de ouketi. {{pn|1.9|9}}Antiquos autem Romanos Varro dicit non recepisse huiuscemodi quasi monstruosas raritates, sed nono mense aut decimo neque praeter hos aliis partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono atque decimo mense. {{pn|1.10|10}}“Nam “Parca”” inquit “inmutata una littera a partu nominata, item “Nona” et “Decima” a partus tempestivi tempore.” {{pn|1.11|11}}Caesellius autem Vindex in lectionibus suis antiquis: “tria” inquit “nomina Parcarum sunt: “Nona”, “Decuma” “Morta”, et versum hunc Livii, antiquissimi poetae, ponit ex Odysseiai: quando dies adveniet, quem profata Morta est.
Sed homo minime malus Caesellius “Mortam” quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram deberet. {{pn|1.12|12}}Praeterea ego de partu humano, praeterquam quae scripta in libris legi, hoc quoque usu venisse Romae comperi: feminam bonis atque honestis moribus, non ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisset, quoniam decemviri in decem mensibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent; sed divum Hadrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mense partum edi posse; idque ipsum eius rei decretum nos legimus. In eo decreto Hadrianus id statuere se dicit requisitis veterum philosophorum et medicorum sententiis. {{pn|1.13|13}}Hodie quoque in satura forte M. Varronis legimus, quae inscribitur Testamentum, verba haec: “Si quis mihi filius unus pluresve in decem mensibus gignantur, ii, si erunt onoi lyras, exheredes sunto; quod si quis undecimo mense kata Aristotelen natus est, Attio idem, quod Tettio, ius esto apud me.” {{pn|1.14|14}}Per hoc vetus proverbium Varro significat, sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: “idem Atti, quod Tetti”, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. {{pn|1.15|15}}Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet, cur Homerus scripserit Neptunum dixisse puellae a se recens compressae:
chaire gyne philoteti; periplomenou d'eniautou
texeis aglaa tekn',epei ouk apopholioi eunai
athanaton. {{pn|1.16|16}}Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. {{pn|1.17|17}}Sed Favorinus mihi ait periplomenou eniautou non “confecto” esse “anno”, sed “adfecto”. {{pn|1.18|18}}In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. {{pn|1.19|19}}“Adfecta” enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur, quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit de provinciis consularibus. {{pn|1.20|20}}Hippocrates autem in eo libro, de quo supra scripsi, cum et numerum dierum, quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis usus est: Ginetai de en toutois kai pleio kai elasso kai holon kai kata meros; ou pollon de kai pleio kai elasso elasso. Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. {{pn|1.21|21}}Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibusdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. {{pn|1.22|22}}Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum, quod in Plinii Secundi libro septimo naturalis historiae legimus. {{pn|1.23|23}}Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: “Masurius auctor est L. Papirium praetorem secundo herede lege agente bonorum possessionem contra eum dedisse, cum mater partum se tredecim mensibus tulisse diceret, quoniam nullum certum tempus pariendi statutum ei videretur.” {{pn|1.24|24}}In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: “Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse a coitu abortivum.”

===XVII.===
{{c|''Id quoque esse a gravissimis viris memoriae mandatum, quod tris libros Plato Philolai Pythagorici et Aristoteles pauculos Speusippi philosophi mercati sunt pretiis fidem non capientibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Memoriae mandatum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. {{pn|1.2|2}}Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. {{pn|1.3|3}}Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; ea summa fit nummi nostri sestertia duo et septuaginta milia. {{pn|1.4|4}}Timon amarulentus librum maledicentissimum conscripsit, qui sillos inscribitur. {{pn|1.5|5}}In eo libro Platonem philosophum contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ea re Timonos hi sunt:
kai sy, Platon, kai gar se matheteies pothos eschen,
pollon d'argyrion oligen ellaxao biblon,
enthen aparchomenos timaiographein edidachthes.

===XVIII.===
{{c|''Quid sint “pedari senatores” et quam ob causam ita appellati; Quamque habeant verba haec ex edicto tralaticio consulum: “senatores quibusque sententiam dicere licet”.''}}
{{pn|1.1|1}}Non pauci sunt, qui opinantur, “pedarios senatores” appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. {{pn|1.2|2}}Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? {{pn|1.3|3}}Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in commentariis suis scriptam reliquit. {{pn|1.4|4}}Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset, super quam considerent, quae ob eam causam “curulis” appellaretur: sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea senatores nondum maioribus honoribus “pedarios” nominatos. {{pn|1.5|5}}M. autem Varro in satira Menippea, quae Hippokyon inscripta est, equites quosdam dicit “pedarios” appellatos videturque eos significare, qui nondum a censoribus in senatum lecti senatores quidem non erant, sed, quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. {{pn|1.6|6}}Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias, sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. {{pn|1.7|7}}Hoc significabat edictum, quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. {{pn|1.8|8}}Verba edicti haec sunt: “Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet.” {{pn|1.9|9}}Versum quoque Laberii, in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo, qui Stricturae inscriptus est: caput sine lingua pedarii sententia est. {{pn|1.10|10}}Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro “pedariis” “pedaneos” appellant.

===XIX.===
{{c|''Qua ratione Gavius Bassus scripserit “parcum” hominem appellatum et quam esse eius vocabuli causam putarit; et contra, quem in modum quibusque verbis Favorinus hanc traditionem eius eluserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud cenam Favorini philosophi cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die, quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber de origine verborum et vocabulorum. {{pn|1.2|2}}In quo ita scriptum fuit: ““Parcus” composito vocabulo est dictus quasi “par arcae”, quando, sicut in arca omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita ac recondita habet sicuti arca. Quam ob causam “parcus” quasi “pararcus” est nominatus.” {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus, ubi haec audivit: “superstitiose” inquit “et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus, quam enarravit. {{pn|1.4|4}}Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur, ut accipiamus “parcum” ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque inpendi arceat et prohibeat quasi “pecuniarcus?” {{pn|1.5|5}}Quin potius,” inquit “quod simplicius veriusque est, id dicimus? “Parcus” enim neque ab arca neque ab arcendo, sed ab eo, quod est “parum” et “parvum”, denominatus est.”
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>kams8k4947elrc0mvy5ii3njlxznr4f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269570</id>
      <parentid>269569</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:17:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XI. */</comment>
      <origin>269570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46754" sha1="dpraq8psj3xooq4aqorr86tenaqr8rh" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=
|SubTitulus=
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quaesitum atque tractatum, quam ob causam Sallustius avaritiam dixerit non animum modo virilem, sed corpus quoque ipsum effeminare.''}}
{{pn|1.1|1}}Hieme iam decedente apud balneas Titias in area subcalido sole cum Favorino philosopho ambulabamus, atque ibi inter ambulandum legebatur Catilina Sallustii, quem in manu amici conspectum legi iusserat. {{pn|1.2|2}}Cumque haec verba ex eo libro lecta essent: “Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit; ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur”, tum Favorinus me aspiciens “quo” inquit “pacto corpus hominis avaritia effeminat? {{pn|1.3|3}}quid enim istuc sit, quod animum virilem ab ea effeminari dixit, videor ferme assequi; set quonam modo corpus quoque hominis effeminet, nondum reperio.” {{pn|1.4|4}}“Et ego” inquam “longe iamdiu in eo ipse quaerendo fui ac, nisi tu occupasses, ultro te hoc rogassem.” {{pn|1.5|5}}Vix ego haec dixeram cunctabundus, atque inibi quispiam de sectatoribus Favorini, qui videbatur esse in litteris veterator, “Valerium” inquit “Probum audivi hoc dicere: usum esse Sallustium circumlocutione quadam poetica et, cum dicere vellet hominem avaritia corrumpi, corpus et animum dixisse, quae duae res hominem demonstrarent; namque homo ex animo et corpore est.” {{pn|1.6|6}}“Numquam,” inquit Favorinus “quod equidem scio, tam inportuna tamque audaci argutia fuit noster Probus, ut Sallustium, vel subtilissimum brevitatis artificem, periphrasis poetarum facere diceret.” {{pn|1.7|7}}Erat tum nobiscum in eodem ambulacro homo quispiam sane doctus. {{pn|1.8|8}}Is quoque a Favorino rogatus, ecquid haberet super ea re dicere, huiuscemodi verbis usus est: {{pn|1.9|9}}“Quorum” inquit “avaritia mentem tenuit et corrupit quique sese quaerundae undique pecuniae dediderunt, eos plerosque tali genere vitae occupatos videmus, ut sicuti alia in his omnia prae pecunia, ita labor quoque virilis exercendique corporis studium relictui sit. {{pn|1.10|10}}Negotiis enim se plerumque umbraticis et sellulariis quaestibus intentos habent, in quibus omnis eorum vigor animi corporisque elanguescit et, quod Sallustius ait, “effeminatur”.” {{pn|1.11|11}}Tum Favorinus legi denuo verba eadem Sallustii iubet atque, ubi lecta sunt, “quid igitur” inquit “dicimus, quod multos videre est pecuniae cupidos et eosdem tamen corpore esse vegeto ac valenti?” {{pn|1.12|12}}Tum ille ita respondit non hercle inscite. “Quisquis” inquit “est pecuniae cupiens et corpore tamen est bene habito ac strenuo, aliarum quoque rerum vel studio vel exercitio eum teneri necessum est atque in sese colendo non aeque esse parcum. {{pn|1.13|13}}Nam si avaritia sola summa omnes hominis partes affectionesque occupet et si ad incuriam usque corporis grassetur, ut per illam unam neque virtutis neque virium neque corporis neque animi cura adsit, tum denique id vere dici potest effeminando esse et animo et corpori, qui neque sese neque aliud curent, nisi pecuniam.” {{pn|1.14|14}}Tum Favorinus: “aut hoc,” inquit “quod dixisti, probabile est, aut Sallustius odio avaritiae plus, quam oportuit, eam criminatus est.”

===II.===
{{c|''Quemnam esse natalem diem M. Varro dicat, qui ante noctis horam sextam postve eam nati sunt; atque de temporibus terminisque dierum, qui civiles nominantur et usquequaque gentium varie observantur; et praeterea quid Q. Mucius scripserit super ea muliere, quae a marito non iure se usurpavisset, quod rationem civilis anni non habuerit.''}}
{{pn|2.1|1}}Quaeri solitum est, qui noctis hora tertia quartave sive qua alia nati sunt, uter dies natalis haberi appellarique debeat, isne, quem nox ea consecuta est, an qui dies noctem consecutus est. {{pn|2.2|2}}M. Varro in libro rerum humanarum, quem de diebus scripsit: “homines”, inquit “qui inde a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis viginti quattuor nati sunt, uno die nati dicuntur.” {{pn|2.3|3}}Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit, is ei dies natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra vero, qui in sex noctis horis posterioribus nascatur, eo die videri natum, qui post eam noctem diluxerit. {{pn|2.4|4}}Athenienses autem aliter observare idem Varro in eodem libro scripsit eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere. {{pn|2.5|5}}Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius diei nomine appellare; {{pn|2.6|6}}multos vero in terra Vmbria unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem; “quod quidem” inquit “nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiarum et qui est post Kalendas dies ante horam eius diei sextam.” {{pn|2.7|7}}Populum autem Romanum ita, uti Varro dixit, dies singulos adnumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. {{pn|2.8|8}}Sacra sunt Romana partim diurna, alia nocturna; sed ea, quae inter noctem fiunt, diebus addicuntur, non noctibus; {{pn|2.9|9}}quae igitur sex posterioribus noctis horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. {{pn|2.10|10}}Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet: nam magistratus, quando uno die eis auspicandum est et id, super quo auspicaverunt, agendum, post mediam noctem auspicantur et post meridialem solem agunt, auspicatique esse et egisse eodem die dicuntur. {{pn|2.11|11}}Praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam sequentem revertuntur, non videntur afuisse unum diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Roma sunt. {{pn|2.12|12}}Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem, quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IV. {{pn|2.13|13}}kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. {{pn|2.14|14}}Ista autem omnia de dierum temporibus et finibus ad observationem disciplinamque iuris antiqui pertinentia cum in libris veterum inveniremus, non dubitabamus, quin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non exposite atque aperte, sed, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita et quasi operta veteris ritus significatione: {{pn|2.15|15}}“torquet” inquit “medios nox umida cursus, et me saevus equis oriens afflavit anhelis.” {{pn|2.16|16}}His enim versibus oblique, sicuti dixi, admonere voluit diem, quem Romani “civilem” appellaverunt, a sexta noctis hora oriri.

===III.===
{{c|''De noscendis explorandisque Plauti comoediis, quoniam promisce verae atque falsae nomine eius inscriptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fabulas scriptitarint.''}}
{{pn|3.1|1}}Verum esse comperior, quod quosdam bene litteratos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose atque contente lectitarunt, non indicibus Aelii nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii super his fabulis, quae dicuntur “ambiguae”, crediturum, sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. {{pn|3.2|2}}Hac enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. {{pn|3.3|3}}Nam praeter illas unam et viginti, quae “Varronianae” vocantur, quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quasdam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas Plauto vindicavit, sicuti istam, quam nuperrime legebamus, cui est nomen Boeotia. {{pn|3.4|4}}Nam cum in illis una et viginti non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubitavit, quin Plauti foret, neque alius quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos solos ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de illius Plauti more dicam, Plautinissimi, propterea et meminimus eos et ascripsimus. {{pn|3.5|5}}Parasitus ibi esuriens haec dicit:
ut illum di perdant, primus qui horas repperit,
quique adeo primus statuit hic solarium!
qui mihi conminuit misero articulatim diem.
Nam me puero venter erat solarium
multo omnium istorum optimum et verissimum:
ubi is te monebat, esses, nisi cum nihil erat.
Nunc etiam quod est, non estur, nisi soli libet;
itaque adeo iam oppletum oppidum est solariis,
maior pars populi aridi reptant fame. {{pn|3.6|6}}Favorinus quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc: scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae, delectatus faceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformitates significantium: “vel unus hercle” inquit “hic versus Plauti esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse”. {{pn|3.7|7}}Nos quoque ipsi nuperrime, cum legeremus Fretum - nomen est id comoediae, quam Plauti esse quidam non putant -, haut quicquam dubitavimus, quin ea Plauti foret, et omnium quidem maxime genuina. {{pn|3.8|8}}Ex qua duo hos versus exscripsimus, ut historiam quaereremus oraculi Arretini: nunc illud est, quod “responsum Arreti” ludis magnis dicitur: peribo, si non fecero, si faxo, vapulabo. {{pn|3.9|9}}M. tamen Varro in libro de comoediis Plautinis primo Accii verba haec ponit: “Nam nec Geminei lenones nec Condalium nec Anus Plauti nec Bis compressa nec Boeotia unquam fuit neque adeo Agroecus neque Commorientes Macci Titi.” {{pn|3.10|10}}In eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. Quoniam fabulae illae” “Plauti” inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. {{pn|3.11|11}}Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter centum atque triginta; {{pn|3.12|12}}sed homo eruditissimus L. Aelius quinque et viginti eius esse solas existimavit. {{pn|3.13|13}}Neque tamen dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non videntur et nomini eius addicuntur, veterum poetarum fuerint et ab eo retractatae, expolitae sint ac propterea resipiant stilum Plautinum. {{pn|3.14|14}}Sed enim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam redisset et ob quaerendum victum ad circumagendas molas, quae “trusatiles” appellantur, operam pistori locasset. {{pn|3.15|15}}Sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a triumviris coniectus esset. Vnde post a tribunis plebis exemptus est, cum in his, quas supra dixi, fabulis delicta sua et petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset.

===IV.===
{{c|''Quod P. Africano et aliis tunc viris nobilibus ante aetatem senectam barbam et genas radere mos patrius fuit.''}}
{{pn|4.1|1}}In libris, quos de vita P. Scipionis Africani compositos legimus, scriptum esse animadvertimus P. Scipioni, Pauli filio, postquam de Poenis triumphaverat censorque fuerat, diem dictum esse ad populum a Claudio Asello tribuno plebis, cui equum in censura ademerat, eumque, cum esset reus, neque barbam desisse radi neque non candida veste uti neque fuisse cultu solito reorum. {{pn|4.2|2}}Sed cum in eo tempore Scipionem minorem quadraginta annorum fuisse constaret, quod de barba rasa ita scriptum esset, mirabamur. {{pn|4.3|3}}Comperimus autem ceteros quoque in isdem temporibus nobiles viros barbam in eiusmodi aetate rasitavisse, idcircoque plerasque imagines veterum, non admodum senum, sed in medio aetatis, ita factas videmus.

===V.===
{{c|''Deliciarum vitium et mollities oculorum et corporis ab Arcesila philosopho cuidam obprobrata acerbe simul et festiviter.''}}
{{pn|5.1|1}}Plutarchus refert Arcesilaum philosophum vehementi verbo usum esse de quodam nimis delicato divite, qui incorruptus tamen et a stupro integer dicebatur. {{pn|5.2|2}}Nam cum vocem eius infractam capillumque arte compositum et oculos ludibundos atque inlecebrae voluptatisque plenos videret : “nihil interest,” inquit “quibus membris cinaedi sitis, posterioribus an prioribus”.

===VI.===
{{c|''De vi atque natura palmae arboris, quod lignum ex ea ponderibus positis renitatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Per hercle rem mirandam Aristoteles in septimo problematorum et Plutarchus in octavo symposiacorum dicit. {{pn|6.2|2}}“Si super palmae” inquiunt “arboris lignum magna pondera inponas ac tam graviter urgeas oneresque, ut magnitudo oneris sustineri non queat, non deorsum palma cedit nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum nititur recurvaturque”; {{pn|6.3|3}}“propterea” inquit Plutarchus “in certaminibus palmam signum esse placuit victoriae, quoniam ingenium ligni eiusmodi est, ut urgentibus opprimentibusque non cedat.”

===VII.===
{{c|''Historia ex annalibus sumpta de Q. Caedicio tribuno militum; verbaque ex originibus M. Catonis apposita, quibus Caedici virtutem cum Spartano Leonida aequiperat.''}}
{{pn|7.1|1}}Pulcrum, dii boni, facinus Graecarumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris originum de Q. Caedicio tribuno militum scriptum reliquit. {{pn|7.2|2}}Id profecto est ad hanc ferme sententiam: {{pn|7.3|3}}Imperator Poenus in terra Sicilia bello Carthaginiensi primo obviam Romano exercitu progreditur, colles locosque idoneos prior occupat. {{pn|7.4|4}}Milites Romani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei obnoxium. {{pn|7.5|5}}Tribunus ad consulem venit, ostendit exitium de loci importunitate et hostium circumstantia maturum. {{pn|7.6|6}}“Censeo,” inquit “si rem servare vis, faciundum, ut quadringentos aliquos milites ad verrucam illam” - sic enim Cato locum editum asperumque appellat - “ire iubeas, eamque uti occupent, imperes horterisque; hostes profecto ubi id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad occursandum pugnandumque in eos praevertentur unoque illo negotio sese alligabunt, atque illi omnes quadringenti procul dubio obtruncabuntur. {{pn|7.7|7}}Tunc interea occupatis in ea caede hostibus tempus exercitus ex hoc loco educendi habebis. {{pn|7.8|8}}Alia nisi haec salutis via nulla est.” Consul tribuno respondit consilium quidem istud aeque providens sibi viderier; “sed istos” inquit “milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit, qui ducat?” {{pn|7.9|9}}“Si alium” inquit tribunus “neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare; ego hanc tibi et reipublicae animam do.” {{pn|7.10|10}}Consul tribuno gratias laudesque agit. {{pn|7.11|11}}Tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. {{pn|7.12|12}}Hostes eorum audaciam demirantur; quorsum ire pergant, in exspectando sunt. {{pn|7.13|13}}Sed ubi apparuit ad eam verrucam occupandam iter intendere, mittit adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenuissimos. {{pn|7.14|14}}Romani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps. {{pn|7.15|15}}Tandem superat multitudo. {{pn|7.16|16}}Quadringenti omnes cum uno perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. {{pn|7.17|17}}Consul interim, dum ibi pugnatur, se in locos tutos atque editos subducit. {{pn|7.18|18}}Sed quod illi tribuno, duci militum quadringentorum, divinitus in eo proelio usu venit, non iam nostris, sed ipsius Catonis verbis subiecimus: {{pn|7.19|19}}“Dii inmortales tribuno militum fortunam ex virtute eius dedere. Nam ita evenit: cum saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, eumque inter mortuos defetigatum volneribus atque, quod sanguen eius defluxerat, cognovere. Eum sustulere, isque convaluit, saepeque postilla operam reipublicae fortem atque strenuam perhibuit illoque facto, quod illos milites subduxit, exercitum ceterum servavit. Sed idem benefactum quo in loco ponas, nimium interest. Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius virtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decoravere monumentis: signis, statuis, elogiis, historiis aliisque rebus gratissimum id eius factum habuere; at tribuno militum parva laus pro factis relicta, qui idem fecerat atque rem servaverat.” {{pn|7.20|20}}Hanc Q. Caedici tribuni virtutem M. Cato tali suo testimonio decoravit. {{pn|7.21|21}}Claudius autem Quadrigarius annali tertio non Caedicio nomen fuisse ait, sed Laberio.

===VIII.===
{{c|''Litterae eximiae consulum C. Fabricii et Q. Aemilii ad regem Pyrrum a Q. Claudio scriptore historiarum in memoriam datae.''}}
{{pn|8.1|1}}Cum Pyrrus rex in terra Italia esset et unam atque alteram pugnas prospere pugnasset satisque agerent Romani et pleraque Italia ad regem descivisset, tum Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret, promisit regem venenis necare idque facile esse factu dixit, quoniam filii sui pocula in convivio regi ministrarent. {{pn|8.2|2}}Eam rem Fabricius ad senatum scripsit. {{pn|8.3|3}}Senatus ad regem legatos misit mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex circumspectius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. {{pn|8.4|4}}Hoc ita, uti diximus, in Valeri Antiatis historia scriptum est. {{pn|8.5|5}}Quadrigarius autem in libro tertio non Timocharem, sed Niciam adisse ad consulem scripsit neque legatos a senatu missos, sed a consulibus, et Pyrrum populo Romano laudes atque gratias scripsisse captivosque omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. {{pn|8.6|6}}Consules tum fuerunt C. Fabricius et Q. Aemilius. Litteras, quas ad regem Pyrrum super ea causa miserunt, {{pn|8.7|7}}Claudius Quadrigarius scripsit fuisse hoc exemplo: {{pn|8.8|8}}“Consules Romani salutem dicunt Pyrro regi. Nos pro tuis iniuriis continuis animo tenus commoti inimiciter tecum bellare studemus. Sed communis exempli et fidei ergo visum, ut te salvum velimus, ut esset, quem armis vincere possimus. Ad nos venit Nicias familiaris tuus, qui sibi praemium a nobis peteret, si te clam interfecisset. Id nos negavimus velle, neve ob eam rem quicquam commodi exspectaret, et simul visum est, ut te certiorem faceremus, ne quid eiusmodi, si accidisset, nostro consilio civitates putarent factum, et quod nobis non placet pretio aut praemio aut dolis pugnare. Tu, nisi caves, iacebis.”

===IX.===
{{c|''Quis et cuiusmodi fuerit qui in proverbio fertur equus Seianus; et qualis color equorum sit qui “spadices” vocantur; deque istius vocabuli ratione.''}}
{{pn|9.1|1}}Gavius Bassus in commentariis suis, item Iulius Modestus in secundo quaestionum confusarum historiam de equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: {{pn|9.2|2}}Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama constans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede occiso e Thracia Argos perduxisset. {{pn|9.3|3}}Eum equum fuisse dicunt magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, flora et comanti iuba, omnibusque aliis equorum laudibus quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse fato sive fortuna ferunt, ut, quisquis haberet eum possideretque, ut is cum omni domo familia fortunisque omnibus suis ad internecionem deperiret. {{pn|9.4|4}}Itaque primum illum Gnaeum Seium, dominum eius, a M. Antonio, qui postea triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis damnatum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore Cornelium Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centum milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, abduxisse. {{pn|9.5|5}}Eum Cassium postea satis notum est victis partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; deinde post Antonium post interitum Cassii parta victoria equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus esset, ipsum quoque postea victum atque desertum detestabili exitio interisse. {{pn|9.6|6}}Hinc proverbium de hominibus calamitosis ortum dicique solitum: “ille homo habet equum Seianum”. {{pn|9.7|7}}Eadem sententia est illius quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus: “aurum Tolosanum”. Nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia Quintus Caepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu perit. {{pn|9.8|8}}Hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exuberantissimo. {{pn|9.9|9}}Quem colorem nos, sicuti dixi, “poeniceum” dicimus, Graeci partim phoinika, alii spadika appellant, quoniam palmae termes ex arbore cum fructu avulsus “spadix” dicitur.

===X.===
{{c|''Quod est quaedam septenarii numeri vis et facultas in multis naturae rebus animadversa, de qua M. Varro in hebdomadibus disserit copiose.''}}
{{pn|10.1|1}}M. Varro in primo librorum, qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus, septenarii numeri, quem Graece hebdomada appellant, virtutes potestatesque multas variasque dicit. {{pn|10.2|2}}“Is namque numerus” inquit “septentriones maiores minoresque in caelo facit, item vergilias, quas pleiadas Graeci vocant, facit etiam stellas, quas alii “erraticas”, P. Nigidius “errones” appellat.” {{pn|10.3|3}}Circulos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem esse; ex quis duos minimos, qui axem extimum tangunt, polous appellari dicit; sed eos in sphaera, quae krikote vocatur, propter brevitatem non inesse. {{pn|10.4|4}}Ac neque ipse zodiacus septenario numero caret; nam in septimo signo fit solstitium a bruma, in septimo bruma a solstitio, in septimo aequinoctium ab aequinoctio. {{pn|10.5|5}}Dies deinde illos, quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur, eos quoque septem esse dicit. {{pn|10.6|6}}Praeterea scribit lunae curriculum confici integris quater septenis diebus; “nam die duodetricesimo luna”, inquit “ex quo vestigio profecta est, eodem redit”, auctoremque opinionis huius Aristidem esse Samium; in qua re non id solum animadverti debere dicit, quod quater septenis, id est octo et viginti, diebus conficeret luna iter suum, sed quod is numerus septenarius, si ab uno profectus, dum ad semetipsum progreditur, omnes, per quos progressus est, numeros comprehendat ipsumque se addat, facit numerum octo et viginti, quot dies sunt curriculi lunaris. {{pn|10.7|7}}Ad homines quoque nascendos vim numeri istius porrigi pertinereque ait: “Nam cum in uterum” inquit “mulieris genitale semen datum est, primis septem diebus conglobatur coagulaturque fitque ad capiendam figuram idoneum. Post deinde quarta hebdomade, quod eius virile secus futurum est, caput et spina, quae est in dorso, informatur. Septima autem fere hebdomade, id est nono et quadragesimo die, totus” inquit “homo in utero absolvitur.” {{pn|10.8|8}}Illam quoque vim numeri huius observatam refert, quod ante mensem septimum neque mas neque femina salubriter ac secundum naturam nasci potest et quod hi, qui iustissime in utero sunt, post ducentos septuaginta tres dies, postquam sunt concepti, quadragesima denique hebdomade inita nascuntur. {{pn|10.9|9}}Pericula quoque vitae fortunarumque hominum, quae “climacteras” Chaldaei appellant, gravissimos quosque fieri affirmat septenarios. {{pn|10.10|10}}Praeter hoc modum esse dicit summum adolescendi humani corporis septem pedes. {{pn|10.11|11}}Quod esse magis verum arbitramur, quam quod Herodotus, homo fabulator, in primo historiarum inventum esse sub terra scripsit Oresti corpus cubita longitudinis habens septem, quae faciunt pedes duodecim et quadrantem, nisi si, ut Homerus opinatus est, vastiora prolixioraque fuerunt corpora hominum antiquiorum et nunc quasi iam mundo senescente rerum atque hominum decrementa sunt. {{pn|10.12|12}}Dentes quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utraque parte gigni ait et cadere annis septimis et genuinos adnasci annis fere bis septenis. {{pn|10.13|13}}Venas etiam in hominibus vel potius arterias medicos musicos dicere ait numero moveri septenario, quod ipsi appellant ten dia tessaron symphonian, quae fit in collatione quaternarii numeri. {{pn|10.14|14}}Discrimina etiam periculorum in morbis maiore vi fieri putat in diebus, qui conficiuntur ex numero septenario, eosque dies omnium maxime, ita ut medici appellant, krisimous videri: primam hebdomadam et secundam et tertiam. {{pn|10.15|15}}Neque non id etiam sumit ad vim facultatesque eius numeri augendas, quod, quibus inedia mori consilium est, septimo demum die mortem oppetunt. {{pn|10.16|16}}Haec Varro de numero septenario scripsit admodum conquisite. Sed alia quoque ibidem congerit frigidiuscula: veluti septem opera esse in orbe terrae miranda et sapientes item veteres septem fuisse et curricula ludorum circensium sollemnia septem esse et ad oppugnandas Thebas duces septem delectos. {{pn|10.17|17}}Tum ibi addit se quoque iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquammultos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis non comparuisse.

===XI.===
{{c|''Quibus et quam frivolis argumentis Accius in didascalicis utatur, quibus docere nititur Hesiodum esse quam Homerum natu antiquiorem.''}}
{{pn|11.1|1}}Super aetate Homeri atque Hesiodi non consentitur. {{pn|11.2|2}}Alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuisse scripserunt, in quis Philochorus et Xenophanes, alii minorem, in quis L. Accius poeta et Ephorus historiae scriptor. {{pn|11.3|3}}M. autem Varro in primo de imaginibus, uter prior sit natus, parum constare dicit, sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem vixerint, idque ex epigrammate ostendi, quod in tripode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo positus traditur. {{pn|11.4|4}}Accius autem in primo didascalico levibus admodum argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu priorem: {{pn|11.5|5}}“quod Homerus,” inquit “cum in principio carminis Achillem esse filium Pelei diceret, quis esset Peleus, non addidit; quam rem procul” inquit “dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam dictum videret. De Cyclope itidem,” inquit “vel maxime quod unoculus fuit, rem tam insignem non praeterisset, nisi aeque prioris Hesiodi carminibus involgatum esset.” {{pn|11.6|6}}De patria quoque Homeri multo maxime dissensum est. Alii Colophonium, alii Smyrnaeum, sunt qui Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fuisse dicant, Aristoteles tradidit ex insula Io. M. Varro in libro de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc apposuit: {{pn|11.7|7}}capella Homeri candida haec tumulum indicat,
quod hac letae mortuo faciunt sacra.

===XII.===
{{c|''Largum atque avidum bibendi a P. Nigidio, doctissimo viro, nova et prope absurda vocabuli figura “bibosum” dictum.''}}
{{pn|1.1|1}}Bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis “bibacem” et “bibosum” dicit. {{pn|1.2|2}}“Bibacem” ego ut “edacem” a plerisque aliis dictum lego; “bibosum” dictum nondum etiam usquam repperi nisi apud Laberium, neque aliud est, quod simili inclinatu dicatur. {{pn|1.3|3}}Non enim simile est ut “vinosus” aut “vitiosus” ceteraque, quae hoc modo dicuntur, quoniam a vocabulis, non a verbo, inclinata sunt. {{pn|1.4|4}}Laberius in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur: non mammosa, non annosa, non bibosa, mon procax.

===XIII.===
{{c|''Quod Demosthenes etiamtum adulescens, cum Platonis philosophi discipulus foret, audito forte Callistrato rhetore in contione populi destitit a Platone et sectatus Callistratum est.''}}
{{pn|1.1|1}}Hermippus hoc scriptum reliquit Demosthenen admodum adulescentem ventitare in Academiam Platonemque audire solitum. {{pn|1.2|2}}“Atque is” inquit “Demosthenes domo egressus, ut ei mos erat, cum ad Platonem pergeret complurisque populos concurrentes videret, percontatur eius rei causam cognoscitque currere eos auditum Callistratum. {{pn|1.3|3}}Is Callistratus Athenis orator in republica fuit, quos illi demagogous appellant. {{pn|1.4|4}}Visum est paulum devertere experirique, an digna auditio tanto properantium studio foret. {{pn|1.5|5}}Venit” inquit “atque audit Callistratum nobilem illam ten peri Oropou diken dicentem atque ita motus et demultus et captus est, ut Callistratum iam inde sectari coeperit, Academiam cum Platone reliquerit.”

===XIV.===
{{c|''“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” aliaque huiuscemodi qui dicat, vitiose dicere; eiusque vitii causas reddere M. Varronem; nec quemquam veterem hisce verbis esse.''}}
{{pn|1.1|1}}“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” vel quid aliud huiuscemodi male ac vitiose dici existumat Varro. {{pn|1.2|2}}“Oportet enim” inquit “dicere “dimidiatum librum”, non “dimidium”, et “dimidiatam fabulam”, non “dimidiam”. Contra autem si ex sextario hemina fusa est, non “dimidiatum sextarium fusum” dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei debebatur, quingentos recepit, non “dimidiatum” recepisse dicemus, sed “dimidium”. {{pn|1.3|3}}At si scyphus” inquit “argenteus mihi cum alio communis in duas partis disiectus sit, “dimidiatum” eum esse dicere scyphum debeo, non “dimidium”, argentum autem, quod in eo scypho inest, {{pn|1.4|4}}“dimidium” meum esse, non “dimidiatum”,” disseritque ac dividit subtilissime, quid “dimidium” “dimidiato” intersit, et Q. Ennium scienter hoc in annalibus dixisse ait: {{pn|1.5|5}}sicut si quis ferat vas vini dimidiatum, sicuti pars, quae deest ei vaso, non “dimidiata” dicenda est, sed “dimidia”. {{pn|1.6|6}}Omnis autem disputationis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure explicat, summa haec est: “dimidiatum” est quasi “dismediatum” et in partis duas pares divisum, {{pn|1.7|7}}“dimidiatum” ergo nisi ipsum, quod divisum est, dici haut convenit; {{pn|1.8|8}}“dimidium” vero est, non quod ipsum dimidiatum est, sed quae ex dimidiato pars altera est. {{pn|1.9|9}}Cum igitur partem dimidiam libri legisse volumus dicere aut partem dimidiam fabulae audisse, si “dimidiam fabulam” aut “dimidium librum” dicimus, peccamus; totum enim ipsum, quod dimidiatum atque divisum est, “dimidium” dicis. {{pn|1.10|10}}Itaque Lucilius eadem secutus:
“uno oculo” inquit “pedibusque duobus dimidiatus ut porcus”,
et alio loco:
quidni? et scruta quidem ut vendat, scrutarius laudat,
praefractam strigilem, soleam inprobus dimidiatam. {{pn|1.11|11}}Iam in vicesimo manifestius “dimidiam horam” dicere studiose fugit, sed pro “dimidia” “dimidium” ponit in hisce versibus:
tempestate sua atque eodem uno tempore et horae
dimidio et tribus confectis dumtaxat eandem
ad quartam. {{pn|1.12|12}}Nam cum obvium proximumque esset dicere: “dimidia et tribus confectis”, vigilate atque attente verbum non probum vitavit. {{pn|1.13|13}}Per quod satis apparet ne “horam” quidem “dimidiam” recte dici, sed vel “dimidiatam horam” vel “dimidiam partem horae”. {{pn|1.14|14}}Propterea Plautus quoque in Bacchidibus “dimidium auri” dicit, non “dimidiatum aurum”; {{pn|1.15|15}}item in Aulularia “dimidium obsoni”, non “dimidiatum obsonium”, in hoc versu:
ei adeo obsoni hic iussit dimidium dari; {{pn|1.16|16}}in Menaechmis autem “dimidiatum diem” non “dimidium”, in hoc versu: dies quidem iam ad umbilicum dimidiatus mortuust. {{pn|1.17|17}}M. etiam Cato in libro, quem de agricultura conscripsit: “Semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri solet. Eo cribro terram incernito dimidiatum digitum. Iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato.” {{pn|1.18|18}}“Dimidiatum” inquit “digitum”, non “dimidium”. Nam “digiti” quidem “dimidium”, digitum autem ipsum “dimidiatum” dici oportet. {{pn|1.19|19}}Item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit: “Homines defoderunt in terram dimidiatos ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt.” {{pn|1.20|20}}Neque quisquam omnium, qui probe locuti sunt, his verbis sequius quam dixi usus est.

===XV.===
{{c|''Exstare in litteris perque hominum memorias traditum, quod repente multis mortem attulit gaudium ingens insperatum interclusa anima et vim magni novique motus non sustinente.''}}
{{pn|1.1|1}}Cognito repente insperato gaudio exspirasse animam refert Aristoteles philosophus Polycritam, nobilem feminam Naxo insula. {{pn|1.2|2}}Philippides quoque, comoediarum poeta haut ignobilis, aetate iam edita, cum in certamine poetarum praeter spem vicisset et laetissime gauderet, inter illud gaudium repente mortuus est. {{pn|1.3|3}}De Rhodio etiam Diagora celebrata historia est. Is Diagoras tris filios adulescentis habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem. Eos omnis vidit vincere coronarique Olympiae eodem die et, cum ibi cum tres adulescentes amplexi coronis suis in caput patris positis saviarentur, cum populus gratulabundus flores undique in eum iaceret, ibidem in stadio inspectante populo in osculis atque in manibus filiorum animam efflavit. {{pn|1.4|4}}Praeterea in nostris annalibus scriptum legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani caesus est, anum matrem nuntio de morte filii adlato luctu atque maerore affectam esse; sed is nuntius non verus fuit, atque is adulescens non diu post ex ea pugna in urbem redit: anus repente filio viso copia atque turba et quasi ruina incidentis inopinati gaudii oppressa exanimataque est.

===XVI.===
{{c|''Temporis varietas in puerperis mulierum quaenam sit a medicis et a philosophis tradita; atque inibi poetarum quoque veterum super eadem re opiniones multaque alia auditu atque memoratu digna; verbaque ipsa Hippocratis medici ex libro illius sumpta, qui inscriptus est peri trophes.''}}
{{pn|1.1|1}}Et medici et philosophi inlustres de tempore humani partus quaesiverunt. Multa opinio est eaque iam pro vero recepta, postquam mulieris uterum semen conceperit, gigni hominem septimo rarenter, numquam octavo, saepe nono, saepius numero decimo mense, eumque esse hominem gignendi summum finem: decem menses non inceptos, sed exactos. {{pn|1.2|2}}Idque Plautum, veterem poetam, dicere videmus in comoedia Cistellaria his verbis:
tum illa, quam compresserat,
decumo post mense exacto hic peperit filiam. {{pn|1.3|3}}Hoc idem tradit etiam Menander, poeta vetustior, humanarum opinionum vel peritissimus; versus eius super ea re de fabula Plocio posui:
gyne kyei deka menas ...? {{pn|1.4|4}}sed noster Caecilius, cum faceret eodem nomine et eiusdem argumenti comoediam ac pleraque a Menandro sumeret, in mensibus tamen genitalibus nominandis non praetermisit octavum, quem praeterierat Menander. Caecilii versus hisce sunt:
soletne mulier decimo mense parere? - pol nono quoque,
etiam septimo atque octavo. {{pn|1.5|5}}Eam rem Caecilium non inconsiderate dixisse neque temere a Menandro atque a multorum opinionibus descivisse M. Varro uti credamus facit. {{pn|1.6|6}}Nam mense nonnumquam octavo editum esse partum in libro quarto decimo rerum divinarum scriptum reliquit; quo in libro etiam undecimo mense aliquando nasci posse hominem dicit, eiusque sententiae tam de octavo quam de undecimo mense Aristotelem auctorem laudat. {{pn|1.7|7}}Sed huius de mense octavo dissensionis causa cognosci potest in libro Hippocratis, qui inscriptus est peri trophes, ex quo libro verba haec sunt:
Estin de kai ouk estin ta oktamena. {{pn|1.8|8}}Id tamen obscure atque praecise tamquam adverse dictum Sabinus medicus, qui Hippocratem commodissime commentatus est, verbis his enarravit: Estin men phainomena hos zoa meta ten ekptosin; ouk estin de, thneskonta meta tauta; kai estin oun kai ouk estin phantasiai men parautika onta, dynamei de ouketi. {{pn|1.9|9}}Antiquos autem Romanos Varro dicit non recepisse huiuscemodi quasi monstruosas raritates, sed nono mense aut decimo neque praeter hos aliis partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono atque decimo mense. {{pn|1.10|10}}“Nam “Parca”” inquit “inmutata una littera a partu nominata, item “Nona” et “Decima” a partus tempestivi tempore.” {{pn|1.11|11}}Caesellius autem Vindex in lectionibus suis antiquis: “tria” inquit “nomina Parcarum sunt: “Nona”, “Decuma” “Morta”, et versum hunc Livii, antiquissimi poetae, ponit ex Odysseiai: quando dies adveniet, quem profata Morta est.
Sed homo minime malus Caesellius “Mortam” quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram deberet. {{pn|1.12|12}}Praeterea ego de partu humano, praeterquam quae scripta in libris legi, hoc quoque usu venisse Romae comperi: feminam bonis atque honestis moribus, non ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisset, quoniam decemviri in decem mensibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent; sed divum Hadrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mense partum edi posse; idque ipsum eius rei decretum nos legimus. In eo decreto Hadrianus id statuere se dicit requisitis veterum philosophorum et medicorum sententiis. {{pn|1.13|13}}Hodie quoque in satura forte M. Varronis legimus, quae inscribitur Testamentum, verba haec: “Si quis mihi filius unus pluresve in decem mensibus gignantur, ii, si erunt onoi lyras, exheredes sunto; quod si quis undecimo mense kata Aristotelen natus est, Attio idem, quod Tettio, ius esto apud me.” {{pn|1.14|14}}Per hoc vetus proverbium Varro significat, sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: “idem Atti, quod Tetti”, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. {{pn|1.15|15}}Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet, cur Homerus scripserit Neptunum dixisse puellae a se recens compressae:
chaire gyne philoteti; periplomenou d'eniautou
texeis aglaa tekn',epei ouk apopholioi eunai
athanaton. {{pn|1.16|16}}Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. {{pn|1.17|17}}Sed Favorinus mihi ait periplomenou eniautou non “confecto” esse “anno”, sed “adfecto”. {{pn|1.18|18}}In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. {{pn|1.19|19}}“Adfecta” enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur, quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit de provinciis consularibus. {{pn|1.20|20}}Hippocrates autem in eo libro, de quo supra scripsi, cum et numerum dierum, quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis usus est: Ginetai de en toutois kai pleio kai elasso kai holon kai kata meros; ou pollon de kai pleio kai elasso elasso. Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. {{pn|1.21|21}}Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibusdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. {{pn|1.22|22}}Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum, quod in Plinii Secundi libro septimo naturalis historiae legimus. {{pn|1.23|23}}Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: “Masurius auctor est L. Papirium praetorem secundo herede lege agente bonorum possessionem contra eum dedisse, cum mater partum se tredecim mensibus tulisse diceret, quoniam nullum certum tempus pariendi statutum ei videretur.” {{pn|1.24|24}}In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: “Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse a coitu abortivum.”

===XVII.===
{{c|''Id quoque esse a gravissimis viris memoriae mandatum, quod tris libros Plato Philolai Pythagorici et Aristoteles pauculos Speusippi philosophi mercati sunt pretiis fidem non capientibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Memoriae mandatum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. {{pn|1.2|2}}Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. {{pn|1.3|3}}Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; ea summa fit nummi nostri sestertia duo et septuaginta milia. {{pn|1.4|4}}Timon amarulentus librum maledicentissimum conscripsit, qui sillos inscribitur. {{pn|1.5|5}}In eo libro Platonem philosophum contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ea re Timonos hi sunt:
kai sy, Platon, kai gar se matheteies pothos eschen,
pollon d'argyrion oligen ellaxao biblon,
enthen aparchomenos timaiographein edidachthes.

===XVIII.===
{{c|''Quid sint “pedari senatores” et quam ob causam ita appellati; Quamque habeant verba haec ex edicto tralaticio consulum: “senatores quibusque sententiam dicere licet”.''}}
{{pn|1.1|1}}Non pauci sunt, qui opinantur, “pedarios senatores” appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. {{pn|1.2|2}}Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? {{pn|1.3|3}}Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in commentariis suis scriptam reliquit. {{pn|1.4|4}}Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset, super quam considerent, quae ob eam causam “curulis” appellaretur: sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea senatores nondum maioribus honoribus “pedarios” nominatos. {{pn|1.5|5}}M. autem Varro in satira Menippea, quae Hippokyon inscripta est, equites quosdam dicit “pedarios” appellatos videturque eos significare, qui nondum a censoribus in senatum lecti senatores quidem non erant, sed, quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. {{pn|1.6|6}}Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias, sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. {{pn|1.7|7}}Hoc significabat edictum, quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. {{pn|1.8|8}}Verba edicti haec sunt: “Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet.” {{pn|1.9|9}}Versum quoque Laberii, in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo, qui Stricturae inscriptus est: caput sine lingua pedarii sententia est. {{pn|1.10|10}}Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro “pedariis” “pedaneos” appellant.

===XIX.===
{{c|''Qua ratione Gavius Bassus scripserit “parcum” hominem appellatum et quam esse eius vocabuli causam putarit; et contra, quem in modum quibusque verbis Favorinus hanc traditionem eius eluserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud cenam Favorini philosophi cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die, quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber de origine verborum et vocabulorum. {{pn|1.2|2}}In quo ita scriptum fuit: ““Parcus” composito vocabulo est dictus quasi “par arcae”, quando, sicut in arca omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita ac recondita habet sicuti arca. Quam ob causam “parcus” quasi “pararcus” est nominatus.” {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus, ubi haec audivit: “superstitiose” inquit “et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus, quam enarravit. {{pn|1.4|4}}Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur, ut accipiamus “parcum” ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque inpendi arceat et prohibeat quasi “pecuniarcus?” {{pn|1.5|5}}Quin potius,” inquit “quod simplicius veriusque est, id dicimus? “Parcus” enim neque ab arca neque ab arcendo, sed ab eo, quod est “parum” et “parvum”, denominatus est.”
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>dpraq8psj3xooq4aqorr86tenaqr8rh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269571</id>
      <parentid>269570</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:18:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XII. */</comment>
      <origin>269571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46758" sha1="p01tygtizn3q41ubp61189795lgwxir" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=
|SubTitulus=
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quaesitum atque tractatum, quam ob causam Sallustius avaritiam dixerit non animum modo virilem, sed corpus quoque ipsum effeminare.''}}
{{pn|1.1|1}}Hieme iam decedente apud balneas Titias in area subcalido sole cum Favorino philosopho ambulabamus, atque ibi inter ambulandum legebatur Catilina Sallustii, quem in manu amici conspectum legi iusserat. {{pn|1.2|2}}Cumque haec verba ex eo libro lecta essent: “Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit; ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur”, tum Favorinus me aspiciens “quo” inquit “pacto corpus hominis avaritia effeminat? {{pn|1.3|3}}quid enim istuc sit, quod animum virilem ab ea effeminari dixit, videor ferme assequi; set quonam modo corpus quoque hominis effeminet, nondum reperio.” {{pn|1.4|4}}“Et ego” inquam “longe iamdiu in eo ipse quaerendo fui ac, nisi tu occupasses, ultro te hoc rogassem.” {{pn|1.5|5}}Vix ego haec dixeram cunctabundus, atque inibi quispiam de sectatoribus Favorini, qui videbatur esse in litteris veterator, “Valerium” inquit “Probum audivi hoc dicere: usum esse Sallustium circumlocutione quadam poetica et, cum dicere vellet hominem avaritia corrumpi, corpus et animum dixisse, quae duae res hominem demonstrarent; namque homo ex animo et corpore est.” {{pn|1.6|6}}“Numquam,” inquit Favorinus “quod equidem scio, tam inportuna tamque audaci argutia fuit noster Probus, ut Sallustium, vel subtilissimum brevitatis artificem, periphrasis poetarum facere diceret.” {{pn|1.7|7}}Erat tum nobiscum in eodem ambulacro homo quispiam sane doctus. {{pn|1.8|8}}Is quoque a Favorino rogatus, ecquid haberet super ea re dicere, huiuscemodi verbis usus est: {{pn|1.9|9}}“Quorum” inquit “avaritia mentem tenuit et corrupit quique sese quaerundae undique pecuniae dediderunt, eos plerosque tali genere vitae occupatos videmus, ut sicuti alia in his omnia prae pecunia, ita labor quoque virilis exercendique corporis studium relictui sit. {{pn|1.10|10}}Negotiis enim se plerumque umbraticis et sellulariis quaestibus intentos habent, in quibus omnis eorum vigor animi corporisque elanguescit et, quod Sallustius ait, “effeminatur”.” {{pn|1.11|11}}Tum Favorinus legi denuo verba eadem Sallustii iubet atque, ubi lecta sunt, “quid igitur” inquit “dicimus, quod multos videre est pecuniae cupidos et eosdem tamen corpore esse vegeto ac valenti?” {{pn|1.12|12}}Tum ille ita respondit non hercle inscite. “Quisquis” inquit “est pecuniae cupiens et corpore tamen est bene habito ac strenuo, aliarum quoque rerum vel studio vel exercitio eum teneri necessum est atque in sese colendo non aeque esse parcum. {{pn|1.13|13}}Nam si avaritia sola summa omnes hominis partes affectionesque occupet et si ad incuriam usque corporis grassetur, ut per illam unam neque virtutis neque virium neque corporis neque animi cura adsit, tum denique id vere dici potest effeminando esse et animo et corpori, qui neque sese neque aliud curent, nisi pecuniam.” {{pn|1.14|14}}Tum Favorinus: “aut hoc,” inquit “quod dixisti, probabile est, aut Sallustius odio avaritiae plus, quam oportuit, eam criminatus est.”

===II.===
{{c|''Quemnam esse natalem diem M. Varro dicat, qui ante noctis horam sextam postve eam nati sunt; atque de temporibus terminisque dierum, qui civiles nominantur et usquequaque gentium varie observantur; et praeterea quid Q. Mucius scripserit super ea muliere, quae a marito non iure se usurpavisset, quod rationem civilis anni non habuerit.''}}
{{pn|2.1|1}}Quaeri solitum est, qui noctis hora tertia quartave sive qua alia nati sunt, uter dies natalis haberi appellarique debeat, isne, quem nox ea consecuta est, an qui dies noctem consecutus est. {{pn|2.2|2}}M. Varro in libro rerum humanarum, quem de diebus scripsit: “homines”, inquit “qui inde a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis viginti quattuor nati sunt, uno die nati dicuntur.” {{pn|2.3|3}}Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit, is ei dies natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra vero, qui in sex noctis horis posterioribus nascatur, eo die videri natum, qui post eam noctem diluxerit. {{pn|2.4|4}}Athenienses autem aliter observare idem Varro in eodem libro scripsit eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere. {{pn|2.5|5}}Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius diei nomine appellare; {{pn|2.6|6}}multos vero in terra Vmbria unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem; “quod quidem” inquit “nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiarum et qui est post Kalendas dies ante horam eius diei sextam.” {{pn|2.7|7}}Populum autem Romanum ita, uti Varro dixit, dies singulos adnumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. {{pn|2.8|8}}Sacra sunt Romana partim diurna, alia nocturna; sed ea, quae inter noctem fiunt, diebus addicuntur, non noctibus; {{pn|2.9|9}}quae igitur sex posterioribus noctis horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. {{pn|2.10|10}}Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet: nam magistratus, quando uno die eis auspicandum est et id, super quo auspicaverunt, agendum, post mediam noctem auspicantur et post meridialem solem agunt, auspicatique esse et egisse eodem die dicuntur. {{pn|2.11|11}}Praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam sequentem revertuntur, non videntur afuisse unum diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Roma sunt. {{pn|2.12|12}}Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem, quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IV. {{pn|2.13|13}}kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. {{pn|2.14|14}}Ista autem omnia de dierum temporibus et finibus ad observationem disciplinamque iuris antiqui pertinentia cum in libris veterum inveniremus, non dubitabamus, quin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non exposite atque aperte, sed, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita et quasi operta veteris ritus significatione: {{pn|2.15|15}}“torquet” inquit “medios nox umida cursus, et me saevus equis oriens afflavit anhelis.” {{pn|2.16|16}}His enim versibus oblique, sicuti dixi, admonere voluit diem, quem Romani “civilem” appellaverunt, a sexta noctis hora oriri.

===III.===
{{c|''De noscendis explorandisque Plauti comoediis, quoniam promisce verae atque falsae nomine eius inscriptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fabulas scriptitarint.''}}
{{pn|3.1|1}}Verum esse comperior, quod quosdam bene litteratos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose atque contente lectitarunt, non indicibus Aelii nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii super his fabulis, quae dicuntur “ambiguae”, crediturum, sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. {{pn|3.2|2}}Hac enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. {{pn|3.3|3}}Nam praeter illas unam et viginti, quae “Varronianae” vocantur, quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quasdam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas Plauto vindicavit, sicuti istam, quam nuperrime legebamus, cui est nomen Boeotia. {{pn|3.4|4}}Nam cum in illis una et viginti non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubitavit, quin Plauti foret, neque alius quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos solos ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de illius Plauti more dicam, Plautinissimi, propterea et meminimus eos et ascripsimus. {{pn|3.5|5}}Parasitus ibi esuriens haec dicit:
ut illum di perdant, primus qui horas repperit,
quique adeo primus statuit hic solarium!
qui mihi conminuit misero articulatim diem.
Nam me puero venter erat solarium
multo omnium istorum optimum et verissimum:
ubi is te monebat, esses, nisi cum nihil erat.
Nunc etiam quod est, non estur, nisi soli libet;
itaque adeo iam oppletum oppidum est solariis,
maior pars populi aridi reptant fame. {{pn|3.6|6}}Favorinus quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc: scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae, delectatus faceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformitates significantium: “vel unus hercle” inquit “hic versus Plauti esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse”. {{pn|3.7|7}}Nos quoque ipsi nuperrime, cum legeremus Fretum - nomen est id comoediae, quam Plauti esse quidam non putant -, haut quicquam dubitavimus, quin ea Plauti foret, et omnium quidem maxime genuina. {{pn|3.8|8}}Ex qua duo hos versus exscripsimus, ut historiam quaereremus oraculi Arretini: nunc illud est, quod “responsum Arreti” ludis magnis dicitur: peribo, si non fecero, si faxo, vapulabo. {{pn|3.9|9}}M. tamen Varro in libro de comoediis Plautinis primo Accii verba haec ponit: “Nam nec Geminei lenones nec Condalium nec Anus Plauti nec Bis compressa nec Boeotia unquam fuit neque adeo Agroecus neque Commorientes Macci Titi.” {{pn|3.10|10}}In eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. Quoniam fabulae illae” “Plauti” inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. {{pn|3.11|11}}Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter centum atque triginta; {{pn|3.12|12}}sed homo eruditissimus L. Aelius quinque et viginti eius esse solas existimavit. {{pn|3.13|13}}Neque tamen dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non videntur et nomini eius addicuntur, veterum poetarum fuerint et ab eo retractatae, expolitae sint ac propterea resipiant stilum Plautinum. {{pn|3.14|14}}Sed enim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam redisset et ob quaerendum victum ad circumagendas molas, quae “trusatiles” appellantur, operam pistori locasset. {{pn|3.15|15}}Sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a triumviris coniectus esset. Vnde post a tribunis plebis exemptus est, cum in his, quas supra dixi, fabulis delicta sua et petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset.

===IV.===
{{c|''Quod P. Africano et aliis tunc viris nobilibus ante aetatem senectam barbam et genas radere mos patrius fuit.''}}
{{pn|4.1|1}}In libris, quos de vita P. Scipionis Africani compositos legimus, scriptum esse animadvertimus P. Scipioni, Pauli filio, postquam de Poenis triumphaverat censorque fuerat, diem dictum esse ad populum a Claudio Asello tribuno plebis, cui equum in censura ademerat, eumque, cum esset reus, neque barbam desisse radi neque non candida veste uti neque fuisse cultu solito reorum. {{pn|4.2|2}}Sed cum in eo tempore Scipionem minorem quadraginta annorum fuisse constaret, quod de barba rasa ita scriptum esset, mirabamur. {{pn|4.3|3}}Comperimus autem ceteros quoque in isdem temporibus nobiles viros barbam in eiusmodi aetate rasitavisse, idcircoque plerasque imagines veterum, non admodum senum, sed in medio aetatis, ita factas videmus.

===V.===
{{c|''Deliciarum vitium et mollities oculorum et corporis ab Arcesila philosopho cuidam obprobrata acerbe simul et festiviter.''}}
{{pn|5.1|1}}Plutarchus refert Arcesilaum philosophum vehementi verbo usum esse de quodam nimis delicato divite, qui incorruptus tamen et a stupro integer dicebatur. {{pn|5.2|2}}Nam cum vocem eius infractam capillumque arte compositum et oculos ludibundos atque inlecebrae voluptatisque plenos videret : “nihil interest,” inquit “quibus membris cinaedi sitis, posterioribus an prioribus”.

===VI.===
{{c|''De vi atque natura palmae arboris, quod lignum ex ea ponderibus positis renitatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Per hercle rem mirandam Aristoteles in septimo problematorum et Plutarchus in octavo symposiacorum dicit. {{pn|6.2|2}}“Si super palmae” inquiunt “arboris lignum magna pondera inponas ac tam graviter urgeas oneresque, ut magnitudo oneris sustineri non queat, non deorsum palma cedit nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum nititur recurvaturque”; {{pn|6.3|3}}“propterea” inquit Plutarchus “in certaminibus palmam signum esse placuit victoriae, quoniam ingenium ligni eiusmodi est, ut urgentibus opprimentibusque non cedat.”

===VII.===
{{c|''Historia ex annalibus sumpta de Q. Caedicio tribuno militum; verbaque ex originibus M. Catonis apposita, quibus Caedici virtutem cum Spartano Leonida aequiperat.''}}
{{pn|7.1|1}}Pulcrum, dii boni, facinus Graecarumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris originum de Q. Caedicio tribuno militum scriptum reliquit. {{pn|7.2|2}}Id profecto est ad hanc ferme sententiam: {{pn|7.3|3}}Imperator Poenus in terra Sicilia bello Carthaginiensi primo obviam Romano exercitu progreditur, colles locosque idoneos prior occupat. {{pn|7.4|4}}Milites Romani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei obnoxium. {{pn|7.5|5}}Tribunus ad consulem venit, ostendit exitium de loci importunitate et hostium circumstantia maturum. {{pn|7.6|6}}“Censeo,” inquit “si rem servare vis, faciundum, ut quadringentos aliquos milites ad verrucam illam” - sic enim Cato locum editum asperumque appellat - “ire iubeas, eamque uti occupent, imperes horterisque; hostes profecto ubi id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad occursandum pugnandumque in eos praevertentur unoque illo negotio sese alligabunt, atque illi omnes quadringenti procul dubio obtruncabuntur. {{pn|7.7|7}}Tunc interea occupatis in ea caede hostibus tempus exercitus ex hoc loco educendi habebis. {{pn|7.8|8}}Alia nisi haec salutis via nulla est.” Consul tribuno respondit consilium quidem istud aeque providens sibi viderier; “sed istos” inquit “milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit, qui ducat?” {{pn|7.9|9}}“Si alium” inquit tribunus “neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare; ego hanc tibi et reipublicae animam do.” {{pn|7.10|10}}Consul tribuno gratias laudesque agit. {{pn|7.11|11}}Tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. {{pn|7.12|12}}Hostes eorum audaciam demirantur; quorsum ire pergant, in exspectando sunt. {{pn|7.13|13}}Sed ubi apparuit ad eam verrucam occupandam iter intendere, mittit adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenuissimos. {{pn|7.14|14}}Romani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps. {{pn|7.15|15}}Tandem superat multitudo. {{pn|7.16|16}}Quadringenti omnes cum uno perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. {{pn|7.17|17}}Consul interim, dum ibi pugnatur, se in locos tutos atque editos subducit. {{pn|7.18|18}}Sed quod illi tribuno, duci militum quadringentorum, divinitus in eo proelio usu venit, non iam nostris, sed ipsius Catonis verbis subiecimus: {{pn|7.19|19}}“Dii inmortales tribuno militum fortunam ex virtute eius dedere. Nam ita evenit: cum saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, eumque inter mortuos defetigatum volneribus atque, quod sanguen eius defluxerat, cognovere. Eum sustulere, isque convaluit, saepeque postilla operam reipublicae fortem atque strenuam perhibuit illoque facto, quod illos milites subduxit, exercitum ceterum servavit. Sed idem benefactum quo in loco ponas, nimium interest. Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius virtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decoravere monumentis: signis, statuis, elogiis, historiis aliisque rebus gratissimum id eius factum habuere; at tribuno militum parva laus pro factis relicta, qui idem fecerat atque rem servaverat.” {{pn|7.20|20}}Hanc Q. Caedici tribuni virtutem M. Cato tali suo testimonio decoravit. {{pn|7.21|21}}Claudius autem Quadrigarius annali tertio non Caedicio nomen fuisse ait, sed Laberio.

===VIII.===
{{c|''Litterae eximiae consulum C. Fabricii et Q. Aemilii ad regem Pyrrum a Q. Claudio scriptore historiarum in memoriam datae.''}}
{{pn|8.1|1}}Cum Pyrrus rex in terra Italia esset et unam atque alteram pugnas prospere pugnasset satisque agerent Romani et pleraque Italia ad regem descivisset, tum Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret, promisit regem venenis necare idque facile esse factu dixit, quoniam filii sui pocula in convivio regi ministrarent. {{pn|8.2|2}}Eam rem Fabricius ad senatum scripsit. {{pn|8.3|3}}Senatus ad regem legatos misit mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex circumspectius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. {{pn|8.4|4}}Hoc ita, uti diximus, in Valeri Antiatis historia scriptum est. {{pn|8.5|5}}Quadrigarius autem in libro tertio non Timocharem, sed Niciam adisse ad consulem scripsit neque legatos a senatu missos, sed a consulibus, et Pyrrum populo Romano laudes atque gratias scripsisse captivosque omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. {{pn|8.6|6}}Consules tum fuerunt C. Fabricius et Q. Aemilius. Litteras, quas ad regem Pyrrum super ea causa miserunt, {{pn|8.7|7}}Claudius Quadrigarius scripsit fuisse hoc exemplo: {{pn|8.8|8}}“Consules Romani salutem dicunt Pyrro regi. Nos pro tuis iniuriis continuis animo tenus commoti inimiciter tecum bellare studemus. Sed communis exempli et fidei ergo visum, ut te salvum velimus, ut esset, quem armis vincere possimus. Ad nos venit Nicias familiaris tuus, qui sibi praemium a nobis peteret, si te clam interfecisset. Id nos negavimus velle, neve ob eam rem quicquam commodi exspectaret, et simul visum est, ut te certiorem faceremus, ne quid eiusmodi, si accidisset, nostro consilio civitates putarent factum, et quod nobis non placet pretio aut praemio aut dolis pugnare. Tu, nisi caves, iacebis.”

===IX.===
{{c|''Quis et cuiusmodi fuerit qui in proverbio fertur equus Seianus; et qualis color equorum sit qui “spadices” vocantur; deque istius vocabuli ratione.''}}
{{pn|9.1|1}}Gavius Bassus in commentariis suis, item Iulius Modestus in secundo quaestionum confusarum historiam de equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: {{pn|9.2|2}}Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama constans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede occiso e Thracia Argos perduxisset. {{pn|9.3|3}}Eum equum fuisse dicunt magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, flora et comanti iuba, omnibusque aliis equorum laudibus quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse fato sive fortuna ferunt, ut, quisquis haberet eum possideretque, ut is cum omni domo familia fortunisque omnibus suis ad internecionem deperiret. {{pn|9.4|4}}Itaque primum illum Gnaeum Seium, dominum eius, a M. Antonio, qui postea triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis damnatum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore Cornelium Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centum milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, abduxisse. {{pn|9.5|5}}Eum Cassium postea satis notum est victis partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; deinde post Antonium post interitum Cassii parta victoria equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus esset, ipsum quoque postea victum atque desertum detestabili exitio interisse. {{pn|9.6|6}}Hinc proverbium de hominibus calamitosis ortum dicique solitum: “ille homo habet equum Seianum”. {{pn|9.7|7}}Eadem sententia est illius quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus: “aurum Tolosanum”. Nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia Quintus Caepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu perit. {{pn|9.8|8}}Hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exuberantissimo. {{pn|9.9|9}}Quem colorem nos, sicuti dixi, “poeniceum” dicimus, Graeci partim phoinika, alii spadika appellant, quoniam palmae termes ex arbore cum fructu avulsus “spadix” dicitur.

===X.===
{{c|''Quod est quaedam septenarii numeri vis et facultas in multis naturae rebus animadversa, de qua M. Varro in hebdomadibus disserit copiose.''}}
{{pn|10.1|1}}M. Varro in primo librorum, qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus, septenarii numeri, quem Graece hebdomada appellant, virtutes potestatesque multas variasque dicit. {{pn|10.2|2}}“Is namque numerus” inquit “septentriones maiores minoresque in caelo facit, item vergilias, quas pleiadas Graeci vocant, facit etiam stellas, quas alii “erraticas”, P. Nigidius “errones” appellat.” {{pn|10.3|3}}Circulos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem esse; ex quis duos minimos, qui axem extimum tangunt, polous appellari dicit; sed eos in sphaera, quae krikote vocatur, propter brevitatem non inesse. {{pn|10.4|4}}Ac neque ipse zodiacus septenario numero caret; nam in septimo signo fit solstitium a bruma, in septimo bruma a solstitio, in septimo aequinoctium ab aequinoctio. {{pn|10.5|5}}Dies deinde illos, quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur, eos quoque septem esse dicit. {{pn|10.6|6}}Praeterea scribit lunae curriculum confici integris quater septenis diebus; “nam die duodetricesimo luna”, inquit “ex quo vestigio profecta est, eodem redit”, auctoremque opinionis huius Aristidem esse Samium; in qua re non id solum animadverti debere dicit, quod quater septenis, id est octo et viginti, diebus conficeret luna iter suum, sed quod is numerus septenarius, si ab uno profectus, dum ad semetipsum progreditur, omnes, per quos progressus est, numeros comprehendat ipsumque se addat, facit numerum octo et viginti, quot dies sunt curriculi lunaris. {{pn|10.7|7}}Ad homines quoque nascendos vim numeri istius porrigi pertinereque ait: “Nam cum in uterum” inquit “mulieris genitale semen datum est, primis septem diebus conglobatur coagulaturque fitque ad capiendam figuram idoneum. Post deinde quarta hebdomade, quod eius virile secus futurum est, caput et spina, quae est in dorso, informatur. Septima autem fere hebdomade, id est nono et quadragesimo die, totus” inquit “homo in utero absolvitur.” {{pn|10.8|8}}Illam quoque vim numeri huius observatam refert, quod ante mensem septimum neque mas neque femina salubriter ac secundum naturam nasci potest et quod hi, qui iustissime in utero sunt, post ducentos septuaginta tres dies, postquam sunt concepti, quadragesima denique hebdomade inita nascuntur. {{pn|10.9|9}}Pericula quoque vitae fortunarumque hominum, quae “climacteras” Chaldaei appellant, gravissimos quosque fieri affirmat septenarios. {{pn|10.10|10}}Praeter hoc modum esse dicit summum adolescendi humani corporis septem pedes. {{pn|10.11|11}}Quod esse magis verum arbitramur, quam quod Herodotus, homo fabulator, in primo historiarum inventum esse sub terra scripsit Oresti corpus cubita longitudinis habens septem, quae faciunt pedes duodecim et quadrantem, nisi si, ut Homerus opinatus est, vastiora prolixioraque fuerunt corpora hominum antiquiorum et nunc quasi iam mundo senescente rerum atque hominum decrementa sunt. {{pn|10.12|12}}Dentes quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utraque parte gigni ait et cadere annis septimis et genuinos adnasci annis fere bis septenis. {{pn|10.13|13}}Venas etiam in hominibus vel potius arterias medicos musicos dicere ait numero moveri septenario, quod ipsi appellant ten dia tessaron symphonian, quae fit in collatione quaternarii numeri. {{pn|10.14|14}}Discrimina etiam periculorum in morbis maiore vi fieri putat in diebus, qui conficiuntur ex numero septenario, eosque dies omnium maxime, ita ut medici appellant, krisimous videri: primam hebdomadam et secundam et tertiam. {{pn|10.15|15}}Neque non id etiam sumit ad vim facultatesque eius numeri augendas, quod, quibus inedia mori consilium est, septimo demum die mortem oppetunt. {{pn|10.16|16}}Haec Varro de numero septenario scripsit admodum conquisite. Sed alia quoque ibidem congerit frigidiuscula: veluti septem opera esse in orbe terrae miranda et sapientes item veteres septem fuisse et curricula ludorum circensium sollemnia septem esse et ad oppugnandas Thebas duces septem delectos. {{pn|10.17|17}}Tum ibi addit se quoque iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquammultos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis non comparuisse.

===XI.===
{{c|''Quibus et quam frivolis argumentis Accius in didascalicis utatur, quibus docere nititur Hesiodum esse quam Homerum natu antiquiorem.''}}
{{pn|11.1|1}}Super aetate Homeri atque Hesiodi non consentitur. {{pn|11.2|2}}Alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuisse scripserunt, in quis Philochorus et Xenophanes, alii minorem, in quis L. Accius poeta et Ephorus historiae scriptor. {{pn|11.3|3}}M. autem Varro in primo de imaginibus, uter prior sit natus, parum constare dicit, sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem vixerint, idque ex epigrammate ostendi, quod in tripode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo positus traditur. {{pn|11.4|4}}Accius autem in primo didascalico levibus admodum argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu priorem: {{pn|11.5|5}}“quod Homerus,” inquit “cum in principio carminis Achillem esse filium Pelei diceret, quis esset Peleus, non addidit; quam rem procul” inquit “dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam dictum videret. De Cyclope itidem,” inquit “vel maxime quod unoculus fuit, rem tam insignem non praeterisset, nisi aeque prioris Hesiodi carminibus involgatum esset.” {{pn|11.6|6}}De patria quoque Homeri multo maxime dissensum est. Alii Colophonium, alii Smyrnaeum, sunt qui Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fuisse dicant, Aristoteles tradidit ex insula Io. M. Varro in libro de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc apposuit: {{pn|11.7|7}}capella Homeri candida haec tumulum indicat,
quod hac letae mortuo faciunt sacra.

===XII.===
{{c|''Largum atque avidum bibendi a P. Nigidio, doctissimo viro, nova et prope absurda vocabuli figura “bibosum” dictum.''}}
{{pn|12.1|1}}Bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis “bibacem” et “bibosum” dicit. {{pn|12.2|2}}“Bibacem” ego ut “edacem” a plerisque aliis dictum lego; “bibosum” dictum nondum etiam usquam repperi nisi apud Laberium, neque aliud est, quod simili inclinatu dicatur. {{pn|12.3|3}}Non enim simile est ut “vinosus” aut “vitiosus” ceteraque, quae hoc modo dicuntur, quoniam a vocabulis, non a verbo, inclinata sunt. {{pn|12.4|4}}Laberius in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur: non mammosa, non annosa, non bibosa, mon procax.

===XIII.===
{{c|''Quod Demosthenes etiamtum adulescens, cum Platonis philosophi discipulus foret, audito forte Callistrato rhetore in contione populi destitit a Platone et sectatus Callistratum est.''}}
{{pn|1.1|1}}Hermippus hoc scriptum reliquit Demosthenen admodum adulescentem ventitare in Academiam Platonemque audire solitum. {{pn|1.2|2}}“Atque is” inquit “Demosthenes domo egressus, ut ei mos erat, cum ad Platonem pergeret complurisque populos concurrentes videret, percontatur eius rei causam cognoscitque currere eos auditum Callistratum. {{pn|1.3|3}}Is Callistratus Athenis orator in republica fuit, quos illi demagogous appellant. {{pn|1.4|4}}Visum est paulum devertere experirique, an digna auditio tanto properantium studio foret. {{pn|1.5|5}}Venit” inquit “atque audit Callistratum nobilem illam ten peri Oropou diken dicentem atque ita motus et demultus et captus est, ut Callistratum iam inde sectari coeperit, Academiam cum Platone reliquerit.”

===XIV.===
{{c|''“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” aliaque huiuscemodi qui dicat, vitiose dicere; eiusque vitii causas reddere M. Varronem; nec quemquam veterem hisce verbis esse.''}}
{{pn|1.1|1}}“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” vel quid aliud huiuscemodi male ac vitiose dici existumat Varro. {{pn|1.2|2}}“Oportet enim” inquit “dicere “dimidiatum librum”, non “dimidium”, et “dimidiatam fabulam”, non “dimidiam”. Contra autem si ex sextario hemina fusa est, non “dimidiatum sextarium fusum” dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei debebatur, quingentos recepit, non “dimidiatum” recepisse dicemus, sed “dimidium”. {{pn|1.3|3}}At si scyphus” inquit “argenteus mihi cum alio communis in duas partis disiectus sit, “dimidiatum” eum esse dicere scyphum debeo, non “dimidium”, argentum autem, quod in eo scypho inest, {{pn|1.4|4}}“dimidium” meum esse, non “dimidiatum”,” disseritque ac dividit subtilissime, quid “dimidium” “dimidiato” intersit, et Q. Ennium scienter hoc in annalibus dixisse ait: {{pn|1.5|5}}sicut si quis ferat vas vini dimidiatum, sicuti pars, quae deest ei vaso, non “dimidiata” dicenda est, sed “dimidia”. {{pn|1.6|6}}Omnis autem disputationis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure explicat, summa haec est: “dimidiatum” est quasi “dismediatum” et in partis duas pares divisum, {{pn|1.7|7}}“dimidiatum” ergo nisi ipsum, quod divisum est, dici haut convenit; {{pn|1.8|8}}“dimidium” vero est, non quod ipsum dimidiatum est, sed quae ex dimidiato pars altera est. {{pn|1.9|9}}Cum igitur partem dimidiam libri legisse volumus dicere aut partem dimidiam fabulae audisse, si “dimidiam fabulam” aut “dimidium librum” dicimus, peccamus; totum enim ipsum, quod dimidiatum atque divisum est, “dimidium” dicis. {{pn|1.10|10}}Itaque Lucilius eadem secutus:
“uno oculo” inquit “pedibusque duobus dimidiatus ut porcus”,
et alio loco:
quidni? et scruta quidem ut vendat, scrutarius laudat,
praefractam strigilem, soleam inprobus dimidiatam. {{pn|1.11|11}}Iam in vicesimo manifestius “dimidiam horam” dicere studiose fugit, sed pro “dimidia” “dimidium” ponit in hisce versibus:
tempestate sua atque eodem uno tempore et horae
dimidio et tribus confectis dumtaxat eandem
ad quartam. {{pn|1.12|12}}Nam cum obvium proximumque esset dicere: “dimidia et tribus confectis”, vigilate atque attente verbum non probum vitavit. {{pn|1.13|13}}Per quod satis apparet ne “horam” quidem “dimidiam” recte dici, sed vel “dimidiatam horam” vel “dimidiam partem horae”. {{pn|1.14|14}}Propterea Plautus quoque in Bacchidibus “dimidium auri” dicit, non “dimidiatum aurum”; {{pn|1.15|15}}item in Aulularia “dimidium obsoni”, non “dimidiatum obsonium”, in hoc versu:
ei adeo obsoni hic iussit dimidium dari; {{pn|1.16|16}}in Menaechmis autem “dimidiatum diem” non “dimidium”, in hoc versu: dies quidem iam ad umbilicum dimidiatus mortuust. {{pn|1.17|17}}M. etiam Cato in libro, quem de agricultura conscripsit: “Semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri solet. Eo cribro terram incernito dimidiatum digitum. Iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato.” {{pn|1.18|18}}“Dimidiatum” inquit “digitum”, non “dimidium”. Nam “digiti” quidem “dimidium”, digitum autem ipsum “dimidiatum” dici oportet. {{pn|1.19|19}}Item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit: “Homines defoderunt in terram dimidiatos ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt.” {{pn|1.20|20}}Neque quisquam omnium, qui probe locuti sunt, his verbis sequius quam dixi usus est.

===XV.===
{{c|''Exstare in litteris perque hominum memorias traditum, quod repente multis mortem attulit gaudium ingens insperatum interclusa anima et vim magni novique motus non sustinente.''}}
{{pn|1.1|1}}Cognito repente insperato gaudio exspirasse animam refert Aristoteles philosophus Polycritam, nobilem feminam Naxo insula. {{pn|1.2|2}}Philippides quoque, comoediarum poeta haut ignobilis, aetate iam edita, cum in certamine poetarum praeter spem vicisset et laetissime gauderet, inter illud gaudium repente mortuus est. {{pn|1.3|3}}De Rhodio etiam Diagora celebrata historia est. Is Diagoras tris filios adulescentis habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem. Eos omnis vidit vincere coronarique Olympiae eodem die et, cum ibi cum tres adulescentes amplexi coronis suis in caput patris positis saviarentur, cum populus gratulabundus flores undique in eum iaceret, ibidem in stadio inspectante populo in osculis atque in manibus filiorum animam efflavit. {{pn|1.4|4}}Praeterea in nostris annalibus scriptum legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani caesus est, anum matrem nuntio de morte filii adlato luctu atque maerore affectam esse; sed is nuntius non verus fuit, atque is adulescens non diu post ex ea pugna in urbem redit: anus repente filio viso copia atque turba et quasi ruina incidentis inopinati gaudii oppressa exanimataque est.

===XVI.===
{{c|''Temporis varietas in puerperis mulierum quaenam sit a medicis et a philosophis tradita; atque inibi poetarum quoque veterum super eadem re opiniones multaque alia auditu atque memoratu digna; verbaque ipsa Hippocratis medici ex libro illius sumpta, qui inscriptus est peri trophes.''}}
{{pn|1.1|1}}Et medici et philosophi inlustres de tempore humani partus quaesiverunt. Multa opinio est eaque iam pro vero recepta, postquam mulieris uterum semen conceperit, gigni hominem septimo rarenter, numquam octavo, saepe nono, saepius numero decimo mense, eumque esse hominem gignendi summum finem: decem menses non inceptos, sed exactos. {{pn|1.2|2}}Idque Plautum, veterem poetam, dicere videmus in comoedia Cistellaria his verbis:
tum illa, quam compresserat,
decumo post mense exacto hic peperit filiam. {{pn|1.3|3}}Hoc idem tradit etiam Menander, poeta vetustior, humanarum opinionum vel peritissimus; versus eius super ea re de fabula Plocio posui:
gyne kyei deka menas ...? {{pn|1.4|4}}sed noster Caecilius, cum faceret eodem nomine et eiusdem argumenti comoediam ac pleraque a Menandro sumeret, in mensibus tamen genitalibus nominandis non praetermisit octavum, quem praeterierat Menander. Caecilii versus hisce sunt:
soletne mulier decimo mense parere? - pol nono quoque,
etiam septimo atque octavo. {{pn|1.5|5}}Eam rem Caecilium non inconsiderate dixisse neque temere a Menandro atque a multorum opinionibus descivisse M. Varro uti credamus facit. {{pn|1.6|6}}Nam mense nonnumquam octavo editum esse partum in libro quarto decimo rerum divinarum scriptum reliquit; quo in libro etiam undecimo mense aliquando nasci posse hominem dicit, eiusque sententiae tam de octavo quam de undecimo mense Aristotelem auctorem laudat. {{pn|1.7|7}}Sed huius de mense octavo dissensionis causa cognosci potest in libro Hippocratis, qui inscriptus est peri trophes, ex quo libro verba haec sunt:
Estin de kai ouk estin ta oktamena. {{pn|1.8|8}}Id tamen obscure atque praecise tamquam adverse dictum Sabinus medicus, qui Hippocratem commodissime commentatus est, verbis his enarravit: Estin men phainomena hos zoa meta ten ekptosin; ouk estin de, thneskonta meta tauta; kai estin oun kai ouk estin phantasiai men parautika onta, dynamei de ouketi. {{pn|1.9|9}}Antiquos autem Romanos Varro dicit non recepisse huiuscemodi quasi monstruosas raritates, sed nono mense aut decimo neque praeter hos aliis partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono atque decimo mense. {{pn|1.10|10}}“Nam “Parca”” inquit “inmutata una littera a partu nominata, item “Nona” et “Decima” a partus tempestivi tempore.” {{pn|1.11|11}}Caesellius autem Vindex in lectionibus suis antiquis: “tria” inquit “nomina Parcarum sunt: “Nona”, “Decuma” “Morta”, et versum hunc Livii, antiquissimi poetae, ponit ex Odysseiai: quando dies adveniet, quem profata Morta est.
Sed homo minime malus Caesellius “Mortam” quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram deberet. {{pn|1.12|12}}Praeterea ego de partu humano, praeterquam quae scripta in libris legi, hoc quoque usu venisse Romae comperi: feminam bonis atque honestis moribus, non ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisset, quoniam decemviri in decem mensibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent; sed divum Hadrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mense partum edi posse; idque ipsum eius rei decretum nos legimus. In eo decreto Hadrianus id statuere se dicit requisitis veterum philosophorum et medicorum sententiis. {{pn|1.13|13}}Hodie quoque in satura forte M. Varronis legimus, quae inscribitur Testamentum, verba haec: “Si quis mihi filius unus pluresve in decem mensibus gignantur, ii, si erunt onoi lyras, exheredes sunto; quod si quis undecimo mense kata Aristotelen natus est, Attio idem, quod Tettio, ius esto apud me.” {{pn|1.14|14}}Per hoc vetus proverbium Varro significat, sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: “idem Atti, quod Tetti”, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. {{pn|1.15|15}}Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet, cur Homerus scripserit Neptunum dixisse puellae a se recens compressae:
chaire gyne philoteti; periplomenou d'eniautou
texeis aglaa tekn',epei ouk apopholioi eunai
athanaton. {{pn|1.16|16}}Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. {{pn|1.17|17}}Sed Favorinus mihi ait periplomenou eniautou non “confecto” esse “anno”, sed “adfecto”. {{pn|1.18|18}}In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. {{pn|1.19|19}}“Adfecta” enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur, quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit de provinciis consularibus. {{pn|1.20|20}}Hippocrates autem in eo libro, de quo supra scripsi, cum et numerum dierum, quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis usus est: Ginetai de en toutois kai pleio kai elasso kai holon kai kata meros; ou pollon de kai pleio kai elasso elasso. Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. {{pn|1.21|21}}Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibusdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. {{pn|1.22|22}}Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum, quod in Plinii Secundi libro septimo naturalis historiae legimus. {{pn|1.23|23}}Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: “Masurius auctor est L. Papirium praetorem secundo herede lege agente bonorum possessionem contra eum dedisse, cum mater partum se tredecim mensibus tulisse diceret, quoniam nullum certum tempus pariendi statutum ei videretur.” {{pn|1.24|24}}In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: “Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse a coitu abortivum.”

===XVII.===
{{c|''Id quoque esse a gravissimis viris memoriae mandatum, quod tris libros Plato Philolai Pythagorici et Aristoteles pauculos Speusippi philosophi mercati sunt pretiis fidem non capientibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Memoriae mandatum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. {{pn|1.2|2}}Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. {{pn|1.3|3}}Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; ea summa fit nummi nostri sestertia duo et septuaginta milia. {{pn|1.4|4}}Timon amarulentus librum maledicentissimum conscripsit, qui sillos inscribitur. {{pn|1.5|5}}In eo libro Platonem philosophum contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ea re Timonos hi sunt:
kai sy, Platon, kai gar se matheteies pothos eschen,
pollon d'argyrion oligen ellaxao biblon,
enthen aparchomenos timaiographein edidachthes.

===XVIII.===
{{c|''Quid sint “pedari senatores” et quam ob causam ita appellati; Quamque habeant verba haec ex edicto tralaticio consulum: “senatores quibusque sententiam dicere licet”.''}}
{{pn|1.1|1}}Non pauci sunt, qui opinantur, “pedarios senatores” appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. {{pn|1.2|2}}Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? {{pn|1.3|3}}Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in commentariis suis scriptam reliquit. {{pn|1.4|4}}Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset, super quam considerent, quae ob eam causam “curulis” appellaretur: sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea senatores nondum maioribus honoribus “pedarios” nominatos. {{pn|1.5|5}}M. autem Varro in satira Menippea, quae Hippokyon inscripta est, equites quosdam dicit “pedarios” appellatos videturque eos significare, qui nondum a censoribus in senatum lecti senatores quidem non erant, sed, quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. {{pn|1.6|6}}Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias, sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. {{pn|1.7|7}}Hoc significabat edictum, quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. {{pn|1.8|8}}Verba edicti haec sunt: “Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet.” {{pn|1.9|9}}Versum quoque Laberii, in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo, qui Stricturae inscriptus est: caput sine lingua pedarii sententia est. {{pn|1.10|10}}Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro “pedariis” “pedaneos” appellant.

===XIX.===
{{c|''Qua ratione Gavius Bassus scripserit “parcum” hominem appellatum et quam esse eius vocabuli causam putarit; et contra, quem in modum quibusque verbis Favorinus hanc traditionem eius eluserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud cenam Favorini philosophi cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die, quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber de origine verborum et vocabulorum. {{pn|1.2|2}}In quo ita scriptum fuit: ““Parcus” composito vocabulo est dictus quasi “par arcae”, quando, sicut in arca omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita ac recondita habet sicuti arca. Quam ob causam “parcus” quasi “pararcus” est nominatus.” {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus, ubi haec audivit: “superstitiose” inquit “et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus, quam enarravit. {{pn|1.4|4}}Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur, ut accipiamus “parcum” ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque inpendi arceat et prohibeat quasi “pecuniarcus?” {{pn|1.5|5}}Quin potius,” inquit “quod simplicius veriusque est, id dicimus? “Parcus” enim neque ab arca neque ab arcendo, sed ab eo, quod est “parum” et “parvum”, denominatus est.”
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>p01tygtizn3q41ubp61189795lgwxir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269572</id>
      <parentid>269571</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:18:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XIII. */</comment>
      <origin>269572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46763" sha1="4u32zswwv7qbbuml4r53etkph99f1k0" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=
|SubTitulus=
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quaesitum atque tractatum, quam ob causam Sallustius avaritiam dixerit non animum modo virilem, sed corpus quoque ipsum effeminare.''}}
{{pn|1.1|1}}Hieme iam decedente apud balneas Titias in area subcalido sole cum Favorino philosopho ambulabamus, atque ibi inter ambulandum legebatur Catilina Sallustii, quem in manu amici conspectum legi iusserat. {{pn|1.2|2}}Cumque haec verba ex eo libro lecta essent: “Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit; ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur”, tum Favorinus me aspiciens “quo” inquit “pacto corpus hominis avaritia effeminat? {{pn|1.3|3}}quid enim istuc sit, quod animum virilem ab ea effeminari dixit, videor ferme assequi; set quonam modo corpus quoque hominis effeminet, nondum reperio.” {{pn|1.4|4}}“Et ego” inquam “longe iamdiu in eo ipse quaerendo fui ac, nisi tu occupasses, ultro te hoc rogassem.” {{pn|1.5|5}}Vix ego haec dixeram cunctabundus, atque inibi quispiam de sectatoribus Favorini, qui videbatur esse in litteris veterator, “Valerium” inquit “Probum audivi hoc dicere: usum esse Sallustium circumlocutione quadam poetica et, cum dicere vellet hominem avaritia corrumpi, corpus et animum dixisse, quae duae res hominem demonstrarent; namque homo ex animo et corpore est.” {{pn|1.6|6}}“Numquam,” inquit Favorinus “quod equidem scio, tam inportuna tamque audaci argutia fuit noster Probus, ut Sallustium, vel subtilissimum brevitatis artificem, periphrasis poetarum facere diceret.” {{pn|1.7|7}}Erat tum nobiscum in eodem ambulacro homo quispiam sane doctus. {{pn|1.8|8}}Is quoque a Favorino rogatus, ecquid haberet super ea re dicere, huiuscemodi verbis usus est: {{pn|1.9|9}}“Quorum” inquit “avaritia mentem tenuit et corrupit quique sese quaerundae undique pecuniae dediderunt, eos plerosque tali genere vitae occupatos videmus, ut sicuti alia in his omnia prae pecunia, ita labor quoque virilis exercendique corporis studium relictui sit. {{pn|1.10|10}}Negotiis enim se plerumque umbraticis et sellulariis quaestibus intentos habent, in quibus omnis eorum vigor animi corporisque elanguescit et, quod Sallustius ait, “effeminatur”.” {{pn|1.11|11}}Tum Favorinus legi denuo verba eadem Sallustii iubet atque, ubi lecta sunt, “quid igitur” inquit “dicimus, quod multos videre est pecuniae cupidos et eosdem tamen corpore esse vegeto ac valenti?” {{pn|1.12|12}}Tum ille ita respondit non hercle inscite. “Quisquis” inquit “est pecuniae cupiens et corpore tamen est bene habito ac strenuo, aliarum quoque rerum vel studio vel exercitio eum teneri necessum est atque in sese colendo non aeque esse parcum. {{pn|1.13|13}}Nam si avaritia sola summa omnes hominis partes affectionesque occupet et si ad incuriam usque corporis grassetur, ut per illam unam neque virtutis neque virium neque corporis neque animi cura adsit, tum denique id vere dici potest effeminando esse et animo et corpori, qui neque sese neque aliud curent, nisi pecuniam.” {{pn|1.14|14}}Tum Favorinus: “aut hoc,” inquit “quod dixisti, probabile est, aut Sallustius odio avaritiae plus, quam oportuit, eam criminatus est.”

===II.===
{{c|''Quemnam esse natalem diem M. Varro dicat, qui ante noctis horam sextam postve eam nati sunt; atque de temporibus terminisque dierum, qui civiles nominantur et usquequaque gentium varie observantur; et praeterea quid Q. Mucius scripserit super ea muliere, quae a marito non iure se usurpavisset, quod rationem civilis anni non habuerit.''}}
{{pn|2.1|1}}Quaeri solitum est, qui noctis hora tertia quartave sive qua alia nati sunt, uter dies natalis haberi appellarique debeat, isne, quem nox ea consecuta est, an qui dies noctem consecutus est. {{pn|2.2|2}}M. Varro in libro rerum humanarum, quem de diebus scripsit: “homines”, inquit “qui inde a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis viginti quattuor nati sunt, uno die nati dicuntur.” {{pn|2.3|3}}Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit, is ei dies natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra vero, qui in sex noctis horis posterioribus nascatur, eo die videri natum, qui post eam noctem diluxerit. {{pn|2.4|4}}Athenienses autem aliter observare idem Varro in eodem libro scripsit eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere. {{pn|2.5|5}}Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius diei nomine appellare; {{pn|2.6|6}}multos vero in terra Vmbria unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem; “quod quidem” inquit “nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiarum et qui est post Kalendas dies ante horam eius diei sextam.” {{pn|2.7|7}}Populum autem Romanum ita, uti Varro dixit, dies singulos adnumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. {{pn|2.8|8}}Sacra sunt Romana partim diurna, alia nocturna; sed ea, quae inter noctem fiunt, diebus addicuntur, non noctibus; {{pn|2.9|9}}quae igitur sex posterioribus noctis horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. {{pn|2.10|10}}Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet: nam magistratus, quando uno die eis auspicandum est et id, super quo auspicaverunt, agendum, post mediam noctem auspicantur et post meridialem solem agunt, auspicatique esse et egisse eodem die dicuntur. {{pn|2.11|11}}Praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam sequentem revertuntur, non videntur afuisse unum diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Roma sunt. {{pn|2.12|12}}Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem, quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IV. {{pn|2.13|13}}kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. {{pn|2.14|14}}Ista autem omnia de dierum temporibus et finibus ad observationem disciplinamque iuris antiqui pertinentia cum in libris veterum inveniremus, non dubitabamus, quin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non exposite atque aperte, sed, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita et quasi operta veteris ritus significatione: {{pn|2.15|15}}“torquet” inquit “medios nox umida cursus, et me saevus equis oriens afflavit anhelis.” {{pn|2.16|16}}His enim versibus oblique, sicuti dixi, admonere voluit diem, quem Romani “civilem” appellaverunt, a sexta noctis hora oriri.

===III.===
{{c|''De noscendis explorandisque Plauti comoediis, quoniam promisce verae atque falsae nomine eius inscriptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fabulas scriptitarint.''}}
{{pn|3.1|1}}Verum esse comperior, quod quosdam bene litteratos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose atque contente lectitarunt, non indicibus Aelii nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii super his fabulis, quae dicuntur “ambiguae”, crediturum, sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. {{pn|3.2|2}}Hac enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. {{pn|3.3|3}}Nam praeter illas unam et viginti, quae “Varronianae” vocantur, quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quasdam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas Plauto vindicavit, sicuti istam, quam nuperrime legebamus, cui est nomen Boeotia. {{pn|3.4|4}}Nam cum in illis una et viginti non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubitavit, quin Plauti foret, neque alius quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos solos ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de illius Plauti more dicam, Plautinissimi, propterea et meminimus eos et ascripsimus. {{pn|3.5|5}}Parasitus ibi esuriens haec dicit:
ut illum di perdant, primus qui horas repperit,
quique adeo primus statuit hic solarium!
qui mihi conminuit misero articulatim diem.
Nam me puero venter erat solarium
multo omnium istorum optimum et verissimum:
ubi is te monebat, esses, nisi cum nihil erat.
Nunc etiam quod est, non estur, nisi soli libet;
itaque adeo iam oppletum oppidum est solariis,
maior pars populi aridi reptant fame. {{pn|3.6|6}}Favorinus quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc: scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae, delectatus faceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformitates significantium: “vel unus hercle” inquit “hic versus Plauti esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse”. {{pn|3.7|7}}Nos quoque ipsi nuperrime, cum legeremus Fretum - nomen est id comoediae, quam Plauti esse quidam non putant -, haut quicquam dubitavimus, quin ea Plauti foret, et omnium quidem maxime genuina. {{pn|3.8|8}}Ex qua duo hos versus exscripsimus, ut historiam quaereremus oraculi Arretini: nunc illud est, quod “responsum Arreti” ludis magnis dicitur: peribo, si non fecero, si faxo, vapulabo. {{pn|3.9|9}}M. tamen Varro in libro de comoediis Plautinis primo Accii verba haec ponit: “Nam nec Geminei lenones nec Condalium nec Anus Plauti nec Bis compressa nec Boeotia unquam fuit neque adeo Agroecus neque Commorientes Macci Titi.” {{pn|3.10|10}}In eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. Quoniam fabulae illae” “Plauti” inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. {{pn|3.11|11}}Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter centum atque triginta; {{pn|3.12|12}}sed homo eruditissimus L. Aelius quinque et viginti eius esse solas existimavit. {{pn|3.13|13}}Neque tamen dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non videntur et nomini eius addicuntur, veterum poetarum fuerint et ab eo retractatae, expolitae sint ac propterea resipiant stilum Plautinum. {{pn|3.14|14}}Sed enim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam redisset et ob quaerendum victum ad circumagendas molas, quae “trusatiles” appellantur, operam pistori locasset. {{pn|3.15|15}}Sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a triumviris coniectus esset. Vnde post a tribunis plebis exemptus est, cum in his, quas supra dixi, fabulis delicta sua et petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset.

===IV.===
{{c|''Quod P. Africano et aliis tunc viris nobilibus ante aetatem senectam barbam et genas radere mos patrius fuit.''}}
{{pn|4.1|1}}In libris, quos de vita P. Scipionis Africani compositos legimus, scriptum esse animadvertimus P. Scipioni, Pauli filio, postquam de Poenis triumphaverat censorque fuerat, diem dictum esse ad populum a Claudio Asello tribuno plebis, cui equum in censura ademerat, eumque, cum esset reus, neque barbam desisse radi neque non candida veste uti neque fuisse cultu solito reorum. {{pn|4.2|2}}Sed cum in eo tempore Scipionem minorem quadraginta annorum fuisse constaret, quod de barba rasa ita scriptum esset, mirabamur. {{pn|4.3|3}}Comperimus autem ceteros quoque in isdem temporibus nobiles viros barbam in eiusmodi aetate rasitavisse, idcircoque plerasque imagines veterum, non admodum senum, sed in medio aetatis, ita factas videmus.

===V.===
{{c|''Deliciarum vitium et mollities oculorum et corporis ab Arcesila philosopho cuidam obprobrata acerbe simul et festiviter.''}}
{{pn|5.1|1}}Plutarchus refert Arcesilaum philosophum vehementi verbo usum esse de quodam nimis delicato divite, qui incorruptus tamen et a stupro integer dicebatur. {{pn|5.2|2}}Nam cum vocem eius infractam capillumque arte compositum et oculos ludibundos atque inlecebrae voluptatisque plenos videret : “nihil interest,” inquit “quibus membris cinaedi sitis, posterioribus an prioribus”.

===VI.===
{{c|''De vi atque natura palmae arboris, quod lignum ex ea ponderibus positis renitatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Per hercle rem mirandam Aristoteles in septimo problematorum et Plutarchus in octavo symposiacorum dicit. {{pn|6.2|2}}“Si super palmae” inquiunt “arboris lignum magna pondera inponas ac tam graviter urgeas oneresque, ut magnitudo oneris sustineri non queat, non deorsum palma cedit nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum nititur recurvaturque”; {{pn|6.3|3}}“propterea” inquit Plutarchus “in certaminibus palmam signum esse placuit victoriae, quoniam ingenium ligni eiusmodi est, ut urgentibus opprimentibusque non cedat.”

===VII.===
{{c|''Historia ex annalibus sumpta de Q. Caedicio tribuno militum; verbaque ex originibus M. Catonis apposita, quibus Caedici virtutem cum Spartano Leonida aequiperat.''}}
{{pn|7.1|1}}Pulcrum, dii boni, facinus Graecarumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris originum de Q. Caedicio tribuno militum scriptum reliquit. {{pn|7.2|2}}Id profecto est ad hanc ferme sententiam: {{pn|7.3|3}}Imperator Poenus in terra Sicilia bello Carthaginiensi primo obviam Romano exercitu progreditur, colles locosque idoneos prior occupat. {{pn|7.4|4}}Milites Romani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei obnoxium. {{pn|7.5|5}}Tribunus ad consulem venit, ostendit exitium de loci importunitate et hostium circumstantia maturum. {{pn|7.6|6}}“Censeo,” inquit “si rem servare vis, faciundum, ut quadringentos aliquos milites ad verrucam illam” - sic enim Cato locum editum asperumque appellat - “ire iubeas, eamque uti occupent, imperes horterisque; hostes profecto ubi id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad occursandum pugnandumque in eos praevertentur unoque illo negotio sese alligabunt, atque illi omnes quadringenti procul dubio obtruncabuntur. {{pn|7.7|7}}Tunc interea occupatis in ea caede hostibus tempus exercitus ex hoc loco educendi habebis. {{pn|7.8|8}}Alia nisi haec salutis via nulla est.” Consul tribuno respondit consilium quidem istud aeque providens sibi viderier; “sed istos” inquit “milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit, qui ducat?” {{pn|7.9|9}}“Si alium” inquit tribunus “neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare; ego hanc tibi et reipublicae animam do.” {{pn|7.10|10}}Consul tribuno gratias laudesque agit. {{pn|7.11|11}}Tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. {{pn|7.12|12}}Hostes eorum audaciam demirantur; quorsum ire pergant, in exspectando sunt. {{pn|7.13|13}}Sed ubi apparuit ad eam verrucam occupandam iter intendere, mittit adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenuissimos. {{pn|7.14|14}}Romani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps. {{pn|7.15|15}}Tandem superat multitudo. {{pn|7.16|16}}Quadringenti omnes cum uno perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. {{pn|7.17|17}}Consul interim, dum ibi pugnatur, se in locos tutos atque editos subducit. {{pn|7.18|18}}Sed quod illi tribuno, duci militum quadringentorum, divinitus in eo proelio usu venit, non iam nostris, sed ipsius Catonis verbis subiecimus: {{pn|7.19|19}}“Dii inmortales tribuno militum fortunam ex virtute eius dedere. Nam ita evenit: cum saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, eumque inter mortuos defetigatum volneribus atque, quod sanguen eius defluxerat, cognovere. Eum sustulere, isque convaluit, saepeque postilla operam reipublicae fortem atque strenuam perhibuit illoque facto, quod illos milites subduxit, exercitum ceterum servavit. Sed idem benefactum quo in loco ponas, nimium interest. Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius virtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decoravere monumentis: signis, statuis, elogiis, historiis aliisque rebus gratissimum id eius factum habuere; at tribuno militum parva laus pro factis relicta, qui idem fecerat atque rem servaverat.” {{pn|7.20|20}}Hanc Q. Caedici tribuni virtutem M. Cato tali suo testimonio decoravit. {{pn|7.21|21}}Claudius autem Quadrigarius annali tertio non Caedicio nomen fuisse ait, sed Laberio.

===VIII.===
{{c|''Litterae eximiae consulum C. Fabricii et Q. Aemilii ad regem Pyrrum a Q. Claudio scriptore historiarum in memoriam datae.''}}
{{pn|8.1|1}}Cum Pyrrus rex in terra Italia esset et unam atque alteram pugnas prospere pugnasset satisque agerent Romani et pleraque Italia ad regem descivisset, tum Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret, promisit regem venenis necare idque facile esse factu dixit, quoniam filii sui pocula in convivio regi ministrarent. {{pn|8.2|2}}Eam rem Fabricius ad senatum scripsit. {{pn|8.3|3}}Senatus ad regem legatos misit mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex circumspectius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. {{pn|8.4|4}}Hoc ita, uti diximus, in Valeri Antiatis historia scriptum est. {{pn|8.5|5}}Quadrigarius autem in libro tertio non Timocharem, sed Niciam adisse ad consulem scripsit neque legatos a senatu missos, sed a consulibus, et Pyrrum populo Romano laudes atque gratias scripsisse captivosque omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. {{pn|8.6|6}}Consules tum fuerunt C. Fabricius et Q. Aemilius. Litteras, quas ad regem Pyrrum super ea causa miserunt, {{pn|8.7|7}}Claudius Quadrigarius scripsit fuisse hoc exemplo: {{pn|8.8|8}}“Consules Romani salutem dicunt Pyrro regi. Nos pro tuis iniuriis continuis animo tenus commoti inimiciter tecum bellare studemus. Sed communis exempli et fidei ergo visum, ut te salvum velimus, ut esset, quem armis vincere possimus. Ad nos venit Nicias familiaris tuus, qui sibi praemium a nobis peteret, si te clam interfecisset. Id nos negavimus velle, neve ob eam rem quicquam commodi exspectaret, et simul visum est, ut te certiorem faceremus, ne quid eiusmodi, si accidisset, nostro consilio civitates putarent factum, et quod nobis non placet pretio aut praemio aut dolis pugnare. Tu, nisi caves, iacebis.”

===IX.===
{{c|''Quis et cuiusmodi fuerit qui in proverbio fertur equus Seianus; et qualis color equorum sit qui “spadices” vocantur; deque istius vocabuli ratione.''}}
{{pn|9.1|1}}Gavius Bassus in commentariis suis, item Iulius Modestus in secundo quaestionum confusarum historiam de equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: {{pn|9.2|2}}Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama constans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede occiso e Thracia Argos perduxisset. {{pn|9.3|3}}Eum equum fuisse dicunt magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, flora et comanti iuba, omnibusque aliis equorum laudibus quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse fato sive fortuna ferunt, ut, quisquis haberet eum possideretque, ut is cum omni domo familia fortunisque omnibus suis ad internecionem deperiret. {{pn|9.4|4}}Itaque primum illum Gnaeum Seium, dominum eius, a M. Antonio, qui postea triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis damnatum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore Cornelium Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centum milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, abduxisse. {{pn|9.5|5}}Eum Cassium postea satis notum est victis partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; deinde post Antonium post interitum Cassii parta victoria equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus esset, ipsum quoque postea victum atque desertum detestabili exitio interisse. {{pn|9.6|6}}Hinc proverbium de hominibus calamitosis ortum dicique solitum: “ille homo habet equum Seianum”. {{pn|9.7|7}}Eadem sententia est illius quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus: “aurum Tolosanum”. Nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia Quintus Caepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu perit. {{pn|9.8|8}}Hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exuberantissimo. {{pn|9.9|9}}Quem colorem nos, sicuti dixi, “poeniceum” dicimus, Graeci partim phoinika, alii spadika appellant, quoniam palmae termes ex arbore cum fructu avulsus “spadix” dicitur.

===X.===
{{c|''Quod est quaedam septenarii numeri vis et facultas in multis naturae rebus animadversa, de qua M. Varro in hebdomadibus disserit copiose.''}}
{{pn|10.1|1}}M. Varro in primo librorum, qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus, septenarii numeri, quem Graece hebdomada appellant, virtutes potestatesque multas variasque dicit. {{pn|10.2|2}}“Is namque numerus” inquit “septentriones maiores minoresque in caelo facit, item vergilias, quas pleiadas Graeci vocant, facit etiam stellas, quas alii “erraticas”, P. Nigidius “errones” appellat.” {{pn|10.3|3}}Circulos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem esse; ex quis duos minimos, qui axem extimum tangunt, polous appellari dicit; sed eos in sphaera, quae krikote vocatur, propter brevitatem non inesse. {{pn|10.4|4}}Ac neque ipse zodiacus septenario numero caret; nam in septimo signo fit solstitium a bruma, in septimo bruma a solstitio, in septimo aequinoctium ab aequinoctio. {{pn|10.5|5}}Dies deinde illos, quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur, eos quoque septem esse dicit. {{pn|10.6|6}}Praeterea scribit lunae curriculum confici integris quater septenis diebus; “nam die duodetricesimo luna”, inquit “ex quo vestigio profecta est, eodem redit”, auctoremque opinionis huius Aristidem esse Samium; in qua re non id solum animadverti debere dicit, quod quater septenis, id est octo et viginti, diebus conficeret luna iter suum, sed quod is numerus septenarius, si ab uno profectus, dum ad semetipsum progreditur, omnes, per quos progressus est, numeros comprehendat ipsumque se addat, facit numerum octo et viginti, quot dies sunt curriculi lunaris. {{pn|10.7|7}}Ad homines quoque nascendos vim numeri istius porrigi pertinereque ait: “Nam cum in uterum” inquit “mulieris genitale semen datum est, primis septem diebus conglobatur coagulaturque fitque ad capiendam figuram idoneum. Post deinde quarta hebdomade, quod eius virile secus futurum est, caput et spina, quae est in dorso, informatur. Septima autem fere hebdomade, id est nono et quadragesimo die, totus” inquit “homo in utero absolvitur.” {{pn|10.8|8}}Illam quoque vim numeri huius observatam refert, quod ante mensem septimum neque mas neque femina salubriter ac secundum naturam nasci potest et quod hi, qui iustissime in utero sunt, post ducentos septuaginta tres dies, postquam sunt concepti, quadragesima denique hebdomade inita nascuntur. {{pn|10.9|9}}Pericula quoque vitae fortunarumque hominum, quae “climacteras” Chaldaei appellant, gravissimos quosque fieri affirmat septenarios. {{pn|10.10|10}}Praeter hoc modum esse dicit summum adolescendi humani corporis septem pedes. {{pn|10.11|11}}Quod esse magis verum arbitramur, quam quod Herodotus, homo fabulator, in primo historiarum inventum esse sub terra scripsit Oresti corpus cubita longitudinis habens septem, quae faciunt pedes duodecim et quadrantem, nisi si, ut Homerus opinatus est, vastiora prolixioraque fuerunt corpora hominum antiquiorum et nunc quasi iam mundo senescente rerum atque hominum decrementa sunt. {{pn|10.12|12}}Dentes quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utraque parte gigni ait et cadere annis septimis et genuinos adnasci annis fere bis septenis. {{pn|10.13|13}}Venas etiam in hominibus vel potius arterias medicos musicos dicere ait numero moveri septenario, quod ipsi appellant ten dia tessaron symphonian, quae fit in collatione quaternarii numeri. {{pn|10.14|14}}Discrimina etiam periculorum in morbis maiore vi fieri putat in diebus, qui conficiuntur ex numero septenario, eosque dies omnium maxime, ita ut medici appellant, krisimous videri: primam hebdomadam et secundam et tertiam. {{pn|10.15|15}}Neque non id etiam sumit ad vim facultatesque eius numeri augendas, quod, quibus inedia mori consilium est, septimo demum die mortem oppetunt. {{pn|10.16|16}}Haec Varro de numero septenario scripsit admodum conquisite. Sed alia quoque ibidem congerit frigidiuscula: veluti septem opera esse in orbe terrae miranda et sapientes item veteres septem fuisse et curricula ludorum circensium sollemnia septem esse et ad oppugnandas Thebas duces septem delectos. {{pn|10.17|17}}Tum ibi addit se quoque iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquammultos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis non comparuisse.

===XI.===
{{c|''Quibus et quam frivolis argumentis Accius in didascalicis utatur, quibus docere nititur Hesiodum esse quam Homerum natu antiquiorem.''}}
{{pn|11.1|1}}Super aetate Homeri atque Hesiodi non consentitur. {{pn|11.2|2}}Alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuisse scripserunt, in quis Philochorus et Xenophanes, alii minorem, in quis L. Accius poeta et Ephorus historiae scriptor. {{pn|11.3|3}}M. autem Varro in primo de imaginibus, uter prior sit natus, parum constare dicit, sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem vixerint, idque ex epigrammate ostendi, quod in tripode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo positus traditur. {{pn|11.4|4}}Accius autem in primo didascalico levibus admodum argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu priorem: {{pn|11.5|5}}“quod Homerus,” inquit “cum in principio carminis Achillem esse filium Pelei diceret, quis esset Peleus, non addidit; quam rem procul” inquit “dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam dictum videret. De Cyclope itidem,” inquit “vel maxime quod unoculus fuit, rem tam insignem non praeterisset, nisi aeque prioris Hesiodi carminibus involgatum esset.” {{pn|11.6|6}}De patria quoque Homeri multo maxime dissensum est. Alii Colophonium, alii Smyrnaeum, sunt qui Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fuisse dicant, Aristoteles tradidit ex insula Io. M. Varro in libro de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc apposuit: {{pn|11.7|7}}capella Homeri candida haec tumulum indicat,
quod hac letae mortuo faciunt sacra.

===XII.===
{{c|''Largum atque avidum bibendi a P. Nigidio, doctissimo viro, nova et prope absurda vocabuli figura “bibosum” dictum.''}}
{{pn|12.1|1}}Bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis “bibacem” et “bibosum” dicit. {{pn|12.2|2}}“Bibacem” ego ut “edacem” a plerisque aliis dictum lego; “bibosum” dictum nondum etiam usquam repperi nisi apud Laberium, neque aliud est, quod simili inclinatu dicatur. {{pn|12.3|3}}Non enim simile est ut “vinosus” aut “vitiosus” ceteraque, quae hoc modo dicuntur, quoniam a vocabulis, non a verbo, inclinata sunt. {{pn|12.4|4}}Laberius in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur: non mammosa, non annosa, non bibosa, mon procax.

===XIII.===
{{c|''Quod Demosthenes etiamtum adulescens, cum Platonis philosophi discipulus foret, audito forte Callistrato rhetore in contione populi destitit a Platone et sectatus Callistratum est.''}}
{{pn|13.1|1}}Hermippus hoc scriptum reliquit Demosthenen admodum adulescentem ventitare in Academiam Platonemque audire solitum. {{pn|13.2|2}}“Atque is” inquit “Demosthenes domo egressus, ut ei mos erat, cum ad Platonem pergeret complurisque populos concurrentes videret, percontatur eius rei causam cognoscitque currere eos auditum Callistratum. {{pn|13.3|3}}Is Callistratus Athenis orator in republica fuit, quos illi demagogous appellant. {{pn|13.4|4}}Visum est paulum devertere experirique, an digna auditio tanto properantium studio foret. {{pn|13.5|5}}Venit” inquit “atque audit Callistratum nobilem illam ten peri Oropou diken dicentem atque ita motus et demultus et captus est, ut Callistratum iam inde sectari coeperit, Academiam cum Platone reliquerit.”

===XIV.===
{{c|''“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” aliaque huiuscemodi qui dicat, vitiose dicere; eiusque vitii causas reddere M. Varronem; nec quemquam veterem hisce verbis esse.''}}
{{pn|1.1|1}}“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” vel quid aliud huiuscemodi male ac vitiose dici existumat Varro. {{pn|1.2|2}}“Oportet enim” inquit “dicere “dimidiatum librum”, non “dimidium”, et “dimidiatam fabulam”, non “dimidiam”. Contra autem si ex sextario hemina fusa est, non “dimidiatum sextarium fusum” dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei debebatur, quingentos recepit, non “dimidiatum” recepisse dicemus, sed “dimidium”. {{pn|1.3|3}}At si scyphus” inquit “argenteus mihi cum alio communis in duas partis disiectus sit, “dimidiatum” eum esse dicere scyphum debeo, non “dimidium”, argentum autem, quod in eo scypho inest, {{pn|1.4|4}}“dimidium” meum esse, non “dimidiatum”,” disseritque ac dividit subtilissime, quid “dimidium” “dimidiato” intersit, et Q. Ennium scienter hoc in annalibus dixisse ait: {{pn|1.5|5}}sicut si quis ferat vas vini dimidiatum, sicuti pars, quae deest ei vaso, non “dimidiata” dicenda est, sed “dimidia”. {{pn|1.6|6}}Omnis autem disputationis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure explicat, summa haec est: “dimidiatum” est quasi “dismediatum” et in partis duas pares divisum, {{pn|1.7|7}}“dimidiatum” ergo nisi ipsum, quod divisum est, dici haut convenit; {{pn|1.8|8}}“dimidium” vero est, non quod ipsum dimidiatum est, sed quae ex dimidiato pars altera est. {{pn|1.9|9}}Cum igitur partem dimidiam libri legisse volumus dicere aut partem dimidiam fabulae audisse, si “dimidiam fabulam” aut “dimidium librum” dicimus, peccamus; totum enim ipsum, quod dimidiatum atque divisum est, “dimidium” dicis. {{pn|1.10|10}}Itaque Lucilius eadem secutus:
“uno oculo” inquit “pedibusque duobus dimidiatus ut porcus”,
et alio loco:
quidni? et scruta quidem ut vendat, scrutarius laudat,
praefractam strigilem, soleam inprobus dimidiatam. {{pn|1.11|11}}Iam in vicesimo manifestius “dimidiam horam” dicere studiose fugit, sed pro “dimidia” “dimidium” ponit in hisce versibus:
tempestate sua atque eodem uno tempore et horae
dimidio et tribus confectis dumtaxat eandem
ad quartam. {{pn|1.12|12}}Nam cum obvium proximumque esset dicere: “dimidia et tribus confectis”, vigilate atque attente verbum non probum vitavit. {{pn|1.13|13}}Per quod satis apparet ne “horam” quidem “dimidiam” recte dici, sed vel “dimidiatam horam” vel “dimidiam partem horae”. {{pn|1.14|14}}Propterea Plautus quoque in Bacchidibus “dimidium auri” dicit, non “dimidiatum aurum”; {{pn|1.15|15}}item in Aulularia “dimidium obsoni”, non “dimidiatum obsonium”, in hoc versu:
ei adeo obsoni hic iussit dimidium dari; {{pn|1.16|16}}in Menaechmis autem “dimidiatum diem” non “dimidium”, in hoc versu: dies quidem iam ad umbilicum dimidiatus mortuust. {{pn|1.17|17}}M. etiam Cato in libro, quem de agricultura conscripsit: “Semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri solet. Eo cribro terram incernito dimidiatum digitum. Iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato.” {{pn|1.18|18}}“Dimidiatum” inquit “digitum”, non “dimidium”. Nam “digiti” quidem “dimidium”, digitum autem ipsum “dimidiatum” dici oportet. {{pn|1.19|19}}Item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit: “Homines defoderunt in terram dimidiatos ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt.” {{pn|1.20|20}}Neque quisquam omnium, qui probe locuti sunt, his verbis sequius quam dixi usus est.

===XV.===
{{c|''Exstare in litteris perque hominum memorias traditum, quod repente multis mortem attulit gaudium ingens insperatum interclusa anima et vim magni novique motus non sustinente.''}}
{{pn|1.1|1}}Cognito repente insperato gaudio exspirasse animam refert Aristoteles philosophus Polycritam, nobilem feminam Naxo insula. {{pn|1.2|2}}Philippides quoque, comoediarum poeta haut ignobilis, aetate iam edita, cum in certamine poetarum praeter spem vicisset et laetissime gauderet, inter illud gaudium repente mortuus est. {{pn|1.3|3}}De Rhodio etiam Diagora celebrata historia est. Is Diagoras tris filios adulescentis habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem. Eos omnis vidit vincere coronarique Olympiae eodem die et, cum ibi cum tres adulescentes amplexi coronis suis in caput patris positis saviarentur, cum populus gratulabundus flores undique in eum iaceret, ibidem in stadio inspectante populo in osculis atque in manibus filiorum animam efflavit. {{pn|1.4|4}}Praeterea in nostris annalibus scriptum legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani caesus est, anum matrem nuntio de morte filii adlato luctu atque maerore affectam esse; sed is nuntius non verus fuit, atque is adulescens non diu post ex ea pugna in urbem redit: anus repente filio viso copia atque turba et quasi ruina incidentis inopinati gaudii oppressa exanimataque est.

===XVI.===
{{c|''Temporis varietas in puerperis mulierum quaenam sit a medicis et a philosophis tradita; atque inibi poetarum quoque veterum super eadem re opiniones multaque alia auditu atque memoratu digna; verbaque ipsa Hippocratis medici ex libro illius sumpta, qui inscriptus est peri trophes.''}}
{{pn|1.1|1}}Et medici et philosophi inlustres de tempore humani partus quaesiverunt. Multa opinio est eaque iam pro vero recepta, postquam mulieris uterum semen conceperit, gigni hominem septimo rarenter, numquam octavo, saepe nono, saepius numero decimo mense, eumque esse hominem gignendi summum finem: decem menses non inceptos, sed exactos. {{pn|1.2|2}}Idque Plautum, veterem poetam, dicere videmus in comoedia Cistellaria his verbis:
tum illa, quam compresserat,
decumo post mense exacto hic peperit filiam. {{pn|1.3|3}}Hoc idem tradit etiam Menander, poeta vetustior, humanarum opinionum vel peritissimus; versus eius super ea re de fabula Plocio posui:
gyne kyei deka menas ...? {{pn|1.4|4}}sed noster Caecilius, cum faceret eodem nomine et eiusdem argumenti comoediam ac pleraque a Menandro sumeret, in mensibus tamen genitalibus nominandis non praetermisit octavum, quem praeterierat Menander. Caecilii versus hisce sunt:
soletne mulier decimo mense parere? - pol nono quoque,
etiam septimo atque octavo. {{pn|1.5|5}}Eam rem Caecilium non inconsiderate dixisse neque temere a Menandro atque a multorum opinionibus descivisse M. Varro uti credamus facit. {{pn|1.6|6}}Nam mense nonnumquam octavo editum esse partum in libro quarto decimo rerum divinarum scriptum reliquit; quo in libro etiam undecimo mense aliquando nasci posse hominem dicit, eiusque sententiae tam de octavo quam de undecimo mense Aristotelem auctorem laudat. {{pn|1.7|7}}Sed huius de mense octavo dissensionis causa cognosci potest in libro Hippocratis, qui inscriptus est peri trophes, ex quo libro verba haec sunt:
Estin de kai ouk estin ta oktamena. {{pn|1.8|8}}Id tamen obscure atque praecise tamquam adverse dictum Sabinus medicus, qui Hippocratem commodissime commentatus est, verbis his enarravit: Estin men phainomena hos zoa meta ten ekptosin; ouk estin de, thneskonta meta tauta; kai estin oun kai ouk estin phantasiai men parautika onta, dynamei de ouketi. {{pn|1.9|9}}Antiquos autem Romanos Varro dicit non recepisse huiuscemodi quasi monstruosas raritates, sed nono mense aut decimo neque praeter hos aliis partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono atque decimo mense. {{pn|1.10|10}}“Nam “Parca”” inquit “inmutata una littera a partu nominata, item “Nona” et “Decima” a partus tempestivi tempore.” {{pn|1.11|11}}Caesellius autem Vindex in lectionibus suis antiquis: “tria” inquit “nomina Parcarum sunt: “Nona”, “Decuma” “Morta”, et versum hunc Livii, antiquissimi poetae, ponit ex Odysseiai: quando dies adveniet, quem profata Morta est.
Sed homo minime malus Caesellius “Mortam” quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram deberet. {{pn|1.12|12}}Praeterea ego de partu humano, praeterquam quae scripta in libris legi, hoc quoque usu venisse Romae comperi: feminam bonis atque honestis moribus, non ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisset, quoniam decemviri in decem mensibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent; sed divum Hadrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mense partum edi posse; idque ipsum eius rei decretum nos legimus. In eo decreto Hadrianus id statuere se dicit requisitis veterum philosophorum et medicorum sententiis. {{pn|1.13|13}}Hodie quoque in satura forte M. Varronis legimus, quae inscribitur Testamentum, verba haec: “Si quis mihi filius unus pluresve in decem mensibus gignantur, ii, si erunt onoi lyras, exheredes sunto; quod si quis undecimo mense kata Aristotelen natus est, Attio idem, quod Tettio, ius esto apud me.” {{pn|1.14|14}}Per hoc vetus proverbium Varro significat, sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: “idem Atti, quod Tetti”, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. {{pn|1.15|15}}Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet, cur Homerus scripserit Neptunum dixisse puellae a se recens compressae:
chaire gyne philoteti; periplomenou d'eniautou
texeis aglaa tekn',epei ouk apopholioi eunai
athanaton. {{pn|1.16|16}}Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. {{pn|1.17|17}}Sed Favorinus mihi ait periplomenou eniautou non “confecto” esse “anno”, sed “adfecto”. {{pn|1.18|18}}In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. {{pn|1.19|19}}“Adfecta” enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur, quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit de provinciis consularibus. {{pn|1.20|20}}Hippocrates autem in eo libro, de quo supra scripsi, cum et numerum dierum, quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis usus est: Ginetai de en toutois kai pleio kai elasso kai holon kai kata meros; ou pollon de kai pleio kai elasso elasso. Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. {{pn|1.21|21}}Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibusdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. {{pn|1.22|22}}Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum, quod in Plinii Secundi libro septimo naturalis historiae legimus. {{pn|1.23|23}}Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: “Masurius auctor est L. Papirium praetorem secundo herede lege agente bonorum possessionem contra eum dedisse, cum mater partum se tredecim mensibus tulisse diceret, quoniam nullum certum tempus pariendi statutum ei videretur.” {{pn|1.24|24}}In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: “Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse a coitu abortivum.”

===XVII.===
{{c|''Id quoque esse a gravissimis viris memoriae mandatum, quod tris libros Plato Philolai Pythagorici et Aristoteles pauculos Speusippi philosophi mercati sunt pretiis fidem non capientibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Memoriae mandatum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. {{pn|1.2|2}}Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. {{pn|1.3|3}}Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; ea summa fit nummi nostri sestertia duo et septuaginta milia. {{pn|1.4|4}}Timon amarulentus librum maledicentissimum conscripsit, qui sillos inscribitur. {{pn|1.5|5}}In eo libro Platonem philosophum contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ea re Timonos hi sunt:
kai sy, Platon, kai gar se matheteies pothos eschen,
pollon d'argyrion oligen ellaxao biblon,
enthen aparchomenos timaiographein edidachthes.

===XVIII.===
{{c|''Quid sint “pedari senatores” et quam ob causam ita appellati; Quamque habeant verba haec ex edicto tralaticio consulum: “senatores quibusque sententiam dicere licet”.''}}
{{pn|1.1|1}}Non pauci sunt, qui opinantur, “pedarios senatores” appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. {{pn|1.2|2}}Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? {{pn|1.3|3}}Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in commentariis suis scriptam reliquit. {{pn|1.4|4}}Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset, super quam considerent, quae ob eam causam “curulis” appellaretur: sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea senatores nondum maioribus honoribus “pedarios” nominatos. {{pn|1.5|5}}M. autem Varro in satira Menippea, quae Hippokyon inscripta est, equites quosdam dicit “pedarios” appellatos videturque eos significare, qui nondum a censoribus in senatum lecti senatores quidem non erant, sed, quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. {{pn|1.6|6}}Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias, sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. {{pn|1.7|7}}Hoc significabat edictum, quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. {{pn|1.8|8}}Verba edicti haec sunt: “Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet.” {{pn|1.9|9}}Versum quoque Laberii, in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo, qui Stricturae inscriptus est: caput sine lingua pedarii sententia est. {{pn|1.10|10}}Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro “pedariis” “pedaneos” appellant.

===XIX.===
{{c|''Qua ratione Gavius Bassus scripserit “parcum” hominem appellatum et quam esse eius vocabuli causam putarit; et contra, quem in modum quibusque verbis Favorinus hanc traditionem eius eluserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud cenam Favorini philosophi cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die, quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber de origine verborum et vocabulorum. {{pn|1.2|2}}In quo ita scriptum fuit: ““Parcus” composito vocabulo est dictus quasi “par arcae”, quando, sicut in arca omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita ac recondita habet sicuti arca. Quam ob causam “parcus” quasi “pararcus” est nominatus.” {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus, ubi haec audivit: “superstitiose” inquit “et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus, quam enarravit. {{pn|1.4|4}}Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur, ut accipiamus “parcum” ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque inpendi arceat et prohibeat quasi “pecuniarcus?” {{pn|1.5|5}}Quin potius,” inquit “quod simplicius veriusque est, id dicimus? “Parcus” enim neque ab arca neque ab arcendo, sed ab eo, quod est “parum” et “parvum”, denominatus est.”
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>4u32zswwv7qbbuml4r53etkph99f1k0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269573</id>
      <parentid>269572</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:18:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XIV. */</comment>
      <origin>269573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46783" sha1="iuoohm6p1du6a1mq6mijy4v0wyhkpfd" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=
|SubTitulus=
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quaesitum atque tractatum, quam ob causam Sallustius avaritiam dixerit non animum modo virilem, sed corpus quoque ipsum effeminare.''}}
{{pn|1.1|1}}Hieme iam decedente apud balneas Titias in area subcalido sole cum Favorino philosopho ambulabamus, atque ibi inter ambulandum legebatur Catilina Sallustii, quem in manu amici conspectum legi iusserat. {{pn|1.2|2}}Cumque haec verba ex eo libro lecta essent: “Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit; ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur”, tum Favorinus me aspiciens “quo” inquit “pacto corpus hominis avaritia effeminat? {{pn|1.3|3}}quid enim istuc sit, quod animum virilem ab ea effeminari dixit, videor ferme assequi; set quonam modo corpus quoque hominis effeminet, nondum reperio.” {{pn|1.4|4}}“Et ego” inquam “longe iamdiu in eo ipse quaerendo fui ac, nisi tu occupasses, ultro te hoc rogassem.” {{pn|1.5|5}}Vix ego haec dixeram cunctabundus, atque inibi quispiam de sectatoribus Favorini, qui videbatur esse in litteris veterator, “Valerium” inquit “Probum audivi hoc dicere: usum esse Sallustium circumlocutione quadam poetica et, cum dicere vellet hominem avaritia corrumpi, corpus et animum dixisse, quae duae res hominem demonstrarent; namque homo ex animo et corpore est.” {{pn|1.6|6}}“Numquam,” inquit Favorinus “quod equidem scio, tam inportuna tamque audaci argutia fuit noster Probus, ut Sallustium, vel subtilissimum brevitatis artificem, periphrasis poetarum facere diceret.” {{pn|1.7|7}}Erat tum nobiscum in eodem ambulacro homo quispiam sane doctus. {{pn|1.8|8}}Is quoque a Favorino rogatus, ecquid haberet super ea re dicere, huiuscemodi verbis usus est: {{pn|1.9|9}}“Quorum” inquit “avaritia mentem tenuit et corrupit quique sese quaerundae undique pecuniae dediderunt, eos plerosque tali genere vitae occupatos videmus, ut sicuti alia in his omnia prae pecunia, ita labor quoque virilis exercendique corporis studium relictui sit. {{pn|1.10|10}}Negotiis enim se plerumque umbraticis et sellulariis quaestibus intentos habent, in quibus omnis eorum vigor animi corporisque elanguescit et, quod Sallustius ait, “effeminatur”.” {{pn|1.11|11}}Tum Favorinus legi denuo verba eadem Sallustii iubet atque, ubi lecta sunt, “quid igitur” inquit “dicimus, quod multos videre est pecuniae cupidos et eosdem tamen corpore esse vegeto ac valenti?” {{pn|1.12|12}}Tum ille ita respondit non hercle inscite. “Quisquis” inquit “est pecuniae cupiens et corpore tamen est bene habito ac strenuo, aliarum quoque rerum vel studio vel exercitio eum teneri necessum est atque in sese colendo non aeque esse parcum. {{pn|1.13|13}}Nam si avaritia sola summa omnes hominis partes affectionesque occupet et si ad incuriam usque corporis grassetur, ut per illam unam neque virtutis neque virium neque corporis neque animi cura adsit, tum denique id vere dici potest effeminando esse et animo et corpori, qui neque sese neque aliud curent, nisi pecuniam.” {{pn|1.14|14}}Tum Favorinus: “aut hoc,” inquit “quod dixisti, probabile est, aut Sallustius odio avaritiae plus, quam oportuit, eam criminatus est.”

===II.===
{{c|''Quemnam esse natalem diem M. Varro dicat, qui ante noctis horam sextam postve eam nati sunt; atque de temporibus terminisque dierum, qui civiles nominantur et usquequaque gentium varie observantur; et praeterea quid Q. Mucius scripserit super ea muliere, quae a marito non iure se usurpavisset, quod rationem civilis anni non habuerit.''}}
{{pn|2.1|1}}Quaeri solitum est, qui noctis hora tertia quartave sive qua alia nati sunt, uter dies natalis haberi appellarique debeat, isne, quem nox ea consecuta est, an qui dies noctem consecutus est. {{pn|2.2|2}}M. Varro in libro rerum humanarum, quem de diebus scripsit: “homines”, inquit “qui inde a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis viginti quattuor nati sunt, uno die nati dicuntur.” {{pn|2.3|3}}Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit, is ei dies natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra vero, qui in sex noctis horis posterioribus nascatur, eo die videri natum, qui post eam noctem diluxerit. {{pn|2.4|4}}Athenienses autem aliter observare idem Varro in eodem libro scripsit eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere. {{pn|2.5|5}}Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius diei nomine appellare; {{pn|2.6|6}}multos vero in terra Vmbria unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem; “quod quidem” inquit “nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiarum et qui est post Kalendas dies ante horam eius diei sextam.” {{pn|2.7|7}}Populum autem Romanum ita, uti Varro dixit, dies singulos adnumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. {{pn|2.8|8}}Sacra sunt Romana partim diurna, alia nocturna; sed ea, quae inter noctem fiunt, diebus addicuntur, non noctibus; {{pn|2.9|9}}quae igitur sex posterioribus noctis horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. {{pn|2.10|10}}Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet: nam magistratus, quando uno die eis auspicandum est et id, super quo auspicaverunt, agendum, post mediam noctem auspicantur et post meridialem solem agunt, auspicatique esse et egisse eodem die dicuntur. {{pn|2.11|11}}Praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam sequentem revertuntur, non videntur afuisse unum diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Roma sunt. {{pn|2.12|12}}Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem, quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IV. {{pn|2.13|13}}kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. {{pn|2.14|14}}Ista autem omnia de dierum temporibus et finibus ad observationem disciplinamque iuris antiqui pertinentia cum in libris veterum inveniremus, non dubitabamus, quin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non exposite atque aperte, sed, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita et quasi operta veteris ritus significatione: {{pn|2.15|15}}“torquet” inquit “medios nox umida cursus, et me saevus equis oriens afflavit anhelis.” {{pn|2.16|16}}His enim versibus oblique, sicuti dixi, admonere voluit diem, quem Romani “civilem” appellaverunt, a sexta noctis hora oriri.

===III.===
{{c|''De noscendis explorandisque Plauti comoediis, quoniam promisce verae atque falsae nomine eius inscriptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fabulas scriptitarint.''}}
{{pn|3.1|1}}Verum esse comperior, quod quosdam bene litteratos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose atque contente lectitarunt, non indicibus Aelii nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii super his fabulis, quae dicuntur “ambiguae”, crediturum, sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. {{pn|3.2|2}}Hac enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. {{pn|3.3|3}}Nam praeter illas unam et viginti, quae “Varronianae” vocantur, quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quasdam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas Plauto vindicavit, sicuti istam, quam nuperrime legebamus, cui est nomen Boeotia. {{pn|3.4|4}}Nam cum in illis una et viginti non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubitavit, quin Plauti foret, neque alius quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos solos ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de illius Plauti more dicam, Plautinissimi, propterea et meminimus eos et ascripsimus. {{pn|3.5|5}}Parasitus ibi esuriens haec dicit:
ut illum di perdant, primus qui horas repperit,
quique adeo primus statuit hic solarium!
qui mihi conminuit misero articulatim diem.
Nam me puero venter erat solarium
multo omnium istorum optimum et verissimum:
ubi is te monebat, esses, nisi cum nihil erat.
Nunc etiam quod est, non estur, nisi soli libet;
itaque adeo iam oppletum oppidum est solariis,
maior pars populi aridi reptant fame. {{pn|3.6|6}}Favorinus quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc: scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae, delectatus faceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformitates significantium: “vel unus hercle” inquit “hic versus Plauti esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse”. {{pn|3.7|7}}Nos quoque ipsi nuperrime, cum legeremus Fretum - nomen est id comoediae, quam Plauti esse quidam non putant -, haut quicquam dubitavimus, quin ea Plauti foret, et omnium quidem maxime genuina. {{pn|3.8|8}}Ex qua duo hos versus exscripsimus, ut historiam quaereremus oraculi Arretini: nunc illud est, quod “responsum Arreti” ludis magnis dicitur: peribo, si non fecero, si faxo, vapulabo. {{pn|3.9|9}}M. tamen Varro in libro de comoediis Plautinis primo Accii verba haec ponit: “Nam nec Geminei lenones nec Condalium nec Anus Plauti nec Bis compressa nec Boeotia unquam fuit neque adeo Agroecus neque Commorientes Macci Titi.” {{pn|3.10|10}}In eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. Quoniam fabulae illae” “Plauti” inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. {{pn|3.11|11}}Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter centum atque triginta; {{pn|3.12|12}}sed homo eruditissimus L. Aelius quinque et viginti eius esse solas existimavit. {{pn|3.13|13}}Neque tamen dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non videntur et nomini eius addicuntur, veterum poetarum fuerint et ab eo retractatae, expolitae sint ac propterea resipiant stilum Plautinum. {{pn|3.14|14}}Sed enim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam redisset et ob quaerendum victum ad circumagendas molas, quae “trusatiles” appellantur, operam pistori locasset. {{pn|3.15|15}}Sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a triumviris coniectus esset. Vnde post a tribunis plebis exemptus est, cum in his, quas supra dixi, fabulis delicta sua et petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset.

===IV.===
{{c|''Quod P. Africano et aliis tunc viris nobilibus ante aetatem senectam barbam et genas radere mos patrius fuit.''}}
{{pn|4.1|1}}In libris, quos de vita P. Scipionis Africani compositos legimus, scriptum esse animadvertimus P. Scipioni, Pauli filio, postquam de Poenis triumphaverat censorque fuerat, diem dictum esse ad populum a Claudio Asello tribuno plebis, cui equum in censura ademerat, eumque, cum esset reus, neque barbam desisse radi neque non candida veste uti neque fuisse cultu solito reorum. {{pn|4.2|2}}Sed cum in eo tempore Scipionem minorem quadraginta annorum fuisse constaret, quod de barba rasa ita scriptum esset, mirabamur. {{pn|4.3|3}}Comperimus autem ceteros quoque in isdem temporibus nobiles viros barbam in eiusmodi aetate rasitavisse, idcircoque plerasque imagines veterum, non admodum senum, sed in medio aetatis, ita factas videmus.

===V.===
{{c|''Deliciarum vitium et mollities oculorum et corporis ab Arcesila philosopho cuidam obprobrata acerbe simul et festiviter.''}}
{{pn|5.1|1}}Plutarchus refert Arcesilaum philosophum vehementi verbo usum esse de quodam nimis delicato divite, qui incorruptus tamen et a stupro integer dicebatur. {{pn|5.2|2}}Nam cum vocem eius infractam capillumque arte compositum et oculos ludibundos atque inlecebrae voluptatisque plenos videret : “nihil interest,” inquit “quibus membris cinaedi sitis, posterioribus an prioribus”.

===VI.===
{{c|''De vi atque natura palmae arboris, quod lignum ex ea ponderibus positis renitatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Per hercle rem mirandam Aristoteles in septimo problematorum et Plutarchus in octavo symposiacorum dicit. {{pn|6.2|2}}“Si super palmae” inquiunt “arboris lignum magna pondera inponas ac tam graviter urgeas oneresque, ut magnitudo oneris sustineri non queat, non deorsum palma cedit nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum nititur recurvaturque”; {{pn|6.3|3}}“propterea” inquit Plutarchus “in certaminibus palmam signum esse placuit victoriae, quoniam ingenium ligni eiusmodi est, ut urgentibus opprimentibusque non cedat.”

===VII.===
{{c|''Historia ex annalibus sumpta de Q. Caedicio tribuno militum; verbaque ex originibus M. Catonis apposita, quibus Caedici virtutem cum Spartano Leonida aequiperat.''}}
{{pn|7.1|1}}Pulcrum, dii boni, facinus Graecarumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris originum de Q. Caedicio tribuno militum scriptum reliquit. {{pn|7.2|2}}Id profecto est ad hanc ferme sententiam: {{pn|7.3|3}}Imperator Poenus in terra Sicilia bello Carthaginiensi primo obviam Romano exercitu progreditur, colles locosque idoneos prior occupat. {{pn|7.4|4}}Milites Romani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei obnoxium. {{pn|7.5|5}}Tribunus ad consulem venit, ostendit exitium de loci importunitate et hostium circumstantia maturum. {{pn|7.6|6}}“Censeo,” inquit “si rem servare vis, faciundum, ut quadringentos aliquos milites ad verrucam illam” - sic enim Cato locum editum asperumque appellat - “ire iubeas, eamque uti occupent, imperes horterisque; hostes profecto ubi id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad occursandum pugnandumque in eos praevertentur unoque illo negotio sese alligabunt, atque illi omnes quadringenti procul dubio obtruncabuntur. {{pn|7.7|7}}Tunc interea occupatis in ea caede hostibus tempus exercitus ex hoc loco educendi habebis. {{pn|7.8|8}}Alia nisi haec salutis via nulla est.” Consul tribuno respondit consilium quidem istud aeque providens sibi viderier; “sed istos” inquit “milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit, qui ducat?” {{pn|7.9|9}}“Si alium” inquit tribunus “neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare; ego hanc tibi et reipublicae animam do.” {{pn|7.10|10}}Consul tribuno gratias laudesque agit. {{pn|7.11|11}}Tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. {{pn|7.12|12}}Hostes eorum audaciam demirantur; quorsum ire pergant, in exspectando sunt. {{pn|7.13|13}}Sed ubi apparuit ad eam verrucam occupandam iter intendere, mittit adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenuissimos. {{pn|7.14|14}}Romani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps. {{pn|7.15|15}}Tandem superat multitudo. {{pn|7.16|16}}Quadringenti omnes cum uno perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. {{pn|7.17|17}}Consul interim, dum ibi pugnatur, se in locos tutos atque editos subducit. {{pn|7.18|18}}Sed quod illi tribuno, duci militum quadringentorum, divinitus in eo proelio usu venit, non iam nostris, sed ipsius Catonis verbis subiecimus: {{pn|7.19|19}}“Dii inmortales tribuno militum fortunam ex virtute eius dedere. Nam ita evenit: cum saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, eumque inter mortuos defetigatum volneribus atque, quod sanguen eius defluxerat, cognovere. Eum sustulere, isque convaluit, saepeque postilla operam reipublicae fortem atque strenuam perhibuit illoque facto, quod illos milites subduxit, exercitum ceterum servavit. Sed idem benefactum quo in loco ponas, nimium interest. Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius virtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decoravere monumentis: signis, statuis, elogiis, historiis aliisque rebus gratissimum id eius factum habuere; at tribuno militum parva laus pro factis relicta, qui idem fecerat atque rem servaverat.” {{pn|7.20|20}}Hanc Q. Caedici tribuni virtutem M. Cato tali suo testimonio decoravit. {{pn|7.21|21}}Claudius autem Quadrigarius annali tertio non Caedicio nomen fuisse ait, sed Laberio.

===VIII.===
{{c|''Litterae eximiae consulum C. Fabricii et Q. Aemilii ad regem Pyrrum a Q. Claudio scriptore historiarum in memoriam datae.''}}
{{pn|8.1|1}}Cum Pyrrus rex in terra Italia esset et unam atque alteram pugnas prospere pugnasset satisque agerent Romani et pleraque Italia ad regem descivisset, tum Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret, promisit regem venenis necare idque facile esse factu dixit, quoniam filii sui pocula in convivio regi ministrarent. {{pn|8.2|2}}Eam rem Fabricius ad senatum scripsit. {{pn|8.3|3}}Senatus ad regem legatos misit mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex circumspectius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. {{pn|8.4|4}}Hoc ita, uti diximus, in Valeri Antiatis historia scriptum est. {{pn|8.5|5}}Quadrigarius autem in libro tertio non Timocharem, sed Niciam adisse ad consulem scripsit neque legatos a senatu missos, sed a consulibus, et Pyrrum populo Romano laudes atque gratias scripsisse captivosque omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. {{pn|8.6|6}}Consules tum fuerunt C. Fabricius et Q. Aemilius. Litteras, quas ad regem Pyrrum super ea causa miserunt, {{pn|8.7|7}}Claudius Quadrigarius scripsit fuisse hoc exemplo: {{pn|8.8|8}}“Consules Romani salutem dicunt Pyrro regi. Nos pro tuis iniuriis continuis animo tenus commoti inimiciter tecum bellare studemus. Sed communis exempli et fidei ergo visum, ut te salvum velimus, ut esset, quem armis vincere possimus. Ad nos venit Nicias familiaris tuus, qui sibi praemium a nobis peteret, si te clam interfecisset. Id nos negavimus velle, neve ob eam rem quicquam commodi exspectaret, et simul visum est, ut te certiorem faceremus, ne quid eiusmodi, si accidisset, nostro consilio civitates putarent factum, et quod nobis non placet pretio aut praemio aut dolis pugnare. Tu, nisi caves, iacebis.”

===IX.===
{{c|''Quis et cuiusmodi fuerit qui in proverbio fertur equus Seianus; et qualis color equorum sit qui “spadices” vocantur; deque istius vocabuli ratione.''}}
{{pn|9.1|1}}Gavius Bassus in commentariis suis, item Iulius Modestus in secundo quaestionum confusarum historiam de equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: {{pn|9.2|2}}Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama constans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede occiso e Thracia Argos perduxisset. {{pn|9.3|3}}Eum equum fuisse dicunt magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, flora et comanti iuba, omnibusque aliis equorum laudibus quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse fato sive fortuna ferunt, ut, quisquis haberet eum possideretque, ut is cum omni domo familia fortunisque omnibus suis ad internecionem deperiret. {{pn|9.4|4}}Itaque primum illum Gnaeum Seium, dominum eius, a M. Antonio, qui postea triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis damnatum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore Cornelium Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centum milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, abduxisse. {{pn|9.5|5}}Eum Cassium postea satis notum est victis partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; deinde post Antonium post interitum Cassii parta victoria equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus esset, ipsum quoque postea victum atque desertum detestabili exitio interisse. {{pn|9.6|6}}Hinc proverbium de hominibus calamitosis ortum dicique solitum: “ille homo habet equum Seianum”. {{pn|9.7|7}}Eadem sententia est illius quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus: “aurum Tolosanum”. Nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia Quintus Caepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu perit. {{pn|9.8|8}}Hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exuberantissimo. {{pn|9.9|9}}Quem colorem nos, sicuti dixi, “poeniceum” dicimus, Graeci partim phoinika, alii spadika appellant, quoniam palmae termes ex arbore cum fructu avulsus “spadix” dicitur.

===X.===
{{c|''Quod est quaedam septenarii numeri vis et facultas in multis naturae rebus animadversa, de qua M. Varro in hebdomadibus disserit copiose.''}}
{{pn|10.1|1}}M. Varro in primo librorum, qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus, septenarii numeri, quem Graece hebdomada appellant, virtutes potestatesque multas variasque dicit. {{pn|10.2|2}}“Is namque numerus” inquit “septentriones maiores minoresque in caelo facit, item vergilias, quas pleiadas Graeci vocant, facit etiam stellas, quas alii “erraticas”, P. Nigidius “errones” appellat.” {{pn|10.3|3}}Circulos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem esse; ex quis duos minimos, qui axem extimum tangunt, polous appellari dicit; sed eos in sphaera, quae krikote vocatur, propter brevitatem non inesse. {{pn|10.4|4}}Ac neque ipse zodiacus septenario numero caret; nam in septimo signo fit solstitium a bruma, in septimo bruma a solstitio, in septimo aequinoctium ab aequinoctio. {{pn|10.5|5}}Dies deinde illos, quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur, eos quoque septem esse dicit. {{pn|10.6|6}}Praeterea scribit lunae curriculum confici integris quater septenis diebus; “nam die duodetricesimo luna”, inquit “ex quo vestigio profecta est, eodem redit”, auctoremque opinionis huius Aristidem esse Samium; in qua re non id solum animadverti debere dicit, quod quater septenis, id est octo et viginti, diebus conficeret luna iter suum, sed quod is numerus septenarius, si ab uno profectus, dum ad semetipsum progreditur, omnes, per quos progressus est, numeros comprehendat ipsumque se addat, facit numerum octo et viginti, quot dies sunt curriculi lunaris. {{pn|10.7|7}}Ad homines quoque nascendos vim numeri istius porrigi pertinereque ait: “Nam cum in uterum” inquit “mulieris genitale semen datum est, primis septem diebus conglobatur coagulaturque fitque ad capiendam figuram idoneum. Post deinde quarta hebdomade, quod eius virile secus futurum est, caput et spina, quae est in dorso, informatur. Septima autem fere hebdomade, id est nono et quadragesimo die, totus” inquit “homo in utero absolvitur.” {{pn|10.8|8}}Illam quoque vim numeri huius observatam refert, quod ante mensem septimum neque mas neque femina salubriter ac secundum naturam nasci potest et quod hi, qui iustissime in utero sunt, post ducentos septuaginta tres dies, postquam sunt concepti, quadragesima denique hebdomade inita nascuntur. {{pn|10.9|9}}Pericula quoque vitae fortunarumque hominum, quae “climacteras” Chaldaei appellant, gravissimos quosque fieri affirmat septenarios. {{pn|10.10|10}}Praeter hoc modum esse dicit summum adolescendi humani corporis septem pedes. {{pn|10.11|11}}Quod esse magis verum arbitramur, quam quod Herodotus, homo fabulator, in primo historiarum inventum esse sub terra scripsit Oresti corpus cubita longitudinis habens septem, quae faciunt pedes duodecim et quadrantem, nisi si, ut Homerus opinatus est, vastiora prolixioraque fuerunt corpora hominum antiquiorum et nunc quasi iam mundo senescente rerum atque hominum decrementa sunt. {{pn|10.12|12}}Dentes quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utraque parte gigni ait et cadere annis septimis et genuinos adnasci annis fere bis septenis. {{pn|10.13|13}}Venas etiam in hominibus vel potius arterias medicos musicos dicere ait numero moveri septenario, quod ipsi appellant ten dia tessaron symphonian, quae fit in collatione quaternarii numeri. {{pn|10.14|14}}Discrimina etiam periculorum in morbis maiore vi fieri putat in diebus, qui conficiuntur ex numero septenario, eosque dies omnium maxime, ita ut medici appellant, krisimous videri: primam hebdomadam et secundam et tertiam. {{pn|10.15|15}}Neque non id etiam sumit ad vim facultatesque eius numeri augendas, quod, quibus inedia mori consilium est, septimo demum die mortem oppetunt. {{pn|10.16|16}}Haec Varro de numero septenario scripsit admodum conquisite. Sed alia quoque ibidem congerit frigidiuscula: veluti septem opera esse in orbe terrae miranda et sapientes item veteres septem fuisse et curricula ludorum circensium sollemnia septem esse et ad oppugnandas Thebas duces septem delectos. {{pn|10.17|17}}Tum ibi addit se quoque iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquammultos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis non comparuisse.

===XI.===
{{c|''Quibus et quam frivolis argumentis Accius in didascalicis utatur, quibus docere nititur Hesiodum esse quam Homerum natu antiquiorem.''}}
{{pn|11.1|1}}Super aetate Homeri atque Hesiodi non consentitur. {{pn|11.2|2}}Alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuisse scripserunt, in quis Philochorus et Xenophanes, alii minorem, in quis L. Accius poeta et Ephorus historiae scriptor. {{pn|11.3|3}}M. autem Varro in primo de imaginibus, uter prior sit natus, parum constare dicit, sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem vixerint, idque ex epigrammate ostendi, quod in tripode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo positus traditur. {{pn|11.4|4}}Accius autem in primo didascalico levibus admodum argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu priorem: {{pn|11.5|5}}“quod Homerus,” inquit “cum in principio carminis Achillem esse filium Pelei diceret, quis esset Peleus, non addidit; quam rem procul” inquit “dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam dictum videret. De Cyclope itidem,” inquit “vel maxime quod unoculus fuit, rem tam insignem non praeterisset, nisi aeque prioris Hesiodi carminibus involgatum esset.” {{pn|11.6|6}}De patria quoque Homeri multo maxime dissensum est. Alii Colophonium, alii Smyrnaeum, sunt qui Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fuisse dicant, Aristoteles tradidit ex insula Io. M. Varro in libro de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc apposuit: {{pn|11.7|7}}capella Homeri candida haec tumulum indicat,
quod hac letae mortuo faciunt sacra.

===XII.===
{{c|''Largum atque avidum bibendi a P. Nigidio, doctissimo viro, nova et prope absurda vocabuli figura “bibosum” dictum.''}}
{{pn|12.1|1}}Bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis “bibacem” et “bibosum” dicit. {{pn|12.2|2}}“Bibacem” ego ut “edacem” a plerisque aliis dictum lego; “bibosum” dictum nondum etiam usquam repperi nisi apud Laberium, neque aliud est, quod simili inclinatu dicatur. {{pn|12.3|3}}Non enim simile est ut “vinosus” aut “vitiosus” ceteraque, quae hoc modo dicuntur, quoniam a vocabulis, non a verbo, inclinata sunt. {{pn|12.4|4}}Laberius in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur: non mammosa, non annosa, non bibosa, mon procax.

===XIII.===
{{c|''Quod Demosthenes etiamtum adulescens, cum Platonis philosophi discipulus foret, audito forte Callistrato rhetore in contione populi destitit a Platone et sectatus Callistratum est.''}}
{{pn|13.1|1}}Hermippus hoc scriptum reliquit Demosthenen admodum adulescentem ventitare in Academiam Platonemque audire solitum. {{pn|13.2|2}}“Atque is” inquit “Demosthenes domo egressus, ut ei mos erat, cum ad Platonem pergeret complurisque populos concurrentes videret, percontatur eius rei causam cognoscitque currere eos auditum Callistratum. {{pn|13.3|3}}Is Callistratus Athenis orator in republica fuit, quos illi demagogous appellant. {{pn|13.4|4}}Visum est paulum devertere experirique, an digna auditio tanto properantium studio foret. {{pn|13.5|5}}Venit” inquit “atque audit Callistratum nobilem illam ten peri Oropou diken dicentem atque ita motus et demultus et captus est, ut Callistratum iam inde sectari coeperit, Academiam cum Platone reliquerit.”

===XIV.===
{{c|''“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” aliaque huiuscemodi qui dicat, vitiose dicere; eiusque vitii causas reddere M. Varronem; nec quemquam veterem hisce verbis esse.''}}
{{pn|14.1|1}}“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” vel quid aliud huiuscemodi male ac vitiose dici existumat Varro. {{pn|14.2|2}}“Oportet enim” inquit “dicere “dimidiatum librum”, non “dimidium”, et “dimidiatam fabulam”, non “dimidiam”. Contra autem si ex sextario hemina fusa est, non “dimidiatum sextarium fusum” dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei debebatur, quingentos recepit, non “dimidiatum” recepisse dicemus, sed “dimidium”. {{pn|14.3|3}}At si scyphus” inquit “argenteus mihi cum alio communis in duas partis disiectus sit, “dimidiatum” eum esse dicere scyphum debeo, non “dimidium”, argentum autem, quod in eo scypho inest, {{pn|14.4|4}}“dimidium” meum esse, non “dimidiatum”,” disseritque ac dividit subtilissime, quid “dimidium” “dimidiato” intersit, et Q. Ennium scienter hoc in annalibus dixisse ait: {{pn|14.5|5}}sicut si quis ferat vas vini dimidiatum, sicuti pars, quae deest ei vaso, non “dimidiata” dicenda est, sed “dimidia”. {{pn|14.6|6}}Omnis autem disputationis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure explicat, summa haec est: “dimidiatum” est quasi “dismediatum” et in partis duas pares divisum, {{pn|14.7|7}}“dimidiatum” ergo nisi ipsum, quod divisum est, dici haut convenit; {{pn|14.8|8}}“dimidium” vero est, non quod ipsum dimidiatum est, sed quae ex dimidiato pars altera est. {{pn|14.9|9}}Cum igitur partem dimidiam libri legisse volumus dicere aut partem dimidiam fabulae audisse, si “dimidiam fabulam” aut “dimidium librum” dicimus, peccamus; totum enim ipsum, quod dimidiatum atque divisum est, “dimidium” dicis. {{pn|14.10|10}}Itaque Lucilius eadem secutus:
“uno oculo” inquit “pedibusque duobus dimidiatus ut porcus”,
et alio loco:
quidni? et scruta quidem ut vendat, scrutarius laudat,
praefractam strigilem, soleam inprobus dimidiatam. {{pn|14.11|11}}Iam in vicesimo manifestius “dimidiam horam” dicere studiose fugit, sed pro “dimidia” “dimidium” ponit in hisce versibus:
tempestate sua atque eodem uno tempore et horae
dimidio et tribus confectis dumtaxat eandem
ad quartam. {{pn|14.12|12}}Nam cum obvium proximumque esset dicere: “dimidia et tribus confectis”, vigilate atque attente verbum non probum vitavit. {{pn|14.13|13}}Per quod satis apparet ne “horam” quidem “dimidiam” recte dici, sed vel “dimidiatam horam” vel “dimidiam partem horae”. {{pn|14.14|14}}Propterea Plautus quoque in Bacchidibus “dimidium auri” dicit, non “dimidiatum aurum”; {{pn|14.15|15}}item in Aulularia “dimidium obsoni”, non “dimidiatum obsonium”, in hoc versu:
ei adeo obsoni hic iussit dimidium dari; {{pn|14.16|16}}in Menaechmis autem “dimidiatum diem” non “dimidium”, in hoc versu: dies quidem iam ad umbilicum dimidiatus mortuust. {{pn|14.17|17}}M. etiam Cato in libro, quem de agricultura conscripsit: “Semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri solet. Eo cribro terram incernito dimidiatum digitum. Iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato.” {{pn|14.18|18}}“Dimidiatum” inquit “digitum”, non “dimidium”. Nam “digiti” quidem “dimidium”, digitum autem ipsum “dimidiatum” dici oportet. {{pn|14.19|19}}Item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit: “Homines defoderunt in terram dimidiatos ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt.” {{pn|14.20|20}}Neque quisquam omnium, qui probe locuti sunt, his verbis sequius quam dixi usus est.

===XV.===
{{c|''Exstare in litteris perque hominum memorias traditum, quod repente multis mortem attulit gaudium ingens insperatum interclusa anima et vim magni novique motus non sustinente.''}}
{{pn|1.1|1}}Cognito repente insperato gaudio exspirasse animam refert Aristoteles philosophus Polycritam, nobilem feminam Naxo insula. {{pn|1.2|2}}Philippides quoque, comoediarum poeta haut ignobilis, aetate iam edita, cum in certamine poetarum praeter spem vicisset et laetissime gauderet, inter illud gaudium repente mortuus est. {{pn|1.3|3}}De Rhodio etiam Diagora celebrata historia est. Is Diagoras tris filios adulescentis habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem. Eos omnis vidit vincere coronarique Olympiae eodem die et, cum ibi cum tres adulescentes amplexi coronis suis in caput patris positis saviarentur, cum populus gratulabundus flores undique in eum iaceret, ibidem in stadio inspectante populo in osculis atque in manibus filiorum animam efflavit. {{pn|1.4|4}}Praeterea in nostris annalibus scriptum legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani caesus est, anum matrem nuntio de morte filii adlato luctu atque maerore affectam esse; sed is nuntius non verus fuit, atque is adulescens non diu post ex ea pugna in urbem redit: anus repente filio viso copia atque turba et quasi ruina incidentis inopinati gaudii oppressa exanimataque est.

===XVI.===
{{c|''Temporis varietas in puerperis mulierum quaenam sit a medicis et a philosophis tradita; atque inibi poetarum quoque veterum super eadem re opiniones multaque alia auditu atque memoratu digna; verbaque ipsa Hippocratis medici ex libro illius sumpta, qui inscriptus est peri trophes.''}}
{{pn|1.1|1}}Et medici et philosophi inlustres de tempore humani partus quaesiverunt. Multa opinio est eaque iam pro vero recepta, postquam mulieris uterum semen conceperit, gigni hominem septimo rarenter, numquam octavo, saepe nono, saepius numero decimo mense, eumque esse hominem gignendi summum finem: decem menses non inceptos, sed exactos. {{pn|1.2|2}}Idque Plautum, veterem poetam, dicere videmus in comoedia Cistellaria his verbis:
tum illa, quam compresserat,
decumo post mense exacto hic peperit filiam. {{pn|1.3|3}}Hoc idem tradit etiam Menander, poeta vetustior, humanarum opinionum vel peritissimus; versus eius super ea re de fabula Plocio posui:
gyne kyei deka menas ...? {{pn|1.4|4}}sed noster Caecilius, cum faceret eodem nomine et eiusdem argumenti comoediam ac pleraque a Menandro sumeret, in mensibus tamen genitalibus nominandis non praetermisit octavum, quem praeterierat Menander. Caecilii versus hisce sunt:
soletne mulier decimo mense parere? - pol nono quoque,
etiam septimo atque octavo. {{pn|1.5|5}}Eam rem Caecilium non inconsiderate dixisse neque temere a Menandro atque a multorum opinionibus descivisse M. Varro uti credamus facit. {{pn|1.6|6}}Nam mense nonnumquam octavo editum esse partum in libro quarto decimo rerum divinarum scriptum reliquit; quo in libro etiam undecimo mense aliquando nasci posse hominem dicit, eiusque sententiae tam de octavo quam de undecimo mense Aristotelem auctorem laudat. {{pn|1.7|7}}Sed huius de mense octavo dissensionis causa cognosci potest in libro Hippocratis, qui inscriptus est peri trophes, ex quo libro verba haec sunt:
Estin de kai ouk estin ta oktamena. {{pn|1.8|8}}Id tamen obscure atque praecise tamquam adverse dictum Sabinus medicus, qui Hippocratem commodissime commentatus est, verbis his enarravit: Estin men phainomena hos zoa meta ten ekptosin; ouk estin de, thneskonta meta tauta; kai estin oun kai ouk estin phantasiai men parautika onta, dynamei de ouketi. {{pn|1.9|9}}Antiquos autem Romanos Varro dicit non recepisse huiuscemodi quasi monstruosas raritates, sed nono mense aut decimo neque praeter hos aliis partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono atque decimo mense. {{pn|1.10|10}}“Nam “Parca”” inquit “inmutata una littera a partu nominata, item “Nona” et “Decima” a partus tempestivi tempore.” {{pn|1.11|11}}Caesellius autem Vindex in lectionibus suis antiquis: “tria” inquit “nomina Parcarum sunt: “Nona”, “Decuma” “Morta”, et versum hunc Livii, antiquissimi poetae, ponit ex Odysseiai: quando dies adveniet, quem profata Morta est.
Sed homo minime malus Caesellius “Mortam” quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram deberet. {{pn|1.12|12}}Praeterea ego de partu humano, praeterquam quae scripta in libris legi, hoc quoque usu venisse Romae comperi: feminam bonis atque honestis moribus, non ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisset, quoniam decemviri in decem mensibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent; sed divum Hadrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mense partum edi posse; idque ipsum eius rei decretum nos legimus. In eo decreto Hadrianus id statuere se dicit requisitis veterum philosophorum et medicorum sententiis. {{pn|1.13|13}}Hodie quoque in satura forte M. Varronis legimus, quae inscribitur Testamentum, verba haec: “Si quis mihi filius unus pluresve in decem mensibus gignantur, ii, si erunt onoi lyras, exheredes sunto; quod si quis undecimo mense kata Aristotelen natus est, Attio idem, quod Tettio, ius esto apud me.” {{pn|1.14|14}}Per hoc vetus proverbium Varro significat, sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: “idem Atti, quod Tetti”, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. {{pn|1.15|15}}Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet, cur Homerus scripserit Neptunum dixisse puellae a se recens compressae:
chaire gyne philoteti; periplomenou d'eniautou
texeis aglaa tekn',epei ouk apopholioi eunai
athanaton. {{pn|1.16|16}}Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. {{pn|1.17|17}}Sed Favorinus mihi ait periplomenou eniautou non “confecto” esse “anno”, sed “adfecto”. {{pn|1.18|18}}In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. {{pn|1.19|19}}“Adfecta” enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur, quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit de provinciis consularibus. {{pn|1.20|20}}Hippocrates autem in eo libro, de quo supra scripsi, cum et numerum dierum, quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis usus est: Ginetai de en toutois kai pleio kai elasso kai holon kai kata meros; ou pollon de kai pleio kai elasso elasso. Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. {{pn|1.21|21}}Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibusdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. {{pn|1.22|22}}Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum, quod in Plinii Secundi libro septimo naturalis historiae legimus. {{pn|1.23|23}}Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: “Masurius auctor est L. Papirium praetorem secundo herede lege agente bonorum possessionem contra eum dedisse, cum mater partum se tredecim mensibus tulisse diceret, quoniam nullum certum tempus pariendi statutum ei videretur.” {{pn|1.24|24}}In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: “Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse a coitu abortivum.”

===XVII.===
{{c|''Id quoque esse a gravissimis viris memoriae mandatum, quod tris libros Plato Philolai Pythagorici et Aristoteles pauculos Speusippi philosophi mercati sunt pretiis fidem non capientibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Memoriae mandatum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. {{pn|1.2|2}}Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. {{pn|1.3|3}}Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; ea summa fit nummi nostri sestertia duo et septuaginta milia. {{pn|1.4|4}}Timon amarulentus librum maledicentissimum conscripsit, qui sillos inscribitur. {{pn|1.5|5}}In eo libro Platonem philosophum contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ea re Timonos hi sunt:
kai sy, Platon, kai gar se matheteies pothos eschen,
pollon d'argyrion oligen ellaxao biblon,
enthen aparchomenos timaiographein edidachthes.

===XVIII.===
{{c|''Quid sint “pedari senatores” et quam ob causam ita appellati; Quamque habeant verba haec ex edicto tralaticio consulum: “senatores quibusque sententiam dicere licet”.''}}
{{pn|1.1|1}}Non pauci sunt, qui opinantur, “pedarios senatores” appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. {{pn|1.2|2}}Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? {{pn|1.3|3}}Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in commentariis suis scriptam reliquit. {{pn|1.4|4}}Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset, super quam considerent, quae ob eam causam “curulis” appellaretur: sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea senatores nondum maioribus honoribus “pedarios” nominatos. {{pn|1.5|5}}M. autem Varro in satira Menippea, quae Hippokyon inscripta est, equites quosdam dicit “pedarios” appellatos videturque eos significare, qui nondum a censoribus in senatum lecti senatores quidem non erant, sed, quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. {{pn|1.6|6}}Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias, sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. {{pn|1.7|7}}Hoc significabat edictum, quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. {{pn|1.8|8}}Verba edicti haec sunt: “Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet.” {{pn|1.9|9}}Versum quoque Laberii, in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo, qui Stricturae inscriptus est: caput sine lingua pedarii sententia est. {{pn|1.10|10}}Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro “pedariis” “pedaneos” appellant.

===XIX.===
{{c|''Qua ratione Gavius Bassus scripserit “parcum” hominem appellatum et quam esse eius vocabuli causam putarit; et contra, quem in modum quibusque verbis Favorinus hanc traditionem eius eluserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud cenam Favorini philosophi cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die, quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber de origine verborum et vocabulorum. {{pn|1.2|2}}In quo ita scriptum fuit: ““Parcus” composito vocabulo est dictus quasi “par arcae”, quando, sicut in arca omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita ac recondita habet sicuti arca. Quam ob causam “parcus” quasi “pararcus” est nominatus.” {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus, ubi haec audivit: “superstitiose” inquit “et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus, quam enarravit. {{pn|1.4|4}}Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur, ut accipiamus “parcum” ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque inpendi arceat et prohibeat quasi “pecuniarcus?” {{pn|1.5|5}}Quin potius,” inquit “quod simplicius veriusque est, id dicimus? “Parcus” enim neque ab arca neque ab arcendo, sed ab eo, quod est “parum” et “parvum”, denominatus est.”
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>iuoohm6p1du6a1mq6mijy4v0wyhkpfd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269574</id>
      <parentid>269573</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:19:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XV. */</comment>
      <origin>269574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46787" sha1="jewlxivt3dnwzvzkfdh19jpajnvt7zu" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=
|SubTitulus=
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quaesitum atque tractatum, quam ob causam Sallustius avaritiam dixerit non animum modo virilem, sed corpus quoque ipsum effeminare.''}}
{{pn|1.1|1}}Hieme iam decedente apud balneas Titias in area subcalido sole cum Favorino philosopho ambulabamus, atque ibi inter ambulandum legebatur Catilina Sallustii, quem in manu amici conspectum legi iusserat. {{pn|1.2|2}}Cumque haec verba ex eo libro lecta essent: “Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit; ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur”, tum Favorinus me aspiciens “quo” inquit “pacto corpus hominis avaritia effeminat? {{pn|1.3|3}}quid enim istuc sit, quod animum virilem ab ea effeminari dixit, videor ferme assequi; set quonam modo corpus quoque hominis effeminet, nondum reperio.” {{pn|1.4|4}}“Et ego” inquam “longe iamdiu in eo ipse quaerendo fui ac, nisi tu occupasses, ultro te hoc rogassem.” {{pn|1.5|5}}Vix ego haec dixeram cunctabundus, atque inibi quispiam de sectatoribus Favorini, qui videbatur esse in litteris veterator, “Valerium” inquit “Probum audivi hoc dicere: usum esse Sallustium circumlocutione quadam poetica et, cum dicere vellet hominem avaritia corrumpi, corpus et animum dixisse, quae duae res hominem demonstrarent; namque homo ex animo et corpore est.” {{pn|1.6|6}}“Numquam,” inquit Favorinus “quod equidem scio, tam inportuna tamque audaci argutia fuit noster Probus, ut Sallustium, vel subtilissimum brevitatis artificem, periphrasis poetarum facere diceret.” {{pn|1.7|7}}Erat tum nobiscum in eodem ambulacro homo quispiam sane doctus. {{pn|1.8|8}}Is quoque a Favorino rogatus, ecquid haberet super ea re dicere, huiuscemodi verbis usus est: {{pn|1.9|9}}“Quorum” inquit “avaritia mentem tenuit et corrupit quique sese quaerundae undique pecuniae dediderunt, eos plerosque tali genere vitae occupatos videmus, ut sicuti alia in his omnia prae pecunia, ita labor quoque virilis exercendique corporis studium relictui sit. {{pn|1.10|10}}Negotiis enim se plerumque umbraticis et sellulariis quaestibus intentos habent, in quibus omnis eorum vigor animi corporisque elanguescit et, quod Sallustius ait, “effeminatur”.” {{pn|1.11|11}}Tum Favorinus legi denuo verba eadem Sallustii iubet atque, ubi lecta sunt, “quid igitur” inquit “dicimus, quod multos videre est pecuniae cupidos et eosdem tamen corpore esse vegeto ac valenti?” {{pn|1.12|12}}Tum ille ita respondit non hercle inscite. “Quisquis” inquit “est pecuniae cupiens et corpore tamen est bene habito ac strenuo, aliarum quoque rerum vel studio vel exercitio eum teneri necessum est atque in sese colendo non aeque esse parcum. {{pn|1.13|13}}Nam si avaritia sola summa omnes hominis partes affectionesque occupet et si ad incuriam usque corporis grassetur, ut per illam unam neque virtutis neque virium neque corporis neque animi cura adsit, tum denique id vere dici potest effeminando esse et animo et corpori, qui neque sese neque aliud curent, nisi pecuniam.” {{pn|1.14|14}}Tum Favorinus: “aut hoc,” inquit “quod dixisti, probabile est, aut Sallustius odio avaritiae plus, quam oportuit, eam criminatus est.”

===II.===
{{c|''Quemnam esse natalem diem M. Varro dicat, qui ante noctis horam sextam postve eam nati sunt; atque de temporibus terminisque dierum, qui civiles nominantur et usquequaque gentium varie observantur; et praeterea quid Q. Mucius scripserit super ea muliere, quae a marito non iure se usurpavisset, quod rationem civilis anni non habuerit.''}}
{{pn|2.1|1}}Quaeri solitum est, qui noctis hora tertia quartave sive qua alia nati sunt, uter dies natalis haberi appellarique debeat, isne, quem nox ea consecuta est, an qui dies noctem consecutus est. {{pn|2.2|2}}M. Varro in libro rerum humanarum, quem de diebus scripsit: “homines”, inquit “qui inde a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis viginti quattuor nati sunt, uno die nati dicuntur.” {{pn|2.3|3}}Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit, is ei dies natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra vero, qui in sex noctis horis posterioribus nascatur, eo die videri natum, qui post eam noctem diluxerit. {{pn|2.4|4}}Athenienses autem aliter observare idem Varro in eodem libro scripsit eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere. {{pn|2.5|5}}Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius diei nomine appellare; {{pn|2.6|6}}multos vero in terra Vmbria unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem; “quod quidem” inquit “nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiarum et qui est post Kalendas dies ante horam eius diei sextam.” {{pn|2.7|7}}Populum autem Romanum ita, uti Varro dixit, dies singulos adnumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. {{pn|2.8|8}}Sacra sunt Romana partim diurna, alia nocturna; sed ea, quae inter noctem fiunt, diebus addicuntur, non noctibus; {{pn|2.9|9}}quae igitur sex posterioribus noctis horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. {{pn|2.10|10}}Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet: nam magistratus, quando uno die eis auspicandum est et id, super quo auspicaverunt, agendum, post mediam noctem auspicantur et post meridialem solem agunt, auspicatique esse et egisse eodem die dicuntur. {{pn|2.11|11}}Praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam sequentem revertuntur, non videntur afuisse unum diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Roma sunt. {{pn|2.12|12}}Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem, quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IV. {{pn|2.13|13}}kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. {{pn|2.14|14}}Ista autem omnia de dierum temporibus et finibus ad observationem disciplinamque iuris antiqui pertinentia cum in libris veterum inveniremus, non dubitabamus, quin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non exposite atque aperte, sed, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita et quasi operta veteris ritus significatione: {{pn|2.15|15}}“torquet” inquit “medios nox umida cursus, et me saevus equis oriens afflavit anhelis.” {{pn|2.16|16}}His enim versibus oblique, sicuti dixi, admonere voluit diem, quem Romani “civilem” appellaverunt, a sexta noctis hora oriri.

===III.===
{{c|''De noscendis explorandisque Plauti comoediis, quoniam promisce verae atque falsae nomine eius inscriptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fabulas scriptitarint.''}}
{{pn|3.1|1}}Verum esse comperior, quod quosdam bene litteratos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose atque contente lectitarunt, non indicibus Aelii nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii super his fabulis, quae dicuntur “ambiguae”, crediturum, sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. {{pn|3.2|2}}Hac enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. {{pn|3.3|3}}Nam praeter illas unam et viginti, quae “Varronianae” vocantur, quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quasdam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas Plauto vindicavit, sicuti istam, quam nuperrime legebamus, cui est nomen Boeotia. {{pn|3.4|4}}Nam cum in illis una et viginti non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubitavit, quin Plauti foret, neque alius quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos solos ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de illius Plauti more dicam, Plautinissimi, propterea et meminimus eos et ascripsimus. {{pn|3.5|5}}Parasitus ibi esuriens haec dicit:
ut illum di perdant, primus qui horas repperit,
quique adeo primus statuit hic solarium!
qui mihi conminuit misero articulatim diem.
Nam me puero venter erat solarium
multo omnium istorum optimum et verissimum:
ubi is te monebat, esses, nisi cum nihil erat.
Nunc etiam quod est, non estur, nisi soli libet;
itaque adeo iam oppletum oppidum est solariis,
maior pars populi aridi reptant fame. {{pn|3.6|6}}Favorinus quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc: scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae, delectatus faceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformitates significantium: “vel unus hercle” inquit “hic versus Plauti esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse”. {{pn|3.7|7}}Nos quoque ipsi nuperrime, cum legeremus Fretum - nomen est id comoediae, quam Plauti esse quidam non putant -, haut quicquam dubitavimus, quin ea Plauti foret, et omnium quidem maxime genuina. {{pn|3.8|8}}Ex qua duo hos versus exscripsimus, ut historiam quaereremus oraculi Arretini: nunc illud est, quod “responsum Arreti” ludis magnis dicitur: peribo, si non fecero, si faxo, vapulabo. {{pn|3.9|9}}M. tamen Varro in libro de comoediis Plautinis primo Accii verba haec ponit: “Nam nec Geminei lenones nec Condalium nec Anus Plauti nec Bis compressa nec Boeotia unquam fuit neque adeo Agroecus neque Commorientes Macci Titi.” {{pn|3.10|10}}In eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. Quoniam fabulae illae” “Plauti” inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. {{pn|3.11|11}}Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter centum atque triginta; {{pn|3.12|12}}sed homo eruditissimus L. Aelius quinque et viginti eius esse solas existimavit. {{pn|3.13|13}}Neque tamen dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non videntur et nomini eius addicuntur, veterum poetarum fuerint et ab eo retractatae, expolitae sint ac propterea resipiant stilum Plautinum. {{pn|3.14|14}}Sed enim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam redisset et ob quaerendum victum ad circumagendas molas, quae “trusatiles” appellantur, operam pistori locasset. {{pn|3.15|15}}Sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a triumviris coniectus esset. Vnde post a tribunis plebis exemptus est, cum in his, quas supra dixi, fabulis delicta sua et petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset.

===IV.===
{{c|''Quod P. Africano et aliis tunc viris nobilibus ante aetatem senectam barbam et genas radere mos patrius fuit.''}}
{{pn|4.1|1}}In libris, quos de vita P. Scipionis Africani compositos legimus, scriptum esse animadvertimus P. Scipioni, Pauli filio, postquam de Poenis triumphaverat censorque fuerat, diem dictum esse ad populum a Claudio Asello tribuno plebis, cui equum in censura ademerat, eumque, cum esset reus, neque barbam desisse radi neque non candida veste uti neque fuisse cultu solito reorum. {{pn|4.2|2}}Sed cum in eo tempore Scipionem minorem quadraginta annorum fuisse constaret, quod de barba rasa ita scriptum esset, mirabamur. {{pn|4.3|3}}Comperimus autem ceteros quoque in isdem temporibus nobiles viros barbam in eiusmodi aetate rasitavisse, idcircoque plerasque imagines veterum, non admodum senum, sed in medio aetatis, ita factas videmus.

===V.===
{{c|''Deliciarum vitium et mollities oculorum et corporis ab Arcesila philosopho cuidam obprobrata acerbe simul et festiviter.''}}
{{pn|5.1|1}}Plutarchus refert Arcesilaum philosophum vehementi verbo usum esse de quodam nimis delicato divite, qui incorruptus tamen et a stupro integer dicebatur. {{pn|5.2|2}}Nam cum vocem eius infractam capillumque arte compositum et oculos ludibundos atque inlecebrae voluptatisque plenos videret : “nihil interest,” inquit “quibus membris cinaedi sitis, posterioribus an prioribus”.

===VI.===
{{c|''De vi atque natura palmae arboris, quod lignum ex ea ponderibus positis renitatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Per hercle rem mirandam Aristoteles in septimo problematorum et Plutarchus in octavo symposiacorum dicit. {{pn|6.2|2}}“Si super palmae” inquiunt “arboris lignum magna pondera inponas ac tam graviter urgeas oneresque, ut magnitudo oneris sustineri non queat, non deorsum palma cedit nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum nititur recurvaturque”; {{pn|6.3|3}}“propterea” inquit Plutarchus “in certaminibus palmam signum esse placuit victoriae, quoniam ingenium ligni eiusmodi est, ut urgentibus opprimentibusque non cedat.”

===VII.===
{{c|''Historia ex annalibus sumpta de Q. Caedicio tribuno militum; verbaque ex originibus M. Catonis apposita, quibus Caedici virtutem cum Spartano Leonida aequiperat.''}}
{{pn|7.1|1}}Pulcrum, dii boni, facinus Graecarumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris originum de Q. Caedicio tribuno militum scriptum reliquit. {{pn|7.2|2}}Id profecto est ad hanc ferme sententiam: {{pn|7.3|3}}Imperator Poenus in terra Sicilia bello Carthaginiensi primo obviam Romano exercitu progreditur, colles locosque idoneos prior occupat. {{pn|7.4|4}}Milites Romani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei obnoxium. {{pn|7.5|5}}Tribunus ad consulem venit, ostendit exitium de loci importunitate et hostium circumstantia maturum. {{pn|7.6|6}}“Censeo,” inquit “si rem servare vis, faciundum, ut quadringentos aliquos milites ad verrucam illam” - sic enim Cato locum editum asperumque appellat - “ire iubeas, eamque uti occupent, imperes horterisque; hostes profecto ubi id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad occursandum pugnandumque in eos praevertentur unoque illo negotio sese alligabunt, atque illi omnes quadringenti procul dubio obtruncabuntur. {{pn|7.7|7}}Tunc interea occupatis in ea caede hostibus tempus exercitus ex hoc loco educendi habebis. {{pn|7.8|8}}Alia nisi haec salutis via nulla est.” Consul tribuno respondit consilium quidem istud aeque providens sibi viderier; “sed istos” inquit “milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit, qui ducat?” {{pn|7.9|9}}“Si alium” inquit tribunus “neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare; ego hanc tibi et reipublicae animam do.” {{pn|7.10|10}}Consul tribuno gratias laudesque agit. {{pn|7.11|11}}Tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. {{pn|7.12|12}}Hostes eorum audaciam demirantur; quorsum ire pergant, in exspectando sunt. {{pn|7.13|13}}Sed ubi apparuit ad eam verrucam occupandam iter intendere, mittit adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenuissimos. {{pn|7.14|14}}Romani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps. {{pn|7.15|15}}Tandem superat multitudo. {{pn|7.16|16}}Quadringenti omnes cum uno perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. {{pn|7.17|17}}Consul interim, dum ibi pugnatur, se in locos tutos atque editos subducit. {{pn|7.18|18}}Sed quod illi tribuno, duci militum quadringentorum, divinitus in eo proelio usu venit, non iam nostris, sed ipsius Catonis verbis subiecimus: {{pn|7.19|19}}“Dii inmortales tribuno militum fortunam ex virtute eius dedere. Nam ita evenit: cum saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, eumque inter mortuos defetigatum volneribus atque, quod sanguen eius defluxerat, cognovere. Eum sustulere, isque convaluit, saepeque postilla operam reipublicae fortem atque strenuam perhibuit illoque facto, quod illos milites subduxit, exercitum ceterum servavit. Sed idem benefactum quo in loco ponas, nimium interest. Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius virtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decoravere monumentis: signis, statuis, elogiis, historiis aliisque rebus gratissimum id eius factum habuere; at tribuno militum parva laus pro factis relicta, qui idem fecerat atque rem servaverat.” {{pn|7.20|20}}Hanc Q. Caedici tribuni virtutem M. Cato tali suo testimonio decoravit. {{pn|7.21|21}}Claudius autem Quadrigarius annali tertio non Caedicio nomen fuisse ait, sed Laberio.

===VIII.===
{{c|''Litterae eximiae consulum C. Fabricii et Q. Aemilii ad regem Pyrrum a Q. Claudio scriptore historiarum in memoriam datae.''}}
{{pn|8.1|1}}Cum Pyrrus rex in terra Italia esset et unam atque alteram pugnas prospere pugnasset satisque agerent Romani et pleraque Italia ad regem descivisset, tum Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret, promisit regem venenis necare idque facile esse factu dixit, quoniam filii sui pocula in convivio regi ministrarent. {{pn|8.2|2}}Eam rem Fabricius ad senatum scripsit. {{pn|8.3|3}}Senatus ad regem legatos misit mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex circumspectius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. {{pn|8.4|4}}Hoc ita, uti diximus, in Valeri Antiatis historia scriptum est. {{pn|8.5|5}}Quadrigarius autem in libro tertio non Timocharem, sed Niciam adisse ad consulem scripsit neque legatos a senatu missos, sed a consulibus, et Pyrrum populo Romano laudes atque gratias scripsisse captivosque omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. {{pn|8.6|6}}Consules tum fuerunt C. Fabricius et Q. Aemilius. Litteras, quas ad regem Pyrrum super ea causa miserunt, {{pn|8.7|7}}Claudius Quadrigarius scripsit fuisse hoc exemplo: {{pn|8.8|8}}“Consules Romani salutem dicunt Pyrro regi. Nos pro tuis iniuriis continuis animo tenus commoti inimiciter tecum bellare studemus. Sed communis exempli et fidei ergo visum, ut te salvum velimus, ut esset, quem armis vincere possimus. Ad nos venit Nicias familiaris tuus, qui sibi praemium a nobis peteret, si te clam interfecisset. Id nos negavimus velle, neve ob eam rem quicquam commodi exspectaret, et simul visum est, ut te certiorem faceremus, ne quid eiusmodi, si accidisset, nostro consilio civitates putarent factum, et quod nobis non placet pretio aut praemio aut dolis pugnare. Tu, nisi caves, iacebis.”

===IX.===
{{c|''Quis et cuiusmodi fuerit qui in proverbio fertur equus Seianus; et qualis color equorum sit qui “spadices” vocantur; deque istius vocabuli ratione.''}}
{{pn|9.1|1}}Gavius Bassus in commentariis suis, item Iulius Modestus in secundo quaestionum confusarum historiam de equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: {{pn|9.2|2}}Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama constans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede occiso e Thracia Argos perduxisset. {{pn|9.3|3}}Eum equum fuisse dicunt magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, flora et comanti iuba, omnibusque aliis equorum laudibus quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse fato sive fortuna ferunt, ut, quisquis haberet eum possideretque, ut is cum omni domo familia fortunisque omnibus suis ad internecionem deperiret. {{pn|9.4|4}}Itaque primum illum Gnaeum Seium, dominum eius, a M. Antonio, qui postea triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis damnatum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore Cornelium Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centum milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, abduxisse. {{pn|9.5|5}}Eum Cassium postea satis notum est victis partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; deinde post Antonium post interitum Cassii parta victoria equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus esset, ipsum quoque postea victum atque desertum detestabili exitio interisse. {{pn|9.6|6}}Hinc proverbium de hominibus calamitosis ortum dicique solitum: “ille homo habet equum Seianum”. {{pn|9.7|7}}Eadem sententia est illius quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus: “aurum Tolosanum”. Nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia Quintus Caepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu perit. {{pn|9.8|8}}Hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exuberantissimo. {{pn|9.9|9}}Quem colorem nos, sicuti dixi, “poeniceum” dicimus, Graeci partim phoinika, alii spadika appellant, quoniam palmae termes ex arbore cum fructu avulsus “spadix” dicitur.

===X.===
{{c|''Quod est quaedam septenarii numeri vis et facultas in multis naturae rebus animadversa, de qua M. Varro in hebdomadibus disserit copiose.''}}
{{pn|10.1|1}}M. Varro in primo librorum, qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus, septenarii numeri, quem Graece hebdomada appellant, virtutes potestatesque multas variasque dicit. {{pn|10.2|2}}“Is namque numerus” inquit “septentriones maiores minoresque in caelo facit, item vergilias, quas pleiadas Graeci vocant, facit etiam stellas, quas alii “erraticas”, P. Nigidius “errones” appellat.” {{pn|10.3|3}}Circulos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem esse; ex quis duos minimos, qui axem extimum tangunt, polous appellari dicit; sed eos in sphaera, quae krikote vocatur, propter brevitatem non inesse. {{pn|10.4|4}}Ac neque ipse zodiacus septenario numero caret; nam in septimo signo fit solstitium a bruma, in septimo bruma a solstitio, in septimo aequinoctium ab aequinoctio. {{pn|10.5|5}}Dies deinde illos, quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur, eos quoque septem esse dicit. {{pn|10.6|6}}Praeterea scribit lunae curriculum confici integris quater septenis diebus; “nam die duodetricesimo luna”, inquit “ex quo vestigio profecta est, eodem redit”, auctoremque opinionis huius Aristidem esse Samium; in qua re non id solum animadverti debere dicit, quod quater septenis, id est octo et viginti, diebus conficeret luna iter suum, sed quod is numerus septenarius, si ab uno profectus, dum ad semetipsum progreditur, omnes, per quos progressus est, numeros comprehendat ipsumque se addat, facit numerum octo et viginti, quot dies sunt curriculi lunaris. {{pn|10.7|7}}Ad homines quoque nascendos vim numeri istius porrigi pertinereque ait: “Nam cum in uterum” inquit “mulieris genitale semen datum est, primis septem diebus conglobatur coagulaturque fitque ad capiendam figuram idoneum. Post deinde quarta hebdomade, quod eius virile secus futurum est, caput et spina, quae est in dorso, informatur. Septima autem fere hebdomade, id est nono et quadragesimo die, totus” inquit “homo in utero absolvitur.” {{pn|10.8|8}}Illam quoque vim numeri huius observatam refert, quod ante mensem septimum neque mas neque femina salubriter ac secundum naturam nasci potest et quod hi, qui iustissime in utero sunt, post ducentos septuaginta tres dies, postquam sunt concepti, quadragesima denique hebdomade inita nascuntur. {{pn|10.9|9}}Pericula quoque vitae fortunarumque hominum, quae “climacteras” Chaldaei appellant, gravissimos quosque fieri affirmat septenarios. {{pn|10.10|10}}Praeter hoc modum esse dicit summum adolescendi humani corporis septem pedes. {{pn|10.11|11}}Quod esse magis verum arbitramur, quam quod Herodotus, homo fabulator, in primo historiarum inventum esse sub terra scripsit Oresti corpus cubita longitudinis habens septem, quae faciunt pedes duodecim et quadrantem, nisi si, ut Homerus opinatus est, vastiora prolixioraque fuerunt corpora hominum antiquiorum et nunc quasi iam mundo senescente rerum atque hominum decrementa sunt. {{pn|10.12|12}}Dentes quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utraque parte gigni ait et cadere annis septimis et genuinos adnasci annis fere bis septenis. {{pn|10.13|13}}Venas etiam in hominibus vel potius arterias medicos musicos dicere ait numero moveri septenario, quod ipsi appellant ten dia tessaron symphonian, quae fit in collatione quaternarii numeri. {{pn|10.14|14}}Discrimina etiam periculorum in morbis maiore vi fieri putat in diebus, qui conficiuntur ex numero septenario, eosque dies omnium maxime, ita ut medici appellant, krisimous videri: primam hebdomadam et secundam et tertiam. {{pn|10.15|15}}Neque non id etiam sumit ad vim facultatesque eius numeri augendas, quod, quibus inedia mori consilium est, septimo demum die mortem oppetunt. {{pn|10.16|16}}Haec Varro de numero septenario scripsit admodum conquisite. Sed alia quoque ibidem congerit frigidiuscula: veluti septem opera esse in orbe terrae miranda et sapientes item veteres septem fuisse et curricula ludorum circensium sollemnia septem esse et ad oppugnandas Thebas duces septem delectos. {{pn|10.17|17}}Tum ibi addit se quoque iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquammultos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis non comparuisse.

===XI.===
{{c|''Quibus et quam frivolis argumentis Accius in didascalicis utatur, quibus docere nititur Hesiodum esse quam Homerum natu antiquiorem.''}}
{{pn|11.1|1}}Super aetate Homeri atque Hesiodi non consentitur. {{pn|11.2|2}}Alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuisse scripserunt, in quis Philochorus et Xenophanes, alii minorem, in quis L. Accius poeta et Ephorus historiae scriptor. {{pn|11.3|3}}M. autem Varro in primo de imaginibus, uter prior sit natus, parum constare dicit, sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem vixerint, idque ex epigrammate ostendi, quod in tripode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo positus traditur. {{pn|11.4|4}}Accius autem in primo didascalico levibus admodum argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu priorem: {{pn|11.5|5}}“quod Homerus,” inquit “cum in principio carminis Achillem esse filium Pelei diceret, quis esset Peleus, non addidit; quam rem procul” inquit “dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam dictum videret. De Cyclope itidem,” inquit “vel maxime quod unoculus fuit, rem tam insignem non praeterisset, nisi aeque prioris Hesiodi carminibus involgatum esset.” {{pn|11.6|6}}De patria quoque Homeri multo maxime dissensum est. Alii Colophonium, alii Smyrnaeum, sunt qui Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fuisse dicant, Aristoteles tradidit ex insula Io. M. Varro in libro de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc apposuit: {{pn|11.7|7}}capella Homeri candida haec tumulum indicat,
quod hac letae mortuo faciunt sacra.

===XII.===
{{c|''Largum atque avidum bibendi a P. Nigidio, doctissimo viro, nova et prope absurda vocabuli figura “bibosum” dictum.''}}
{{pn|12.1|1}}Bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis “bibacem” et “bibosum” dicit. {{pn|12.2|2}}“Bibacem” ego ut “edacem” a plerisque aliis dictum lego; “bibosum” dictum nondum etiam usquam repperi nisi apud Laberium, neque aliud est, quod simili inclinatu dicatur. {{pn|12.3|3}}Non enim simile est ut “vinosus” aut “vitiosus” ceteraque, quae hoc modo dicuntur, quoniam a vocabulis, non a verbo, inclinata sunt. {{pn|12.4|4}}Laberius in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur: non mammosa, non annosa, non bibosa, mon procax.

===XIII.===
{{c|''Quod Demosthenes etiamtum adulescens, cum Platonis philosophi discipulus foret, audito forte Callistrato rhetore in contione populi destitit a Platone et sectatus Callistratum est.''}}
{{pn|13.1|1}}Hermippus hoc scriptum reliquit Demosthenen admodum adulescentem ventitare in Academiam Platonemque audire solitum. {{pn|13.2|2}}“Atque is” inquit “Demosthenes domo egressus, ut ei mos erat, cum ad Platonem pergeret complurisque populos concurrentes videret, percontatur eius rei causam cognoscitque currere eos auditum Callistratum. {{pn|13.3|3}}Is Callistratus Athenis orator in republica fuit, quos illi demagogous appellant. {{pn|13.4|4}}Visum est paulum devertere experirique, an digna auditio tanto properantium studio foret. {{pn|13.5|5}}Venit” inquit “atque audit Callistratum nobilem illam ten peri Oropou diken dicentem atque ita motus et demultus et captus est, ut Callistratum iam inde sectari coeperit, Academiam cum Platone reliquerit.”

===XIV.===
{{c|''“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” aliaque huiuscemodi qui dicat, vitiose dicere; eiusque vitii causas reddere M. Varronem; nec quemquam veterem hisce verbis esse.''}}
{{pn|14.1|1}}“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” vel quid aliud huiuscemodi male ac vitiose dici existumat Varro. {{pn|14.2|2}}“Oportet enim” inquit “dicere “dimidiatum librum”, non “dimidium”, et “dimidiatam fabulam”, non “dimidiam”. Contra autem si ex sextario hemina fusa est, non “dimidiatum sextarium fusum” dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei debebatur, quingentos recepit, non “dimidiatum” recepisse dicemus, sed “dimidium”. {{pn|14.3|3}}At si scyphus” inquit “argenteus mihi cum alio communis in duas partis disiectus sit, “dimidiatum” eum esse dicere scyphum debeo, non “dimidium”, argentum autem, quod in eo scypho inest, {{pn|14.4|4}}“dimidium” meum esse, non “dimidiatum”,” disseritque ac dividit subtilissime, quid “dimidium” “dimidiato” intersit, et Q. Ennium scienter hoc in annalibus dixisse ait: {{pn|14.5|5}}sicut si quis ferat vas vini dimidiatum, sicuti pars, quae deest ei vaso, non “dimidiata” dicenda est, sed “dimidia”. {{pn|14.6|6}}Omnis autem disputationis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure explicat, summa haec est: “dimidiatum” est quasi “dismediatum” et in partis duas pares divisum, {{pn|14.7|7}}“dimidiatum” ergo nisi ipsum, quod divisum est, dici haut convenit; {{pn|14.8|8}}“dimidium” vero est, non quod ipsum dimidiatum est, sed quae ex dimidiato pars altera est. {{pn|14.9|9}}Cum igitur partem dimidiam libri legisse volumus dicere aut partem dimidiam fabulae audisse, si “dimidiam fabulam” aut “dimidium librum” dicimus, peccamus; totum enim ipsum, quod dimidiatum atque divisum est, “dimidium” dicis. {{pn|14.10|10}}Itaque Lucilius eadem secutus:
“uno oculo” inquit “pedibusque duobus dimidiatus ut porcus”,
et alio loco:
quidni? et scruta quidem ut vendat, scrutarius laudat,
praefractam strigilem, soleam inprobus dimidiatam. {{pn|14.11|11}}Iam in vicesimo manifestius “dimidiam horam” dicere studiose fugit, sed pro “dimidia” “dimidium” ponit in hisce versibus:
tempestate sua atque eodem uno tempore et horae
dimidio et tribus confectis dumtaxat eandem
ad quartam. {{pn|14.12|12}}Nam cum obvium proximumque esset dicere: “dimidia et tribus confectis”, vigilate atque attente verbum non probum vitavit. {{pn|14.13|13}}Per quod satis apparet ne “horam” quidem “dimidiam” recte dici, sed vel “dimidiatam horam” vel “dimidiam partem horae”. {{pn|14.14|14}}Propterea Plautus quoque in Bacchidibus “dimidium auri” dicit, non “dimidiatum aurum”; {{pn|14.15|15}}item in Aulularia “dimidium obsoni”, non “dimidiatum obsonium”, in hoc versu:
ei adeo obsoni hic iussit dimidium dari; {{pn|14.16|16}}in Menaechmis autem “dimidiatum diem” non “dimidium”, in hoc versu: dies quidem iam ad umbilicum dimidiatus mortuust. {{pn|14.17|17}}M. etiam Cato in libro, quem de agricultura conscripsit: “Semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri solet. Eo cribro terram incernito dimidiatum digitum. Iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato.” {{pn|14.18|18}}“Dimidiatum” inquit “digitum”, non “dimidium”. Nam “digiti” quidem “dimidium”, digitum autem ipsum “dimidiatum” dici oportet. {{pn|14.19|19}}Item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit: “Homines defoderunt in terram dimidiatos ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt.” {{pn|14.20|20}}Neque quisquam omnium, qui probe locuti sunt, his verbis sequius quam dixi usus est.

===XV.===
{{c|''Exstare in litteris perque hominum memorias traditum, quod repente multis mortem attulit gaudium ingens insperatum interclusa anima et vim magni novique motus non sustinente.''}}
{{pn|15.1|1}}Cognito repente insperato gaudio exspirasse animam refert Aristoteles philosophus Polycritam, nobilem feminam Naxo insula. {{pn|15.2|2}}Philippides quoque, comoediarum poeta haut ignobilis, aetate iam edita, cum in certamine poetarum praeter spem vicisset et laetissime gauderet, inter illud gaudium repente mortuus est. {{pn|15.3|3}}De Rhodio etiam Diagora celebrata historia est. Is Diagoras tris filios adulescentis habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem. Eos omnis vidit vincere coronarique Olympiae eodem die et, cum ibi cum tres adulescentes amplexi coronis suis in caput patris positis saviarentur, cum populus gratulabundus flores undique in eum iaceret, ibidem in stadio inspectante populo in osculis atque in manibus filiorum animam efflavit. {{pn|15.4|4}}Praeterea in nostris annalibus scriptum legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani caesus est, anum matrem nuntio de morte filii adlato luctu atque maerore affectam esse; sed is nuntius non verus fuit, atque is adulescens non diu post ex ea pugna in urbem redit: anus repente filio viso copia atque turba et quasi ruina incidentis inopinati gaudii oppressa exanimataque est.

===XVI.===
{{c|''Temporis varietas in puerperis mulierum quaenam sit a medicis et a philosophis tradita; atque inibi poetarum quoque veterum super eadem re opiniones multaque alia auditu atque memoratu digna; verbaque ipsa Hippocratis medici ex libro illius sumpta, qui inscriptus est peri trophes.''}}
{{pn|1.1|1}}Et medici et philosophi inlustres de tempore humani partus quaesiverunt. Multa opinio est eaque iam pro vero recepta, postquam mulieris uterum semen conceperit, gigni hominem septimo rarenter, numquam octavo, saepe nono, saepius numero decimo mense, eumque esse hominem gignendi summum finem: decem menses non inceptos, sed exactos. {{pn|1.2|2}}Idque Plautum, veterem poetam, dicere videmus in comoedia Cistellaria his verbis:
tum illa, quam compresserat,
decumo post mense exacto hic peperit filiam. {{pn|1.3|3}}Hoc idem tradit etiam Menander, poeta vetustior, humanarum opinionum vel peritissimus; versus eius super ea re de fabula Plocio posui:
gyne kyei deka menas ...? {{pn|1.4|4}}sed noster Caecilius, cum faceret eodem nomine et eiusdem argumenti comoediam ac pleraque a Menandro sumeret, in mensibus tamen genitalibus nominandis non praetermisit octavum, quem praeterierat Menander. Caecilii versus hisce sunt:
soletne mulier decimo mense parere? - pol nono quoque,
etiam septimo atque octavo. {{pn|1.5|5}}Eam rem Caecilium non inconsiderate dixisse neque temere a Menandro atque a multorum opinionibus descivisse M. Varro uti credamus facit. {{pn|1.6|6}}Nam mense nonnumquam octavo editum esse partum in libro quarto decimo rerum divinarum scriptum reliquit; quo in libro etiam undecimo mense aliquando nasci posse hominem dicit, eiusque sententiae tam de octavo quam de undecimo mense Aristotelem auctorem laudat. {{pn|1.7|7}}Sed huius de mense octavo dissensionis causa cognosci potest in libro Hippocratis, qui inscriptus est peri trophes, ex quo libro verba haec sunt:
Estin de kai ouk estin ta oktamena. {{pn|1.8|8}}Id tamen obscure atque praecise tamquam adverse dictum Sabinus medicus, qui Hippocratem commodissime commentatus est, verbis his enarravit: Estin men phainomena hos zoa meta ten ekptosin; ouk estin de, thneskonta meta tauta; kai estin oun kai ouk estin phantasiai men parautika onta, dynamei de ouketi. {{pn|1.9|9}}Antiquos autem Romanos Varro dicit non recepisse huiuscemodi quasi monstruosas raritates, sed nono mense aut decimo neque praeter hos aliis partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono atque decimo mense. {{pn|1.10|10}}“Nam “Parca”” inquit “inmutata una littera a partu nominata, item “Nona” et “Decima” a partus tempestivi tempore.” {{pn|1.11|11}}Caesellius autem Vindex in lectionibus suis antiquis: “tria” inquit “nomina Parcarum sunt: “Nona”, “Decuma” “Morta”, et versum hunc Livii, antiquissimi poetae, ponit ex Odysseiai: quando dies adveniet, quem profata Morta est.
Sed homo minime malus Caesellius “Mortam” quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram deberet. {{pn|1.12|12}}Praeterea ego de partu humano, praeterquam quae scripta in libris legi, hoc quoque usu venisse Romae comperi: feminam bonis atque honestis moribus, non ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisset, quoniam decemviri in decem mensibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent; sed divum Hadrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mense partum edi posse; idque ipsum eius rei decretum nos legimus. In eo decreto Hadrianus id statuere se dicit requisitis veterum philosophorum et medicorum sententiis. {{pn|1.13|13}}Hodie quoque in satura forte M. Varronis legimus, quae inscribitur Testamentum, verba haec: “Si quis mihi filius unus pluresve in decem mensibus gignantur, ii, si erunt onoi lyras, exheredes sunto; quod si quis undecimo mense kata Aristotelen natus est, Attio idem, quod Tettio, ius esto apud me.” {{pn|1.14|14}}Per hoc vetus proverbium Varro significat, sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: “idem Atti, quod Tetti”, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. {{pn|1.15|15}}Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet, cur Homerus scripserit Neptunum dixisse puellae a se recens compressae:
chaire gyne philoteti; periplomenou d'eniautou
texeis aglaa tekn',epei ouk apopholioi eunai
athanaton. {{pn|1.16|16}}Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. {{pn|1.17|17}}Sed Favorinus mihi ait periplomenou eniautou non “confecto” esse “anno”, sed “adfecto”. {{pn|1.18|18}}In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. {{pn|1.19|19}}“Adfecta” enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur, quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit de provinciis consularibus. {{pn|1.20|20}}Hippocrates autem in eo libro, de quo supra scripsi, cum et numerum dierum, quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis usus est: Ginetai de en toutois kai pleio kai elasso kai holon kai kata meros; ou pollon de kai pleio kai elasso elasso. Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. {{pn|1.21|21}}Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibusdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. {{pn|1.22|22}}Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum, quod in Plinii Secundi libro septimo naturalis historiae legimus. {{pn|1.23|23}}Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: “Masurius auctor est L. Papirium praetorem secundo herede lege agente bonorum possessionem contra eum dedisse, cum mater partum se tredecim mensibus tulisse diceret, quoniam nullum certum tempus pariendi statutum ei videretur.” {{pn|1.24|24}}In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: “Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse a coitu abortivum.”

===XVII.===
{{c|''Id quoque esse a gravissimis viris memoriae mandatum, quod tris libros Plato Philolai Pythagorici et Aristoteles pauculos Speusippi philosophi mercati sunt pretiis fidem non capientibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Memoriae mandatum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. {{pn|1.2|2}}Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. {{pn|1.3|3}}Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; ea summa fit nummi nostri sestertia duo et septuaginta milia. {{pn|1.4|4}}Timon amarulentus librum maledicentissimum conscripsit, qui sillos inscribitur. {{pn|1.5|5}}In eo libro Platonem philosophum contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ea re Timonos hi sunt:
kai sy, Platon, kai gar se matheteies pothos eschen,
pollon d'argyrion oligen ellaxao biblon,
enthen aparchomenos timaiographein edidachthes.

===XVIII.===
{{c|''Quid sint “pedari senatores” et quam ob causam ita appellati; Quamque habeant verba haec ex edicto tralaticio consulum: “senatores quibusque sententiam dicere licet”.''}}
{{pn|1.1|1}}Non pauci sunt, qui opinantur, “pedarios senatores” appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. {{pn|1.2|2}}Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? {{pn|1.3|3}}Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in commentariis suis scriptam reliquit. {{pn|1.4|4}}Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset, super quam considerent, quae ob eam causam “curulis” appellaretur: sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea senatores nondum maioribus honoribus “pedarios” nominatos. {{pn|1.5|5}}M. autem Varro in satira Menippea, quae Hippokyon inscripta est, equites quosdam dicit “pedarios” appellatos videturque eos significare, qui nondum a censoribus in senatum lecti senatores quidem non erant, sed, quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. {{pn|1.6|6}}Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias, sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. {{pn|1.7|7}}Hoc significabat edictum, quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. {{pn|1.8|8}}Verba edicti haec sunt: “Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet.” {{pn|1.9|9}}Versum quoque Laberii, in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo, qui Stricturae inscriptus est: caput sine lingua pedarii sententia est. {{pn|1.10|10}}Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro “pedariis” “pedaneos” appellant.

===XIX.===
{{c|''Qua ratione Gavius Bassus scripserit “parcum” hominem appellatum et quam esse eius vocabuli causam putarit; et contra, quem in modum quibusque verbis Favorinus hanc traditionem eius eluserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud cenam Favorini philosophi cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die, quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber de origine verborum et vocabulorum. {{pn|1.2|2}}In quo ita scriptum fuit: ““Parcus” composito vocabulo est dictus quasi “par arcae”, quando, sicut in arca omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita ac recondita habet sicuti arca. Quam ob causam “parcus” quasi “pararcus” est nominatus.” {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus, ubi haec audivit: “superstitiose” inquit “et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus, quam enarravit. {{pn|1.4|4}}Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur, ut accipiamus “parcum” ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque inpendi arceat et prohibeat quasi “pecuniarcus?” {{pn|1.5|5}}Quin potius,” inquit “quod simplicius veriusque est, id dicimus? “Parcus” enim neque ab arca neque ab arcendo, sed ab eo, quod est “parum” et “parvum”, denominatus est.”
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>jewlxivt3dnwzvzkfdh19jpajnvt7zu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269575</id>
      <parentid>269574</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XVI. */</comment>
      <origin>269575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46811" sha1="cfoeaesiqwstvxk5q7ab4coll98ac9o" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=
|SubTitulus=
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quaesitum atque tractatum, quam ob causam Sallustius avaritiam dixerit non animum modo virilem, sed corpus quoque ipsum effeminare.''}}
{{pn|1.1|1}}Hieme iam decedente apud balneas Titias in area subcalido sole cum Favorino philosopho ambulabamus, atque ibi inter ambulandum legebatur Catilina Sallustii, quem in manu amici conspectum legi iusserat. {{pn|1.2|2}}Cumque haec verba ex eo libro lecta essent: “Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit; ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur”, tum Favorinus me aspiciens “quo” inquit “pacto corpus hominis avaritia effeminat? {{pn|1.3|3}}quid enim istuc sit, quod animum virilem ab ea effeminari dixit, videor ferme assequi; set quonam modo corpus quoque hominis effeminet, nondum reperio.” {{pn|1.4|4}}“Et ego” inquam “longe iamdiu in eo ipse quaerendo fui ac, nisi tu occupasses, ultro te hoc rogassem.” {{pn|1.5|5}}Vix ego haec dixeram cunctabundus, atque inibi quispiam de sectatoribus Favorini, qui videbatur esse in litteris veterator, “Valerium” inquit “Probum audivi hoc dicere: usum esse Sallustium circumlocutione quadam poetica et, cum dicere vellet hominem avaritia corrumpi, corpus et animum dixisse, quae duae res hominem demonstrarent; namque homo ex animo et corpore est.” {{pn|1.6|6}}“Numquam,” inquit Favorinus “quod equidem scio, tam inportuna tamque audaci argutia fuit noster Probus, ut Sallustium, vel subtilissimum brevitatis artificem, periphrasis poetarum facere diceret.” {{pn|1.7|7}}Erat tum nobiscum in eodem ambulacro homo quispiam sane doctus. {{pn|1.8|8}}Is quoque a Favorino rogatus, ecquid haberet super ea re dicere, huiuscemodi verbis usus est: {{pn|1.9|9}}“Quorum” inquit “avaritia mentem tenuit et corrupit quique sese quaerundae undique pecuniae dediderunt, eos plerosque tali genere vitae occupatos videmus, ut sicuti alia in his omnia prae pecunia, ita labor quoque virilis exercendique corporis studium relictui sit. {{pn|1.10|10}}Negotiis enim se plerumque umbraticis et sellulariis quaestibus intentos habent, in quibus omnis eorum vigor animi corporisque elanguescit et, quod Sallustius ait, “effeminatur”.” {{pn|1.11|11}}Tum Favorinus legi denuo verba eadem Sallustii iubet atque, ubi lecta sunt, “quid igitur” inquit “dicimus, quod multos videre est pecuniae cupidos et eosdem tamen corpore esse vegeto ac valenti?” {{pn|1.12|12}}Tum ille ita respondit non hercle inscite. “Quisquis” inquit “est pecuniae cupiens et corpore tamen est bene habito ac strenuo, aliarum quoque rerum vel studio vel exercitio eum teneri necessum est atque in sese colendo non aeque esse parcum. {{pn|1.13|13}}Nam si avaritia sola summa omnes hominis partes affectionesque occupet et si ad incuriam usque corporis grassetur, ut per illam unam neque virtutis neque virium neque corporis neque animi cura adsit, tum denique id vere dici potest effeminando esse et animo et corpori, qui neque sese neque aliud curent, nisi pecuniam.” {{pn|1.14|14}}Tum Favorinus: “aut hoc,” inquit “quod dixisti, probabile est, aut Sallustius odio avaritiae plus, quam oportuit, eam criminatus est.”

===II.===
{{c|''Quemnam esse natalem diem M. Varro dicat, qui ante noctis horam sextam postve eam nati sunt; atque de temporibus terminisque dierum, qui civiles nominantur et usquequaque gentium varie observantur; et praeterea quid Q. Mucius scripserit super ea muliere, quae a marito non iure se usurpavisset, quod rationem civilis anni non habuerit.''}}
{{pn|2.1|1}}Quaeri solitum est, qui noctis hora tertia quartave sive qua alia nati sunt, uter dies natalis haberi appellarique debeat, isne, quem nox ea consecuta est, an qui dies noctem consecutus est. {{pn|2.2|2}}M. Varro in libro rerum humanarum, quem de diebus scripsit: “homines”, inquit “qui inde a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis viginti quattuor nati sunt, uno die nati dicuntur.” {{pn|2.3|3}}Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit, is ei dies natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra vero, qui in sex noctis horis posterioribus nascatur, eo die videri natum, qui post eam noctem diluxerit. {{pn|2.4|4}}Athenienses autem aliter observare idem Varro in eodem libro scripsit eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere. {{pn|2.5|5}}Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius diei nomine appellare; {{pn|2.6|6}}multos vero in terra Vmbria unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem; “quod quidem” inquit “nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiarum et qui est post Kalendas dies ante horam eius diei sextam.” {{pn|2.7|7}}Populum autem Romanum ita, uti Varro dixit, dies singulos adnumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. {{pn|2.8|8}}Sacra sunt Romana partim diurna, alia nocturna; sed ea, quae inter noctem fiunt, diebus addicuntur, non noctibus; {{pn|2.9|9}}quae igitur sex posterioribus noctis horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. {{pn|2.10|10}}Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet: nam magistratus, quando uno die eis auspicandum est et id, super quo auspicaverunt, agendum, post mediam noctem auspicantur et post meridialem solem agunt, auspicatique esse et egisse eodem die dicuntur. {{pn|2.11|11}}Praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam sequentem revertuntur, non videntur afuisse unum diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Roma sunt. {{pn|2.12|12}}Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem, quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IV. {{pn|2.13|13}}kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. {{pn|2.14|14}}Ista autem omnia de dierum temporibus et finibus ad observationem disciplinamque iuris antiqui pertinentia cum in libris veterum inveniremus, non dubitabamus, quin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non exposite atque aperte, sed, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita et quasi operta veteris ritus significatione: {{pn|2.15|15}}“torquet” inquit “medios nox umida cursus, et me saevus equis oriens afflavit anhelis.” {{pn|2.16|16}}His enim versibus oblique, sicuti dixi, admonere voluit diem, quem Romani “civilem” appellaverunt, a sexta noctis hora oriri.

===III.===
{{c|''De noscendis explorandisque Plauti comoediis, quoniam promisce verae atque falsae nomine eius inscriptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fabulas scriptitarint.''}}
{{pn|3.1|1}}Verum esse comperior, quod quosdam bene litteratos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose atque contente lectitarunt, non indicibus Aelii nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii super his fabulis, quae dicuntur “ambiguae”, crediturum, sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. {{pn|3.2|2}}Hac enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. {{pn|3.3|3}}Nam praeter illas unam et viginti, quae “Varronianae” vocantur, quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quasdam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas Plauto vindicavit, sicuti istam, quam nuperrime legebamus, cui est nomen Boeotia. {{pn|3.4|4}}Nam cum in illis una et viginti non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubitavit, quin Plauti foret, neque alius quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos solos ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de illius Plauti more dicam, Plautinissimi, propterea et meminimus eos et ascripsimus. {{pn|3.5|5}}Parasitus ibi esuriens haec dicit:
ut illum di perdant, primus qui horas repperit,
quique adeo primus statuit hic solarium!
qui mihi conminuit misero articulatim diem.
Nam me puero venter erat solarium
multo omnium istorum optimum et verissimum:
ubi is te monebat, esses, nisi cum nihil erat.
Nunc etiam quod est, non estur, nisi soli libet;
itaque adeo iam oppletum oppidum est solariis,
maior pars populi aridi reptant fame. {{pn|3.6|6}}Favorinus quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc: scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae, delectatus faceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformitates significantium: “vel unus hercle” inquit “hic versus Plauti esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse”. {{pn|3.7|7}}Nos quoque ipsi nuperrime, cum legeremus Fretum - nomen est id comoediae, quam Plauti esse quidam non putant -, haut quicquam dubitavimus, quin ea Plauti foret, et omnium quidem maxime genuina. {{pn|3.8|8}}Ex qua duo hos versus exscripsimus, ut historiam quaereremus oraculi Arretini: nunc illud est, quod “responsum Arreti” ludis magnis dicitur: peribo, si non fecero, si faxo, vapulabo. {{pn|3.9|9}}M. tamen Varro in libro de comoediis Plautinis primo Accii verba haec ponit: “Nam nec Geminei lenones nec Condalium nec Anus Plauti nec Bis compressa nec Boeotia unquam fuit neque adeo Agroecus neque Commorientes Macci Titi.” {{pn|3.10|10}}In eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. Quoniam fabulae illae” “Plauti” inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. {{pn|3.11|11}}Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter centum atque triginta; {{pn|3.12|12}}sed homo eruditissimus L. Aelius quinque et viginti eius esse solas existimavit. {{pn|3.13|13}}Neque tamen dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non videntur et nomini eius addicuntur, veterum poetarum fuerint et ab eo retractatae, expolitae sint ac propterea resipiant stilum Plautinum. {{pn|3.14|14}}Sed enim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam redisset et ob quaerendum victum ad circumagendas molas, quae “trusatiles” appellantur, operam pistori locasset. {{pn|3.15|15}}Sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a triumviris coniectus esset. Vnde post a tribunis plebis exemptus est, cum in his, quas supra dixi, fabulis delicta sua et petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset.

===IV.===
{{c|''Quod P. Africano et aliis tunc viris nobilibus ante aetatem senectam barbam et genas radere mos patrius fuit.''}}
{{pn|4.1|1}}In libris, quos de vita P. Scipionis Africani compositos legimus, scriptum esse animadvertimus P. Scipioni, Pauli filio, postquam de Poenis triumphaverat censorque fuerat, diem dictum esse ad populum a Claudio Asello tribuno plebis, cui equum in censura ademerat, eumque, cum esset reus, neque barbam desisse radi neque non candida veste uti neque fuisse cultu solito reorum. {{pn|4.2|2}}Sed cum in eo tempore Scipionem minorem quadraginta annorum fuisse constaret, quod de barba rasa ita scriptum esset, mirabamur. {{pn|4.3|3}}Comperimus autem ceteros quoque in isdem temporibus nobiles viros barbam in eiusmodi aetate rasitavisse, idcircoque plerasque imagines veterum, non admodum senum, sed in medio aetatis, ita factas videmus.

===V.===
{{c|''Deliciarum vitium et mollities oculorum et corporis ab Arcesila philosopho cuidam obprobrata acerbe simul et festiviter.''}}
{{pn|5.1|1}}Plutarchus refert Arcesilaum philosophum vehementi verbo usum esse de quodam nimis delicato divite, qui incorruptus tamen et a stupro integer dicebatur. {{pn|5.2|2}}Nam cum vocem eius infractam capillumque arte compositum et oculos ludibundos atque inlecebrae voluptatisque plenos videret : “nihil interest,” inquit “quibus membris cinaedi sitis, posterioribus an prioribus”.

===VI.===
{{c|''De vi atque natura palmae arboris, quod lignum ex ea ponderibus positis renitatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Per hercle rem mirandam Aristoteles in septimo problematorum et Plutarchus in octavo symposiacorum dicit. {{pn|6.2|2}}“Si super palmae” inquiunt “arboris lignum magna pondera inponas ac tam graviter urgeas oneresque, ut magnitudo oneris sustineri non queat, non deorsum palma cedit nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum nititur recurvaturque”; {{pn|6.3|3}}“propterea” inquit Plutarchus “in certaminibus palmam signum esse placuit victoriae, quoniam ingenium ligni eiusmodi est, ut urgentibus opprimentibusque non cedat.”

===VII.===
{{c|''Historia ex annalibus sumpta de Q. Caedicio tribuno militum; verbaque ex originibus M. Catonis apposita, quibus Caedici virtutem cum Spartano Leonida aequiperat.''}}
{{pn|7.1|1}}Pulcrum, dii boni, facinus Graecarumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris originum de Q. Caedicio tribuno militum scriptum reliquit. {{pn|7.2|2}}Id profecto est ad hanc ferme sententiam: {{pn|7.3|3}}Imperator Poenus in terra Sicilia bello Carthaginiensi primo obviam Romano exercitu progreditur, colles locosque idoneos prior occupat. {{pn|7.4|4}}Milites Romani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei obnoxium. {{pn|7.5|5}}Tribunus ad consulem venit, ostendit exitium de loci importunitate et hostium circumstantia maturum. {{pn|7.6|6}}“Censeo,” inquit “si rem servare vis, faciundum, ut quadringentos aliquos milites ad verrucam illam” - sic enim Cato locum editum asperumque appellat - “ire iubeas, eamque uti occupent, imperes horterisque; hostes profecto ubi id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad occursandum pugnandumque in eos praevertentur unoque illo negotio sese alligabunt, atque illi omnes quadringenti procul dubio obtruncabuntur. {{pn|7.7|7}}Tunc interea occupatis in ea caede hostibus tempus exercitus ex hoc loco educendi habebis. {{pn|7.8|8}}Alia nisi haec salutis via nulla est.” Consul tribuno respondit consilium quidem istud aeque providens sibi viderier; “sed istos” inquit “milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit, qui ducat?” {{pn|7.9|9}}“Si alium” inquit tribunus “neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare; ego hanc tibi et reipublicae animam do.” {{pn|7.10|10}}Consul tribuno gratias laudesque agit. {{pn|7.11|11}}Tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. {{pn|7.12|12}}Hostes eorum audaciam demirantur; quorsum ire pergant, in exspectando sunt. {{pn|7.13|13}}Sed ubi apparuit ad eam verrucam occupandam iter intendere, mittit adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenuissimos. {{pn|7.14|14}}Romani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps. {{pn|7.15|15}}Tandem superat multitudo. {{pn|7.16|16}}Quadringenti omnes cum uno perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. {{pn|7.17|17}}Consul interim, dum ibi pugnatur, se in locos tutos atque editos subducit. {{pn|7.18|18}}Sed quod illi tribuno, duci militum quadringentorum, divinitus in eo proelio usu venit, non iam nostris, sed ipsius Catonis verbis subiecimus: {{pn|7.19|19}}“Dii inmortales tribuno militum fortunam ex virtute eius dedere. Nam ita evenit: cum saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, eumque inter mortuos defetigatum volneribus atque, quod sanguen eius defluxerat, cognovere. Eum sustulere, isque convaluit, saepeque postilla operam reipublicae fortem atque strenuam perhibuit illoque facto, quod illos milites subduxit, exercitum ceterum servavit. Sed idem benefactum quo in loco ponas, nimium interest. Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius virtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decoravere monumentis: signis, statuis, elogiis, historiis aliisque rebus gratissimum id eius factum habuere; at tribuno militum parva laus pro factis relicta, qui idem fecerat atque rem servaverat.” {{pn|7.20|20}}Hanc Q. Caedici tribuni virtutem M. Cato tali suo testimonio decoravit. {{pn|7.21|21}}Claudius autem Quadrigarius annali tertio non Caedicio nomen fuisse ait, sed Laberio.

===VIII.===
{{c|''Litterae eximiae consulum C. Fabricii et Q. Aemilii ad regem Pyrrum a Q. Claudio scriptore historiarum in memoriam datae.''}}
{{pn|8.1|1}}Cum Pyrrus rex in terra Italia esset et unam atque alteram pugnas prospere pugnasset satisque agerent Romani et pleraque Italia ad regem descivisset, tum Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret, promisit regem venenis necare idque facile esse factu dixit, quoniam filii sui pocula in convivio regi ministrarent. {{pn|8.2|2}}Eam rem Fabricius ad senatum scripsit. {{pn|8.3|3}}Senatus ad regem legatos misit mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex circumspectius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. {{pn|8.4|4}}Hoc ita, uti diximus, in Valeri Antiatis historia scriptum est. {{pn|8.5|5}}Quadrigarius autem in libro tertio non Timocharem, sed Niciam adisse ad consulem scripsit neque legatos a senatu missos, sed a consulibus, et Pyrrum populo Romano laudes atque gratias scripsisse captivosque omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. {{pn|8.6|6}}Consules tum fuerunt C. Fabricius et Q. Aemilius. Litteras, quas ad regem Pyrrum super ea causa miserunt, {{pn|8.7|7}}Claudius Quadrigarius scripsit fuisse hoc exemplo: {{pn|8.8|8}}“Consules Romani salutem dicunt Pyrro regi. Nos pro tuis iniuriis continuis animo tenus commoti inimiciter tecum bellare studemus. Sed communis exempli et fidei ergo visum, ut te salvum velimus, ut esset, quem armis vincere possimus. Ad nos venit Nicias familiaris tuus, qui sibi praemium a nobis peteret, si te clam interfecisset. Id nos negavimus velle, neve ob eam rem quicquam commodi exspectaret, et simul visum est, ut te certiorem faceremus, ne quid eiusmodi, si accidisset, nostro consilio civitates putarent factum, et quod nobis non placet pretio aut praemio aut dolis pugnare. Tu, nisi caves, iacebis.”

===IX.===
{{c|''Quis et cuiusmodi fuerit qui in proverbio fertur equus Seianus; et qualis color equorum sit qui “spadices” vocantur; deque istius vocabuli ratione.''}}
{{pn|9.1|1}}Gavius Bassus in commentariis suis, item Iulius Modestus in secundo quaestionum confusarum historiam de equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: {{pn|9.2|2}}Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama constans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede occiso e Thracia Argos perduxisset. {{pn|9.3|3}}Eum equum fuisse dicunt magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, flora et comanti iuba, omnibusque aliis equorum laudibus quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse fato sive fortuna ferunt, ut, quisquis haberet eum possideretque, ut is cum omni domo familia fortunisque omnibus suis ad internecionem deperiret. {{pn|9.4|4}}Itaque primum illum Gnaeum Seium, dominum eius, a M. Antonio, qui postea triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis damnatum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore Cornelium Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centum milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, abduxisse. {{pn|9.5|5}}Eum Cassium postea satis notum est victis partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; deinde post Antonium post interitum Cassii parta victoria equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus esset, ipsum quoque postea victum atque desertum detestabili exitio interisse. {{pn|9.6|6}}Hinc proverbium de hominibus calamitosis ortum dicique solitum: “ille homo habet equum Seianum”. {{pn|9.7|7}}Eadem sententia est illius quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus: “aurum Tolosanum”. Nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia Quintus Caepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu perit. {{pn|9.8|8}}Hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exuberantissimo. {{pn|9.9|9}}Quem colorem nos, sicuti dixi, “poeniceum” dicimus, Graeci partim phoinika, alii spadika appellant, quoniam palmae termes ex arbore cum fructu avulsus “spadix” dicitur.

===X.===
{{c|''Quod est quaedam septenarii numeri vis et facultas in multis naturae rebus animadversa, de qua M. Varro in hebdomadibus disserit copiose.''}}
{{pn|10.1|1}}M. Varro in primo librorum, qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus, septenarii numeri, quem Graece hebdomada appellant, virtutes potestatesque multas variasque dicit. {{pn|10.2|2}}“Is namque numerus” inquit “septentriones maiores minoresque in caelo facit, item vergilias, quas pleiadas Graeci vocant, facit etiam stellas, quas alii “erraticas”, P. Nigidius “errones” appellat.” {{pn|10.3|3}}Circulos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem esse; ex quis duos minimos, qui axem extimum tangunt, polous appellari dicit; sed eos in sphaera, quae krikote vocatur, propter brevitatem non inesse. {{pn|10.4|4}}Ac neque ipse zodiacus septenario numero caret; nam in septimo signo fit solstitium a bruma, in septimo bruma a solstitio, in septimo aequinoctium ab aequinoctio. {{pn|10.5|5}}Dies deinde illos, quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur, eos quoque septem esse dicit. {{pn|10.6|6}}Praeterea scribit lunae curriculum confici integris quater septenis diebus; “nam die duodetricesimo luna”, inquit “ex quo vestigio profecta est, eodem redit”, auctoremque opinionis huius Aristidem esse Samium; in qua re non id solum animadverti debere dicit, quod quater septenis, id est octo et viginti, diebus conficeret luna iter suum, sed quod is numerus septenarius, si ab uno profectus, dum ad semetipsum progreditur, omnes, per quos progressus est, numeros comprehendat ipsumque se addat, facit numerum octo et viginti, quot dies sunt curriculi lunaris. {{pn|10.7|7}}Ad homines quoque nascendos vim numeri istius porrigi pertinereque ait: “Nam cum in uterum” inquit “mulieris genitale semen datum est, primis septem diebus conglobatur coagulaturque fitque ad capiendam figuram idoneum. Post deinde quarta hebdomade, quod eius virile secus futurum est, caput et spina, quae est in dorso, informatur. Septima autem fere hebdomade, id est nono et quadragesimo die, totus” inquit “homo in utero absolvitur.” {{pn|10.8|8}}Illam quoque vim numeri huius observatam refert, quod ante mensem septimum neque mas neque femina salubriter ac secundum naturam nasci potest et quod hi, qui iustissime in utero sunt, post ducentos septuaginta tres dies, postquam sunt concepti, quadragesima denique hebdomade inita nascuntur. {{pn|10.9|9}}Pericula quoque vitae fortunarumque hominum, quae “climacteras” Chaldaei appellant, gravissimos quosque fieri affirmat septenarios. {{pn|10.10|10}}Praeter hoc modum esse dicit summum adolescendi humani corporis septem pedes. {{pn|10.11|11}}Quod esse magis verum arbitramur, quam quod Herodotus, homo fabulator, in primo historiarum inventum esse sub terra scripsit Oresti corpus cubita longitudinis habens septem, quae faciunt pedes duodecim et quadrantem, nisi si, ut Homerus opinatus est, vastiora prolixioraque fuerunt corpora hominum antiquiorum et nunc quasi iam mundo senescente rerum atque hominum decrementa sunt. {{pn|10.12|12}}Dentes quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utraque parte gigni ait et cadere annis septimis et genuinos adnasci annis fere bis septenis. {{pn|10.13|13}}Venas etiam in hominibus vel potius arterias medicos musicos dicere ait numero moveri septenario, quod ipsi appellant ten dia tessaron symphonian, quae fit in collatione quaternarii numeri. {{pn|10.14|14}}Discrimina etiam periculorum in morbis maiore vi fieri putat in diebus, qui conficiuntur ex numero septenario, eosque dies omnium maxime, ita ut medici appellant, krisimous videri: primam hebdomadam et secundam et tertiam. {{pn|10.15|15}}Neque non id etiam sumit ad vim facultatesque eius numeri augendas, quod, quibus inedia mori consilium est, septimo demum die mortem oppetunt. {{pn|10.16|16}}Haec Varro de numero septenario scripsit admodum conquisite. Sed alia quoque ibidem congerit frigidiuscula: veluti septem opera esse in orbe terrae miranda et sapientes item veteres septem fuisse et curricula ludorum circensium sollemnia septem esse et ad oppugnandas Thebas duces septem delectos. {{pn|10.17|17}}Tum ibi addit se quoque iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquammultos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis non comparuisse.

===XI.===
{{c|''Quibus et quam frivolis argumentis Accius in didascalicis utatur, quibus docere nititur Hesiodum esse quam Homerum natu antiquiorem.''}}
{{pn|11.1|1}}Super aetate Homeri atque Hesiodi non consentitur. {{pn|11.2|2}}Alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuisse scripserunt, in quis Philochorus et Xenophanes, alii minorem, in quis L. Accius poeta et Ephorus historiae scriptor. {{pn|11.3|3}}M. autem Varro in primo de imaginibus, uter prior sit natus, parum constare dicit, sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem vixerint, idque ex epigrammate ostendi, quod in tripode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo positus traditur. {{pn|11.4|4}}Accius autem in primo didascalico levibus admodum argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu priorem: {{pn|11.5|5}}“quod Homerus,” inquit “cum in principio carminis Achillem esse filium Pelei diceret, quis esset Peleus, non addidit; quam rem procul” inquit “dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam dictum videret. De Cyclope itidem,” inquit “vel maxime quod unoculus fuit, rem tam insignem non praeterisset, nisi aeque prioris Hesiodi carminibus involgatum esset.” {{pn|11.6|6}}De patria quoque Homeri multo maxime dissensum est. Alii Colophonium, alii Smyrnaeum, sunt qui Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fuisse dicant, Aristoteles tradidit ex insula Io. M. Varro in libro de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc apposuit: {{pn|11.7|7}}capella Homeri candida haec tumulum indicat,
quod hac letae mortuo faciunt sacra.

===XII.===
{{c|''Largum atque avidum bibendi a P. Nigidio, doctissimo viro, nova et prope absurda vocabuli figura “bibosum” dictum.''}}
{{pn|12.1|1}}Bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis “bibacem” et “bibosum” dicit. {{pn|12.2|2}}“Bibacem” ego ut “edacem” a plerisque aliis dictum lego; “bibosum” dictum nondum etiam usquam repperi nisi apud Laberium, neque aliud est, quod simili inclinatu dicatur. {{pn|12.3|3}}Non enim simile est ut “vinosus” aut “vitiosus” ceteraque, quae hoc modo dicuntur, quoniam a vocabulis, non a verbo, inclinata sunt. {{pn|12.4|4}}Laberius in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur: non mammosa, non annosa, non bibosa, mon procax.

===XIII.===
{{c|''Quod Demosthenes etiamtum adulescens, cum Platonis philosophi discipulus foret, audito forte Callistrato rhetore in contione populi destitit a Platone et sectatus Callistratum est.''}}
{{pn|13.1|1}}Hermippus hoc scriptum reliquit Demosthenen admodum adulescentem ventitare in Academiam Platonemque audire solitum. {{pn|13.2|2}}“Atque is” inquit “Demosthenes domo egressus, ut ei mos erat, cum ad Platonem pergeret complurisque populos concurrentes videret, percontatur eius rei causam cognoscitque currere eos auditum Callistratum. {{pn|13.3|3}}Is Callistratus Athenis orator in republica fuit, quos illi demagogous appellant. {{pn|13.4|4}}Visum est paulum devertere experirique, an digna auditio tanto properantium studio foret. {{pn|13.5|5}}Venit” inquit “atque audit Callistratum nobilem illam ten peri Oropou diken dicentem atque ita motus et demultus et captus est, ut Callistratum iam inde sectari coeperit, Academiam cum Platone reliquerit.”

===XIV.===
{{c|''“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” aliaque huiuscemodi qui dicat, vitiose dicere; eiusque vitii causas reddere M. Varronem; nec quemquam veterem hisce verbis esse.''}}
{{pn|14.1|1}}“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” vel quid aliud huiuscemodi male ac vitiose dici existumat Varro. {{pn|14.2|2}}“Oportet enim” inquit “dicere “dimidiatum librum”, non “dimidium”, et “dimidiatam fabulam”, non “dimidiam”. Contra autem si ex sextario hemina fusa est, non “dimidiatum sextarium fusum” dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei debebatur, quingentos recepit, non “dimidiatum” recepisse dicemus, sed “dimidium”. {{pn|14.3|3}}At si scyphus” inquit “argenteus mihi cum alio communis in duas partis disiectus sit, “dimidiatum” eum esse dicere scyphum debeo, non “dimidium”, argentum autem, quod in eo scypho inest, {{pn|14.4|4}}“dimidium” meum esse, non “dimidiatum”,” disseritque ac dividit subtilissime, quid “dimidium” “dimidiato” intersit, et Q. Ennium scienter hoc in annalibus dixisse ait: {{pn|14.5|5}}sicut si quis ferat vas vini dimidiatum, sicuti pars, quae deest ei vaso, non “dimidiata” dicenda est, sed “dimidia”. {{pn|14.6|6}}Omnis autem disputationis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure explicat, summa haec est: “dimidiatum” est quasi “dismediatum” et in partis duas pares divisum, {{pn|14.7|7}}“dimidiatum” ergo nisi ipsum, quod divisum est, dici haut convenit; {{pn|14.8|8}}“dimidium” vero est, non quod ipsum dimidiatum est, sed quae ex dimidiato pars altera est. {{pn|14.9|9}}Cum igitur partem dimidiam libri legisse volumus dicere aut partem dimidiam fabulae audisse, si “dimidiam fabulam” aut “dimidium librum” dicimus, peccamus; totum enim ipsum, quod dimidiatum atque divisum est, “dimidium” dicis. {{pn|14.10|10}}Itaque Lucilius eadem secutus:
“uno oculo” inquit “pedibusque duobus dimidiatus ut porcus”,
et alio loco:
quidni? et scruta quidem ut vendat, scrutarius laudat,
praefractam strigilem, soleam inprobus dimidiatam. {{pn|14.11|11}}Iam in vicesimo manifestius “dimidiam horam” dicere studiose fugit, sed pro “dimidia” “dimidium” ponit in hisce versibus:
tempestate sua atque eodem uno tempore et horae
dimidio et tribus confectis dumtaxat eandem
ad quartam. {{pn|14.12|12}}Nam cum obvium proximumque esset dicere: “dimidia et tribus confectis”, vigilate atque attente verbum non probum vitavit. {{pn|14.13|13}}Per quod satis apparet ne “horam” quidem “dimidiam” recte dici, sed vel “dimidiatam horam” vel “dimidiam partem horae”. {{pn|14.14|14}}Propterea Plautus quoque in Bacchidibus “dimidium auri” dicit, non “dimidiatum aurum”; {{pn|14.15|15}}item in Aulularia “dimidium obsoni”, non “dimidiatum obsonium”, in hoc versu:
ei adeo obsoni hic iussit dimidium dari; {{pn|14.16|16}}in Menaechmis autem “dimidiatum diem” non “dimidium”, in hoc versu: dies quidem iam ad umbilicum dimidiatus mortuust. {{pn|14.17|17}}M. etiam Cato in libro, quem de agricultura conscripsit: “Semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri solet. Eo cribro terram incernito dimidiatum digitum. Iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato.” {{pn|14.18|18}}“Dimidiatum” inquit “digitum”, non “dimidium”. Nam “digiti” quidem “dimidium”, digitum autem ipsum “dimidiatum” dici oportet. {{pn|14.19|19}}Item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit: “Homines defoderunt in terram dimidiatos ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt.” {{pn|14.20|20}}Neque quisquam omnium, qui probe locuti sunt, his verbis sequius quam dixi usus est.

===XV.===
{{c|''Exstare in litteris perque hominum memorias traditum, quod repente multis mortem attulit gaudium ingens insperatum interclusa anima et vim magni novique motus non sustinente.''}}
{{pn|15.1|1}}Cognito repente insperato gaudio exspirasse animam refert Aristoteles philosophus Polycritam, nobilem feminam Naxo insula. {{pn|15.2|2}}Philippides quoque, comoediarum poeta haut ignobilis, aetate iam edita, cum in certamine poetarum praeter spem vicisset et laetissime gauderet, inter illud gaudium repente mortuus est. {{pn|15.3|3}}De Rhodio etiam Diagora celebrata historia est. Is Diagoras tris filios adulescentis habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem. Eos omnis vidit vincere coronarique Olympiae eodem die et, cum ibi cum tres adulescentes amplexi coronis suis in caput patris positis saviarentur, cum populus gratulabundus flores undique in eum iaceret, ibidem in stadio inspectante populo in osculis atque in manibus filiorum animam efflavit. {{pn|15.4|4}}Praeterea in nostris annalibus scriptum legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani caesus est, anum matrem nuntio de morte filii adlato luctu atque maerore affectam esse; sed is nuntius non verus fuit, atque is adulescens non diu post ex ea pugna in urbem redit: anus repente filio viso copia atque turba et quasi ruina incidentis inopinati gaudii oppressa exanimataque est.

===XVI.===
{{c|''Temporis varietas in puerperis mulierum quaenam sit a medicis et a philosophis tradita; atque inibi poetarum quoque veterum super eadem re opiniones multaque alia auditu atque memoratu digna; verbaque ipsa Hippocratis medici ex libro illius sumpta, qui inscriptus est peri trophes.''}}
{{pn|16.1|1}}Et medici et philosophi inlustres de tempore humani partus quaesiverunt. Multa opinio est eaque iam pro vero recepta, postquam mulieris uterum semen conceperit, gigni hominem septimo rarenter, numquam octavo, saepe nono, saepius numero decimo mense, eumque esse hominem gignendi summum finem: decem menses non inceptos, sed exactos. {{pn|16.2|2}}Idque Plautum, veterem poetam, dicere videmus in comoedia Cistellaria his verbis:
tum illa, quam compresserat,
decumo post mense exacto hic peperit filiam. {{pn|16.3|3}}Hoc idem tradit etiam Menander, poeta vetustior, humanarum opinionum vel peritissimus; versus eius super ea re de fabula Plocio posui:
gyne kyei deka menas ...? {{pn|16.4|4}}sed noster Caecilius, cum faceret eodem nomine et eiusdem argumenti comoediam ac pleraque a Menandro sumeret, in mensibus tamen genitalibus nominandis non praetermisit octavum, quem praeterierat Menander. Caecilii versus hisce sunt:
soletne mulier decimo mense parere? - pol nono quoque,
etiam septimo atque octavo. {{pn|16.5|5}}Eam rem Caecilium non inconsiderate dixisse neque temere a Menandro atque a multorum opinionibus descivisse M. Varro uti credamus facit. {{pn|16.6|6}}Nam mense nonnumquam octavo editum esse partum in libro quarto decimo rerum divinarum scriptum reliquit; quo in libro etiam undecimo mense aliquando nasci posse hominem dicit, eiusque sententiae tam de octavo quam de undecimo mense Aristotelem auctorem laudat. {{pn|16.7|7}}Sed huius de mense octavo dissensionis causa cognosci potest in libro Hippocratis, qui inscriptus est peri trophes, ex quo libro verba haec sunt:
Estin de kai ouk estin ta oktamena. {{pn|16.8|8}}Id tamen obscure atque praecise tamquam adverse dictum Sabinus medicus, qui Hippocratem commodissime commentatus est, verbis his enarravit: Estin men phainomena hos zoa meta ten ekptosin; ouk estin de, thneskonta meta tauta; kai estin oun kai ouk estin phantasiai men parautika onta, dynamei de ouketi. {{pn|16.9|9}}Antiquos autem Romanos Varro dicit non recepisse huiuscemodi quasi monstruosas raritates, sed nono mense aut decimo neque praeter hos aliis partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono atque decimo mense. {{pn|16.10|10}}“Nam “Parca”” inquit “inmutata una littera a partu nominata, item “Nona” et “Decima” a partus tempestivi tempore.” {{pn|16.11|11}}Caesellius autem Vindex in lectionibus suis antiquis: “tria” inquit “nomina Parcarum sunt: “Nona”, “Decuma” “Morta”, et versum hunc Livii, antiquissimi poetae, ponit ex Odysseiai: quando dies adveniet, quem profata Morta est.
Sed homo minime malus Caesellius “Mortam” quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram deberet. {{pn|16.12|12}}Praeterea ego de partu humano, praeterquam quae scripta in libris legi, hoc quoque usu venisse Romae comperi: feminam bonis atque honestis moribus, non ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisset, quoniam decemviri in decem mensibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent; sed divum Hadrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mense partum edi posse; idque ipsum eius rei decretum nos legimus. In eo decreto Hadrianus id statuere se dicit requisitis veterum philosophorum et medicorum sententiis. {{pn|16.13|13}}Hodie quoque in satura forte M. Varronis legimus, quae inscribitur Testamentum, verba haec: “Si quis mihi filius unus pluresve in decem mensibus gignantur, ii, si erunt onoi lyras, exheredes sunto; quod si quis undecimo mense kata Aristotelen natus est, Attio idem, quod Tettio, ius esto apud me.” {{pn|16.14|14}}Per hoc vetus proverbium Varro significat, sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: “idem Atti, quod Tetti”, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. {{pn|16.15|15}}Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet, cur Homerus scripserit Neptunum dixisse puellae a se recens compressae:
chaire gyne philoteti; periplomenou d'eniautou
texeis aglaa tekn',epei ouk apopholioi eunai
athanaton. {{pn|16.16|16}}Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. {{pn|16.17|17}}Sed Favorinus mihi ait periplomenou eniautou non “confecto” esse “anno”, sed “adfecto”. {{pn|16.18|18}}In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. {{pn|16.19|19}}“Adfecta” enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur, quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit de provinciis consularibus. {{pn|16.20|20}}Hippocrates autem in eo libro, de quo supra scripsi, cum et numerum dierum, quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis usus est: Ginetai de en toutois kai pleio kai elasso kai holon kai kata meros; ou pollon de kai pleio kai elasso elasso. Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. {{pn|16.21|21}}Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibusdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. {{pn|16.22|22}}Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum, quod in Plinii Secundi libro septimo naturalis historiae legimus. {{pn|16.23|23}}Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: “Masurius auctor est L. Papirium praetorem secundo herede lege agente bonorum possessionem contra eum dedisse, cum mater partum se tredecim mensibus tulisse diceret, quoniam nullum certum tempus pariendi statutum ei videretur.” {{pn|16.24|24}}In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: “Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse a coitu abortivum.”

===XVII.===
{{c|''Id quoque esse a gravissimis viris memoriae mandatum, quod tris libros Plato Philolai Pythagorici et Aristoteles pauculos Speusippi philosophi mercati sunt pretiis fidem non capientibus.''}}
{{pn|1.1|1}}Memoriae mandatum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. {{pn|1.2|2}}Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. {{pn|1.3|3}}Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; ea summa fit nummi nostri sestertia duo et septuaginta milia. {{pn|1.4|4}}Timon amarulentus librum maledicentissimum conscripsit, qui sillos inscribitur. {{pn|1.5|5}}In eo libro Platonem philosophum contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ea re Timonos hi sunt:
kai sy, Platon, kai gar se matheteies pothos eschen,
pollon d'argyrion oligen ellaxao biblon,
enthen aparchomenos timaiographein edidachthes.

===XVIII.===
{{c|''Quid sint “pedari senatores” et quam ob causam ita appellati; Quamque habeant verba haec ex edicto tralaticio consulum: “senatores quibusque sententiam dicere licet”.''}}
{{pn|1.1|1}}Non pauci sunt, qui opinantur, “pedarios senatores” appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. {{pn|1.2|2}}Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? {{pn|1.3|3}}Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in commentariis suis scriptam reliquit. {{pn|1.4|4}}Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset, super quam considerent, quae ob eam causam “curulis” appellaretur: sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea senatores nondum maioribus honoribus “pedarios” nominatos. {{pn|1.5|5}}M. autem Varro in satira Menippea, quae Hippokyon inscripta est, equites quosdam dicit “pedarios” appellatos videturque eos significare, qui nondum a censoribus in senatum lecti senatores quidem non erant, sed, quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. {{pn|1.6|6}}Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias, sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. {{pn|1.7|7}}Hoc significabat edictum, quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. {{pn|1.8|8}}Verba edicti haec sunt: “Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet.” {{pn|1.9|9}}Versum quoque Laberii, in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo, qui Stricturae inscriptus est: caput sine lingua pedarii sententia est. {{pn|1.10|10}}Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro “pedariis” “pedaneos” appellant.

===XIX.===
{{c|''Qua ratione Gavius Bassus scripserit “parcum” hominem appellatum et quam esse eius vocabuli causam putarit; et contra, quem in modum quibusque verbis Favorinus hanc traditionem eius eluserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud cenam Favorini philosophi cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die, quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber de origine verborum et vocabulorum. {{pn|1.2|2}}In quo ita scriptum fuit: ““Parcus” composito vocabulo est dictus quasi “par arcae”, quando, sicut in arca omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita ac recondita habet sicuti arca. Quam ob causam “parcus” quasi “pararcus” est nominatus.” {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus, ubi haec audivit: “superstitiose” inquit “et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus, quam enarravit. {{pn|1.4|4}}Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur, ut accipiamus “parcum” ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque inpendi arceat et prohibeat quasi “pecuniarcus?” {{pn|1.5|5}}Quin potius,” inquit “quod simplicius veriusque est, id dicimus? “Parcus” enim neque ab arca neque ab arcendo, sed ab eo, quod est “parum” et “parvum”, denominatus est.”
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>cfoeaesiqwstvxk5q7ab4coll98ac9o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269576</id>
      <parentid>269575</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:19:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XVII. */</comment>
      <origin>269576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46816" sha1="rw0ga8xlo5fhypa5oltszrqbq9gl4w2" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=
|SubTitulus=
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quaesitum atque tractatum, quam ob causam Sallustius avaritiam dixerit non animum modo virilem, sed corpus quoque ipsum effeminare.''}}
{{pn|1.1|1}}Hieme iam decedente apud balneas Titias in area subcalido sole cum Favorino philosopho ambulabamus, atque ibi inter ambulandum legebatur Catilina Sallustii, quem in manu amici conspectum legi iusserat. {{pn|1.2|2}}Cumque haec verba ex eo libro lecta essent: “Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit; ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur”, tum Favorinus me aspiciens “quo” inquit “pacto corpus hominis avaritia effeminat? {{pn|1.3|3}}quid enim istuc sit, quod animum virilem ab ea effeminari dixit, videor ferme assequi; set quonam modo corpus quoque hominis effeminet, nondum reperio.” {{pn|1.4|4}}“Et ego” inquam “longe iamdiu in eo ipse quaerendo fui ac, nisi tu occupasses, ultro te hoc rogassem.” {{pn|1.5|5}}Vix ego haec dixeram cunctabundus, atque inibi quispiam de sectatoribus Favorini, qui videbatur esse in litteris veterator, “Valerium” inquit “Probum audivi hoc dicere: usum esse Sallustium circumlocutione quadam poetica et, cum dicere vellet hominem avaritia corrumpi, corpus et animum dixisse, quae duae res hominem demonstrarent; namque homo ex animo et corpore est.” {{pn|1.6|6}}“Numquam,” inquit Favorinus “quod equidem scio, tam inportuna tamque audaci argutia fuit noster Probus, ut Sallustium, vel subtilissimum brevitatis artificem, periphrasis poetarum facere diceret.” {{pn|1.7|7}}Erat tum nobiscum in eodem ambulacro homo quispiam sane doctus. {{pn|1.8|8}}Is quoque a Favorino rogatus, ecquid haberet super ea re dicere, huiuscemodi verbis usus est: {{pn|1.9|9}}“Quorum” inquit “avaritia mentem tenuit et corrupit quique sese quaerundae undique pecuniae dediderunt, eos plerosque tali genere vitae occupatos videmus, ut sicuti alia in his omnia prae pecunia, ita labor quoque virilis exercendique corporis studium relictui sit. {{pn|1.10|10}}Negotiis enim se plerumque umbraticis et sellulariis quaestibus intentos habent, in quibus omnis eorum vigor animi corporisque elanguescit et, quod Sallustius ait, “effeminatur”.” {{pn|1.11|11}}Tum Favorinus legi denuo verba eadem Sallustii iubet atque, ubi lecta sunt, “quid igitur” inquit “dicimus, quod multos videre est pecuniae cupidos et eosdem tamen corpore esse vegeto ac valenti?” {{pn|1.12|12}}Tum ille ita respondit non hercle inscite. “Quisquis” inquit “est pecuniae cupiens et corpore tamen est bene habito ac strenuo, aliarum quoque rerum vel studio vel exercitio eum teneri necessum est atque in sese colendo non aeque esse parcum. {{pn|1.13|13}}Nam si avaritia sola summa omnes hominis partes affectionesque occupet et si ad incuriam usque corporis grassetur, ut per illam unam neque virtutis neque virium neque corporis neque animi cura adsit, tum denique id vere dici potest effeminando esse et animo et corpori, qui neque sese neque aliud curent, nisi pecuniam.” {{pn|1.14|14}}Tum Favorinus: “aut hoc,” inquit “quod dixisti, probabile est, aut Sallustius odio avaritiae plus, quam oportuit, eam criminatus est.”

===II.===
{{c|''Quemnam esse natalem diem M. Varro dicat, qui ante noctis horam sextam postve eam nati sunt; atque de temporibus terminisque dierum, qui civiles nominantur et usquequaque gentium varie observantur; et praeterea quid Q. Mucius scripserit super ea muliere, quae a marito non iure se usurpavisset, quod rationem civilis anni non habuerit.''}}
{{pn|2.1|1}}Quaeri solitum est, qui noctis hora tertia quartave sive qua alia nati sunt, uter dies natalis haberi appellarique debeat, isne, quem nox ea consecuta est, an qui dies noctem consecutus est. {{pn|2.2|2}}M. Varro in libro rerum humanarum, quem de diebus scripsit: “homines”, inquit “qui inde a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis viginti quattuor nati sunt, uno die nati dicuntur.” {{pn|2.3|3}}Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit, is ei dies natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra vero, qui in sex noctis horis posterioribus nascatur, eo die videri natum, qui post eam noctem diluxerit. {{pn|2.4|4}}Athenienses autem aliter observare idem Varro in eodem libro scripsit eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere. {{pn|2.5|5}}Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius diei nomine appellare; {{pn|2.6|6}}multos vero in terra Vmbria unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem; “quod quidem” inquit “nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiarum et qui est post Kalendas dies ante horam eius diei sextam.” {{pn|2.7|7}}Populum autem Romanum ita, uti Varro dixit, dies singulos adnumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. {{pn|2.8|8}}Sacra sunt Romana partim diurna, alia nocturna; sed ea, quae inter noctem fiunt, diebus addicuntur, non noctibus; {{pn|2.9|9}}quae igitur sex posterioribus noctis horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. {{pn|2.10|10}}Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet: nam magistratus, quando uno die eis auspicandum est et id, super quo auspicaverunt, agendum, post mediam noctem auspicantur et post meridialem solem agunt, auspicatique esse et egisse eodem die dicuntur. {{pn|2.11|11}}Praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam sequentem revertuntur, non videntur afuisse unum diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Roma sunt. {{pn|2.12|12}}Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem, quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IV. {{pn|2.13|13}}kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. {{pn|2.14|14}}Ista autem omnia de dierum temporibus et finibus ad observationem disciplinamque iuris antiqui pertinentia cum in libris veterum inveniremus, non dubitabamus, quin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non exposite atque aperte, sed, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita et quasi operta veteris ritus significatione: {{pn|2.15|15}}“torquet” inquit “medios nox umida cursus, et me saevus equis oriens afflavit anhelis.” {{pn|2.16|16}}His enim versibus oblique, sicuti dixi, admonere voluit diem, quem Romani “civilem” appellaverunt, a sexta noctis hora oriri.

===III.===
{{c|''De noscendis explorandisque Plauti comoediis, quoniam promisce verae atque falsae nomine eius inscriptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fabulas scriptitarint.''}}
{{pn|3.1|1}}Verum esse comperior, quod quosdam bene litteratos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose atque contente lectitarunt, non indicibus Aelii nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii super his fabulis, quae dicuntur “ambiguae”, crediturum, sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. {{pn|3.2|2}}Hac enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. {{pn|3.3|3}}Nam praeter illas unam et viginti, quae “Varronianae” vocantur, quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quasdam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas Plauto vindicavit, sicuti istam, quam nuperrime legebamus, cui est nomen Boeotia. {{pn|3.4|4}}Nam cum in illis una et viginti non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubitavit, quin Plauti foret, neque alius quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos solos ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de illius Plauti more dicam, Plautinissimi, propterea et meminimus eos et ascripsimus. {{pn|3.5|5}}Parasitus ibi esuriens haec dicit:
ut illum di perdant, primus qui horas repperit,
quique adeo primus statuit hic solarium!
qui mihi conminuit misero articulatim diem.
Nam me puero venter erat solarium
multo omnium istorum optimum et verissimum:
ubi is te monebat, esses, nisi cum nihil erat.
Nunc etiam quod est, non estur, nisi soli libet;
itaque adeo iam oppletum oppidum est solariis,
maior pars populi aridi reptant fame. {{pn|3.6|6}}Favorinus quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc: scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae, delectatus faceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformitates significantium: “vel unus hercle” inquit “hic versus Plauti esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse”. {{pn|3.7|7}}Nos quoque ipsi nuperrime, cum legeremus Fretum - nomen est id comoediae, quam Plauti esse quidam non putant -, haut quicquam dubitavimus, quin ea Plauti foret, et omnium quidem maxime genuina. {{pn|3.8|8}}Ex qua duo hos versus exscripsimus, ut historiam quaereremus oraculi Arretini: nunc illud est, quod “responsum Arreti” ludis magnis dicitur: peribo, si non fecero, si faxo, vapulabo. {{pn|3.9|9}}M. tamen Varro in libro de comoediis Plautinis primo Accii verba haec ponit: “Nam nec Geminei lenones nec Condalium nec Anus Plauti nec Bis compressa nec Boeotia unquam fuit neque adeo Agroecus neque Commorientes Macci Titi.” {{pn|3.10|10}}In eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. Quoniam fabulae illae” “Plauti” inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. {{pn|3.11|11}}Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter centum atque triginta; {{pn|3.12|12}}sed homo eruditissimus L. Aelius quinque et viginti eius esse solas existimavit. {{pn|3.13|13}}Neque tamen dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non videntur et nomini eius addicuntur, veterum poetarum fuerint et ab eo retractatae, expolitae sint ac propterea resipiant stilum Plautinum. {{pn|3.14|14}}Sed enim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam redisset et ob quaerendum victum ad circumagendas molas, quae “trusatiles” appellantur, operam pistori locasset. {{pn|3.15|15}}Sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a triumviris coniectus esset. Vnde post a tribunis plebis exemptus est, cum in his, quas supra dixi, fabulis delicta sua et petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset.

===IV.===
{{c|''Quod P. Africano et aliis tunc viris nobilibus ante aetatem senectam barbam et genas radere mos patrius fuit.''}}
{{pn|4.1|1}}In libris, quos de vita P. Scipionis Africani compositos legimus, scriptum esse animadvertimus P. Scipioni, Pauli filio, postquam de Poenis triumphaverat censorque fuerat, diem dictum esse ad populum a Claudio Asello tribuno plebis, cui equum in censura ademerat, eumque, cum esset reus, neque barbam desisse radi neque non candida veste uti neque fuisse cultu solito reorum. {{pn|4.2|2}}Sed cum in eo tempore Scipionem minorem quadraginta annorum fuisse constaret, quod de barba rasa ita scriptum esset, mirabamur. {{pn|4.3|3}}Comperimus autem ceteros quoque in isdem temporibus nobiles viros barbam in eiusmodi aetate rasitavisse, idcircoque plerasque imagines veterum, non admodum senum, sed in medio aetatis, ita factas videmus.

===V.===
{{c|''Deliciarum vitium et mollities oculorum et corporis ab Arcesila philosopho cuidam obprobrata acerbe simul et festiviter.''}}
{{pn|5.1|1}}Plutarchus refert Arcesilaum philosophum vehementi verbo usum esse de quodam nimis delicato divite, qui incorruptus tamen et a stupro integer dicebatur. {{pn|5.2|2}}Nam cum vocem eius infractam capillumque arte compositum et oculos ludibundos atque inlecebrae voluptatisque plenos videret : “nihil interest,” inquit “quibus membris cinaedi sitis, posterioribus an prioribus”.

===VI.===
{{c|''De vi atque natura palmae arboris, quod lignum ex ea ponderibus positis renitatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Per hercle rem mirandam Aristoteles in septimo problematorum et Plutarchus in octavo symposiacorum dicit. {{pn|6.2|2}}“Si super palmae” inquiunt “arboris lignum magna pondera inponas ac tam graviter urgeas oneresque, ut magnitudo oneris sustineri non queat, non deorsum palma cedit nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum nititur recurvaturque”; {{pn|6.3|3}}“propterea” inquit Plutarchus “in certaminibus palmam signum esse placuit victoriae, quoniam ingenium ligni eiusmodi est, ut urgentibus opprimentibusque non cedat.”

===VII.===
{{c|''Historia ex annalibus sumpta de Q. Caedicio tribuno militum; verbaque ex originibus M. Catonis apposita, quibus Caedici virtutem cum Spartano Leonida aequiperat.''}}
{{pn|7.1|1}}Pulcrum, dii boni, facinus Graecarumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris originum de Q. Caedicio tribuno militum scriptum reliquit. {{pn|7.2|2}}Id profecto est ad hanc ferme sententiam: {{pn|7.3|3}}Imperator Poenus in terra Sicilia bello Carthaginiensi primo obviam Romano exercitu progreditur, colles locosque idoneos prior occupat. {{pn|7.4|4}}Milites Romani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei obnoxium. {{pn|7.5|5}}Tribunus ad consulem venit, ostendit exitium de loci importunitate et hostium circumstantia maturum. {{pn|7.6|6}}“Censeo,” inquit “si rem servare vis, faciundum, ut quadringentos aliquos milites ad verrucam illam” - sic enim Cato locum editum asperumque appellat - “ire iubeas, eamque uti occupent, imperes horterisque; hostes profecto ubi id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad occursandum pugnandumque in eos praevertentur unoque illo negotio sese alligabunt, atque illi omnes quadringenti procul dubio obtruncabuntur. {{pn|7.7|7}}Tunc interea occupatis in ea caede hostibus tempus exercitus ex hoc loco educendi habebis. {{pn|7.8|8}}Alia nisi haec salutis via nulla est.” Consul tribuno respondit consilium quidem istud aeque providens sibi viderier; “sed istos” inquit “milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit, qui ducat?” {{pn|7.9|9}}“Si alium” inquit tribunus “neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare; ego hanc tibi et reipublicae animam do.” {{pn|7.10|10}}Consul tribuno gratias laudesque agit. {{pn|7.11|11}}Tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. {{pn|7.12|12}}Hostes eorum audaciam demirantur; quorsum ire pergant, in exspectando sunt. {{pn|7.13|13}}Sed ubi apparuit ad eam verrucam occupandam iter intendere, mittit adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenuissimos. {{pn|7.14|14}}Romani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps. {{pn|7.15|15}}Tandem superat multitudo. {{pn|7.16|16}}Quadringenti omnes cum uno perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. {{pn|7.17|17}}Consul interim, dum ibi pugnatur, se in locos tutos atque editos subducit. {{pn|7.18|18}}Sed quod illi tribuno, duci militum quadringentorum, divinitus in eo proelio usu venit, non iam nostris, sed ipsius Catonis verbis subiecimus: {{pn|7.19|19}}“Dii inmortales tribuno militum fortunam ex virtute eius dedere. Nam ita evenit: cum saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, eumque inter mortuos defetigatum volneribus atque, quod sanguen eius defluxerat, cognovere. Eum sustulere, isque convaluit, saepeque postilla operam reipublicae fortem atque strenuam perhibuit illoque facto, quod illos milites subduxit, exercitum ceterum servavit. Sed idem benefactum quo in loco ponas, nimium interest. Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius virtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decoravere monumentis: signis, statuis, elogiis, historiis aliisque rebus gratissimum id eius factum habuere; at tribuno militum parva laus pro factis relicta, qui idem fecerat atque rem servaverat.” {{pn|7.20|20}}Hanc Q. Caedici tribuni virtutem M. Cato tali suo testimonio decoravit. {{pn|7.21|21}}Claudius autem Quadrigarius annali tertio non Caedicio nomen fuisse ait, sed Laberio.

===VIII.===
{{c|''Litterae eximiae consulum C. Fabricii et Q. Aemilii ad regem Pyrrum a Q. Claudio scriptore historiarum in memoriam datae.''}}
{{pn|8.1|1}}Cum Pyrrus rex in terra Italia esset et unam atque alteram pugnas prospere pugnasset satisque agerent Romani et pleraque Italia ad regem descivisset, tum Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret, promisit regem venenis necare idque facile esse factu dixit, quoniam filii sui pocula in convivio regi ministrarent. {{pn|8.2|2}}Eam rem Fabricius ad senatum scripsit. {{pn|8.3|3}}Senatus ad regem legatos misit mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex circumspectius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. {{pn|8.4|4}}Hoc ita, uti diximus, in Valeri Antiatis historia scriptum est. {{pn|8.5|5}}Quadrigarius autem in libro tertio non Timocharem, sed Niciam adisse ad consulem scripsit neque legatos a senatu missos, sed a consulibus, et Pyrrum populo Romano laudes atque gratias scripsisse captivosque omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. {{pn|8.6|6}}Consules tum fuerunt C. Fabricius et Q. Aemilius. Litteras, quas ad regem Pyrrum super ea causa miserunt, {{pn|8.7|7}}Claudius Quadrigarius scripsit fuisse hoc exemplo: {{pn|8.8|8}}“Consules Romani salutem dicunt Pyrro regi. Nos pro tuis iniuriis continuis animo tenus commoti inimiciter tecum bellare studemus. Sed communis exempli et fidei ergo visum, ut te salvum velimus, ut esset, quem armis vincere possimus. Ad nos venit Nicias familiaris tuus, qui sibi praemium a nobis peteret, si te clam interfecisset. Id nos negavimus velle, neve ob eam rem quicquam commodi exspectaret, et simul visum est, ut te certiorem faceremus, ne quid eiusmodi, si accidisset, nostro consilio civitates putarent factum, et quod nobis non placet pretio aut praemio aut dolis pugnare. Tu, nisi caves, iacebis.”

===IX.===
{{c|''Quis et cuiusmodi fuerit qui in proverbio fertur equus Seianus; et qualis color equorum sit qui “spadices” vocantur; deque istius vocabuli ratione.''}}
{{pn|9.1|1}}Gavius Bassus in commentariis suis, item Iulius Modestus in secundo quaestionum confusarum historiam de equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: {{pn|9.2|2}}Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama constans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede occiso e Thracia Argos perduxisset. {{pn|9.3|3}}Eum equum fuisse dicunt magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, flora et comanti iuba, omnibusque aliis equorum laudibus quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse fato sive fortuna ferunt, ut, quisquis haberet eum possideretque, ut is cum omni domo familia fortunisque omnibus suis ad internecionem deperiret. {{pn|9.4|4}}Itaque primum illum Gnaeum Seium, dominum eius, a M. Antonio, qui postea triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis damnatum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore Cornelium Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centum milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, abduxisse. {{pn|9.5|5}}Eum Cassium postea satis notum est victis partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; deinde post Antonium post interitum Cassii parta victoria equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus esset, ipsum quoque postea victum atque desertum detestabili exitio interisse. {{pn|9.6|6}}Hinc proverbium de hominibus calamitosis ortum dicique solitum: “ille homo habet equum Seianum”. {{pn|9.7|7}}Eadem sententia est illius quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus: “aurum Tolosanum”. Nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia Quintus Caepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu perit. {{pn|9.8|8}}Hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exuberantissimo. {{pn|9.9|9}}Quem colorem nos, sicuti dixi, “poeniceum” dicimus, Graeci partim phoinika, alii spadika appellant, quoniam palmae termes ex arbore cum fructu avulsus “spadix” dicitur.

===X.===
{{c|''Quod est quaedam septenarii numeri vis et facultas in multis naturae rebus animadversa, de qua M. Varro in hebdomadibus disserit copiose.''}}
{{pn|10.1|1}}M. Varro in primo librorum, qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus, septenarii numeri, quem Graece hebdomada appellant, virtutes potestatesque multas variasque dicit. {{pn|10.2|2}}“Is namque numerus” inquit “septentriones maiores minoresque in caelo facit, item vergilias, quas pleiadas Graeci vocant, facit etiam stellas, quas alii “erraticas”, P. Nigidius “errones” appellat.” {{pn|10.3|3}}Circulos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem esse; ex quis duos minimos, qui axem extimum tangunt, polous appellari dicit; sed eos in sphaera, quae krikote vocatur, propter brevitatem non inesse. {{pn|10.4|4}}Ac neque ipse zodiacus septenario numero caret; nam in septimo signo fit solstitium a bruma, in septimo bruma a solstitio, in septimo aequinoctium ab aequinoctio. {{pn|10.5|5}}Dies deinde illos, quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur, eos quoque septem esse dicit. {{pn|10.6|6}}Praeterea scribit lunae curriculum confici integris quater septenis diebus; “nam die duodetricesimo luna”, inquit “ex quo vestigio profecta est, eodem redit”, auctoremque opinionis huius Aristidem esse Samium; in qua re non id solum animadverti debere dicit, quod quater septenis, id est octo et viginti, diebus conficeret luna iter suum, sed quod is numerus septenarius, si ab uno profectus, dum ad semetipsum progreditur, omnes, per quos progressus est, numeros comprehendat ipsumque se addat, facit numerum octo et viginti, quot dies sunt curriculi lunaris. {{pn|10.7|7}}Ad homines quoque nascendos vim numeri istius porrigi pertinereque ait: “Nam cum in uterum” inquit “mulieris genitale semen datum est, primis septem diebus conglobatur coagulaturque fitque ad capiendam figuram idoneum. Post deinde quarta hebdomade, quod eius virile secus futurum est, caput et spina, quae est in dorso, informatur. Septima autem fere hebdomade, id est nono et quadragesimo die, totus” inquit “homo in utero absolvitur.” {{pn|10.8|8}}Illam quoque vim numeri huius observatam refert, quod ante mensem septimum neque mas neque femina salubriter ac secundum naturam nasci potest et quod hi, qui iustissime in utero sunt, post ducentos septuaginta tres dies, postquam sunt concepti, quadragesima denique hebdomade inita nascuntur. {{pn|10.9|9}}Pericula quoque vitae fortunarumque hominum, quae “climacteras” Chaldaei appellant, gravissimos quosque fieri affirmat septenarios. {{pn|10.10|10}}Praeter hoc modum esse dicit summum adolescendi humani corporis septem pedes. {{pn|10.11|11}}Quod esse magis verum arbitramur, quam quod Herodotus, homo fabulator, in primo historiarum inventum esse sub terra scripsit Oresti corpus cubita longitudinis habens septem, quae faciunt pedes duodecim et quadrantem, nisi si, ut Homerus opinatus est, vastiora prolixioraque fuerunt corpora hominum antiquiorum et nunc quasi iam mundo senescente rerum atque hominum decrementa sunt. {{pn|10.12|12}}Dentes quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utraque parte gigni ait et cadere annis septimis et genuinos adnasci annis fere bis septenis. {{pn|10.13|13}}Venas etiam in hominibus vel potius arterias medicos musicos dicere ait numero moveri septenario, quod ipsi appellant ten dia tessaron symphonian, quae fit in collatione quaternarii numeri. {{pn|10.14|14}}Discrimina etiam periculorum in morbis maiore vi fieri putat in diebus, qui conficiuntur ex numero septenario, eosque dies omnium maxime, ita ut medici appellant, krisimous videri: primam hebdomadam et secundam et tertiam. {{pn|10.15|15}}Neque non id etiam sumit ad vim facultatesque eius numeri augendas, quod, quibus inedia mori consilium est, septimo demum die mortem oppetunt. {{pn|10.16|16}}Haec Varro de numero septenario scripsit admodum conquisite. Sed alia quoque ibidem congerit frigidiuscula: veluti septem opera esse in orbe terrae miranda et sapientes item veteres septem fuisse et curricula ludorum circensium sollemnia septem esse et ad oppugnandas Thebas duces septem delectos. {{pn|10.17|17}}Tum ibi addit se quoque iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquammultos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis non comparuisse.

===XI.===
{{c|''Quibus et quam frivolis argumentis Accius in didascalicis utatur, quibus docere nititur Hesiodum esse quam Homerum natu antiquiorem.''}}
{{pn|11.1|1}}Super aetate Homeri atque Hesiodi non consentitur. {{pn|11.2|2}}Alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuisse scripserunt, in quis Philochorus et Xenophanes, alii minorem, in quis L. Accius poeta et Ephorus historiae scriptor. {{pn|11.3|3}}M. autem Varro in primo de imaginibus, uter prior sit natus, parum constare dicit, sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem vixerint, idque ex epigrammate ostendi, quod in tripode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo positus traditur. {{pn|11.4|4}}Accius autem in primo didascalico levibus admodum argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu priorem: {{pn|11.5|5}}“quod Homerus,” inquit “cum in principio carminis Achillem esse filium Pelei diceret, quis esset Peleus, non addidit; quam rem procul” inquit “dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam dictum videret. De Cyclope itidem,” inquit “vel maxime quod unoculus fuit, rem tam insignem non praeterisset, nisi aeque prioris Hesiodi carminibus involgatum esset.” {{pn|11.6|6}}De patria quoque Homeri multo maxime dissensum est. Alii Colophonium, alii Smyrnaeum, sunt qui Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fuisse dicant, Aristoteles tradidit ex insula Io. M. Varro in libro de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc apposuit: {{pn|11.7|7}}capella Homeri candida haec tumulum indicat,
quod hac letae mortuo faciunt sacra.

===XII.===
{{c|''Largum atque avidum bibendi a P. Nigidio, doctissimo viro, nova et prope absurda vocabuli figura “bibosum” dictum.''}}
{{pn|12.1|1}}Bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis “bibacem” et “bibosum” dicit. {{pn|12.2|2}}“Bibacem” ego ut “edacem” a plerisque aliis dictum lego; “bibosum” dictum nondum etiam usquam repperi nisi apud Laberium, neque aliud est, quod simili inclinatu dicatur. {{pn|12.3|3}}Non enim simile est ut “vinosus” aut “vitiosus” ceteraque, quae hoc modo dicuntur, quoniam a vocabulis, non a verbo, inclinata sunt. {{pn|12.4|4}}Laberius in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur: non mammosa, non annosa, non bibosa, mon procax.

===XIII.===
{{c|''Quod Demosthenes etiamtum adulescens, cum Platonis philosophi discipulus foret, audito forte Callistrato rhetore in contione populi destitit a Platone et sectatus Callistratum est.''}}
{{pn|13.1|1}}Hermippus hoc scriptum reliquit Demosthenen admodum adulescentem ventitare in Academiam Platonemque audire solitum. {{pn|13.2|2}}“Atque is” inquit “Demosthenes domo egressus, ut ei mos erat, cum ad Platonem pergeret complurisque populos concurrentes videret, percontatur eius rei causam cognoscitque currere eos auditum Callistratum. {{pn|13.3|3}}Is Callistratus Athenis orator in republica fuit, quos illi demagogous appellant. {{pn|13.4|4}}Visum est paulum devertere experirique, an digna auditio tanto properantium studio foret. {{pn|13.5|5}}Venit” inquit “atque audit Callistratum nobilem illam ten peri Oropou diken dicentem atque ita motus et demultus et captus est, ut Callistratum iam inde sectari coeperit, Academiam cum Platone reliquerit.”

===XIV.===
{{c|''“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” aliaque huiuscemodi qui dicat, vitiose dicere; eiusque vitii causas reddere M. Varronem; nec quemquam veterem hisce verbis esse.''}}
{{pn|14.1|1}}“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” vel quid aliud huiuscemodi male ac vitiose dici existumat Varro. {{pn|14.2|2}}“Oportet enim” inquit “dicere “dimidiatum librum”, non “dimidium”, et “dimidiatam fabulam”, non “dimidiam”. Contra autem si ex sextario hemina fusa est, non “dimidiatum sextarium fusum” dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei debebatur, quingentos recepit, non “dimidiatum” recepisse dicemus, sed “dimidium”. {{pn|14.3|3}}At si scyphus” inquit “argenteus mihi cum alio communis in duas partis disiectus sit, “dimidiatum” eum esse dicere scyphum debeo, non “dimidium”, argentum autem, quod in eo scypho inest, {{pn|14.4|4}}“dimidium” meum esse, non “dimidiatum”,” disseritque ac dividit subtilissime, quid “dimidium” “dimidiato” intersit, et Q. Ennium scienter hoc in annalibus dixisse ait: {{pn|14.5|5}}sicut si quis ferat vas vini dimidiatum, sicuti pars, quae deest ei vaso, non “dimidiata” dicenda est, sed “dimidia”. {{pn|14.6|6}}Omnis autem disputationis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure explicat, summa haec est: “dimidiatum” est quasi “dismediatum” et in partis duas pares divisum, {{pn|14.7|7}}“dimidiatum” ergo nisi ipsum, quod divisum est, dici haut convenit; {{pn|14.8|8}}“dimidium” vero est, non quod ipsum dimidiatum est, sed quae ex dimidiato pars altera est. {{pn|14.9|9}}Cum igitur partem dimidiam libri legisse volumus dicere aut partem dimidiam fabulae audisse, si “dimidiam fabulam” aut “dimidium librum” dicimus, peccamus; totum enim ipsum, quod dimidiatum atque divisum est, “dimidium” dicis. {{pn|14.10|10}}Itaque Lucilius eadem secutus:
“uno oculo” inquit “pedibusque duobus dimidiatus ut porcus”,
et alio loco:
quidni? et scruta quidem ut vendat, scrutarius laudat,
praefractam strigilem, soleam inprobus dimidiatam. {{pn|14.11|11}}Iam in vicesimo manifestius “dimidiam horam” dicere studiose fugit, sed pro “dimidia” “dimidium” ponit in hisce versibus:
tempestate sua atque eodem uno tempore et horae
dimidio et tribus confectis dumtaxat eandem
ad quartam. {{pn|14.12|12}}Nam cum obvium proximumque esset dicere: “dimidia et tribus confectis”, vigilate atque attente verbum non probum vitavit. {{pn|14.13|13}}Per quod satis apparet ne “horam” quidem “dimidiam” recte dici, sed vel “dimidiatam horam” vel “dimidiam partem horae”. {{pn|14.14|14}}Propterea Plautus quoque in Bacchidibus “dimidium auri” dicit, non “dimidiatum aurum”; {{pn|14.15|15}}item in Aulularia “dimidium obsoni”, non “dimidiatum obsonium”, in hoc versu:
ei adeo obsoni hic iussit dimidium dari; {{pn|14.16|16}}in Menaechmis autem “dimidiatum diem” non “dimidium”, in hoc versu: dies quidem iam ad umbilicum dimidiatus mortuust. {{pn|14.17|17}}M. etiam Cato in libro, quem de agricultura conscripsit: “Semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri solet. Eo cribro terram incernito dimidiatum digitum. Iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato.” {{pn|14.18|18}}“Dimidiatum” inquit “digitum”, non “dimidium”. Nam “digiti” quidem “dimidium”, digitum autem ipsum “dimidiatum” dici oportet. {{pn|14.19|19}}Item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit: “Homines defoderunt in terram dimidiatos ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt.” {{pn|14.20|20}}Neque quisquam omnium, qui probe locuti sunt, his verbis sequius quam dixi usus est.

===XV.===
{{c|''Exstare in litteris perque hominum memorias traditum, quod repente multis mortem attulit gaudium ingens insperatum interclusa anima et vim magni novique motus non sustinente.''}}
{{pn|15.1|1}}Cognito repente insperato gaudio exspirasse animam refert Aristoteles philosophus Polycritam, nobilem feminam Naxo insula. {{pn|15.2|2}}Philippides quoque, comoediarum poeta haut ignobilis, aetate iam edita, cum in certamine poetarum praeter spem vicisset et laetissime gauderet, inter illud gaudium repente mortuus est. {{pn|15.3|3}}De Rhodio etiam Diagora celebrata historia est. Is Diagoras tris filios adulescentis habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem. Eos omnis vidit vincere coronarique Olympiae eodem die et, cum ibi cum tres adulescentes amplexi coronis suis in caput patris positis saviarentur, cum populus gratulabundus flores undique in eum iaceret, ibidem in stadio inspectante populo in osculis atque in manibus filiorum animam efflavit. {{pn|15.4|4}}Praeterea in nostris annalibus scriptum legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani caesus est, anum matrem nuntio de morte filii adlato luctu atque maerore affectam esse; sed is nuntius non verus fuit, atque is adulescens non diu post ex ea pugna in urbem redit: anus repente filio viso copia atque turba et quasi ruina incidentis inopinati gaudii oppressa exanimataque est.

===XVI.===
{{c|''Temporis varietas in puerperis mulierum quaenam sit a medicis et a philosophis tradita; atque inibi poetarum quoque veterum super eadem re opiniones multaque alia auditu atque memoratu digna; verbaque ipsa Hippocratis medici ex libro illius sumpta, qui inscriptus est peri trophes.''}}
{{pn|16.1|1}}Et medici et philosophi inlustres de tempore humani partus quaesiverunt. Multa opinio est eaque iam pro vero recepta, postquam mulieris uterum semen conceperit, gigni hominem septimo rarenter, numquam octavo, saepe nono, saepius numero decimo mense, eumque esse hominem gignendi summum finem: decem menses non inceptos, sed exactos. {{pn|16.2|2}}Idque Plautum, veterem poetam, dicere videmus in comoedia Cistellaria his verbis:
tum illa, quam compresserat,
decumo post mense exacto hic peperit filiam. {{pn|16.3|3}}Hoc idem tradit etiam Menander, poeta vetustior, humanarum opinionum vel peritissimus; versus eius super ea re de fabula Plocio posui:
gyne kyei deka menas ...? {{pn|16.4|4}}sed noster Caecilius, cum faceret eodem nomine et eiusdem argumenti comoediam ac pleraque a Menandro sumeret, in mensibus tamen genitalibus nominandis non praetermisit octavum, quem praeterierat Menander. Caecilii versus hisce sunt:
soletne mulier decimo mense parere? - pol nono quoque,
etiam septimo atque octavo. {{pn|16.5|5}}Eam rem Caecilium non inconsiderate dixisse neque temere a Menandro atque a multorum opinionibus descivisse M. Varro uti credamus facit. {{pn|16.6|6}}Nam mense nonnumquam octavo editum esse partum in libro quarto decimo rerum divinarum scriptum reliquit; quo in libro etiam undecimo mense aliquando nasci posse hominem dicit, eiusque sententiae tam de octavo quam de undecimo mense Aristotelem auctorem laudat. {{pn|16.7|7}}Sed huius de mense octavo dissensionis causa cognosci potest in libro Hippocratis, qui inscriptus est peri trophes, ex quo libro verba haec sunt:
Estin de kai ouk estin ta oktamena. {{pn|16.8|8}}Id tamen obscure atque praecise tamquam adverse dictum Sabinus medicus, qui Hippocratem commodissime commentatus est, verbis his enarravit: Estin men phainomena hos zoa meta ten ekptosin; ouk estin de, thneskonta meta tauta; kai estin oun kai ouk estin phantasiai men parautika onta, dynamei de ouketi. {{pn|16.9|9}}Antiquos autem Romanos Varro dicit non recepisse huiuscemodi quasi monstruosas raritates, sed nono mense aut decimo neque praeter hos aliis partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono atque decimo mense. {{pn|16.10|10}}“Nam “Parca”” inquit “inmutata una littera a partu nominata, item “Nona” et “Decima” a partus tempestivi tempore.” {{pn|16.11|11}}Caesellius autem Vindex in lectionibus suis antiquis: “tria” inquit “nomina Parcarum sunt: “Nona”, “Decuma” “Morta”, et versum hunc Livii, antiquissimi poetae, ponit ex Odysseiai: quando dies adveniet, quem profata Morta est.
Sed homo minime malus Caesellius “Mortam” quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram deberet. {{pn|16.12|12}}Praeterea ego de partu humano, praeterquam quae scripta in libris legi, hoc quoque usu venisse Romae comperi: feminam bonis atque honestis moribus, non ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisset, quoniam decemviri in decem mensibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent; sed divum Hadrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mense partum edi posse; idque ipsum eius rei decretum nos legimus. In eo decreto Hadrianus id statuere se dicit requisitis veterum philosophorum et medicorum sententiis. {{pn|16.13|13}}Hodie quoque in satura forte M. Varronis legimus, quae inscribitur Testamentum, verba haec: “Si quis mihi filius unus pluresve in decem mensibus gignantur, ii, si erunt onoi lyras, exheredes sunto; quod si quis undecimo mense kata Aristotelen natus est, Attio idem, quod Tettio, ius esto apud me.” {{pn|16.14|14}}Per hoc vetus proverbium Varro significat, sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: “idem Atti, quod Tetti”, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. {{pn|16.15|15}}Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet, cur Homerus scripserit Neptunum dixisse puellae a se recens compressae:
chaire gyne philoteti; periplomenou d'eniautou
texeis aglaa tekn',epei ouk apopholioi eunai
athanaton. {{pn|16.16|16}}Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. {{pn|16.17|17}}Sed Favorinus mihi ait periplomenou eniautou non “confecto” esse “anno”, sed “adfecto”. {{pn|16.18|18}}In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. {{pn|16.19|19}}“Adfecta” enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur, quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit de provinciis consularibus. {{pn|16.20|20}}Hippocrates autem in eo libro, de quo supra scripsi, cum et numerum dierum, quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis usus est: Ginetai de en toutois kai pleio kai elasso kai holon kai kata meros; ou pollon de kai pleio kai elasso elasso. Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. {{pn|16.21|21}}Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibusdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. {{pn|16.22|22}}Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum, quod in Plinii Secundi libro septimo naturalis historiae legimus. {{pn|16.23|23}}Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: “Masurius auctor est L. Papirium praetorem secundo herede lege agente bonorum possessionem contra eum dedisse, cum mater partum se tredecim mensibus tulisse diceret, quoniam nullum certum tempus pariendi statutum ei videretur.” {{pn|16.24|24}}In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: “Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse a coitu abortivum.”

===XVII.===
{{c|''Id quoque esse a gravissimis viris memoriae mandatum, quod tris libros Plato Philolai Pythagorici et Aristoteles pauculos Speusippi philosophi mercati sunt pretiis fidem non capientibus.''}}
{{pn|17.1|1}}Memoriae mandatum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. {{pn|17.2|2}}Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. {{pn|17.3|3}}Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; ea summa fit nummi nostri sestertia duo et septuaginta milia. {{pn|17.4|4}}Timon amarulentus librum maledicentissimum conscripsit, qui sillos inscribitur. {{pn|17.5|5}}In eo libro Platonem philosophum contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ea re Timonos hi sunt:
kai sy, Platon, kai gar se matheteies pothos eschen,
pollon d'argyrion oligen ellaxao biblon,
enthen aparchomenos timaiographein edidachthes.

===XVIII.===
{{c|''Quid sint “pedari senatores” et quam ob causam ita appellati; Quamque habeant verba haec ex edicto tralaticio consulum: “senatores quibusque sententiam dicere licet”.''}}
{{pn|1.1|1}}Non pauci sunt, qui opinantur, “pedarios senatores” appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. {{pn|1.2|2}}Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? {{pn|1.3|3}}Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in commentariis suis scriptam reliquit. {{pn|1.4|4}}Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset, super quam considerent, quae ob eam causam “curulis” appellaretur: sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea senatores nondum maioribus honoribus “pedarios” nominatos. {{pn|1.5|5}}M. autem Varro in satira Menippea, quae Hippokyon inscripta est, equites quosdam dicit “pedarios” appellatos videturque eos significare, qui nondum a censoribus in senatum lecti senatores quidem non erant, sed, quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. {{pn|1.6|6}}Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias, sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. {{pn|1.7|7}}Hoc significabat edictum, quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. {{pn|1.8|8}}Verba edicti haec sunt: “Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet.” {{pn|1.9|9}}Versum quoque Laberii, in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo, qui Stricturae inscriptus est: caput sine lingua pedarii sententia est. {{pn|1.10|10}}Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro “pedariis” “pedaneos” appellant.

===XIX.===
{{c|''Qua ratione Gavius Bassus scripserit “parcum” hominem appellatum et quam esse eius vocabuli causam putarit; et contra, quem in modum quibusque verbis Favorinus hanc traditionem eius eluserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud cenam Favorini philosophi cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die, quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber de origine verborum et vocabulorum. {{pn|1.2|2}}In quo ita scriptum fuit: ““Parcus” composito vocabulo est dictus quasi “par arcae”, quando, sicut in arca omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita ac recondita habet sicuti arca. Quam ob causam “parcus” quasi “pararcus” est nominatus.” {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus, ubi haec audivit: “superstitiose” inquit “et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus, quam enarravit. {{pn|1.4|4}}Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur, ut accipiamus “parcum” ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque inpendi arceat et prohibeat quasi “pecuniarcus?” {{pn|1.5|5}}Quin potius,” inquit “quod simplicius veriusque est, id dicimus? “Parcus” enim neque ab arca neque ab arcendo, sed ab eo, quod est “parum” et “parvum”, denominatus est.”
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>rw0ga8xlo5fhypa5oltszrqbq9gl4w2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269577</id>
      <parentid>269576</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:20:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XVIII. */</comment>
      <origin>269577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46826" sha1="h9ya99vl9timz2ivr9dj9isezygznga" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=
|SubTitulus=
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quaesitum atque tractatum, quam ob causam Sallustius avaritiam dixerit non animum modo virilem, sed corpus quoque ipsum effeminare.''}}
{{pn|1.1|1}}Hieme iam decedente apud balneas Titias in area subcalido sole cum Favorino philosopho ambulabamus, atque ibi inter ambulandum legebatur Catilina Sallustii, quem in manu amici conspectum legi iusserat. {{pn|1.2|2}}Cumque haec verba ex eo libro lecta essent: “Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit; ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur”, tum Favorinus me aspiciens “quo” inquit “pacto corpus hominis avaritia effeminat? {{pn|1.3|3}}quid enim istuc sit, quod animum virilem ab ea effeminari dixit, videor ferme assequi; set quonam modo corpus quoque hominis effeminet, nondum reperio.” {{pn|1.4|4}}“Et ego” inquam “longe iamdiu in eo ipse quaerendo fui ac, nisi tu occupasses, ultro te hoc rogassem.” {{pn|1.5|5}}Vix ego haec dixeram cunctabundus, atque inibi quispiam de sectatoribus Favorini, qui videbatur esse in litteris veterator, “Valerium” inquit “Probum audivi hoc dicere: usum esse Sallustium circumlocutione quadam poetica et, cum dicere vellet hominem avaritia corrumpi, corpus et animum dixisse, quae duae res hominem demonstrarent; namque homo ex animo et corpore est.” {{pn|1.6|6}}“Numquam,” inquit Favorinus “quod equidem scio, tam inportuna tamque audaci argutia fuit noster Probus, ut Sallustium, vel subtilissimum brevitatis artificem, periphrasis poetarum facere diceret.” {{pn|1.7|7}}Erat tum nobiscum in eodem ambulacro homo quispiam sane doctus. {{pn|1.8|8}}Is quoque a Favorino rogatus, ecquid haberet super ea re dicere, huiuscemodi verbis usus est: {{pn|1.9|9}}“Quorum” inquit “avaritia mentem tenuit et corrupit quique sese quaerundae undique pecuniae dediderunt, eos plerosque tali genere vitae occupatos videmus, ut sicuti alia in his omnia prae pecunia, ita labor quoque virilis exercendique corporis studium relictui sit. {{pn|1.10|10}}Negotiis enim se plerumque umbraticis et sellulariis quaestibus intentos habent, in quibus omnis eorum vigor animi corporisque elanguescit et, quod Sallustius ait, “effeminatur”.” {{pn|1.11|11}}Tum Favorinus legi denuo verba eadem Sallustii iubet atque, ubi lecta sunt, “quid igitur” inquit “dicimus, quod multos videre est pecuniae cupidos et eosdem tamen corpore esse vegeto ac valenti?” {{pn|1.12|12}}Tum ille ita respondit non hercle inscite. “Quisquis” inquit “est pecuniae cupiens et corpore tamen est bene habito ac strenuo, aliarum quoque rerum vel studio vel exercitio eum teneri necessum est atque in sese colendo non aeque esse parcum. {{pn|1.13|13}}Nam si avaritia sola summa omnes hominis partes affectionesque occupet et si ad incuriam usque corporis grassetur, ut per illam unam neque virtutis neque virium neque corporis neque animi cura adsit, tum denique id vere dici potest effeminando esse et animo et corpori, qui neque sese neque aliud curent, nisi pecuniam.” {{pn|1.14|14}}Tum Favorinus: “aut hoc,” inquit “quod dixisti, probabile est, aut Sallustius odio avaritiae plus, quam oportuit, eam criminatus est.”

===II.===
{{c|''Quemnam esse natalem diem M. Varro dicat, qui ante noctis horam sextam postve eam nati sunt; atque de temporibus terminisque dierum, qui civiles nominantur et usquequaque gentium varie observantur; et praeterea quid Q. Mucius scripserit super ea muliere, quae a marito non iure se usurpavisset, quod rationem civilis anni non habuerit.''}}
{{pn|2.1|1}}Quaeri solitum est, qui noctis hora tertia quartave sive qua alia nati sunt, uter dies natalis haberi appellarique debeat, isne, quem nox ea consecuta est, an qui dies noctem consecutus est. {{pn|2.2|2}}M. Varro in libro rerum humanarum, quem de diebus scripsit: “homines”, inquit “qui inde a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis viginti quattuor nati sunt, uno die nati dicuntur.” {{pn|2.3|3}}Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit, is ei dies natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra vero, qui in sex noctis horis posterioribus nascatur, eo die videri natum, qui post eam noctem diluxerit. {{pn|2.4|4}}Athenienses autem aliter observare idem Varro in eodem libro scripsit eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere. {{pn|2.5|5}}Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius diei nomine appellare; {{pn|2.6|6}}multos vero in terra Vmbria unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem; “quod quidem” inquit “nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiarum et qui est post Kalendas dies ante horam eius diei sextam.” {{pn|2.7|7}}Populum autem Romanum ita, uti Varro dixit, dies singulos adnumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. {{pn|2.8|8}}Sacra sunt Romana partim diurna, alia nocturna; sed ea, quae inter noctem fiunt, diebus addicuntur, non noctibus; {{pn|2.9|9}}quae igitur sex posterioribus noctis horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. {{pn|2.10|10}}Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet: nam magistratus, quando uno die eis auspicandum est et id, super quo auspicaverunt, agendum, post mediam noctem auspicantur et post meridialem solem agunt, auspicatique esse et egisse eodem die dicuntur. {{pn|2.11|11}}Praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam sequentem revertuntur, non videntur afuisse unum diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Roma sunt. {{pn|2.12|12}}Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem, quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IV. {{pn|2.13|13}}kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. {{pn|2.14|14}}Ista autem omnia de dierum temporibus et finibus ad observationem disciplinamque iuris antiqui pertinentia cum in libris veterum inveniremus, non dubitabamus, quin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non exposite atque aperte, sed, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita et quasi operta veteris ritus significatione: {{pn|2.15|15}}“torquet” inquit “medios nox umida cursus, et me saevus equis oriens afflavit anhelis.” {{pn|2.16|16}}His enim versibus oblique, sicuti dixi, admonere voluit diem, quem Romani “civilem” appellaverunt, a sexta noctis hora oriri.

===III.===
{{c|''De noscendis explorandisque Plauti comoediis, quoniam promisce verae atque falsae nomine eius inscriptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fabulas scriptitarint.''}}
{{pn|3.1|1}}Verum esse comperior, quod quosdam bene litteratos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose atque contente lectitarunt, non indicibus Aelii nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii super his fabulis, quae dicuntur “ambiguae”, crediturum, sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. {{pn|3.2|2}}Hac enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. {{pn|3.3|3}}Nam praeter illas unam et viginti, quae “Varronianae” vocantur, quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quasdam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas Plauto vindicavit, sicuti istam, quam nuperrime legebamus, cui est nomen Boeotia. {{pn|3.4|4}}Nam cum in illis una et viginti non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubitavit, quin Plauti foret, neque alius quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos solos ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de illius Plauti more dicam, Plautinissimi, propterea et meminimus eos et ascripsimus. {{pn|3.5|5}}Parasitus ibi esuriens haec dicit:
ut illum di perdant, primus qui horas repperit,
quique adeo primus statuit hic solarium!
qui mihi conminuit misero articulatim diem.
Nam me puero venter erat solarium
multo omnium istorum optimum et verissimum:
ubi is te monebat, esses, nisi cum nihil erat.
Nunc etiam quod est, non estur, nisi soli libet;
itaque adeo iam oppletum oppidum est solariis,
maior pars populi aridi reptant fame. {{pn|3.6|6}}Favorinus quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc: scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae, delectatus faceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformitates significantium: “vel unus hercle” inquit “hic versus Plauti esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse”. {{pn|3.7|7}}Nos quoque ipsi nuperrime, cum legeremus Fretum - nomen est id comoediae, quam Plauti esse quidam non putant -, haut quicquam dubitavimus, quin ea Plauti foret, et omnium quidem maxime genuina. {{pn|3.8|8}}Ex qua duo hos versus exscripsimus, ut historiam quaereremus oraculi Arretini: nunc illud est, quod “responsum Arreti” ludis magnis dicitur: peribo, si non fecero, si faxo, vapulabo. {{pn|3.9|9}}M. tamen Varro in libro de comoediis Plautinis primo Accii verba haec ponit: “Nam nec Geminei lenones nec Condalium nec Anus Plauti nec Bis compressa nec Boeotia unquam fuit neque adeo Agroecus neque Commorientes Macci Titi.” {{pn|3.10|10}}In eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. Quoniam fabulae illae” “Plauti” inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. {{pn|3.11|11}}Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter centum atque triginta; {{pn|3.12|12}}sed homo eruditissimus L. Aelius quinque et viginti eius esse solas existimavit. {{pn|3.13|13}}Neque tamen dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non videntur et nomini eius addicuntur, veterum poetarum fuerint et ab eo retractatae, expolitae sint ac propterea resipiant stilum Plautinum. {{pn|3.14|14}}Sed enim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam redisset et ob quaerendum victum ad circumagendas molas, quae “trusatiles” appellantur, operam pistori locasset. {{pn|3.15|15}}Sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a triumviris coniectus esset. Vnde post a tribunis plebis exemptus est, cum in his, quas supra dixi, fabulis delicta sua et petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset.

===IV.===
{{c|''Quod P. Africano et aliis tunc viris nobilibus ante aetatem senectam barbam et genas radere mos patrius fuit.''}}
{{pn|4.1|1}}In libris, quos de vita P. Scipionis Africani compositos legimus, scriptum esse animadvertimus P. Scipioni, Pauli filio, postquam de Poenis triumphaverat censorque fuerat, diem dictum esse ad populum a Claudio Asello tribuno plebis, cui equum in censura ademerat, eumque, cum esset reus, neque barbam desisse radi neque non candida veste uti neque fuisse cultu solito reorum. {{pn|4.2|2}}Sed cum in eo tempore Scipionem minorem quadraginta annorum fuisse constaret, quod de barba rasa ita scriptum esset, mirabamur. {{pn|4.3|3}}Comperimus autem ceteros quoque in isdem temporibus nobiles viros barbam in eiusmodi aetate rasitavisse, idcircoque plerasque imagines veterum, non admodum senum, sed in medio aetatis, ita factas videmus.

===V.===
{{c|''Deliciarum vitium et mollities oculorum et corporis ab Arcesila philosopho cuidam obprobrata acerbe simul et festiviter.''}}
{{pn|5.1|1}}Plutarchus refert Arcesilaum philosophum vehementi verbo usum esse de quodam nimis delicato divite, qui incorruptus tamen et a stupro integer dicebatur. {{pn|5.2|2}}Nam cum vocem eius infractam capillumque arte compositum et oculos ludibundos atque inlecebrae voluptatisque plenos videret : “nihil interest,” inquit “quibus membris cinaedi sitis, posterioribus an prioribus”.

===VI.===
{{c|''De vi atque natura palmae arboris, quod lignum ex ea ponderibus positis renitatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Per hercle rem mirandam Aristoteles in septimo problematorum et Plutarchus in octavo symposiacorum dicit. {{pn|6.2|2}}“Si super palmae” inquiunt “arboris lignum magna pondera inponas ac tam graviter urgeas oneresque, ut magnitudo oneris sustineri non queat, non deorsum palma cedit nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum nititur recurvaturque”; {{pn|6.3|3}}“propterea” inquit Plutarchus “in certaminibus palmam signum esse placuit victoriae, quoniam ingenium ligni eiusmodi est, ut urgentibus opprimentibusque non cedat.”

===VII.===
{{c|''Historia ex annalibus sumpta de Q. Caedicio tribuno militum; verbaque ex originibus M. Catonis apposita, quibus Caedici virtutem cum Spartano Leonida aequiperat.''}}
{{pn|7.1|1}}Pulcrum, dii boni, facinus Graecarumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris originum de Q. Caedicio tribuno militum scriptum reliquit. {{pn|7.2|2}}Id profecto est ad hanc ferme sententiam: {{pn|7.3|3}}Imperator Poenus in terra Sicilia bello Carthaginiensi primo obviam Romano exercitu progreditur, colles locosque idoneos prior occupat. {{pn|7.4|4}}Milites Romani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei obnoxium. {{pn|7.5|5}}Tribunus ad consulem venit, ostendit exitium de loci importunitate et hostium circumstantia maturum. {{pn|7.6|6}}“Censeo,” inquit “si rem servare vis, faciundum, ut quadringentos aliquos milites ad verrucam illam” - sic enim Cato locum editum asperumque appellat - “ire iubeas, eamque uti occupent, imperes horterisque; hostes profecto ubi id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad occursandum pugnandumque in eos praevertentur unoque illo negotio sese alligabunt, atque illi omnes quadringenti procul dubio obtruncabuntur. {{pn|7.7|7}}Tunc interea occupatis in ea caede hostibus tempus exercitus ex hoc loco educendi habebis. {{pn|7.8|8}}Alia nisi haec salutis via nulla est.” Consul tribuno respondit consilium quidem istud aeque providens sibi viderier; “sed istos” inquit “milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit, qui ducat?” {{pn|7.9|9}}“Si alium” inquit tribunus “neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare; ego hanc tibi et reipublicae animam do.” {{pn|7.10|10}}Consul tribuno gratias laudesque agit. {{pn|7.11|11}}Tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. {{pn|7.12|12}}Hostes eorum audaciam demirantur; quorsum ire pergant, in exspectando sunt. {{pn|7.13|13}}Sed ubi apparuit ad eam verrucam occupandam iter intendere, mittit adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenuissimos. {{pn|7.14|14}}Romani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps. {{pn|7.15|15}}Tandem superat multitudo. {{pn|7.16|16}}Quadringenti omnes cum uno perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. {{pn|7.17|17}}Consul interim, dum ibi pugnatur, se in locos tutos atque editos subducit. {{pn|7.18|18}}Sed quod illi tribuno, duci militum quadringentorum, divinitus in eo proelio usu venit, non iam nostris, sed ipsius Catonis verbis subiecimus: {{pn|7.19|19}}“Dii inmortales tribuno militum fortunam ex virtute eius dedere. Nam ita evenit: cum saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, eumque inter mortuos defetigatum volneribus atque, quod sanguen eius defluxerat, cognovere. Eum sustulere, isque convaluit, saepeque postilla operam reipublicae fortem atque strenuam perhibuit illoque facto, quod illos milites subduxit, exercitum ceterum servavit. Sed idem benefactum quo in loco ponas, nimium interest. Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius virtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decoravere monumentis: signis, statuis, elogiis, historiis aliisque rebus gratissimum id eius factum habuere; at tribuno militum parva laus pro factis relicta, qui idem fecerat atque rem servaverat.” {{pn|7.20|20}}Hanc Q. Caedici tribuni virtutem M. Cato tali suo testimonio decoravit. {{pn|7.21|21}}Claudius autem Quadrigarius annali tertio non Caedicio nomen fuisse ait, sed Laberio.

===VIII.===
{{c|''Litterae eximiae consulum C. Fabricii et Q. Aemilii ad regem Pyrrum a Q. Claudio scriptore historiarum in memoriam datae.''}}
{{pn|8.1|1}}Cum Pyrrus rex in terra Italia esset et unam atque alteram pugnas prospere pugnasset satisque agerent Romani et pleraque Italia ad regem descivisset, tum Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret, promisit regem venenis necare idque facile esse factu dixit, quoniam filii sui pocula in convivio regi ministrarent. {{pn|8.2|2}}Eam rem Fabricius ad senatum scripsit. {{pn|8.3|3}}Senatus ad regem legatos misit mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex circumspectius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. {{pn|8.4|4}}Hoc ita, uti diximus, in Valeri Antiatis historia scriptum est. {{pn|8.5|5}}Quadrigarius autem in libro tertio non Timocharem, sed Niciam adisse ad consulem scripsit neque legatos a senatu missos, sed a consulibus, et Pyrrum populo Romano laudes atque gratias scripsisse captivosque omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. {{pn|8.6|6}}Consules tum fuerunt C. Fabricius et Q. Aemilius. Litteras, quas ad regem Pyrrum super ea causa miserunt, {{pn|8.7|7}}Claudius Quadrigarius scripsit fuisse hoc exemplo: {{pn|8.8|8}}“Consules Romani salutem dicunt Pyrro regi. Nos pro tuis iniuriis continuis animo tenus commoti inimiciter tecum bellare studemus. Sed communis exempli et fidei ergo visum, ut te salvum velimus, ut esset, quem armis vincere possimus. Ad nos venit Nicias familiaris tuus, qui sibi praemium a nobis peteret, si te clam interfecisset. Id nos negavimus velle, neve ob eam rem quicquam commodi exspectaret, et simul visum est, ut te certiorem faceremus, ne quid eiusmodi, si accidisset, nostro consilio civitates putarent factum, et quod nobis non placet pretio aut praemio aut dolis pugnare. Tu, nisi caves, iacebis.”

===IX.===
{{c|''Quis et cuiusmodi fuerit qui in proverbio fertur equus Seianus; et qualis color equorum sit qui “spadices” vocantur; deque istius vocabuli ratione.''}}
{{pn|9.1|1}}Gavius Bassus in commentariis suis, item Iulius Modestus in secundo quaestionum confusarum historiam de equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: {{pn|9.2|2}}Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama constans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede occiso e Thracia Argos perduxisset. {{pn|9.3|3}}Eum equum fuisse dicunt magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, flora et comanti iuba, omnibusque aliis equorum laudibus quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse fato sive fortuna ferunt, ut, quisquis haberet eum possideretque, ut is cum omni domo familia fortunisque omnibus suis ad internecionem deperiret. {{pn|9.4|4}}Itaque primum illum Gnaeum Seium, dominum eius, a M. Antonio, qui postea triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis damnatum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore Cornelium Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centum milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, abduxisse. {{pn|9.5|5}}Eum Cassium postea satis notum est victis partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; deinde post Antonium post interitum Cassii parta victoria equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus esset, ipsum quoque postea victum atque desertum detestabili exitio interisse. {{pn|9.6|6}}Hinc proverbium de hominibus calamitosis ortum dicique solitum: “ille homo habet equum Seianum”. {{pn|9.7|7}}Eadem sententia est illius quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus: “aurum Tolosanum”. Nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia Quintus Caepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu perit. {{pn|9.8|8}}Hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exuberantissimo. {{pn|9.9|9}}Quem colorem nos, sicuti dixi, “poeniceum” dicimus, Graeci partim phoinika, alii spadika appellant, quoniam palmae termes ex arbore cum fructu avulsus “spadix” dicitur.

===X.===
{{c|''Quod est quaedam septenarii numeri vis et facultas in multis naturae rebus animadversa, de qua M. Varro in hebdomadibus disserit copiose.''}}
{{pn|10.1|1}}M. Varro in primo librorum, qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus, septenarii numeri, quem Graece hebdomada appellant, virtutes potestatesque multas variasque dicit. {{pn|10.2|2}}“Is namque numerus” inquit “septentriones maiores minoresque in caelo facit, item vergilias, quas pleiadas Graeci vocant, facit etiam stellas, quas alii “erraticas”, P. Nigidius “errones” appellat.” {{pn|10.3|3}}Circulos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem esse; ex quis duos minimos, qui axem extimum tangunt, polous appellari dicit; sed eos in sphaera, quae krikote vocatur, propter brevitatem non inesse. {{pn|10.4|4}}Ac neque ipse zodiacus septenario numero caret; nam in septimo signo fit solstitium a bruma, in septimo bruma a solstitio, in septimo aequinoctium ab aequinoctio. {{pn|10.5|5}}Dies deinde illos, quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur, eos quoque septem esse dicit. {{pn|10.6|6}}Praeterea scribit lunae curriculum confici integris quater septenis diebus; “nam die duodetricesimo luna”, inquit “ex quo vestigio profecta est, eodem redit”, auctoremque opinionis huius Aristidem esse Samium; in qua re non id solum animadverti debere dicit, quod quater septenis, id est octo et viginti, diebus conficeret luna iter suum, sed quod is numerus septenarius, si ab uno profectus, dum ad semetipsum progreditur, omnes, per quos progressus est, numeros comprehendat ipsumque se addat, facit numerum octo et viginti, quot dies sunt curriculi lunaris. {{pn|10.7|7}}Ad homines quoque nascendos vim numeri istius porrigi pertinereque ait: “Nam cum in uterum” inquit “mulieris genitale semen datum est, primis septem diebus conglobatur coagulaturque fitque ad capiendam figuram idoneum. Post deinde quarta hebdomade, quod eius virile secus futurum est, caput et spina, quae est in dorso, informatur. Septima autem fere hebdomade, id est nono et quadragesimo die, totus” inquit “homo in utero absolvitur.” {{pn|10.8|8}}Illam quoque vim numeri huius observatam refert, quod ante mensem septimum neque mas neque femina salubriter ac secundum naturam nasci potest et quod hi, qui iustissime in utero sunt, post ducentos septuaginta tres dies, postquam sunt concepti, quadragesima denique hebdomade inita nascuntur. {{pn|10.9|9}}Pericula quoque vitae fortunarumque hominum, quae “climacteras” Chaldaei appellant, gravissimos quosque fieri affirmat septenarios. {{pn|10.10|10}}Praeter hoc modum esse dicit summum adolescendi humani corporis septem pedes. {{pn|10.11|11}}Quod esse magis verum arbitramur, quam quod Herodotus, homo fabulator, in primo historiarum inventum esse sub terra scripsit Oresti corpus cubita longitudinis habens septem, quae faciunt pedes duodecim et quadrantem, nisi si, ut Homerus opinatus est, vastiora prolixioraque fuerunt corpora hominum antiquiorum et nunc quasi iam mundo senescente rerum atque hominum decrementa sunt. {{pn|10.12|12}}Dentes quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utraque parte gigni ait et cadere annis septimis et genuinos adnasci annis fere bis septenis. {{pn|10.13|13}}Venas etiam in hominibus vel potius arterias medicos musicos dicere ait numero moveri septenario, quod ipsi appellant ten dia tessaron symphonian, quae fit in collatione quaternarii numeri. {{pn|10.14|14}}Discrimina etiam periculorum in morbis maiore vi fieri putat in diebus, qui conficiuntur ex numero septenario, eosque dies omnium maxime, ita ut medici appellant, krisimous videri: primam hebdomadam et secundam et tertiam. {{pn|10.15|15}}Neque non id etiam sumit ad vim facultatesque eius numeri augendas, quod, quibus inedia mori consilium est, septimo demum die mortem oppetunt. {{pn|10.16|16}}Haec Varro de numero septenario scripsit admodum conquisite. Sed alia quoque ibidem congerit frigidiuscula: veluti septem opera esse in orbe terrae miranda et sapientes item veteres septem fuisse et curricula ludorum circensium sollemnia septem esse et ad oppugnandas Thebas duces septem delectos. {{pn|10.17|17}}Tum ibi addit se quoque iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquammultos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis non comparuisse.

===XI.===
{{c|''Quibus et quam frivolis argumentis Accius in didascalicis utatur, quibus docere nititur Hesiodum esse quam Homerum natu antiquiorem.''}}
{{pn|11.1|1}}Super aetate Homeri atque Hesiodi non consentitur. {{pn|11.2|2}}Alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuisse scripserunt, in quis Philochorus et Xenophanes, alii minorem, in quis L. Accius poeta et Ephorus historiae scriptor. {{pn|11.3|3}}M. autem Varro in primo de imaginibus, uter prior sit natus, parum constare dicit, sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem vixerint, idque ex epigrammate ostendi, quod in tripode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo positus traditur. {{pn|11.4|4}}Accius autem in primo didascalico levibus admodum argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu priorem: {{pn|11.5|5}}“quod Homerus,” inquit “cum in principio carminis Achillem esse filium Pelei diceret, quis esset Peleus, non addidit; quam rem procul” inquit “dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam dictum videret. De Cyclope itidem,” inquit “vel maxime quod unoculus fuit, rem tam insignem non praeterisset, nisi aeque prioris Hesiodi carminibus involgatum esset.” {{pn|11.6|6}}De patria quoque Homeri multo maxime dissensum est. Alii Colophonium, alii Smyrnaeum, sunt qui Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fuisse dicant, Aristoteles tradidit ex insula Io. M. Varro in libro de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc apposuit: {{pn|11.7|7}}capella Homeri candida haec tumulum indicat,
quod hac letae mortuo faciunt sacra.

===XII.===
{{c|''Largum atque avidum bibendi a P. Nigidio, doctissimo viro, nova et prope absurda vocabuli figura “bibosum” dictum.''}}
{{pn|12.1|1}}Bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis “bibacem” et “bibosum” dicit. {{pn|12.2|2}}“Bibacem” ego ut “edacem” a plerisque aliis dictum lego; “bibosum” dictum nondum etiam usquam repperi nisi apud Laberium, neque aliud est, quod simili inclinatu dicatur. {{pn|12.3|3}}Non enim simile est ut “vinosus” aut “vitiosus” ceteraque, quae hoc modo dicuntur, quoniam a vocabulis, non a verbo, inclinata sunt. {{pn|12.4|4}}Laberius in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur: non mammosa, non annosa, non bibosa, mon procax.

===XIII.===
{{c|''Quod Demosthenes etiamtum adulescens, cum Platonis philosophi discipulus foret, audito forte Callistrato rhetore in contione populi destitit a Platone et sectatus Callistratum est.''}}
{{pn|13.1|1}}Hermippus hoc scriptum reliquit Demosthenen admodum adulescentem ventitare in Academiam Platonemque audire solitum. {{pn|13.2|2}}“Atque is” inquit “Demosthenes domo egressus, ut ei mos erat, cum ad Platonem pergeret complurisque populos concurrentes videret, percontatur eius rei causam cognoscitque currere eos auditum Callistratum. {{pn|13.3|3}}Is Callistratus Athenis orator in republica fuit, quos illi demagogous appellant. {{pn|13.4|4}}Visum est paulum devertere experirique, an digna auditio tanto properantium studio foret. {{pn|13.5|5}}Venit” inquit “atque audit Callistratum nobilem illam ten peri Oropou diken dicentem atque ita motus et demultus et captus est, ut Callistratum iam inde sectari coeperit, Academiam cum Platone reliquerit.”

===XIV.===
{{c|''“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” aliaque huiuscemodi qui dicat, vitiose dicere; eiusque vitii causas reddere M. Varronem; nec quemquam veterem hisce verbis esse.''}}
{{pn|14.1|1}}“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” vel quid aliud huiuscemodi male ac vitiose dici existumat Varro. {{pn|14.2|2}}“Oportet enim” inquit “dicere “dimidiatum librum”, non “dimidium”, et “dimidiatam fabulam”, non “dimidiam”. Contra autem si ex sextario hemina fusa est, non “dimidiatum sextarium fusum” dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei debebatur, quingentos recepit, non “dimidiatum” recepisse dicemus, sed “dimidium”. {{pn|14.3|3}}At si scyphus” inquit “argenteus mihi cum alio communis in duas partis disiectus sit, “dimidiatum” eum esse dicere scyphum debeo, non “dimidium”, argentum autem, quod in eo scypho inest, {{pn|14.4|4}}“dimidium” meum esse, non “dimidiatum”,” disseritque ac dividit subtilissime, quid “dimidium” “dimidiato” intersit, et Q. Ennium scienter hoc in annalibus dixisse ait: {{pn|14.5|5}}sicut si quis ferat vas vini dimidiatum, sicuti pars, quae deest ei vaso, non “dimidiata” dicenda est, sed “dimidia”. {{pn|14.6|6}}Omnis autem disputationis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure explicat, summa haec est: “dimidiatum” est quasi “dismediatum” et in partis duas pares divisum, {{pn|14.7|7}}“dimidiatum” ergo nisi ipsum, quod divisum est, dici haut convenit; {{pn|14.8|8}}“dimidium” vero est, non quod ipsum dimidiatum est, sed quae ex dimidiato pars altera est. {{pn|14.9|9}}Cum igitur partem dimidiam libri legisse volumus dicere aut partem dimidiam fabulae audisse, si “dimidiam fabulam” aut “dimidium librum” dicimus, peccamus; totum enim ipsum, quod dimidiatum atque divisum est, “dimidium” dicis. {{pn|14.10|10}}Itaque Lucilius eadem secutus:
“uno oculo” inquit “pedibusque duobus dimidiatus ut porcus”,
et alio loco:
quidni? et scruta quidem ut vendat, scrutarius laudat,
praefractam strigilem, soleam inprobus dimidiatam. {{pn|14.11|11}}Iam in vicesimo manifestius “dimidiam horam” dicere studiose fugit, sed pro “dimidia” “dimidium” ponit in hisce versibus:
tempestate sua atque eodem uno tempore et horae
dimidio et tribus confectis dumtaxat eandem
ad quartam. {{pn|14.12|12}}Nam cum obvium proximumque esset dicere: “dimidia et tribus confectis”, vigilate atque attente verbum non probum vitavit. {{pn|14.13|13}}Per quod satis apparet ne “horam” quidem “dimidiam” recte dici, sed vel “dimidiatam horam” vel “dimidiam partem horae”. {{pn|14.14|14}}Propterea Plautus quoque in Bacchidibus “dimidium auri” dicit, non “dimidiatum aurum”; {{pn|14.15|15}}item in Aulularia “dimidium obsoni”, non “dimidiatum obsonium”, in hoc versu:
ei adeo obsoni hic iussit dimidium dari; {{pn|14.16|16}}in Menaechmis autem “dimidiatum diem” non “dimidium”, in hoc versu: dies quidem iam ad umbilicum dimidiatus mortuust. {{pn|14.17|17}}M. etiam Cato in libro, quem de agricultura conscripsit: “Semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri solet. Eo cribro terram incernito dimidiatum digitum. Iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato.” {{pn|14.18|18}}“Dimidiatum” inquit “digitum”, non “dimidium”. Nam “digiti” quidem “dimidium”, digitum autem ipsum “dimidiatum” dici oportet. {{pn|14.19|19}}Item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit: “Homines defoderunt in terram dimidiatos ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt.” {{pn|14.20|20}}Neque quisquam omnium, qui probe locuti sunt, his verbis sequius quam dixi usus est.

===XV.===
{{c|''Exstare in litteris perque hominum memorias traditum, quod repente multis mortem attulit gaudium ingens insperatum interclusa anima et vim magni novique motus non sustinente.''}}
{{pn|15.1|1}}Cognito repente insperato gaudio exspirasse animam refert Aristoteles philosophus Polycritam, nobilem feminam Naxo insula. {{pn|15.2|2}}Philippides quoque, comoediarum poeta haut ignobilis, aetate iam edita, cum in certamine poetarum praeter spem vicisset et laetissime gauderet, inter illud gaudium repente mortuus est. {{pn|15.3|3}}De Rhodio etiam Diagora celebrata historia est. Is Diagoras tris filios adulescentis habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem. Eos omnis vidit vincere coronarique Olympiae eodem die et, cum ibi cum tres adulescentes amplexi coronis suis in caput patris positis saviarentur, cum populus gratulabundus flores undique in eum iaceret, ibidem in stadio inspectante populo in osculis atque in manibus filiorum animam efflavit. {{pn|15.4|4}}Praeterea in nostris annalibus scriptum legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani caesus est, anum matrem nuntio de morte filii adlato luctu atque maerore affectam esse; sed is nuntius non verus fuit, atque is adulescens non diu post ex ea pugna in urbem redit: anus repente filio viso copia atque turba et quasi ruina incidentis inopinati gaudii oppressa exanimataque est.

===XVI.===
{{c|''Temporis varietas in puerperis mulierum quaenam sit a medicis et a philosophis tradita; atque inibi poetarum quoque veterum super eadem re opiniones multaque alia auditu atque memoratu digna; verbaque ipsa Hippocratis medici ex libro illius sumpta, qui inscriptus est peri trophes.''}}
{{pn|16.1|1}}Et medici et philosophi inlustres de tempore humani partus quaesiverunt. Multa opinio est eaque iam pro vero recepta, postquam mulieris uterum semen conceperit, gigni hominem septimo rarenter, numquam octavo, saepe nono, saepius numero decimo mense, eumque esse hominem gignendi summum finem: decem menses non inceptos, sed exactos. {{pn|16.2|2}}Idque Plautum, veterem poetam, dicere videmus in comoedia Cistellaria his verbis:
tum illa, quam compresserat,
decumo post mense exacto hic peperit filiam. {{pn|16.3|3}}Hoc idem tradit etiam Menander, poeta vetustior, humanarum opinionum vel peritissimus; versus eius super ea re de fabula Plocio posui:
gyne kyei deka menas ...? {{pn|16.4|4}}sed noster Caecilius, cum faceret eodem nomine et eiusdem argumenti comoediam ac pleraque a Menandro sumeret, in mensibus tamen genitalibus nominandis non praetermisit octavum, quem praeterierat Menander. Caecilii versus hisce sunt:
soletne mulier decimo mense parere? - pol nono quoque,
etiam septimo atque octavo. {{pn|16.5|5}}Eam rem Caecilium non inconsiderate dixisse neque temere a Menandro atque a multorum opinionibus descivisse M. Varro uti credamus facit. {{pn|16.6|6}}Nam mense nonnumquam octavo editum esse partum in libro quarto decimo rerum divinarum scriptum reliquit; quo in libro etiam undecimo mense aliquando nasci posse hominem dicit, eiusque sententiae tam de octavo quam de undecimo mense Aristotelem auctorem laudat. {{pn|16.7|7}}Sed huius de mense octavo dissensionis causa cognosci potest in libro Hippocratis, qui inscriptus est peri trophes, ex quo libro verba haec sunt:
Estin de kai ouk estin ta oktamena. {{pn|16.8|8}}Id tamen obscure atque praecise tamquam adverse dictum Sabinus medicus, qui Hippocratem commodissime commentatus est, verbis his enarravit: Estin men phainomena hos zoa meta ten ekptosin; ouk estin de, thneskonta meta tauta; kai estin oun kai ouk estin phantasiai men parautika onta, dynamei de ouketi. {{pn|16.9|9}}Antiquos autem Romanos Varro dicit non recepisse huiuscemodi quasi monstruosas raritates, sed nono mense aut decimo neque praeter hos aliis partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono atque decimo mense. {{pn|16.10|10}}“Nam “Parca”” inquit “inmutata una littera a partu nominata, item “Nona” et “Decima” a partus tempestivi tempore.” {{pn|16.11|11}}Caesellius autem Vindex in lectionibus suis antiquis: “tria” inquit “nomina Parcarum sunt: “Nona”, “Decuma” “Morta”, et versum hunc Livii, antiquissimi poetae, ponit ex Odysseiai: quando dies adveniet, quem profata Morta est.
Sed homo minime malus Caesellius “Mortam” quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram deberet. {{pn|16.12|12}}Praeterea ego de partu humano, praeterquam quae scripta in libris legi, hoc quoque usu venisse Romae comperi: feminam bonis atque honestis moribus, non ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisset, quoniam decemviri in decem mensibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent; sed divum Hadrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mense partum edi posse; idque ipsum eius rei decretum nos legimus. In eo decreto Hadrianus id statuere se dicit requisitis veterum philosophorum et medicorum sententiis. {{pn|16.13|13}}Hodie quoque in satura forte M. Varronis legimus, quae inscribitur Testamentum, verba haec: “Si quis mihi filius unus pluresve in decem mensibus gignantur, ii, si erunt onoi lyras, exheredes sunto; quod si quis undecimo mense kata Aristotelen natus est, Attio idem, quod Tettio, ius esto apud me.” {{pn|16.14|14}}Per hoc vetus proverbium Varro significat, sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: “idem Atti, quod Tetti”, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. {{pn|16.15|15}}Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet, cur Homerus scripserit Neptunum dixisse puellae a se recens compressae:
chaire gyne philoteti; periplomenou d'eniautou
texeis aglaa tekn',epei ouk apopholioi eunai
athanaton. {{pn|16.16|16}}Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. {{pn|16.17|17}}Sed Favorinus mihi ait periplomenou eniautou non “confecto” esse “anno”, sed “adfecto”. {{pn|16.18|18}}In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. {{pn|16.19|19}}“Adfecta” enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur, quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit de provinciis consularibus. {{pn|16.20|20}}Hippocrates autem in eo libro, de quo supra scripsi, cum et numerum dierum, quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis usus est: Ginetai de en toutois kai pleio kai elasso kai holon kai kata meros; ou pollon de kai pleio kai elasso elasso. Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. {{pn|16.21|21}}Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibusdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. {{pn|16.22|22}}Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum, quod in Plinii Secundi libro septimo naturalis historiae legimus. {{pn|16.23|23}}Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: “Masurius auctor est L. Papirium praetorem secundo herede lege agente bonorum possessionem contra eum dedisse, cum mater partum se tredecim mensibus tulisse diceret, quoniam nullum certum tempus pariendi statutum ei videretur.” {{pn|16.24|24}}In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: “Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse a coitu abortivum.”

===XVII.===
{{c|''Id quoque esse a gravissimis viris memoriae mandatum, quod tris libros Plato Philolai Pythagorici et Aristoteles pauculos Speusippi philosophi mercati sunt pretiis fidem non capientibus.''}}
{{pn|17.1|1}}Memoriae mandatum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. {{pn|17.2|2}}Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. {{pn|17.3|3}}Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; ea summa fit nummi nostri sestertia duo et septuaginta milia. {{pn|17.4|4}}Timon amarulentus librum maledicentissimum conscripsit, qui sillos inscribitur. {{pn|17.5|5}}In eo libro Platonem philosophum contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ea re Timonos hi sunt:
kai sy, Platon, kai gar se matheteies pothos eschen,
pollon d'argyrion oligen ellaxao biblon,
enthen aparchomenos timaiographein edidachthes.

===XVIII.===
{{c|''Quid sint “pedari senatores” et quam ob causam ita appellati; Quamque habeant verba haec ex edicto tralaticio consulum: “senatores quibusque sententiam dicere licet”.''}}
{{pn|18.1|1}}Non pauci sunt, qui opinantur, “pedarios senatores” appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. {{pn|18.2|2}}Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? {{pn|18.3|3}}Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in commentariis suis scriptam reliquit. {{pn|18.4|4}}Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset, super quam considerent, quae ob eam causam “curulis” appellaretur: sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea senatores nondum maioribus honoribus “pedarios” nominatos. {{pn|18.5|5}}M. autem Varro in satira Menippea, quae Hippokyon inscripta est, equites quosdam dicit “pedarios” appellatos videturque eos significare, qui nondum a censoribus in senatum lecti senatores quidem non erant, sed, quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. {{pn|18.6|6}}Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias, sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. {{pn|18.7|7}}Hoc significabat edictum, quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. {{pn|18.8|8}}Verba edicti haec sunt: “Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet.” {{pn|18.9|9}}Versum quoque Laberii, in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo, qui Stricturae inscriptus est: caput sine lingua pedarii sententia est. {{pn|18.10|10}}Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro “pedariis” “pedaneos” appellant.

===XIX.===
{{c|''Qua ratione Gavius Bassus scripserit “parcum” hominem appellatum et quam esse eius vocabuli causam putarit; et contra, quem in modum quibusque verbis Favorinus hanc traditionem eius eluserit.''}}
{{pn|1.1|1}}Apud cenam Favorini philosophi cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die, quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber de origine verborum et vocabulorum. {{pn|1.2|2}}In quo ita scriptum fuit: ““Parcus” composito vocabulo est dictus quasi “par arcae”, quando, sicut in arca omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita ac recondita habet sicuti arca. Quam ob causam “parcus” quasi “pararcus” est nominatus.” {{pn|1.3|3}}Tum Favorinus, ubi haec audivit: “superstitiose” inquit “et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus, quam enarravit. {{pn|1.4|4}}Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur, ut accipiamus “parcum” ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque inpendi arceat et prohibeat quasi “pecuniarcus?” {{pn|1.5|5}}Quin potius,” inquit “quod simplicius veriusque est, id dicimus? “Parcus” enim neque ab arca neque ab arcendo, sed ab eo, quod est “parum” et “parvum”, denominatus est.”
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>h9ya99vl9timz2ivr9dj9isezygznga</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269578</id>
      <parentid>269577</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:20:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* XIX. */</comment>
      <origin>269578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46831" sha1="d0y0d3jhwb9nleu9xr92q5rwlid8iis" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=
|SubTitulus=
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quaesitum atque tractatum, quam ob causam Sallustius avaritiam dixerit non animum modo virilem, sed corpus quoque ipsum effeminare.''}}
{{pn|1.1|1}}Hieme iam decedente apud balneas Titias in area subcalido sole cum Favorino philosopho ambulabamus, atque ibi inter ambulandum legebatur Catilina Sallustii, quem in manu amici conspectum legi iusserat. {{pn|1.2|2}}Cumque haec verba ex eo libro lecta essent: “Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit; ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur”, tum Favorinus me aspiciens “quo” inquit “pacto corpus hominis avaritia effeminat? {{pn|1.3|3}}quid enim istuc sit, quod animum virilem ab ea effeminari dixit, videor ferme assequi; set quonam modo corpus quoque hominis effeminet, nondum reperio.” {{pn|1.4|4}}“Et ego” inquam “longe iamdiu in eo ipse quaerendo fui ac, nisi tu occupasses, ultro te hoc rogassem.” {{pn|1.5|5}}Vix ego haec dixeram cunctabundus, atque inibi quispiam de sectatoribus Favorini, qui videbatur esse in litteris veterator, “Valerium” inquit “Probum audivi hoc dicere: usum esse Sallustium circumlocutione quadam poetica et, cum dicere vellet hominem avaritia corrumpi, corpus et animum dixisse, quae duae res hominem demonstrarent; namque homo ex animo et corpore est.” {{pn|1.6|6}}“Numquam,” inquit Favorinus “quod equidem scio, tam inportuna tamque audaci argutia fuit noster Probus, ut Sallustium, vel subtilissimum brevitatis artificem, periphrasis poetarum facere diceret.” {{pn|1.7|7}}Erat tum nobiscum in eodem ambulacro homo quispiam sane doctus. {{pn|1.8|8}}Is quoque a Favorino rogatus, ecquid haberet super ea re dicere, huiuscemodi verbis usus est: {{pn|1.9|9}}“Quorum” inquit “avaritia mentem tenuit et corrupit quique sese quaerundae undique pecuniae dediderunt, eos plerosque tali genere vitae occupatos videmus, ut sicuti alia in his omnia prae pecunia, ita labor quoque virilis exercendique corporis studium relictui sit. {{pn|1.10|10}}Negotiis enim se plerumque umbraticis et sellulariis quaestibus intentos habent, in quibus omnis eorum vigor animi corporisque elanguescit et, quod Sallustius ait, “effeminatur”.” {{pn|1.11|11}}Tum Favorinus legi denuo verba eadem Sallustii iubet atque, ubi lecta sunt, “quid igitur” inquit “dicimus, quod multos videre est pecuniae cupidos et eosdem tamen corpore esse vegeto ac valenti?” {{pn|1.12|12}}Tum ille ita respondit non hercle inscite. “Quisquis” inquit “est pecuniae cupiens et corpore tamen est bene habito ac strenuo, aliarum quoque rerum vel studio vel exercitio eum teneri necessum est atque in sese colendo non aeque esse parcum. {{pn|1.13|13}}Nam si avaritia sola summa omnes hominis partes affectionesque occupet et si ad incuriam usque corporis grassetur, ut per illam unam neque virtutis neque virium neque corporis neque animi cura adsit, tum denique id vere dici potest effeminando esse et animo et corpori, qui neque sese neque aliud curent, nisi pecuniam.” {{pn|1.14|14}}Tum Favorinus: “aut hoc,” inquit “quod dixisti, probabile est, aut Sallustius odio avaritiae plus, quam oportuit, eam criminatus est.”

===II.===
{{c|''Quemnam esse natalem diem M. Varro dicat, qui ante noctis horam sextam postve eam nati sunt; atque de temporibus terminisque dierum, qui civiles nominantur et usquequaque gentium varie observantur; et praeterea quid Q. Mucius scripserit super ea muliere, quae a marito non iure se usurpavisset, quod rationem civilis anni non habuerit.''}}
{{pn|2.1|1}}Quaeri solitum est, qui noctis hora tertia quartave sive qua alia nati sunt, uter dies natalis haberi appellarique debeat, isne, quem nox ea consecuta est, an qui dies noctem consecutus est. {{pn|2.2|2}}M. Varro in libro rerum humanarum, quem de diebus scripsit: “homines”, inquit “qui inde a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis viginti quattuor nati sunt, uno die nati dicuntur.” {{pn|2.3|3}}Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit, is ei dies natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra vero, qui in sex noctis horis posterioribus nascatur, eo die videri natum, qui post eam noctem diluxerit. {{pn|2.4|4}}Athenienses autem aliter observare idem Varro in eodem libro scripsit eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere. {{pn|2.5|5}}Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius diei nomine appellare; {{pn|2.6|6}}multos vero in terra Vmbria unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem; “quod quidem” inquit “nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiarum et qui est post Kalendas dies ante horam eius diei sextam.” {{pn|2.7|7}}Populum autem Romanum ita, uti Varro dixit, dies singulos adnumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. {{pn|2.8|8}}Sacra sunt Romana partim diurna, alia nocturna; sed ea, quae inter noctem fiunt, diebus addicuntur, non noctibus; {{pn|2.9|9}}quae igitur sex posterioribus noctis horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. {{pn|2.10|10}}Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet: nam magistratus, quando uno die eis auspicandum est et id, super quo auspicaverunt, agendum, post mediam noctem auspicantur et post meridialem solem agunt, auspicatique esse et egisse eodem die dicuntur. {{pn|2.11|11}}Praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam sequentem revertuntur, non videntur afuisse unum diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Roma sunt. {{pn|2.12|12}}Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem, quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IV. {{pn|2.13|13}}kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. {{pn|2.14|14}}Ista autem omnia de dierum temporibus et finibus ad observationem disciplinamque iuris antiqui pertinentia cum in libris veterum inveniremus, non dubitabamus, quin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non exposite atque aperte, sed, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita et quasi operta veteris ritus significatione: {{pn|2.15|15}}“torquet” inquit “medios nox umida cursus, et me saevus equis oriens afflavit anhelis.” {{pn|2.16|16}}His enim versibus oblique, sicuti dixi, admonere voluit diem, quem Romani “civilem” appellaverunt, a sexta noctis hora oriri.

===III.===
{{c|''De noscendis explorandisque Plauti comoediis, quoniam promisce verae atque falsae nomine eius inscriptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fabulas scriptitarint.''}}
{{pn|3.1|1}}Verum esse comperior, quod quosdam bene litteratos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose atque contente lectitarunt, non indicibus Aelii nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii super his fabulis, quae dicuntur “ambiguae”, crediturum, sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. {{pn|3.2|2}}Hac enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. {{pn|3.3|3}}Nam praeter illas unam et viginti, quae “Varronianae” vocantur, quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quasdam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas Plauto vindicavit, sicuti istam, quam nuperrime legebamus, cui est nomen Boeotia. {{pn|3.4|4}}Nam cum in illis una et viginti non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubitavit, quin Plauti foret, neque alius quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos solos ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de illius Plauti more dicam, Plautinissimi, propterea et meminimus eos et ascripsimus. {{pn|3.5|5}}Parasitus ibi esuriens haec dicit:
ut illum di perdant, primus qui horas repperit,
quique adeo primus statuit hic solarium!
qui mihi conminuit misero articulatim diem.
Nam me puero venter erat solarium
multo omnium istorum optimum et verissimum:
ubi is te monebat, esses, nisi cum nihil erat.
Nunc etiam quod est, non estur, nisi soli libet;
itaque adeo iam oppletum oppidum est solariis,
maior pars populi aridi reptant fame. {{pn|3.6|6}}Favorinus quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc: scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae, delectatus faceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformitates significantium: “vel unus hercle” inquit “hic versus Plauti esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse”. {{pn|3.7|7}}Nos quoque ipsi nuperrime, cum legeremus Fretum - nomen est id comoediae, quam Plauti esse quidam non putant -, haut quicquam dubitavimus, quin ea Plauti foret, et omnium quidem maxime genuina. {{pn|3.8|8}}Ex qua duo hos versus exscripsimus, ut historiam quaereremus oraculi Arretini: nunc illud est, quod “responsum Arreti” ludis magnis dicitur: peribo, si non fecero, si faxo, vapulabo. {{pn|3.9|9}}M. tamen Varro in libro de comoediis Plautinis primo Accii verba haec ponit: “Nam nec Geminei lenones nec Condalium nec Anus Plauti nec Bis compressa nec Boeotia unquam fuit neque adeo Agroecus neque Commorientes Macci Titi.” {{pn|3.10|10}}In eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. Quoniam fabulae illae” “Plauti” inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. {{pn|3.11|11}}Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter centum atque triginta; {{pn|3.12|12}}sed homo eruditissimus L. Aelius quinque et viginti eius esse solas existimavit. {{pn|3.13|13}}Neque tamen dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non videntur et nomini eius addicuntur, veterum poetarum fuerint et ab eo retractatae, expolitae sint ac propterea resipiant stilum Plautinum. {{pn|3.14|14}}Sed enim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam redisset et ob quaerendum victum ad circumagendas molas, quae “trusatiles” appellantur, operam pistori locasset. {{pn|3.15|15}}Sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a triumviris coniectus esset. Vnde post a tribunis plebis exemptus est, cum in his, quas supra dixi, fabulis delicta sua et petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset.

===IV.===
{{c|''Quod P. Africano et aliis tunc viris nobilibus ante aetatem senectam barbam et genas radere mos patrius fuit.''}}
{{pn|4.1|1}}In libris, quos de vita P. Scipionis Africani compositos legimus, scriptum esse animadvertimus P. Scipioni, Pauli filio, postquam de Poenis triumphaverat censorque fuerat, diem dictum esse ad populum a Claudio Asello tribuno plebis, cui equum in censura ademerat, eumque, cum esset reus, neque barbam desisse radi neque non candida veste uti neque fuisse cultu solito reorum. {{pn|4.2|2}}Sed cum in eo tempore Scipionem minorem quadraginta annorum fuisse constaret, quod de barba rasa ita scriptum esset, mirabamur. {{pn|4.3|3}}Comperimus autem ceteros quoque in isdem temporibus nobiles viros barbam in eiusmodi aetate rasitavisse, idcircoque plerasque imagines veterum, non admodum senum, sed in medio aetatis, ita factas videmus.

===V.===
{{c|''Deliciarum vitium et mollities oculorum et corporis ab Arcesila philosopho cuidam obprobrata acerbe simul et festiviter.''}}
{{pn|5.1|1}}Plutarchus refert Arcesilaum philosophum vehementi verbo usum esse de quodam nimis delicato divite, qui incorruptus tamen et a stupro integer dicebatur. {{pn|5.2|2}}Nam cum vocem eius infractam capillumque arte compositum et oculos ludibundos atque inlecebrae voluptatisque plenos videret : “nihil interest,” inquit “quibus membris cinaedi sitis, posterioribus an prioribus”.

===VI.===
{{c|''De vi atque natura palmae arboris, quod lignum ex ea ponderibus positis renitatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Per hercle rem mirandam Aristoteles in septimo problematorum et Plutarchus in octavo symposiacorum dicit. {{pn|6.2|2}}“Si super palmae” inquiunt “arboris lignum magna pondera inponas ac tam graviter urgeas oneresque, ut magnitudo oneris sustineri non queat, non deorsum palma cedit nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum nititur recurvaturque”; {{pn|6.3|3}}“propterea” inquit Plutarchus “in certaminibus palmam signum esse placuit victoriae, quoniam ingenium ligni eiusmodi est, ut urgentibus opprimentibusque non cedat.”

===VII.===
{{c|''Historia ex annalibus sumpta de Q. Caedicio tribuno militum; verbaque ex originibus M. Catonis apposita, quibus Caedici virtutem cum Spartano Leonida aequiperat.''}}
{{pn|7.1|1}}Pulcrum, dii boni, facinus Graecarumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris originum de Q. Caedicio tribuno militum scriptum reliquit. {{pn|7.2|2}}Id profecto est ad hanc ferme sententiam: {{pn|7.3|3}}Imperator Poenus in terra Sicilia bello Carthaginiensi primo obviam Romano exercitu progreditur, colles locosque idoneos prior occupat. {{pn|7.4|4}}Milites Romani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei obnoxium. {{pn|7.5|5}}Tribunus ad consulem venit, ostendit exitium de loci importunitate et hostium circumstantia maturum. {{pn|7.6|6}}“Censeo,” inquit “si rem servare vis, faciundum, ut quadringentos aliquos milites ad verrucam illam” - sic enim Cato locum editum asperumque appellat - “ire iubeas, eamque uti occupent, imperes horterisque; hostes profecto ubi id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad occursandum pugnandumque in eos praevertentur unoque illo negotio sese alligabunt, atque illi omnes quadringenti procul dubio obtruncabuntur. {{pn|7.7|7}}Tunc interea occupatis in ea caede hostibus tempus exercitus ex hoc loco educendi habebis. {{pn|7.8|8}}Alia nisi haec salutis via nulla est.” Consul tribuno respondit consilium quidem istud aeque providens sibi viderier; “sed istos” inquit “milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit, qui ducat?” {{pn|7.9|9}}“Si alium” inquit tribunus “neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare; ego hanc tibi et reipublicae animam do.” {{pn|7.10|10}}Consul tribuno gratias laudesque agit. {{pn|7.11|11}}Tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. {{pn|7.12|12}}Hostes eorum audaciam demirantur; quorsum ire pergant, in exspectando sunt. {{pn|7.13|13}}Sed ubi apparuit ad eam verrucam occupandam iter intendere, mittit adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenuissimos. {{pn|7.14|14}}Romani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps. {{pn|7.15|15}}Tandem superat multitudo. {{pn|7.16|16}}Quadringenti omnes cum uno perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. {{pn|7.17|17}}Consul interim, dum ibi pugnatur, se in locos tutos atque editos subducit. {{pn|7.18|18}}Sed quod illi tribuno, duci militum quadringentorum, divinitus in eo proelio usu venit, non iam nostris, sed ipsius Catonis verbis subiecimus: {{pn|7.19|19}}“Dii inmortales tribuno militum fortunam ex virtute eius dedere. Nam ita evenit: cum saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, eumque inter mortuos defetigatum volneribus atque, quod sanguen eius defluxerat, cognovere. Eum sustulere, isque convaluit, saepeque postilla operam reipublicae fortem atque strenuam perhibuit illoque facto, quod illos milites subduxit, exercitum ceterum servavit. Sed idem benefactum quo in loco ponas, nimium interest. Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius virtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decoravere monumentis: signis, statuis, elogiis, historiis aliisque rebus gratissimum id eius factum habuere; at tribuno militum parva laus pro factis relicta, qui idem fecerat atque rem servaverat.” {{pn|7.20|20}}Hanc Q. Caedici tribuni virtutem M. Cato tali suo testimonio decoravit. {{pn|7.21|21}}Claudius autem Quadrigarius annali tertio non Caedicio nomen fuisse ait, sed Laberio.

===VIII.===
{{c|''Litterae eximiae consulum C. Fabricii et Q. Aemilii ad regem Pyrrum a Q. Claudio scriptore historiarum in memoriam datae.''}}
{{pn|8.1|1}}Cum Pyrrus rex in terra Italia esset et unam atque alteram pugnas prospere pugnasset satisque agerent Romani et pleraque Italia ad regem descivisset, tum Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret, promisit regem venenis necare idque facile esse factu dixit, quoniam filii sui pocula in convivio regi ministrarent. {{pn|8.2|2}}Eam rem Fabricius ad senatum scripsit. {{pn|8.3|3}}Senatus ad regem legatos misit mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex circumspectius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. {{pn|8.4|4}}Hoc ita, uti diximus, in Valeri Antiatis historia scriptum est. {{pn|8.5|5}}Quadrigarius autem in libro tertio non Timocharem, sed Niciam adisse ad consulem scripsit neque legatos a senatu missos, sed a consulibus, et Pyrrum populo Romano laudes atque gratias scripsisse captivosque omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. {{pn|8.6|6}}Consules tum fuerunt C. Fabricius et Q. Aemilius. Litteras, quas ad regem Pyrrum super ea causa miserunt, {{pn|8.7|7}}Claudius Quadrigarius scripsit fuisse hoc exemplo: {{pn|8.8|8}}“Consules Romani salutem dicunt Pyrro regi. Nos pro tuis iniuriis continuis animo tenus commoti inimiciter tecum bellare studemus. Sed communis exempli et fidei ergo visum, ut te salvum velimus, ut esset, quem armis vincere possimus. Ad nos venit Nicias familiaris tuus, qui sibi praemium a nobis peteret, si te clam interfecisset. Id nos negavimus velle, neve ob eam rem quicquam commodi exspectaret, et simul visum est, ut te certiorem faceremus, ne quid eiusmodi, si accidisset, nostro consilio civitates putarent factum, et quod nobis non placet pretio aut praemio aut dolis pugnare. Tu, nisi caves, iacebis.”

===IX.===
{{c|''Quis et cuiusmodi fuerit qui in proverbio fertur equus Seianus; et qualis color equorum sit qui “spadices” vocantur; deque istius vocabuli ratione.''}}
{{pn|9.1|1}}Gavius Bassus in commentariis suis, item Iulius Modestus in secundo quaestionum confusarum historiam de equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: {{pn|9.2|2}}Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama constans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede occiso e Thracia Argos perduxisset. {{pn|9.3|3}}Eum equum fuisse dicunt magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, flora et comanti iuba, omnibusque aliis equorum laudibus quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse fato sive fortuna ferunt, ut, quisquis haberet eum possideretque, ut is cum omni domo familia fortunisque omnibus suis ad internecionem deperiret. {{pn|9.4|4}}Itaque primum illum Gnaeum Seium, dominum eius, a M. Antonio, qui postea triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis damnatum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore Cornelium Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centum milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, abduxisse. {{pn|9.5|5}}Eum Cassium postea satis notum est victis partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; deinde post Antonium post interitum Cassii parta victoria equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus esset, ipsum quoque postea victum atque desertum detestabili exitio interisse. {{pn|9.6|6}}Hinc proverbium de hominibus calamitosis ortum dicique solitum: “ille homo habet equum Seianum”. {{pn|9.7|7}}Eadem sententia est illius quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus: “aurum Tolosanum”. Nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia Quintus Caepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu perit. {{pn|9.8|8}}Hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exuberantissimo. {{pn|9.9|9}}Quem colorem nos, sicuti dixi, “poeniceum” dicimus, Graeci partim phoinika, alii spadika appellant, quoniam palmae termes ex arbore cum fructu avulsus “spadix” dicitur.

===X.===
{{c|''Quod est quaedam septenarii numeri vis et facultas in multis naturae rebus animadversa, de qua M. Varro in hebdomadibus disserit copiose.''}}
{{pn|10.1|1}}M. Varro in primo librorum, qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus, septenarii numeri, quem Graece hebdomada appellant, virtutes potestatesque multas variasque dicit. {{pn|10.2|2}}“Is namque numerus” inquit “septentriones maiores minoresque in caelo facit, item vergilias, quas pleiadas Graeci vocant, facit etiam stellas, quas alii “erraticas”, P. Nigidius “errones” appellat.” {{pn|10.3|3}}Circulos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem esse; ex quis duos minimos, qui axem extimum tangunt, polous appellari dicit; sed eos in sphaera, quae krikote vocatur, propter brevitatem non inesse. {{pn|10.4|4}}Ac neque ipse zodiacus septenario numero caret; nam in septimo signo fit solstitium a bruma, in septimo bruma a solstitio, in septimo aequinoctium ab aequinoctio. {{pn|10.5|5}}Dies deinde illos, quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur, eos quoque septem esse dicit. {{pn|10.6|6}}Praeterea scribit lunae curriculum confici integris quater septenis diebus; “nam die duodetricesimo luna”, inquit “ex quo vestigio profecta est, eodem redit”, auctoremque opinionis huius Aristidem esse Samium; in qua re non id solum animadverti debere dicit, quod quater septenis, id est octo et viginti, diebus conficeret luna iter suum, sed quod is numerus septenarius, si ab uno profectus, dum ad semetipsum progreditur, omnes, per quos progressus est, numeros comprehendat ipsumque se addat, facit numerum octo et viginti, quot dies sunt curriculi lunaris. {{pn|10.7|7}}Ad homines quoque nascendos vim numeri istius porrigi pertinereque ait: “Nam cum in uterum” inquit “mulieris genitale semen datum est, primis septem diebus conglobatur coagulaturque fitque ad capiendam figuram idoneum. Post deinde quarta hebdomade, quod eius virile secus futurum est, caput et spina, quae est in dorso, informatur. Septima autem fere hebdomade, id est nono et quadragesimo die, totus” inquit “homo in utero absolvitur.” {{pn|10.8|8}}Illam quoque vim numeri huius observatam refert, quod ante mensem septimum neque mas neque femina salubriter ac secundum naturam nasci potest et quod hi, qui iustissime in utero sunt, post ducentos septuaginta tres dies, postquam sunt concepti, quadragesima denique hebdomade inita nascuntur. {{pn|10.9|9}}Pericula quoque vitae fortunarumque hominum, quae “climacteras” Chaldaei appellant, gravissimos quosque fieri affirmat septenarios. {{pn|10.10|10}}Praeter hoc modum esse dicit summum adolescendi humani corporis septem pedes. {{pn|10.11|11}}Quod esse magis verum arbitramur, quam quod Herodotus, homo fabulator, in primo historiarum inventum esse sub terra scripsit Oresti corpus cubita longitudinis habens septem, quae faciunt pedes duodecim et quadrantem, nisi si, ut Homerus opinatus est, vastiora prolixioraque fuerunt corpora hominum antiquiorum et nunc quasi iam mundo senescente rerum atque hominum decrementa sunt. {{pn|10.12|12}}Dentes quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utraque parte gigni ait et cadere annis septimis et genuinos adnasci annis fere bis septenis. {{pn|10.13|13}}Venas etiam in hominibus vel potius arterias medicos musicos dicere ait numero moveri septenario, quod ipsi appellant ten dia tessaron symphonian, quae fit in collatione quaternarii numeri. {{pn|10.14|14}}Discrimina etiam periculorum in morbis maiore vi fieri putat in diebus, qui conficiuntur ex numero septenario, eosque dies omnium maxime, ita ut medici appellant, krisimous videri: primam hebdomadam et secundam et tertiam. {{pn|10.15|15}}Neque non id etiam sumit ad vim facultatesque eius numeri augendas, quod, quibus inedia mori consilium est, septimo demum die mortem oppetunt. {{pn|10.16|16}}Haec Varro de numero septenario scripsit admodum conquisite. Sed alia quoque ibidem congerit frigidiuscula: veluti septem opera esse in orbe terrae miranda et sapientes item veteres septem fuisse et curricula ludorum circensium sollemnia septem esse et ad oppugnandas Thebas duces septem delectos. {{pn|10.17|17}}Tum ibi addit se quoque iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquammultos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis non comparuisse.

===XI.===
{{c|''Quibus et quam frivolis argumentis Accius in didascalicis utatur, quibus docere nititur Hesiodum esse quam Homerum natu antiquiorem.''}}
{{pn|11.1|1}}Super aetate Homeri atque Hesiodi non consentitur. {{pn|11.2|2}}Alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuisse scripserunt, in quis Philochorus et Xenophanes, alii minorem, in quis L. Accius poeta et Ephorus historiae scriptor. {{pn|11.3|3}}M. autem Varro in primo de imaginibus, uter prior sit natus, parum constare dicit, sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem vixerint, idque ex epigrammate ostendi, quod in tripode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo positus traditur. {{pn|11.4|4}}Accius autem in primo didascalico levibus admodum argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu priorem: {{pn|11.5|5}}“quod Homerus,” inquit “cum in principio carminis Achillem esse filium Pelei diceret, quis esset Peleus, non addidit; quam rem procul” inquit “dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam dictum videret. De Cyclope itidem,” inquit “vel maxime quod unoculus fuit, rem tam insignem non praeterisset, nisi aeque prioris Hesiodi carminibus involgatum esset.” {{pn|11.6|6}}De patria quoque Homeri multo maxime dissensum est. Alii Colophonium, alii Smyrnaeum, sunt qui Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fuisse dicant, Aristoteles tradidit ex insula Io. M. Varro in libro de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc apposuit: {{pn|11.7|7}}capella Homeri candida haec tumulum indicat,
quod hac letae mortuo faciunt sacra.

===XII.===
{{c|''Largum atque avidum bibendi a P. Nigidio, doctissimo viro, nova et prope absurda vocabuli figura “bibosum” dictum.''}}
{{pn|12.1|1}}Bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis “bibacem” et “bibosum” dicit. {{pn|12.2|2}}“Bibacem” ego ut “edacem” a plerisque aliis dictum lego; “bibosum” dictum nondum etiam usquam repperi nisi apud Laberium, neque aliud est, quod simili inclinatu dicatur. {{pn|12.3|3}}Non enim simile est ut “vinosus” aut “vitiosus” ceteraque, quae hoc modo dicuntur, quoniam a vocabulis, non a verbo, inclinata sunt. {{pn|12.4|4}}Laberius in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur: non mammosa, non annosa, non bibosa, mon procax.

===XIII.===
{{c|''Quod Demosthenes etiamtum adulescens, cum Platonis philosophi discipulus foret, audito forte Callistrato rhetore in contione populi destitit a Platone et sectatus Callistratum est.''}}
{{pn|13.1|1}}Hermippus hoc scriptum reliquit Demosthenen admodum adulescentem ventitare in Academiam Platonemque audire solitum. {{pn|13.2|2}}“Atque is” inquit “Demosthenes domo egressus, ut ei mos erat, cum ad Platonem pergeret complurisque populos concurrentes videret, percontatur eius rei causam cognoscitque currere eos auditum Callistratum. {{pn|13.3|3}}Is Callistratus Athenis orator in republica fuit, quos illi demagogous appellant. {{pn|13.4|4}}Visum est paulum devertere experirique, an digna auditio tanto properantium studio foret. {{pn|13.5|5}}Venit” inquit “atque audit Callistratum nobilem illam ten peri Oropou diken dicentem atque ita motus et demultus et captus est, ut Callistratum iam inde sectari coeperit, Academiam cum Platone reliquerit.”

===XIV.===
{{c|''“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” aliaque huiuscemodi qui dicat, vitiose dicere; eiusque vitii causas reddere M. Varronem; nec quemquam veterem hisce verbis esse.''}}
{{pn|14.1|1}}“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” vel quid aliud huiuscemodi male ac vitiose dici existumat Varro. {{pn|14.2|2}}“Oportet enim” inquit “dicere “dimidiatum librum”, non “dimidium”, et “dimidiatam fabulam”, non “dimidiam”. Contra autem si ex sextario hemina fusa est, non “dimidiatum sextarium fusum” dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei debebatur, quingentos recepit, non “dimidiatum” recepisse dicemus, sed “dimidium”. {{pn|14.3|3}}At si scyphus” inquit “argenteus mihi cum alio communis in duas partis disiectus sit, “dimidiatum” eum esse dicere scyphum debeo, non “dimidium”, argentum autem, quod in eo scypho inest, {{pn|14.4|4}}“dimidium” meum esse, non “dimidiatum”,” disseritque ac dividit subtilissime, quid “dimidium” “dimidiato” intersit, et Q. Ennium scienter hoc in annalibus dixisse ait: {{pn|14.5|5}}sicut si quis ferat vas vini dimidiatum, sicuti pars, quae deest ei vaso, non “dimidiata” dicenda est, sed “dimidia”. {{pn|14.6|6}}Omnis autem disputationis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure explicat, summa haec est: “dimidiatum” est quasi “dismediatum” et in partis duas pares divisum, {{pn|14.7|7}}“dimidiatum” ergo nisi ipsum, quod divisum est, dici haut convenit; {{pn|14.8|8}}“dimidium” vero est, non quod ipsum dimidiatum est, sed quae ex dimidiato pars altera est. {{pn|14.9|9}}Cum igitur partem dimidiam libri legisse volumus dicere aut partem dimidiam fabulae audisse, si “dimidiam fabulam” aut “dimidium librum” dicimus, peccamus; totum enim ipsum, quod dimidiatum atque divisum est, “dimidium” dicis. {{pn|14.10|10}}Itaque Lucilius eadem secutus:
“uno oculo” inquit “pedibusque duobus dimidiatus ut porcus”,
et alio loco:
quidni? et scruta quidem ut vendat, scrutarius laudat,
praefractam strigilem, soleam inprobus dimidiatam. {{pn|14.11|11}}Iam in vicesimo manifestius “dimidiam horam” dicere studiose fugit, sed pro “dimidia” “dimidium” ponit in hisce versibus:
tempestate sua atque eodem uno tempore et horae
dimidio et tribus confectis dumtaxat eandem
ad quartam. {{pn|14.12|12}}Nam cum obvium proximumque esset dicere: “dimidia et tribus confectis”, vigilate atque attente verbum non probum vitavit. {{pn|14.13|13}}Per quod satis apparet ne “horam” quidem “dimidiam” recte dici, sed vel “dimidiatam horam” vel “dimidiam partem horae”. {{pn|14.14|14}}Propterea Plautus quoque in Bacchidibus “dimidium auri” dicit, non “dimidiatum aurum”; {{pn|14.15|15}}item in Aulularia “dimidium obsoni”, non “dimidiatum obsonium”, in hoc versu:
ei adeo obsoni hic iussit dimidium dari; {{pn|14.16|16}}in Menaechmis autem “dimidiatum diem” non “dimidium”, in hoc versu: dies quidem iam ad umbilicum dimidiatus mortuust. {{pn|14.17|17}}M. etiam Cato in libro, quem de agricultura conscripsit: “Semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri solet. Eo cribro terram incernito dimidiatum digitum. Iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato.” {{pn|14.18|18}}“Dimidiatum” inquit “digitum”, non “dimidium”. Nam “digiti” quidem “dimidium”, digitum autem ipsum “dimidiatum” dici oportet. {{pn|14.19|19}}Item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit: “Homines defoderunt in terram dimidiatos ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt.” {{pn|14.20|20}}Neque quisquam omnium, qui probe locuti sunt, his verbis sequius quam dixi usus est.

===XV.===
{{c|''Exstare in litteris perque hominum memorias traditum, quod repente multis mortem attulit gaudium ingens insperatum interclusa anima et vim magni novique motus non sustinente.''}}
{{pn|15.1|1}}Cognito repente insperato gaudio exspirasse animam refert Aristoteles philosophus Polycritam, nobilem feminam Naxo insula. {{pn|15.2|2}}Philippides quoque, comoediarum poeta haut ignobilis, aetate iam edita, cum in certamine poetarum praeter spem vicisset et laetissime gauderet, inter illud gaudium repente mortuus est. {{pn|15.3|3}}De Rhodio etiam Diagora celebrata historia est. Is Diagoras tris filios adulescentis habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem. Eos omnis vidit vincere coronarique Olympiae eodem die et, cum ibi cum tres adulescentes amplexi coronis suis in caput patris positis saviarentur, cum populus gratulabundus flores undique in eum iaceret, ibidem in stadio inspectante populo in osculis atque in manibus filiorum animam efflavit. {{pn|15.4|4}}Praeterea in nostris annalibus scriptum legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani caesus est, anum matrem nuntio de morte filii adlato luctu atque maerore affectam esse; sed is nuntius non verus fuit, atque is adulescens non diu post ex ea pugna in urbem redit: anus repente filio viso copia atque turba et quasi ruina incidentis inopinati gaudii oppressa exanimataque est.

===XVI.===
{{c|''Temporis varietas in puerperis mulierum quaenam sit a medicis et a philosophis tradita; atque inibi poetarum quoque veterum super eadem re opiniones multaque alia auditu atque memoratu digna; verbaque ipsa Hippocratis medici ex libro illius sumpta, qui inscriptus est peri trophes.''}}
{{pn|16.1|1}}Et medici et philosophi inlustres de tempore humani partus quaesiverunt. Multa opinio est eaque iam pro vero recepta, postquam mulieris uterum semen conceperit, gigni hominem septimo rarenter, numquam octavo, saepe nono, saepius numero decimo mense, eumque esse hominem gignendi summum finem: decem menses non inceptos, sed exactos. {{pn|16.2|2}}Idque Plautum, veterem poetam, dicere videmus in comoedia Cistellaria his verbis:
tum illa, quam compresserat,
decumo post mense exacto hic peperit filiam. {{pn|16.3|3}}Hoc idem tradit etiam Menander, poeta vetustior, humanarum opinionum vel peritissimus; versus eius super ea re de fabula Plocio posui:
gyne kyei deka menas ...? {{pn|16.4|4}}sed noster Caecilius, cum faceret eodem nomine et eiusdem argumenti comoediam ac pleraque a Menandro sumeret, in mensibus tamen genitalibus nominandis non praetermisit octavum, quem praeterierat Menander. Caecilii versus hisce sunt:
soletne mulier decimo mense parere? - pol nono quoque,
etiam septimo atque octavo. {{pn|16.5|5}}Eam rem Caecilium non inconsiderate dixisse neque temere a Menandro atque a multorum opinionibus descivisse M. Varro uti credamus facit. {{pn|16.6|6}}Nam mense nonnumquam octavo editum esse partum in libro quarto decimo rerum divinarum scriptum reliquit; quo in libro etiam undecimo mense aliquando nasci posse hominem dicit, eiusque sententiae tam de octavo quam de undecimo mense Aristotelem auctorem laudat. {{pn|16.7|7}}Sed huius de mense octavo dissensionis causa cognosci potest in libro Hippocratis, qui inscriptus est peri trophes, ex quo libro verba haec sunt:
Estin de kai ouk estin ta oktamena. {{pn|16.8|8}}Id tamen obscure atque praecise tamquam adverse dictum Sabinus medicus, qui Hippocratem commodissime commentatus est, verbis his enarravit: Estin men phainomena hos zoa meta ten ekptosin; ouk estin de, thneskonta meta tauta; kai estin oun kai ouk estin phantasiai men parautika onta, dynamei de ouketi. {{pn|16.9|9}}Antiquos autem Romanos Varro dicit non recepisse huiuscemodi quasi monstruosas raritates, sed nono mense aut decimo neque praeter hos aliis partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono atque decimo mense. {{pn|16.10|10}}“Nam “Parca”” inquit “inmutata una littera a partu nominata, item “Nona” et “Decima” a partus tempestivi tempore.” {{pn|16.11|11}}Caesellius autem Vindex in lectionibus suis antiquis: “tria” inquit “nomina Parcarum sunt: “Nona”, “Decuma” “Morta”, et versum hunc Livii, antiquissimi poetae, ponit ex Odysseiai: quando dies adveniet, quem profata Morta est.
Sed homo minime malus Caesellius “Mortam” quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram deberet. {{pn|16.12|12}}Praeterea ego de partu humano, praeterquam quae scripta in libris legi, hoc quoque usu venisse Romae comperi: feminam bonis atque honestis moribus, non ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisset, quoniam decemviri in decem mensibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent; sed divum Hadrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mense partum edi posse; idque ipsum eius rei decretum nos legimus. In eo decreto Hadrianus id statuere se dicit requisitis veterum philosophorum et medicorum sententiis. {{pn|16.13|13}}Hodie quoque in satura forte M. Varronis legimus, quae inscribitur Testamentum, verba haec: “Si quis mihi filius unus pluresve in decem mensibus gignantur, ii, si erunt onoi lyras, exheredes sunto; quod si quis undecimo mense kata Aristotelen natus est, Attio idem, quod Tettio, ius esto apud me.” {{pn|16.14|14}}Per hoc vetus proverbium Varro significat, sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: “idem Atti, quod Tetti”, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. {{pn|16.15|15}}Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet, cur Homerus scripserit Neptunum dixisse puellae a se recens compressae:
chaire gyne philoteti; periplomenou d'eniautou
texeis aglaa tekn',epei ouk apopholioi eunai
athanaton. {{pn|16.16|16}}Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. {{pn|16.17|17}}Sed Favorinus mihi ait periplomenou eniautou non “confecto” esse “anno”, sed “adfecto”. {{pn|16.18|18}}In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. {{pn|16.19|19}}“Adfecta” enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur, quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit de provinciis consularibus. {{pn|16.20|20}}Hippocrates autem in eo libro, de quo supra scripsi, cum et numerum dierum, quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis usus est: Ginetai de en toutois kai pleio kai elasso kai holon kai kata meros; ou pollon de kai pleio kai elasso elasso. Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. {{pn|16.21|21}}Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibusdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. {{pn|16.22|22}}Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum, quod in Plinii Secundi libro septimo naturalis historiae legimus. {{pn|16.23|23}}Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: “Masurius auctor est L. Papirium praetorem secundo herede lege agente bonorum possessionem contra eum dedisse, cum mater partum se tredecim mensibus tulisse diceret, quoniam nullum certum tempus pariendi statutum ei videretur.” {{pn|16.24|24}}In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: “Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse a coitu abortivum.”

===XVII.===
{{c|''Id quoque esse a gravissimis viris memoriae mandatum, quod tris libros Plato Philolai Pythagorici et Aristoteles pauculos Speusippi philosophi mercati sunt pretiis fidem non capientibus.''}}
{{pn|17.1|1}}Memoriae mandatum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. {{pn|17.2|2}}Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. {{pn|17.3|3}}Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; ea summa fit nummi nostri sestertia duo et septuaginta milia. {{pn|17.4|4}}Timon amarulentus librum maledicentissimum conscripsit, qui sillos inscribitur. {{pn|17.5|5}}In eo libro Platonem philosophum contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ea re Timonos hi sunt:
kai sy, Platon, kai gar se matheteies pothos eschen,
pollon d'argyrion oligen ellaxao biblon,
enthen aparchomenos timaiographein edidachthes.

===XVIII.===
{{c|''Quid sint “pedari senatores” et quam ob causam ita appellati; Quamque habeant verba haec ex edicto tralaticio consulum: “senatores quibusque sententiam dicere licet”.''}}
{{pn|18.1|1}}Non pauci sunt, qui opinantur, “pedarios senatores” appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. {{pn|18.2|2}}Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? {{pn|18.3|3}}Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in commentariis suis scriptam reliquit. {{pn|18.4|4}}Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset, super quam considerent, quae ob eam causam “curulis” appellaretur: sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea senatores nondum maioribus honoribus “pedarios” nominatos. {{pn|18.5|5}}M. autem Varro in satira Menippea, quae Hippokyon inscripta est, equites quosdam dicit “pedarios” appellatos videturque eos significare, qui nondum a censoribus in senatum lecti senatores quidem non erant, sed, quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. {{pn|18.6|6}}Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias, sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. {{pn|18.7|7}}Hoc significabat edictum, quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. {{pn|18.8|8}}Verba edicti haec sunt: “Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet.” {{pn|18.9|9}}Versum quoque Laberii, in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo, qui Stricturae inscriptus est: caput sine lingua pedarii sententia est. {{pn|18.10|10}}Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro “pedariis” “pedaneos” appellant.

===XIX.===
{{c|''Qua ratione Gavius Bassus scripserit “parcum” hominem appellatum et quam esse eius vocabuli causam putarit; et contra, quem in modum quibusque verbis Favorinus hanc traditionem eius eluserit.''}}
{{pn|19.1|1}}Apud cenam Favorini philosophi cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die, quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber de origine verborum et vocabulorum. {{pn|19.2|2}}In quo ita scriptum fuit: ““Parcus” composito vocabulo est dictus quasi “par arcae”, quando, sicut in arca omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita ac recondita habet sicuti arca. Quam ob causam “parcus” quasi “pararcus” est nominatus.” {{pn|19.3|3}}Tum Favorinus, ubi haec audivit: “superstitiose” inquit “et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus, quam enarravit. {{pn|19.4|4}}Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur, ut accipiamus “parcum” ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque inpendi arceat et prohibeat quasi “pecuniarcus?” {{pn|19.5|5}}Quin potius,” inquit “quod simplicius veriusque est, id dicimus? “Parcus” enim neque ab arca neque ab arcendo, sed ab eo, quod est “parum” et “parvum”, denominatus est.”
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>d0y0d3jhwb9nleu9xr92q5rwlid8iis</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269579</id>
      <parentid>269578</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T07:21:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46855" sha1="ceew4cca21m4aqrnrdmhk6mju1j2v27" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aulus Gellius
|OperaeTitulus=Noctes Atticae
|OperaeWikiPagina=Noctes Atticae
|Annus=159-170 p.Ch.n.
|SubTitulus=Liber III
}}
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]]  
|}

===I.===
{{c|''Quaesitum atque tractatum, quam ob causam Sallustius avaritiam dixerit non animum modo virilem, sed corpus quoque ipsum effeminare.''}}
{{pn|1.1|1}}Hieme iam decedente apud balneas Titias in area subcalido sole cum Favorino philosopho ambulabamus, atque ibi inter ambulandum legebatur Catilina Sallustii, quem in manu amici conspectum legi iusserat. {{pn|1.2|2}}Cumque haec verba ex eo libro lecta essent: “Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit; ea quasi venenis malis inbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur”, tum Favorinus me aspiciens “quo” inquit “pacto corpus hominis avaritia effeminat? {{pn|1.3|3}}quid enim istuc sit, quod animum virilem ab ea effeminari dixit, videor ferme assequi; set quonam modo corpus quoque hominis effeminet, nondum reperio.” {{pn|1.4|4}}“Et ego” inquam “longe iamdiu in eo ipse quaerendo fui ac, nisi tu occupasses, ultro te hoc rogassem.” {{pn|1.5|5}}Vix ego haec dixeram cunctabundus, atque inibi quispiam de sectatoribus Favorini, qui videbatur esse in litteris veterator, “Valerium” inquit “Probum audivi hoc dicere: usum esse Sallustium circumlocutione quadam poetica et, cum dicere vellet hominem avaritia corrumpi, corpus et animum dixisse, quae duae res hominem demonstrarent; namque homo ex animo et corpore est.” {{pn|1.6|6}}“Numquam,” inquit Favorinus “quod equidem scio, tam inportuna tamque audaci argutia fuit noster Probus, ut Sallustium, vel subtilissimum brevitatis artificem, periphrasis poetarum facere diceret.” {{pn|1.7|7}}Erat tum nobiscum in eodem ambulacro homo quispiam sane doctus. {{pn|1.8|8}}Is quoque a Favorino rogatus, ecquid haberet super ea re dicere, huiuscemodi verbis usus est: {{pn|1.9|9}}“Quorum” inquit “avaritia mentem tenuit et corrupit quique sese quaerundae undique pecuniae dediderunt, eos plerosque tali genere vitae occupatos videmus, ut sicuti alia in his omnia prae pecunia, ita labor quoque virilis exercendique corporis studium relictui sit. {{pn|1.10|10}}Negotiis enim se plerumque umbraticis et sellulariis quaestibus intentos habent, in quibus omnis eorum vigor animi corporisque elanguescit et, quod Sallustius ait, “effeminatur”.” {{pn|1.11|11}}Tum Favorinus legi denuo verba eadem Sallustii iubet atque, ubi lecta sunt, “quid igitur” inquit “dicimus, quod multos videre est pecuniae cupidos et eosdem tamen corpore esse vegeto ac valenti?” {{pn|1.12|12}}Tum ille ita respondit non hercle inscite. “Quisquis” inquit “est pecuniae cupiens et corpore tamen est bene habito ac strenuo, aliarum quoque rerum vel studio vel exercitio eum teneri necessum est atque in sese colendo non aeque esse parcum. {{pn|1.13|13}}Nam si avaritia sola summa omnes hominis partes affectionesque occupet et si ad incuriam usque corporis grassetur, ut per illam unam neque virtutis neque virium neque corporis neque animi cura adsit, tum denique id vere dici potest effeminando esse et animo et corpori, qui neque sese neque aliud curent, nisi pecuniam.” {{pn|1.14|14}}Tum Favorinus: “aut hoc,” inquit “quod dixisti, probabile est, aut Sallustius odio avaritiae plus, quam oportuit, eam criminatus est.”

===II.===
{{c|''Quemnam esse natalem diem M. Varro dicat, qui ante noctis horam sextam postve eam nati sunt; atque de temporibus terminisque dierum, qui civiles nominantur et usquequaque gentium varie observantur; et praeterea quid Q. Mucius scripserit super ea muliere, quae a marito non iure se usurpavisset, quod rationem civilis anni non habuerit.''}}
{{pn|2.1|1}}Quaeri solitum est, qui noctis hora tertia quartave sive qua alia nati sunt, uter dies natalis haberi appellarique debeat, isne, quem nox ea consecuta est, an qui dies noctem consecutus est. {{pn|2.2|2}}M. Varro in libro rerum humanarum, quem de diebus scripsit: “homines”, inquit “qui inde a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis viginti quattuor nati sunt, uno die nati dicuntur.” {{pn|2.3|3}}Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit, is ei dies natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra vero, qui in sex noctis horis posterioribus nascatur, eo die videri natum, qui post eam noctem diluxerit. {{pn|2.4|4}}Athenienses autem aliter observare idem Varro in eodem libro scripsit eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere. {{pn|2.5|5}}Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius diei nomine appellare; {{pn|2.6|6}}multos vero in terra Vmbria unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem; “quod quidem” inquit “nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiarum et qui est post Kalendas dies ante horam eius diei sextam.” {{pn|2.7|7}}Populum autem Romanum ita, uti Varro dixit, dies singulos adnumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. {{pn|2.8|8}}Sacra sunt Romana partim diurna, alia nocturna; sed ea, quae inter noctem fiunt, diebus addicuntur, non noctibus; {{pn|2.9|9}}quae igitur sex posterioribus noctis horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. {{pn|2.10|10}}Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet: nam magistratus, quando uno die eis auspicandum est et id, super quo auspicaverunt, agendum, post mediam noctem auspicantur et post meridialem solem agunt, auspicatique esse et egisse eodem die dicuntur. {{pn|2.11|11}}Praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam sequentem revertuntur, non videntur afuisse unum diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Roma sunt. {{pn|2.12|12}}Q. quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem, quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, ante diem IV. {{pn|2.13|13}}kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. {{pn|2.14|14}}Ista autem omnia de dierum temporibus et finibus ad observationem disciplinamque iuris antiqui pertinentia cum in libris veterum inveniremus, non dubitabamus, quin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non exposite atque aperte, sed, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita et quasi operta veteris ritus significatione: {{pn|2.15|15}}“torquet” inquit “medios nox umida cursus, et me saevus equis oriens afflavit anhelis.” {{pn|2.16|16}}His enim versibus oblique, sicuti dixi, admonere voluit diem, quem Romani “civilem” appellaverunt, a sexta noctis hora oriri.

===III.===
{{c|''De noscendis explorandisque Plauti comoediis, quoniam promisce verae atque falsae nomine eius inscriptae feruntur; atque inibi, quod Plautus et Naevius in carcere fabulas scriptitarint.''}}
{{pn|3.1|1}}Verum esse comperior, quod quosdam bene litteratos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti comoedias curiose atque contente lectitarunt, non indicibus Aelii nec Sedigiti nec Claudii nec Aurelii nec Accii nec Manilii super his fabulis, quae dicuntur “ambiguae”, crediturum, sed ipsi Plauto moribusque ingeni atque linguae eius. {{pn|3.2|2}}Hac enim iudicii norma Varronem quoque usum videmus. {{pn|3.3|3}}Nam praeter illas unam et viginti, quae “Varronianae” vocantur, quas idcirco a ceteris segregavit, quoniam dubiosae non erant, set consensu omnium Plauti esse censebantur, quasdam item alias probavit adductus filo atque facetia sermonis Plauto congruentis easque iam nominibus aliorum occupatas Plauto vindicavit, sicuti istam, quam nuperrime legebamus, cui est nomen Boeotia. {{pn|3.4|4}}Nam cum in illis una et viginti non sit et esse Aquili dicatur, nihil tamen Varro dubitavit, quin Plauti foret, neque alius quisquam non infrequens Plauti lector dubitaverit, si vel hos solos ex ea fabula versus cognoverit, qui quoniam sunt, ut de illius Plauti more dicam, Plautinissimi, propterea et meminimus eos et ascripsimus. {{pn|3.5|5}}Parasitus ibi esuriens haec dicit:
ut illum di perdant, primus qui horas repperit,
quique adeo primus statuit hic solarium!
qui mihi conminuit misero articulatim diem.
Nam me puero venter erat solarium
multo omnium istorum optimum et verissimum:
ubi is te monebat, esses, nisi cum nihil erat.
Nunc etiam quod est, non estur, nisi soli libet;
itaque adeo iam oppletum oppidum est solariis,
maior pars populi aridi reptant fame. {{pn|3.6|6}}Favorinus quoque noster, cum Nervulariam Plauti legerem, quae inter incertas habita est, et audisset ex ea comoedia versum hunc: scrattae, scrupedae, strittivillae sordidae, delectatus faceta verborum antiquitate meretricum vitia atque deformitates significantium: “vel unus hercle” inquit “hic versus Plauti esse hanc fabulam satis potest fidei fecisse”. {{pn|3.7|7}}Nos quoque ipsi nuperrime, cum legeremus Fretum - nomen est id comoediae, quam Plauti esse quidam non putant -, haut quicquam dubitavimus, quin ea Plauti foret, et omnium quidem maxime genuina. {{pn|3.8|8}}Ex qua duo hos versus exscripsimus, ut historiam quaereremus oraculi Arretini: nunc illud est, quod “responsum Arreti” ludis magnis dicitur: peribo, si non fecero, si faxo, vapulabo. {{pn|3.9|9}}M. tamen Varro in libro de comoediis Plautinis primo Accii verba haec ponit: “Nam nec Geminei lenones nec Condalium nec Anus Plauti nec Bis compressa nec Boeotia unquam fuit neque adeo Agroecus neque Commorientes Macci Titi.” {{pn|3.10|10}}In eodem libro Varronis id quoque scriptum et Plautium fuisse quempiam poetam comoediarum. Quoniam fabulae illae” “Plauti” inscriptae forent, acceptas esse quasi Plautinas, cum essent non a Plauto Plautinae, sed a Plautio Plautianae. {{pn|3.11|11}}Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae circiter centum atque triginta; {{pn|3.12|12}}sed homo eruditissimus L. Aelius quinque et viginti eius esse solas existimavit. {{pn|3.13|13}}Neque tamen dubium est, quin istaec, quae scriptae a Plauto non videntur et nomini eius addicuntur, veterum poetarum fuerint et ab eo retractatae, expolitae sint ac propterea resipiant stilum Plautinum. {{pn|3.14|14}}Sed enim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsisse Varro et plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis artificum scaenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam redisset et ob quaerendum victum ad circumagendas molas, quae “trusatiles” appellantur, operam pistori locasset. {{pn|3.15|15}}Sicuti de Naevio quoque accepimus fabulas eum in carcere duas scripsisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra in principes civitatis de Graecorum poetarum more dicta in vincula Romae a triumviris coniectus esset. Vnde post a tribunis plebis exemptus est, cum in his, quas supra dixi, fabulis delicta sua et petulantias dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset.

===IV.===
{{c|''Quod P. Africano et aliis tunc viris nobilibus ante aetatem senectam barbam et genas radere mos patrius fuit.''}}
{{pn|4.1|1}}In libris, quos de vita P. Scipionis Africani compositos legimus, scriptum esse animadvertimus P. Scipioni, Pauli filio, postquam de Poenis triumphaverat censorque fuerat, diem dictum esse ad populum a Claudio Asello tribuno plebis, cui equum in censura ademerat, eumque, cum esset reus, neque barbam desisse radi neque non candida veste uti neque fuisse cultu solito reorum. {{pn|4.2|2}}Sed cum in eo tempore Scipionem minorem quadraginta annorum fuisse constaret, quod de barba rasa ita scriptum esset, mirabamur. {{pn|4.3|3}}Comperimus autem ceteros quoque in isdem temporibus nobiles viros barbam in eiusmodi aetate rasitavisse, idcircoque plerasque imagines veterum, non admodum senum, sed in medio aetatis, ita factas videmus.

===V.===
{{c|''Deliciarum vitium et mollities oculorum et corporis ab Arcesila philosopho cuidam obprobrata acerbe simul et festiviter.''}}
{{pn|5.1|1}}Plutarchus refert Arcesilaum philosophum vehementi verbo usum esse de quodam nimis delicato divite, qui incorruptus tamen et a stupro integer dicebatur. {{pn|5.2|2}}Nam cum vocem eius infractam capillumque arte compositum et oculos ludibundos atque inlecebrae voluptatisque plenos videret : “nihil interest,” inquit “quibus membris cinaedi sitis, posterioribus an prioribus”.

===VI.===
{{c|''De vi atque natura palmae arboris, quod lignum ex ea ponderibus positis renitatur.''}}
{{pn|6.1|1}}Per hercle rem mirandam Aristoteles in septimo problematorum et Plutarchus in octavo symposiacorum dicit. {{pn|6.2|2}}“Si super palmae” inquiunt “arboris lignum magna pondera inponas ac tam graviter urgeas oneresque, ut magnitudo oneris sustineri non queat, non deorsum palma cedit nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum nititur recurvaturque”; {{pn|6.3|3}}“propterea” inquit Plutarchus “in certaminibus palmam signum esse placuit victoriae, quoniam ingenium ligni eiusmodi est, ut urgentibus opprimentibusque non cedat.”

===VII.===
{{c|''Historia ex annalibus sumpta de Q. Caedicio tribuno militum; verbaque ex originibus M. Catonis apposita, quibus Caedici virtutem cum Spartano Leonida aequiperat.''}}
{{pn|7.1|1}}Pulcrum, dii boni, facinus Graecarumque facundiarum magniloquentia condignum M. Cato libris originum de Q. Caedicio tribuno militum scriptum reliquit. {{pn|7.2|2}}Id profecto est ad hanc ferme sententiam: {{pn|7.3|3}}Imperator Poenus in terra Sicilia bello Carthaginiensi primo obviam Romano exercitu progreditur, colles locosque idoneos prior occupat. {{pn|7.4|4}}Milites Romani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et perniciei obnoxium. {{pn|7.5|5}}Tribunus ad consulem venit, ostendit exitium de loci importunitate et hostium circumstantia maturum. {{pn|7.6|6}}“Censeo,” inquit “si rem servare vis, faciundum, ut quadringentos aliquos milites ad verrucam illam” - sic enim Cato locum editum asperumque appellat - “ire iubeas, eamque uti occupent, imperes horterisque; hostes profecto ubi id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad occursandum pugnandumque in eos praevertentur unoque illo negotio sese alligabunt, atque illi omnes quadringenti procul dubio obtruncabuntur. {{pn|7.7|7}}Tunc interea occupatis in ea caede hostibus tempus exercitus ex hoc loco educendi habebis. {{pn|7.8|8}}Alia nisi haec salutis via nulla est.” Consul tribuno respondit consilium quidem istud aeque providens sibi viderier; “sed istos” inquit “milites quadringentos ad eum locum in hostium cuneos quisnam erit, qui ducat?” {{pn|7.9|9}}“Si alium” inquit tribunus “neminem reperis, me licet ad hoc periculum utare; ego hanc tibi et reipublicae animam do.” {{pn|7.10|10}}Consul tribuno gratias laudesque agit. {{pn|7.11|11}}Tribunus et quadringenti ad moriendum proficiscuntur. {{pn|7.12|12}}Hostes eorum audaciam demirantur; quorsum ire pergant, in exspectando sunt. {{pn|7.13|13}}Sed ubi apparuit ad eam verrucam occupandam iter intendere, mittit adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenuissimos. {{pn|7.14|14}}Romani milites circumveniuntur, circumventi repugnant; fit proelium diu anceps. {{pn|7.15|15}}Tandem superat multitudo. {{pn|7.16|16}}Quadringenti omnes cum uno perfossi gladiis aut missilibus operti cadunt. {{pn|7.17|17}}Consul interim, dum ibi pugnatur, se in locos tutos atque editos subducit. {{pn|7.18|18}}Sed quod illi tribuno, duci militum quadringentorum, divinitus in eo proelio usu venit, non iam nostris, sed ipsius Catonis verbis subiecimus: {{pn|7.19|19}}“Dii inmortales tribuno militum fortunam ex virtute eius dedere. Nam ita evenit: cum saucius multifariam ibi factus esset, tamen volnus capiti nullum evenit, eumque inter mortuos defetigatum volneribus atque, quod sanguen eius defluxerat, cognovere. Eum sustulere, isque convaluit, saepeque postilla operam reipublicae fortem atque strenuam perhibuit illoque facto, quod illos milites subduxit, exercitum ceterum servavit. Sed idem benefactum quo in loco ponas, nimium interest. Leonides Laco, qui simile apud Thermopylas fecit, propter eius virtutes omnis Graecia gloriam atque gratiam praecipuam claritudinis inclitissimae decoravere monumentis: signis, statuis, elogiis, historiis aliisque rebus gratissimum id eius factum habuere; at tribuno militum parva laus pro factis relicta, qui idem fecerat atque rem servaverat.” {{pn|7.20|20}}Hanc Q. Caedici tribuni virtutem M. Cato tali suo testimonio decoravit. {{pn|7.21|21}}Claudius autem Quadrigarius annali tertio non Caedicio nomen fuisse ait, sed Laberio.

===VIII.===
{{c|''Litterae eximiae consulum C. Fabricii et Q. Aemilii ad regem Pyrrum a Q. Claudio scriptore historiarum in memoriam datae.''}}
{{pn|8.1|1}}Cum Pyrrus rex in terra Italia esset et unam atque alteram pugnas prospere pugnasset satisque agerent Romani et pleraque Italia ad regem descivisset, tum Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret, promisit regem venenis necare idque facile esse factu dixit, quoniam filii sui pocula in convivio regi ministrarent. {{pn|8.2|2}}Eam rem Fabricius ad senatum scripsit. {{pn|8.3|3}}Senatus ad regem legatos misit mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex circumspectius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. {{pn|8.4|4}}Hoc ita, uti diximus, in Valeri Antiatis historia scriptum est. {{pn|8.5|5}}Quadrigarius autem in libro tertio non Timocharem, sed Niciam adisse ad consulem scripsit neque legatos a senatu missos, sed a consulibus, et Pyrrum populo Romano laudes atque gratias scripsisse captivosque omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. {{pn|8.6|6}}Consules tum fuerunt C. Fabricius et Q. Aemilius. Litteras, quas ad regem Pyrrum super ea causa miserunt, {{pn|8.7|7}}Claudius Quadrigarius scripsit fuisse hoc exemplo: {{pn|8.8|8}}“Consules Romani salutem dicunt Pyrro regi. Nos pro tuis iniuriis continuis animo tenus commoti inimiciter tecum bellare studemus. Sed communis exempli et fidei ergo visum, ut te salvum velimus, ut esset, quem armis vincere possimus. Ad nos venit Nicias familiaris tuus, qui sibi praemium a nobis peteret, si te clam interfecisset. Id nos negavimus velle, neve ob eam rem quicquam commodi exspectaret, et simul visum est, ut te certiorem faceremus, ne quid eiusmodi, si accidisset, nostro consilio civitates putarent factum, et quod nobis non placet pretio aut praemio aut dolis pugnare. Tu, nisi caves, iacebis.”

===IX.===
{{c|''Quis et cuiusmodi fuerit qui in proverbio fertur equus Seianus; et qualis color equorum sit qui “spadices” vocantur; deque istius vocabuli ratione.''}}
{{pn|9.1|1}}Gavius Bassus in commentariis suis, item Iulius Modestus in secundo quaestionum confusarum historiam de equo Seiano tradunt dignam memoria atque admiratione: {{pn|9.2|2}}Gnaeum Seium quempiam scribam fuisse eumque habuisse equum natum Argis in terra Graecia, de quo fama constans esset, tamquam de genere equorum progenitus foret, qui Diomedis Thracis fuissent, quos Hercules Diomede occiso e Thracia Argos perduxisset. {{pn|9.3|3}}Eum equum fuisse dicunt magnitudine invisitata, cervice ardua, colore poeniceo, flora et comanti iuba, omnibusque aliis equorum laudibus quoque longe praestitisse; sed eundem equum tali fuisse fato sive fortuna ferunt, ut, quisquis haberet eum possideretque, ut is cum omni domo familia fortunisque omnibus suis ad internecionem deperiret. {{pn|9.4|4}}Itaque primum illum Gnaeum Seium, dominum eius, a M. Antonio, qui postea triumvirum reipublicae constituendae fuit, capitis damnatum miserando supplicio affectum esse; eodem tempore Cornelium Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem fama istius equi adductum Argos devertisse cupidineque habendi eius exarsisse emisseque eum sestertiis centum milibus; sed ipsum quoque Dolabellam in Syria bello civili obsessum atque interfectum esse; mox eundem equum, qui Dolabellae fuerat, C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, abduxisse. {{pn|9.5|5}}Eum Cassium postea satis notum est victis partibus fusoque exercitu suo miseram mortem oppetisse; deinde post Antonium post interitum Cassii parta victoria equum illum nobilem Cassii requisisse et, cum eo potitus esset, ipsum quoque postea victum atque desertum detestabili exitio interisse. {{pn|9.6|6}}Hinc proverbium de hominibus calamitosis ortum dicique solitum: “ille homo habet equum Seianum”. {{pn|9.7|7}}Eadem sententia est illius quoque veteris proverbii, quod ita dictum accepimus: “aurum Tolosanum”. Nam cum oppidum Tolosanum in terra Gallia Quintus Caepio consul diripuisset multumque auri in eius oppidi templis fuisset, quisquis ex ea direptione aurum attigit, misero cruciabilique exitu perit. {{pn|9.8|8}}Hunc equum Gavius Bassus vidisse Argis refert haut credibili pulcritudine vigoreque et colore exuberantissimo. {{pn|9.9|9}}Quem colorem nos, sicuti dixi, “poeniceum” dicimus, Graeci partim phoinika, alii spadika appellant, quoniam palmae termes ex arbore cum fructu avulsus “spadix” dicitur.

===X.===
{{c|''Quod est quaedam septenarii numeri vis et facultas in multis naturae rebus animadversa, de qua M. Varro in hebdomadibus disserit copiose.''}}
{{pn|10.1|1}}M. Varro in primo librorum, qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus, septenarii numeri, quem Graece hebdomada appellant, virtutes potestatesque multas variasque dicit. {{pn|10.2|2}}“Is namque numerus” inquit “septentriones maiores minoresque in caelo facit, item vergilias, quas pleiadas Graeci vocant, facit etiam stellas, quas alii “erraticas”, P. Nigidius “errones” appellat.” {{pn|10.3|3}}Circulos quoque ait in caelo circum longitudinem axis septem esse; ex quis duos minimos, qui axem extimum tangunt, polous appellari dicit; sed eos in sphaera, quae krikote vocatur, propter brevitatem non inesse. {{pn|10.4|4}}Ac neque ipse zodiacus septenario numero caret; nam in septimo signo fit solstitium a bruma, in septimo bruma a solstitio, in septimo aequinoctium ab aequinoctio. {{pn|10.5|5}}Dies deinde illos, quibus alcyones hieme anni in aqua nidulantur, eos quoque septem esse dicit. {{pn|10.6|6}}Praeterea scribit lunae curriculum confici integris quater septenis diebus; “nam die duodetricesimo luna”, inquit “ex quo vestigio profecta est, eodem redit”, auctoremque opinionis huius Aristidem esse Samium; in qua re non id solum animadverti debere dicit, quod quater septenis, id est octo et viginti, diebus conficeret luna iter suum, sed quod is numerus septenarius, si ab uno profectus, dum ad semetipsum progreditur, omnes, per quos progressus est, numeros comprehendat ipsumque se addat, facit numerum octo et viginti, quot dies sunt curriculi lunaris. {{pn|10.7|7}}Ad homines quoque nascendos vim numeri istius porrigi pertinereque ait: “Nam cum in uterum” inquit “mulieris genitale semen datum est, primis septem diebus conglobatur coagulaturque fitque ad capiendam figuram idoneum. Post deinde quarta hebdomade, quod eius virile secus futurum est, caput et spina, quae est in dorso, informatur. Septima autem fere hebdomade, id est nono et quadragesimo die, totus” inquit “homo in utero absolvitur.” {{pn|10.8|8}}Illam quoque vim numeri huius observatam refert, quod ante mensem septimum neque mas neque femina salubriter ac secundum naturam nasci potest et quod hi, qui iustissime in utero sunt, post ducentos septuaginta tres dies, postquam sunt concepti, quadragesima denique hebdomade inita nascuntur. {{pn|10.9|9}}Pericula quoque vitae fortunarumque hominum, quae “climacteras” Chaldaei appellant, gravissimos quosque fieri affirmat septenarios. {{pn|10.10|10}}Praeter hoc modum esse dicit summum adolescendi humani corporis septem pedes. {{pn|10.11|11}}Quod esse magis verum arbitramur, quam quod Herodotus, homo fabulator, in primo historiarum inventum esse sub terra scripsit Oresti corpus cubita longitudinis habens septem, quae faciunt pedes duodecim et quadrantem, nisi si, ut Homerus opinatus est, vastiora prolixioraque fuerunt corpora hominum antiquiorum et nunc quasi iam mundo senescente rerum atque hominum decrementa sunt. {{pn|10.12|12}}Dentes quoque et in septem mensibus primis et septenos ex utraque parte gigni ait et cadere annis septimis et genuinos adnasci annis fere bis septenis. {{pn|10.13|13}}Venas etiam in hominibus vel potius arterias medicos musicos dicere ait numero moveri septenario, quod ipsi appellant ten dia tessaron symphonian, quae fit in collatione quaternarii numeri. {{pn|10.14|14}}Discrimina etiam periculorum in morbis maiore vi fieri putat in diebus, qui conficiuntur ex numero septenario, eosque dies omnium maxime, ita ut medici appellant, krisimous videri: primam hebdomadam et secundam et tertiam. {{pn|10.15|15}}Neque non id etiam sumit ad vim facultatesque eius numeri augendas, quod, quibus inedia mori consilium est, septimo demum die mortem oppetunt. {{pn|10.16|16}}Haec Varro de numero septenario scripsit admodum conquisite. Sed alia quoque ibidem congerit frigidiuscula: veluti septem opera esse in orbe terrae miranda et sapientes item veteres septem fuisse et curricula ludorum circensium sollemnia septem esse et ad oppugnandas Thebas duces septem delectos. {{pn|10.17|17}}Tum ibi addit se quoque iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad eum diem septuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquammultos, cum proscriptus esset, direptis bibliothecis suis non comparuisse.

===XI.===
{{c|''Quibus et quam frivolis argumentis Accius in didascalicis utatur, quibus docere nititur Hesiodum esse quam Homerum natu antiquiorem.''}}
{{pn|11.1|1}}Super aetate Homeri atque Hesiodi non consentitur. {{pn|11.2|2}}Alii Homerum quam Hesiodum maiorem natu fuisse scripserunt, in quis Philochorus et Xenophanes, alii minorem, in quis L. Accius poeta et Ephorus historiae scriptor. {{pn|11.3|3}}M. autem Varro in primo de imaginibus, uter prior sit natus, parum constare dicit, sed non esse dubium, quin aliquo tempore eodem vixerint, idque ex epigrammate ostendi, quod in tripode scriptum est, qui in monte Helicone ab Hesiodo positus traditur. {{pn|11.4|4}}Accius autem in primo didascalico levibus admodum argumentis utitur, per quae ostendi putat Hesiodum natu priorem: {{pn|11.5|5}}“quod Homerus,” inquit “cum in principio carminis Achillem esse filium Pelei diceret, quis esset Peleus, non addidit; quam rem procul” inquit “dubio dixisset, nisi ab Hesiodo iam dictum videret. De Cyclope itidem,” inquit “vel maxime quod unoculus fuit, rem tam insignem non praeterisset, nisi aeque prioris Hesiodi carminibus involgatum esset.” {{pn|11.6|6}}De patria quoque Homeri multo maxime dissensum est. Alii Colophonium, alii Smyrnaeum, sunt qui Atheniensem, sunt etiam qui Aegyptium fuisse dicant, Aristoteles tradidit ex insula Io. M. Varro in libro de imaginibus primo Homeri imagini epigramma hoc apposuit: {{pn|11.7|7}}capella Homeri candida haec tumulum indicat,
quod hac letae mortuo faciunt sacra.

===XII.===
{{c|''Largum atque avidum bibendi a P. Nigidio, doctissimo viro, nova et prope absurda vocabuli figura “bibosum” dictum.''}}
{{pn|12.1|1}}Bibendi avidum P. Nigidius in commentariis grammaticis “bibacem” et “bibosum” dicit. {{pn|12.2|2}}“Bibacem” ego ut “edacem” a plerisque aliis dictum lego; “bibosum” dictum nondum etiam usquam repperi nisi apud Laberium, neque aliud est, quod simili inclinatu dicatur. {{pn|12.3|3}}Non enim simile est ut “vinosus” aut “vitiosus” ceteraque, quae hoc modo dicuntur, quoniam a vocabulis, non a verbo, inclinata sunt. {{pn|12.4|4}}Laberius in mimo, qui Salinator inscriptus est, verbo hoc ita utitur: non mammosa, non annosa, non bibosa, mon procax.

===XIII.===
{{c|''Quod Demosthenes etiamtum adulescens, cum Platonis philosophi discipulus foret, audito forte Callistrato rhetore in contione populi destitit a Platone et sectatus Callistratum est.''}}
{{pn|13.1|1}}Hermippus hoc scriptum reliquit Demosthenen admodum adulescentem ventitare in Academiam Platonemque audire solitum. {{pn|13.2|2}}“Atque is” inquit “Demosthenes domo egressus, ut ei mos erat, cum ad Platonem pergeret complurisque populos concurrentes videret, percontatur eius rei causam cognoscitque currere eos auditum Callistratum. {{pn|13.3|3}}Is Callistratus Athenis orator in republica fuit, quos illi demagogous appellant. {{pn|13.4|4}}Visum est paulum devertere experirique, an digna auditio tanto properantium studio foret. {{pn|13.5|5}}Venit” inquit “atque audit Callistratum nobilem illam ten peri Oropou diken dicentem atque ita motus et demultus et captus est, ut Callistratum iam inde sectari coeperit, Academiam cum Platone reliquerit.”

===XIV.===
{{c|''“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” aliaque huiuscemodi qui dicat, vitiose dicere; eiusque vitii causas reddere M. Varronem; nec quemquam veterem hisce verbis esse.''}}
{{pn|14.1|1}}“Dimidium librum legi” aut “dimidiam fabulam audivi” vel quid aliud huiuscemodi male ac vitiose dici existumat Varro. {{pn|14.2|2}}“Oportet enim” inquit “dicere “dimidiatum librum”, non “dimidium”, et “dimidiatam fabulam”, non “dimidiam”. Contra autem si ex sextario hemina fusa est, non “dimidiatum sextarium fusum” dicendum est, et qui ex mille nummum, quod ei debebatur, quingentos recepit, non “dimidiatum” recepisse dicemus, sed “dimidium”. {{pn|14.3|3}}At si scyphus” inquit “argenteus mihi cum alio communis in duas partis disiectus sit, “dimidiatum” eum esse dicere scyphum debeo, non “dimidium”, argentum autem, quod in eo scypho inest, {{pn|14.4|4}}“dimidium” meum esse, non “dimidiatum”,” disseritque ac dividit subtilissime, quid “dimidium” “dimidiato” intersit, et Q. Ennium scienter hoc in annalibus dixisse ait: {{pn|14.5|5}}sicut si quis ferat vas vini dimidiatum, sicuti pars, quae deest ei vaso, non “dimidiata” dicenda est, sed “dimidia”. {{pn|14.6|6}}Omnis autem disputationis eius, quam subtiliter quidem, sed subobscure explicat, summa haec est: “dimidiatum” est quasi “dismediatum” et in partis duas pares divisum, {{pn|14.7|7}}“dimidiatum” ergo nisi ipsum, quod divisum est, dici haut convenit; {{pn|14.8|8}}“dimidium” vero est, non quod ipsum dimidiatum est, sed quae ex dimidiato pars altera est. {{pn|14.9|9}}Cum igitur partem dimidiam libri legisse volumus dicere aut partem dimidiam fabulae audisse, si “dimidiam fabulam” aut “dimidium librum” dicimus, peccamus; totum enim ipsum, quod dimidiatum atque divisum est, “dimidium” dicis. {{pn|14.10|10}}Itaque Lucilius eadem secutus:
“uno oculo” inquit “pedibusque duobus dimidiatus ut porcus”,
et alio loco:
quidni? et scruta quidem ut vendat, scrutarius laudat,
praefractam strigilem, soleam inprobus dimidiatam. {{pn|14.11|11}}Iam in vicesimo manifestius “dimidiam horam” dicere studiose fugit, sed pro “dimidia” “dimidium” ponit in hisce versibus:
tempestate sua atque eodem uno tempore et horae
dimidio et tribus confectis dumtaxat eandem
ad quartam. {{pn|14.12|12}}Nam cum obvium proximumque esset dicere: “dimidia et tribus confectis”, vigilate atque attente verbum non probum vitavit. {{pn|14.13|13}}Per quod satis apparet ne “horam” quidem “dimidiam” recte dici, sed vel “dimidiatam horam” vel “dimidiam partem horae”. {{pn|14.14|14}}Propterea Plautus quoque in Bacchidibus “dimidium auri” dicit, non “dimidiatum aurum”; {{pn|14.15|15}}item in Aulularia “dimidium obsoni”, non “dimidiatum obsonium”, in hoc versu:
ei adeo obsoni hic iussit dimidium dari; {{pn|14.16|16}}in Menaechmis autem “dimidiatum diem” non “dimidium”, in hoc versu: dies quidem iam ad umbilicum dimidiatus mortuust. {{pn|14.17|17}}M. etiam Cato in libro, quem de agricultura conscripsit: “Semen cupressi serito crebrum, ita uti linum seri solet. Eo cribro terram incernito dimidiatum digitum. Iam id bene tabula aut pedibus aut manibus complanato.” {{pn|14.18|18}}“Dimidiatum” inquit “digitum”, non “dimidium”. Nam “digiti” quidem “dimidium”, digitum autem ipsum “dimidiatum” dici oportet. {{pn|14.19|19}}Item M. Cato de Carthaginiensibus ita scripsit: “Homines defoderunt in terram dimidiatos ignemque circumposuerunt, ita interfecerunt.” {{pn|14.20|20}}Neque quisquam omnium, qui probe locuti sunt, his verbis sequius quam dixi usus est.

===XV.===
{{c|''Exstare in litteris perque hominum memorias traditum, quod repente multis mortem attulit gaudium ingens insperatum interclusa anima et vim magni novique motus non sustinente.''}}
{{pn|15.1|1}}Cognito repente insperato gaudio exspirasse animam refert Aristoteles philosophus Polycritam, nobilem feminam Naxo insula. {{pn|15.2|2}}Philippides quoque, comoediarum poeta haut ignobilis, aetate iam edita, cum in certamine poetarum praeter spem vicisset et laetissime gauderet, inter illud gaudium repente mortuus est. {{pn|15.3|3}}De Rhodio etiam Diagora celebrata historia est. Is Diagoras tris filios adulescentis habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem. Eos omnis vidit vincere coronarique Olympiae eodem die et, cum ibi cum tres adulescentes amplexi coronis suis in caput patris positis saviarentur, cum populus gratulabundus flores undique in eum iaceret, ibidem in stadio inspectante populo in osculis atque in manibus filiorum animam efflavit. {{pn|15.4|4}}Praeterea in nostris annalibus scriptum legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani caesus est, anum matrem nuntio de morte filii adlato luctu atque maerore affectam esse; sed is nuntius non verus fuit, atque is adulescens non diu post ex ea pugna in urbem redit: anus repente filio viso copia atque turba et quasi ruina incidentis inopinati gaudii oppressa exanimataque est.

===XVI.===
{{c|''Temporis varietas in puerperis mulierum quaenam sit a medicis et a philosophis tradita; atque inibi poetarum quoque veterum super eadem re opiniones multaque alia auditu atque memoratu digna; verbaque ipsa Hippocratis medici ex libro illius sumpta, qui inscriptus est peri trophes.''}}
{{pn|16.1|1}}Et medici et philosophi inlustres de tempore humani partus quaesiverunt. Multa opinio est eaque iam pro vero recepta, postquam mulieris uterum semen conceperit, gigni hominem septimo rarenter, numquam octavo, saepe nono, saepius numero decimo mense, eumque esse hominem gignendi summum finem: decem menses non inceptos, sed exactos. {{pn|16.2|2}}Idque Plautum, veterem poetam, dicere videmus in comoedia Cistellaria his verbis:
tum illa, quam compresserat,
decumo post mense exacto hic peperit filiam. {{pn|16.3|3}}Hoc idem tradit etiam Menander, poeta vetustior, humanarum opinionum vel peritissimus; versus eius super ea re de fabula Plocio posui:
gyne kyei deka menas ...? {{pn|16.4|4}}sed noster Caecilius, cum faceret eodem nomine et eiusdem argumenti comoediam ac pleraque a Menandro sumeret, in mensibus tamen genitalibus nominandis non praetermisit octavum, quem praeterierat Menander. Caecilii versus hisce sunt:
soletne mulier decimo mense parere? - pol nono quoque,
etiam septimo atque octavo. {{pn|16.5|5}}Eam rem Caecilium non inconsiderate dixisse neque temere a Menandro atque a multorum opinionibus descivisse M. Varro uti credamus facit. {{pn|16.6|6}}Nam mense nonnumquam octavo editum esse partum in libro quarto decimo rerum divinarum scriptum reliquit; quo in libro etiam undecimo mense aliquando nasci posse hominem dicit, eiusque sententiae tam de octavo quam de undecimo mense Aristotelem auctorem laudat. {{pn|16.7|7}}Sed huius de mense octavo dissensionis causa cognosci potest in libro Hippocratis, qui inscriptus est peri trophes, ex quo libro verba haec sunt:
Estin de kai ouk estin ta oktamena. {{pn|16.8|8}}Id tamen obscure atque praecise tamquam adverse dictum Sabinus medicus, qui Hippocratem commodissime commentatus est, verbis his enarravit: Estin men phainomena hos zoa meta ten ekptosin; ouk estin de, thneskonta meta tauta; kai estin oun kai ouk estin phantasiai men parautika onta, dynamei de ouketi. {{pn|16.9|9}}Antiquos autem Romanos Varro dicit non recepisse huiuscemodi quasi monstruosas raritates, sed nono mense aut decimo neque praeter hos aliis partionem mulieris secundum naturam fieri existimasse, idcircoque eos nomina Fatis tribus fecisse a pariendo et a nono atque decimo mense. {{pn|16.10|10}}“Nam “Parca”” inquit “inmutata una littera a partu nominata, item “Nona” et “Decima” a partus tempestivi tempore.” {{pn|16.11|11}}Caesellius autem Vindex in lectionibus suis antiquis: “tria” inquit “nomina Parcarum sunt: “Nona”, “Decuma” “Morta”, et versum hunc Livii, antiquissimi poetae, ponit ex Odysseiai: quando dies adveniet, quem profata Morta est.
Sed homo minime malus Caesellius “Mortam” quasi nomen accepit, cum accipere quasi Moeram deberet. {{pn|16.12|12}}Praeterea ego de partu humano, praeterquam quae scripta in libris legi, hoc quoque usu venisse Romae comperi: feminam bonis atque honestis moribus, non ambigua pudicitia, in undecimo mense post mariti mortem peperisse, factumque esse negotium propter rationem temporis, quasi marito mortuo postea concepisset, quoniam decemviri in decem mensibus gigni hominem, non in undecimo scripsissent; sed divum Hadrianum causa cognita decrevisse in undecimo quoque mense partum edi posse; idque ipsum eius rei decretum nos legimus. In eo decreto Hadrianus id statuere se dicit requisitis veterum philosophorum et medicorum sententiis. {{pn|16.13|13}}Hodie quoque in satura forte M. Varronis legimus, quae inscribitur Testamentum, verba haec: “Si quis mihi filius unus pluresve in decem mensibus gignantur, ii, si erunt onoi lyras, exheredes sunto; quod si quis undecimo mense kata Aristotelen natus est, Attio idem, quod Tettio, ius esto apud me.” {{pn|16.14|14}}Per hoc vetus proverbium Varro significat, sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: “idem Atti, quod Tetti”, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. {{pn|16.15|15}}Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet, cur Homerus scripserit Neptunum dixisse puellae a se recens compressae:
chaire gyne philoteti; periplomenou d'eniautou
texeis aglaa tekn',epei ouk apopholioi eunai
athanaton. {{pn|16.16|16}}Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. {{pn|16.17|17}}Sed Favorinus mihi ait periplomenou eniautou non “confecto” esse “anno”, sed “adfecto”. {{pn|16.18|18}}In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. {{pn|16.19|19}}“Adfecta” enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur, quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit de provinciis consularibus. {{pn|16.20|20}}Hippocrates autem in eo libro, de quo supra scripsi, cum et numerum dierum, quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis usus est: Ginetai de en toutois kai pleio kai elasso kai holon kai kata meros; ou pollon de kai pleio kai elasso elasso. Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. {{pn|16.21|21}}Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibusdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. {{pn|16.22|22}}Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum, quod in Plinii Secundi libro septimo naturalis historiae legimus. {{pn|16.23|23}}Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: “Masurius auctor est L. Papirium praetorem secundo herede lege agente bonorum possessionem contra eum dedisse, cum mater partum se tredecim mensibus tulisse diceret, quoniam nullum certum tempus pariendi statutum ei videretur.” {{pn|16.24|24}}In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: “Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse a coitu abortivum.”

===XVII.===
{{c|''Id quoque esse a gravissimis viris memoriae mandatum, quod tris libros Plato Philolai Pythagorici et Aristoteles pauculos Speusippi philosophi mercati sunt pretiis fidem non capientibus.''}}
{{pn|17.1|1}}Memoriae mandatum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. {{pn|17.2|2}}Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. {{pn|17.3|3}}Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; ea summa fit nummi nostri sestertia duo et septuaginta milia. {{pn|17.4|4}}Timon amarulentus librum maledicentissimum conscripsit, qui sillos inscribitur. {{pn|17.5|5}}In eo libro Platonem philosophum contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ea re Timonos hi sunt:
kai sy, Platon, kai gar se matheteies pothos eschen,
pollon d'argyrion oligen ellaxao biblon,
enthen aparchomenos timaiographein edidachthes.

===XVIII.===
{{c|''Quid sint “pedari senatores” et quam ob causam ita appellati; Quamque habeant verba haec ex edicto tralaticio consulum: “senatores quibusque sententiam dicere licet”.''}}
{{pn|18.1|1}}Non pauci sunt, qui opinantur, “pedarios senatores” appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. {{pn|18.2|2}}Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? {{pn|18.3|3}}Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in commentariis suis scriptam reliquit. {{pn|18.4|4}}Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset, super quam considerent, quae ob eam causam “curulis” appellaretur: sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam; propterea senatores nondum maioribus honoribus “pedarios” nominatos. {{pn|18.5|5}}M. autem Varro in satira Menippea, quae Hippokyon inscripta est, equites quosdam dicit “pedarios” appellatos videturque eos significare, qui nondum a censoribus in senatum lecti senatores quidem non erant, sed, quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. {{pn|18.6|6}}Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias, sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. {{pn|18.7|7}}Hoc significabat edictum, quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. {{pn|18.8|8}}Verba edicti haec sunt: “Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet.” {{pn|18.9|9}}Versum quoque Laberii, in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo, qui Stricturae inscriptus est: caput sine lingua pedarii sententia est. {{pn|18.10|10}}Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro “pedariis” “pedaneos” appellant.

===XIX.===
{{c|''Qua ratione Gavius Bassus scripserit “parcum” hominem appellatum et quam esse eius vocabuli causam putarit; et contra, quem in modum quibusque verbis Favorinus hanc traditionem eius eluserit.''}}
{{pn|19.1|1}}Apud cenam Favorini philosophi cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die, quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber de origine verborum et vocabulorum. {{pn|19.2|2}}In quo ita scriptum fuit: ““Parcus” composito vocabulo est dictus quasi “par arcae”, quando, sicut in arca omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita ac recondita habet sicuti arca. Quam ob causam “parcus” quasi “pararcus” est nominatus.” {{pn|19.3|3}}Tum Favorinus, ubi haec audivit: “superstitiose” inquit “et nimis moleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus, quam enarravit. {{pn|19.4|4}}Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur, ut accipiamus “parcum” ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque inpendi arceat et prohibeat quasi “pecuniarcus?” {{pn|19.5|5}}Quin potius,” inquit “quod simplicius veriusque est, id dicimus? “Parcus” enim neque ab arca neque ab arcendo, sed ab eo, quod est “parum” et “parvum”, denominatus est.”
{{Liber
|Ante=Liber II
|AnteNomen=../Liber II
|Post=Liber IV
|PostNomen=../Liber IV
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>ceew4cca21m4aqrnrdmhk6mju1j2v27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber V</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6718</id>
    <revision>
      <id>269456</id>
      <parentid>86696</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:07:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/V]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber V]]</comment>
      <origin>86696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1409" sha1="g14g5g6riiommtesg5j5wrm80v0ntlb" xml:space="preserve">{{TextQuality|25%}}
{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus= [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares|Epistulae ad Familiares V]]
}}

&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== &lt;center&gt;I. Scr. in Gallia Cisalpina c. prid. Id. Ian. an. 62.&lt;br /&gt;Q. METELLUS Q. F. CELER PRO COS. S. D. M. TULLIO CICERONI.&lt;/center&gt; ==
Si vales, bene est.
Existimaram pro mutuo inter nos animo et pro reconciliata gratia nec absente-m umquam me abs te-ludibrio laesum iri nec Metellum fratrem ob dictum capite ac fortunis per te oppugnatum iri; quem si parum pudor ipsius defendebat, debebat vel familiae nostrae dignitas vel meum studium erga vos remque publicam satis sublevare;
&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
Reliquum est de sestertiis centum milibus, de quibus memini mihi a te Myrina litteras esse adlatas, non mei errati sed tui; in quo peccatum videbatur esse, si modo erat, fratris et Tulli. sed cum id corrigi non posset, quod iam depositis rationibus ex provincia decessimus, credo me quidem tibi pro animi mei voluntate proque ea spe facultatum quam tum habebamus quam humanissime potuerim rescripsisse. sed neque tum me humanitat¬e litterarum mearum obligatum puto neque me tuam hodie epistulam de HS C sic accepisse ut ii accipiunt quibus epistulae per haec tempore molestae sunt
&lt;/div&gt;
{{finis}}</text>
      <sha1>g14g5g6riiommtesg5j5wrm80v0ntlb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269474</id>
      <parentid>269456</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:10:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber V]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber V]]</comment>
      <origin>86696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1409" sha1="g14g5g6riiommtesg5j5wrm80v0ntlb" xml:space="preserve">{{TextQuality|25%}}
{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus= [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares|Epistulae ad Familiares V]]
}}

&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== &lt;center&gt;I. Scr. in Gallia Cisalpina c. prid. Id. Ian. an. 62.&lt;br /&gt;Q. METELLUS Q. F. CELER PRO COS. S. D. M. TULLIO CICERONI.&lt;/center&gt; ==
Si vales, bene est.
Existimaram pro mutuo inter nos animo et pro reconciliata gratia nec absente-m umquam me abs te-ludibrio laesum iri nec Metellum fratrem ob dictum capite ac fortunis per te oppugnatum iri; quem si parum pudor ipsius defendebat, debebat vel familiae nostrae dignitas vel meum studium erga vos remque publicam satis sublevare;
&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
Reliquum est de sestertiis centum milibus, de quibus memini mihi a te Myrina litteras esse adlatas, non mei errati sed tui; in quo peccatum videbatur esse, si modo erat, fratris et Tulli. sed cum id corrigi non posset, quod iam depositis rationibus ex provincia decessimus, credo me quidem tibi pro animi mei voluntate proque ea spe facultatum quam tum habebamus quam humanissime potuerim rescripsisse. sed neque tum me humanitat¬e litterarum mearum obligatum puto neque me tuam hodie epistulam de HS C sic accepisse ut ii accipiunt quibus epistulae per haec tempore molestae sunt
&lt;/div&gt;
{{finis}}</text>
      <sha1>g14g5g6riiommtesg5j5wrm80v0ntlb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269516</id>
      <parentid>269474</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T21:47:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58074" sha1="0zaikycwseb8p5m470gwhytodhbgies" xml:space="preserve">{{TextQuality|25%}}
{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus=Liber V&lt;br&gt;Ad Q. Metellum et ceteros.
}}
{{Liber
|Ante=Liber IV
|AnteNomen=../Liber IV
|Post=Liber VI
|PostNomen=../Liber VI
}}

&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Gallia citeriore a.u.c. 692&lt;br&gt;Q. METELLUS Q. F. CELER PROCOS. S. D. M. TULLIO CICERONI}}Si vales, bene est. Existimaram pro mutuo inter nos animo et pro reconciliata gratia nec absentem me a te ludibrio laesum iri nec Metellum fratrem ob dictum capite ac fortunis per te oppugnatum iri; quem si parum pudor ipsius defendebat, debebat vel familiae nostrae dignitas vel meum studium erga vos remque publicam satis sublevare: nunc video illum circumventum, me desertum, a quibus minime conveniebat. Itaque in luctu et squalore sum, qui provinciae, qui exercitui praesum, qui bellum gero: quae quoniam nec ratione nec maiorum nostrorum clementia administrastis, non erit mirandum, si vos poenitebit. Te tam mobili in me meosque esse animo non speraram: me interea nec domesticus dolor nec cuiusquam iniuria ab re publica abducet.


{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 692&lt;br&gt;M. TULLIUS M. F. CICERO Q. METELLO Q. F. CELERI PROCOS. S. D}}Si tu exercitusque valetis, bene est. Scribis ad me te existimasse pro mutuo inter nos animo et pro reconciliata gratia numquam te a me ludibrio laesum iri. Quod cuiusmodi sit, satis intelligere non possum, sed tamen suspicor ad te esse allatum me in senatu, cum disputarem permultos esse, qui rem publicam a me conservatam dolerent, dixisse a te propinquos tuos, quibus negare non potuisses, impetrasse, ut ea, quae statuisses tibi in senatu de mea laude esse dicenda, reticeres. Quod cum dicerem, illud adiunxi, mihi tecum ita dispertitum officium fuisse in rei publicae salute retinenda, ut ego urbem a domesticis insidiis et ab intestino scelere, tu Italiam et ab armatis hostibus et ab occulta coniuratione defenderes, atque hanc nostram tanti et tam praeclari muneris societatem a tuis propinquis labefactam, qui, cum tu a me rebus amplissimis atque honorificentissimis ornatus esses, timuissent, ne quae mihi pars abs te voluntatis mutuae tribueretur. Hoc in sermone cum a me exponeretur, quae mea exspectatio fuisset orationis tuae quantoque in errore versatus essem, visa est oratio non iuiucunda et mediocris quidam est risus consecutus, non in te, sed magis in errorem meum et quod me abs te cupisse laudari aperte atque ingenue confitebar. Nam hoc non potest in te non honorifice esse dictum, me in clarissimis meis atque amplissimis rebus tamen aliquod testimonium tuae vocis habere voluisse. Quod autem ita scribis, &quot;pro mutuo inter nos animo,&quot; quid tu existimes esse in amicitia mutuum, nescio, equidem hoc arbitror, cum par voluntas accipitur et redditur. Ego si hoc dicam, me tua causa praetermisisse provinciam, tibi ipsi levior videar esse; meae enim rationes ita tulerunt atque eius mei consilii maiorem in dies singulos fructum voluptatemque capio: illud dico, me, ut primum in concione provinciam deposuerim, statim, quemadmodum eam tibi traderem, cogitare coepisse. Nihil dico de sortitione vestra: tantum te suspicari volo, nihil in ea re per collegam meum me insciente esse factum. Recordare cetera: quam cito senatum illo die facta sortitione coegerim, quam multa de te verba fecerim, cum tu ipse mihi dixisti orationem meam non solum in te honorificam, sed etiam in collegas tuos contumeliosam fuisse. Iam illud senatus consultum, quod eo die factum est, ea praescriptione est, ut, dum id exstabit, officium meum in te obscurum esse non possit. Postea vero quam profectus es, velim recordere, quae ego de te in senatu egerim, quae in concionibus dixerim, quas ad te litteras miserim: quae cum omnia collegeris, tu ipse velim iudices, satisne videatur his omnibus rebus tuus adventus, cum proxime Romam venisti, mutue respondisse. Quod scribis de reconciliata gratia nostra, non intelligo, cur reconciliatam esse dicas, quae numquam imminuta est. Quod scribis non oportuisse Metellum fratrem tuum ob dictum a me oppugnari, primum hoc velim existimes, animum mihi istum tuum vehementer probari et fraternam plenam humanitatis ac pietatis voluntatem; deinde, si qua ego in re fratri tuo rei publicae causa restiterim, ut mihi ignoscas—tam enim sum amicus rei publicae, quam qui maxime—; si vero meam salutem contra illius impetum in me crudelissimum defenderim, satis habeas nihil me etiam tecum de tui fratris iniuria conqueri: quem ego cum comperissem omnem sui tribunatus conatum in meam perniciem parare atque meditari, egi cum Claudia, uxore tua, et cum vestra sorore Mucia, cuius erga me studium pro Cn. Pompeii necessitudine multis in rebus perspexeram, ut eum ab illa iniuria deterrerent. Atqui ille, quod te audisse credo, pr. Kal. Ianuarias, qua iniuria nemo umquam in infimo magistratu improbissimus civis affectus est, ea me consulem affecit, cum rem publicam conservassem, atque abeuntem magistratu concionis habendae potestate privavit: cuius iniuria mihi tamen honori summo fuit; nam, cum ille mihi nihil, nisi ut iurarem, permitteret, magna voce iuravi verissimum pulcherrimumque ius iurandum, quod populus item magna voce me vere iurasse iuravit. Hac accepta tam insigni iniuria tamen illo ipso die misi ad Metellum communes amicos, qui agerent cum eo, ut de illa mente desisteret: quibus ille respondit sibi non esse integrum; etenim paullo ante in concione dixerat ei, qui in alios animum advertisset indicta causa, dicendi ipsi potestatem fieri non oportere. Hominem gravem et civem egregium! qui, qua poena senatus consensu bonorum omnium eos affecerat, qui urbem incendere et magistratus ac senatum trucidare et bellum maximum conflare voluissent, eadem dignum iudicarit eum, qui curiam caede, urbem incendiis, Italiam bello liberasset. Itaque ego Metello, fratri tuo, praesenti restiti: nam in senatu Kal. Ianuariis sic cum eo de re publica disputavi, ut sentiret sibi cum viro forti et constanti esse pugnandum; a. d. III Non. Ianuar., cum agere coepisset, tertio quoque verbo orationis suae me appellabat, mihi minabatur, neque illi quidquam deliberatius fuit quam me, quacumque ratione posset, non iudicio neque disceptatione, sed vi atque impressione evertere. Huius ego temeritati si virtute atque animo non restitissem, quis esset, qui me in consulatu non casu potius existimaret quam consilio fortem fuisse? Haec si tu Metellum cogitare de me nescisti, debes existimare te maximis de rebus a fratre esse celatum; sin autem aliquid impertivit tibi sui consilii, lenis a te et facilis existimari debeo, qui nihil tecum de iis ipsis rebus expostulem. Et, si intelligis non me dicto Metelli, ut scribis, sed consilio eius animoque in me inimicissimo esse commotum, cognosce nunc humanitatem meam, si humanitas appellanda est in acerbissima iniuria remissio animi ac dissolutio: nulla est a me umquam sententia dicta in fratrem tuum; quotiescumque aliquid est actum, sedens iis assensi, qui mihi lenissime sentire visi sunt. Addam illud etiam, quod iam ego curare non debui, sed tamen fieri non moleste tuli atque etiam, ut ita fieret, pro mea parte adiuvi, ut senati consulto meus inimicus, quia tuus frater erat, sublevaretur. Quare non ego oppugnavi fratrem tuum, sed fratri tuo repugnavi, nec in te, ut scribis, animo fui mobili, sed ita stabili, ut in mea erga te voluntate etiam desertus ab officiis tuis permanerem. Atque hoc ipso tempore tibi paene minitanti nobis per litteras haec rescribo atque respondeo: ego dolori tuo non solum ignosco, sed summam etiam laudem tribuo—meus enim me sensus, quanta vis fraterni sit amoris, admonet—; a te peto, ut tu quoque aequum te iudicem dolori meo praebeas: si acerbe, si crudeliter, si sine causa sum a tuis oppugnatus, ut statuas mihi non modo non cedendum, sed etiam tuo atque exercitus tui auxilio in eiusmodi causa utendum fuisse; ego te mihi semper amicum esse volui, me ut tibi amicissimum esse intelligeres, laboravi: maneo in voluntate et, quoad voles tu, permanebo citiusque amore tui fratrem tuum odisse desinam, quam illius odio quidquam de nostra benevolentia detraham.


{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Hispania a.u.c. 698&lt;br&gt;Q. METELLUS NEPOS S. D. M. CICERONI}}Hominis importunissimi contumeliae, quibus crebris concionibus me onerat, tuis erga me officiis leniuntur et, ut sunt leves ab eiusmodi homine, a me despiciuntur, libenterque commutata persona te mihi fratris loco esse duco. De illo ne meminisse quidem volo, tametsi bis eum invitum servavi. De meis rebus, ne vobis multitudine litterarum molestior essem, ad Lollium perscripsi, de rationibus provinciae quid vellem fieri, ut is vos doceret et commonefaceret. Si poteris, velim pristinam tuam erga me voluntatem conserves.


{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Dyrrhacii mense Ianuario a.u.c. 697&lt;br&gt;M. CICERO S. D. Q. METELLO COS}}Litterae Quinti fratis et T. Pomponii, necessarii mei, tantum spei dederant, ut in te non minus auxilii quam in tuo collega mihi constitutum fuerit; itaque ad te litteras statim misi, per quas, ut fortuna postulabat, et gratias tibi egi et de reliquo tempore auxilium petii. Postea mihi non tam meorum litterae quam sermones eorum, qui hac iter faciebant, animum tuum immutatum significabant, quae res fecit, ut tibi litteris obstrepere non auderem. Nunc mihi Quintus frater meus mitissimam tuam orationem, quam in senatu habuisses, perscripsit, qua inductus ad te scribere sum conatus et abs te, quantum tua fert voluntas, peto quaesoque, ut tuos mecum serves potius quam propter arrogantem crudelitatem tuorum me oppugnes. Tu, tuas inimicitias ut rei publicae condonares, te vicisti, alienas ut contra rem publicam confirmes, adduceris? Quod si mihi tua clementia opem tuleris, omnibus in rebus me fore in tua potestate tibi confirmo; si mihi neque magistratus neque senatum neque populum auxiliari propter eam vim, quae me cum re publica vicit, licuerit, vide, ne, cum velis revocare tempus omnium servandorum, cum, qui servetur, non erit, non possis.


{{c|{{x-maior|{{ancora+|V.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 693&lt;br&gt;M. CICERO S. D. C. ANTONIO M. F. IMP}}Etsi statueram nullas ad te litteras mittere nisi commendaticias—non quo eas intelligerem satis apud te valere, sed ne iis, qui me rogarent, aliquid de nostra coniunctione imminutum esse ostenderem—, tamen, cum T. Pomponius, hono omnium meorum in te studiorum et officiorum maxime conscius, tui cupidus, nostri amantissimus, ad te proficisceretur, aliquid mihi scribendum putavi, praesertim cum aliter ipsi Pomponio satisfacere non possem. Ego si abs te summa officia desiderem, mirum nemini videri debeat; omnia enim a me in te profecta sunt, quae ad tuum commodium, quae ad honorem, quae ad dignitatem pertinerent: pro his rebus nullam mihi abs te relatam esse gratiam tu es optimus testis, contra etiam esse aliquid abs te profectum ex multis audivi; nam &quot;comperisse&quot; me non audeo dicere, ne forte id ipsum verbum ponam, quod abs te aiunt falso in me solere conferri; sed ea, quae ad me delata sunt, malo te ex Pomponio, cui non minus molesta fuerunt, quam ex meis litteris cognoscere. Meus in te animus quam singulari officio fuerit, et senatus et populus Romanus testis est: tu quam gratus erga me fueris, ipse existimare potes; quantum mihi debeas, ceteri existiment. Ego quae tua causa antea feci, voluntate sum adductus posteaque constantia; sed reliqua, mihi crede, multo maius meum studium maioremque gravitatem et laborem desiderant; quae ego si non profundere ac perdere videbor, omnibus meis viribus sustinebo; sin autem ingrata esse sentiam, non committam, ut tibi ipsi insanire videar. Ea quae sint et cuiusmodi, poteris ex Pomponio cognoscere. Atque ipsum tibi Pomponium ita commendo, ut, quamquam ipsius causa confido te facturum esse omnia, tamen abs te hoc petam, ut, si quid in te residet amoris erga me, id omne in Pomponii negotio ostendas: hoc mihi nihil gratius facere potes.


{{c|{{x-maior|{{ancora+|VI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Decembri a.u.c. 692&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. SESTIO L. F. PROQ}}Cum ad me Decius librarius venisset egissetque mecum, ut operam darem, ne tibi hoc tempore succederetur, quamquam illum hominem frugi et tibi amicum existimabam, tamen, quod memoria tenebam, cuiusmodi ad me litteras antea misisses, non satis credidi homini prudenti, tam valde esse mutatam voluntatem tuam; sed, posteaquam et Cornelia tua Terentiam convenit et ego cum Q. Cornelio locutus sum, adhibui diligentiam, quotiescumque senatus fuit, ut adessem, plurimumque in eo negotii habui, ut Q. Fufium tribunum pl. et ceteros, ad quos tu scripseras, cogerem mihi potius credere quam tuis litteris. Omnino res tota in mensem Ianuarium reiecta erat, sed facile obtinebatur. Ego tua gratulatione commotus, quod ad me pridem scripseras velle te bene evenire, quod de Crasso domum emissem, emi eam ipsam domum HS. XXXV aliquanto post tuam gratulationem; itaque nunc me scito tantum habere aeris alieni, ut cupiam coniurare, si quisquam recipiat, sed partim odio inducti me excludunt et aperte vindicem coniurationis oderunt, partim mihi non credunt et a me insidias metuunt nec putant ei nummos deesse posse, qui ex obsidione feneratores exemerit. Omnino semissibus magna copia est; ego autem meis rebus gestis hoc sum assecutus, ut bonum nomen existimer. Domum tuam atque aedificationem omnem perspexi et vehementer probavi. Antonium, etsi eius in me officia omnes desiderant, tamen in senatu gravissime ac diligentissime defendi senatumque vehementer oratione mea atque auctoritate commovi. Tu ad me velim litteras crebrius mittas.


{{c|{{x-maior|{{ancora+|VII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 692&lt;br&gt;M. TULLIUS M. F. CICERO S. D. CN. POMPEIO CN. F. MAGNO IMPERATORI}}S. T. E. Q. V. B. E. Ex litteris tuis, quas publice misisti, cepi una cum omnibus incredibilem voluptatem; tantam enim spem otii ostendisti, quantam ego semper omnibus te uno fretus pollicebar; sed hoc scito, tuos veteres hostes, novos amicos vehementer litteris perculsos atque ex magna spe deturbatos iacere. Ad me autem litteras quas misisti, quamquam exiguam significationem tuae erga me voluntatis habebant, tamen mihi scito iucundas fuisse; nulla enim re tam laetari soleo quam meorum officiorum conscientia, quibus si quando non mutue respondetur, apud me plus officii residere facillime patior: illud non dubito, quin, si te mea summa erga te studia parum mihi adiunxerunt, res publica nos inter nos conciliatura coniuncturaque sit. Ac, ne ignores, quid ego in tuis litteris desiderarim, scribam aperte, sicut et mea natura et nostra amicitia postulat: res eas gessi, quarum aliquam in tuis litteris et nostrae necessitudinis et rei publicae causa gratulationem exspectavi, quam ego abs te praetermissam esse arbitror, quod vererere, ne cuius animum offenderes; sed scito ea, quae nos pro salute patriae gessimus, orbis terrae iudicio ac testimonio comprobari, quae, cum veneris, tanto consilio tantaque animi magnitudine a me gesta esse cognosces, ut tibi multo maiori, quam Africanus fuit, me non multo minorem quam Laelium facile et in re publica et in amicitia adiunctum esse patiare.


{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. mense Ianuario a.u.c. 700&lt;br&gt;M. CICERO S. D. M. LICINIO P. F. CRASSO}}Quantum a. d. (missing date) meum studium exstiterit dignitatis tuae vel tuendae vel etiam augendae, non dubito quin ad te omnes tui scripserint; non enim fuit aut mediocre aut obscurum aut eiusmodi, quod silentio posset praeteriri: nam et cum consulibus et cum multis consularibus tanta contentione decertavi, quanta numquam antea ulla in causa, suscepique mihi perpetuam propugnationem pro omnibus ornamentis tuis veterique nostrae necessitudini iamdiu debitum, sed multa varietate temporum interruptum officium cumulate reddidi. Neque mehercule umquam mihi tui aut colendi aut ornandi voluntas defuit; sed quaedam pestes hominum laude aliena dolentium et te nonnumquam a me alienarunt et me aliquando immutarunt tibi. Sed exstitit tempus optatum mihi magis quam speratum, ut florentissimis tuis rebus mea perspici posset et memoria nostrae voluntatis et amicitiae fides; sum enim consecutus non modo ut domus tua tota, sed ut cuncta civitas me tibi amicissimum esse cognosceret. Itaque et praestantissima omnium feminarum, uxor tua, et eximia pietate, virtute, gratia tui Crassi meis consiliis, monitis, studiis actionibusque nituntur et senatus populusque Romanus intelligit tibi absenti nihil esse tam promptum aut tam paratum quam in omnibus rebus, quae ad te pertineant, operam, curam, diligentiam, auctoritatem meam. Quae sint acta quaeque agantur, domesticorum tibi litteris declarari puto: de me sic existimes ac tibi persuadeas vehementer velim, non me repentina aliqua voluntate aut fortuito ad tuam amplitudinem meis officiis amplectendam incidisse, sed, ut primum forum attigerim, spectasse semper, ut tibi possem quam maxime esse coniunctus; quo quidem ex tempore memoria teneo neque meam tibi observantiam neque mihi tuam summam benevolentiam ac liberalitatem defuisse. Si quae interciderunt non tam re quam suspicione violata, ea, cum fuerint et falsa et inania, sint evulsa ex omni memoria vitaque nostra; is enim tu vir es et eum me esse cupio, ut, quoniam in eadem rei publicae tempora incidimus, coniunctionem amicitiamque nostram utrique nostrum laudi sperem fore. Quamobrem tu, quantum tuo iudicio tribuendum esse nobis putes, statues ipse et, ut spero, statues ex nostra dignitate, ego vero tibi profiteor atque polliceor eximium et singulare meum studium in omni genere officii, quod ad honestatem et gloriam tuam spectet. In quo, etiamsi multi mecum contendent, tamen cum reliquis omnibus, tum Crassis tuis iudicibus omnes facile superabo; quos quidem ego ambo unice diligo, sed in Marcum benevolentia pari hoc magis sum Publio deditus, quod me, quamquam a pueritia sua semper, tamen hoc tempore maxime sicut alterum parentem et observat et deligit. Has litteras velim existimes foederis habituras esse vim, non epistulae, meque ea, quae tibi promitto ac recipio, sanctissime esse observaturum diligentissimeque esse facturum: quae a me suscepta defensio est te absente dignitatis tuae, in ea iam ego non solum amicitiae nostrae, sed etiam constantiae meae causa permanebo. Quamobrem satis esse hoc tempore arbitratus sum hoc ad te scribere: me, si quid ipse intelligerem aut ad voluntatem aut ad commodum aut ad amplitudinem tuam pertinere, mea sponte id esse facturum; sin autem quidpiam aut a te essem admonitus aut a tuis, effecturum, ut intelligeres nihil neque te scripsisse neque quemquam tuorum frustra ad me detulisse. Quamobrem velim ita et ipse ad me scribas de omnibus, minimis maximis mediocribus, rebus, ut ad hominem amicissimum, et tuis praecipias, ut opera consilio, auctoritate gratia mea sic utantur in omnibus, publicis privatis, forensibus domesticis, tuis amicorum hospitum clientium tuorum, negotiis, ut, quod eius fieri possit, praesentiae tuae desiderium meo labore minuatur.


{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris Naronae a. d. V Idus Quinctiles a.u.c. 709&lt;br&gt;VATINIUS IMP. CICERONI SUO SAL}}S. V. B. E. E. V. Si tuam consuetudinem in patrociniis tuendis servas, P. Vatinius cliens advenit, qui pro se causam dicier vult: non, puto, repudiabis in honore, quem in periculo recepisti. Ego autem quem potius adoptem aut invocem quam illum, quo defendente vincere didici? an verear, ne, qui potentissimorum hominum conspirationem neglexerit pro mea salute, is pro honore meo pusillorum ac malevolorum obtrectationes et invidias non prosternat atque obterat? quare, si me, sicut soles, amas, suscipe me totum atque hoc, quidquid est oneris ac muneris, pro mea dignitate tibi tuendum ac sustinendum puta. Scis meam fortunam nescio quo modo facile obtrectatores invenire, non meo quidem mehercules merito, sed quanti id refert, si tamen fato nescio quo accidit? si qui forte fuerit, qui nostrae dignitati obesse velit, peto a te, ut tuam consuetudinem et liberalitatem in me absente defendendo mihi praestes. Litteras ad senatum de rebus nostris gestis, quo exemplo miseram, infra tibi perscripsi. Dicitur mihi tuus servus anagnostes fugitivus cum Vardaeis esse; de quo tu mihi nihil mandasti, ego tamen, terra marique ut conquireretur, praemandavi, et profecto tibi illum reperiam, nisi si in Dalmatiam aufugerit, et inde tamen aliquando eruam. Tu nos fac ames. Vale. A. d. V. Idus Quinctiles, ex castris, Narona.


{{c|{{x-maior|{{ancora+|Xa.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Illyria ineunte a.u.c. 710&lt;br&gt;VATINIUS CICERONI SUO SAL}}S. V. B. E. E. Q. V. De Dionysio tuo adhuc nihil extrico, et eo minus, quod me frigus Dalmaticum, quod illinc eiecit, etiam hic refrigeravit; sed tamen non desistam, quin illum aliquando eruam. Sed tamen omnia mihi dura imperas: de Catilio nescio quid ad me scripsisti deprecationis diligentissimae. Apage te cum nostro Sex. Servilio—nam mehercule ego quoque illum amo—; sed huiuscemodi vos clientes, huiusmodi causas recipitis? hominem unum omnium crudelissimum, qui tot ingenuos, matresfamilias, cives Romanos occidit, abripuit, disperdidit, regiones vastavit? simius, non semissis homo, contra me arma tulit, et eum bello cepi. Sed tamen, mi Cicero, quid facere possum? Omnia mehercule cupio, quae tu mihi imperas; meam animadversionem et supplicium, quo usurus eram in eum, quem cepissem, remitto tibi et condono: quid illis respondere possum, qui ob sua bona direpta, naves expugnatas, fratres, liberos, parentes occisos actiones expostulant? Si mehercules Appii os haberem, in cuius locum suffectus sum, tamen hoc sustinere non possem. Quid ergo est? Faciam omnia sedulo, quae te sciam velle. Defenditur a Q. Volusio, tuo discipulo, si forte ea res poterit adversarios fugare; in eo maxima spes est. Nos, si quid erit istic opus, tu defendes: Caesar adhuc mihi iniuriam facit; de meis supplicationibus et rebus gestis Dalmaticis adhuc non refert, quasi vero non iustissimi triumphi in Dalmatia res gesserim! nam, si hoc exspectandum est, dum totum bellum conficiam, viginti oppida sunt Dalmatiae antiqua, quae ipsi sibi asciverunt, amplius sexaginta: haec nisi omnia expugno, si mihi supplicationes non decernuntur, longe alia condicione ego sum ac ceteri imperatores.


{{c|{{x-maior|{{ancora+|Xb.}}}}&lt;br&gt;Scr. Naronae Nonis Decembribus a.u.c. 709&lt;br&gt;Ego post supplicationes mihi decretas in Dalmatiam profectus sum; sex oppida vi oppugnando cepi * * * unum, hoc, quod erat maximum, quater a me iam captum; quattuor enim turres et quattuor muros cepi et arcem eorum totam, ex qua me nives, frigora, imbres detruserunt, indigneque, mi Cicero, oppidum captum et bellum confectum relinquere sum coactus. Quare te rogo, si opus erit, ad Caesarem meam causam agas meque tibi in omnes partes defendendum putes hoc existimans, neminem te tui amantiorem habere. Vale. D. N. Decembr., Narona}}

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 709&lt;br&gt;M. CICERO VATINIO IMP. SAL}}Grata tibi mea esse officia non miror; cognovi enim te gratissimum omnium, idque numquam destiti praedicare; nec enim tu mihi habuisti mode gratiam, verum etiam cumulatissime rettulisti; quamobrem in reliquis tuis rebus omnibus pari me studio erga te et eadem voluntate cognosces. Quod mihi feminam primariam, Pompeiam, uxorem tuam, commendas, cum Sura nostro statim tuis litteris lectis locutus sum, ut ei meis verbis diceret, ut, quidquid opus esset, mihi denuntiaret; me omnia, quae ea vellet, summo studio curaque facturum: itaque faciam eamque, si opus esse videbitur, ipse conveniam; tu tamen ei velim scribas, ut nullam rem neque tam magnam neque tam parvam putet, quae mihi aut difficilis aut parum me digna videatur: omnia, quae in tuis rebus agam, et non laboriosa mihi et honesta videbuntur. De Dionysio, si me amas, confice: quamcumque ei fidem dederis, praestabo; si vero improbus fuerit, ut est, duces eum captivum in triumpho. Dalmatis di male faciant, qui tibi molesti sunt! sed, ut scribis, brevi capientur et illustrabunt res tuas gestas; semper enim habiti sunt bellicosi.


{{c|{{x-maior|{{ancora+|XII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Arpinati mense Aprili (circ. Idus) a.u.c. 698&lt;br&gt;M. CICERO S. D. L. LUCCEIO Q. F}}Coram me tecum eadem haec agere saepe conantem deterruit pudor quidam paene subrusticus, quae nunc expromam absens audacius, epistula enim non erubescit. Ardeo cupiditate incredibili neque, ut ego arbitror, reprehendenda, nomen ut nostrum scriptis illustretur et celebretur tuis; quod etsi mihi saepe ostendisti te esse facturum, tamen ignoscas velim huic festinationi meae; genus enim scriptorum tuorum etsi erat semper a me vehementer exspectatum, tamen vicit opinionem meam meque ita vel cepit vel incendit, ut cuperem quam celerrime res nostras monumentis commendari tuis; neque enim me solum commemoratio posteritatis ad spem quandam immortalitatis rapit, sed etiam illa cupiditas, ut vel auctoritate testimonii tui vel indicio benevolentiae vel suavitate ingenii vivi perfruamur. Neque tamen, haec cum scribebam, eram nescius, quantis oneribus premerere susceptarum rerum et iam institutarum; sed, quia videbam Italici belli et civilis historiam iam a te paene esse perfectam, dixeras autem mihi te reliquas res ordiri, deesse mihi nolui, quin te admonerem, ut cogitares, coniunctene malles cum reliquis rebus nostra contexere an, ut multi Graeci fecerunt, Callisthenes Phocium bellum, Timaeus Pyrrhi, Polybius Numantinum, qui omnes a perpetuis suis historiis ea, quae dixi, bella separaverunt, tu quoque item civilem coniurationem ab hostilibus externisque bellis seiungeres. Equidem ad nostram laudem non multum video interesse, sed ad properationem meam quiddam interest non te exspectare, dum ad locum venias, ac statim causam illam totam et tempus arripere, et simul, si uno in argumento unaque in persona mens tua tota versabitur, cerno iam animo, quanto omnia uberiora atque ornatiora futura sint. Neque tamen ignoro, quani impudenter faciam, qui primum tibi tantum oneris imponam—potest enim mihi denegare occupatio tua—, deinde etiam, ut ornes me, postulem. Quid, si illa tibi non tanto opere videntur ornanda? Sed tamen, qui semel verecundiae fines transierit, eum bene et naviter oportet esse impudentem. Itaque te plane etiam atque etiam rogo, ut et ornes ea vehementius etiam, quam fortasse sentis, et in eo leges historiae negligas gratiamque illam, de qua suavissime quodam in prooemio scripsisti, a qua te flecti non magis potuisse demonstras quam Herculem Xenophontium illum a Voluptate, eam, si me tibi vehementius commendabit, ne aspernere amorique nostro plusculum etiam, quam concedet veritas, largiare. Quod si te adducemus, ut hoc suscipias, erit, ut mihi persuadeo, materies digna facultate et copia tua; a principio enim coniurationis usque ad reditum nostrum videtur mihi modicum quoddam corpus confici posse, in quo et illa poteris uti civilium commutationum scientia vel in explicandis causis rerum novarum vel in remediis incommodorum, cum et reprehendes ea, quae vituperanda duces, et, quae placebunt, exponendis rationibus comprobabis, et, si liberius, ut consuesti, agendum putabis, multorum in nos perfidiam, insidias, proditionem notabis. Multam etiam casus nostri varietatem tibi in scribendo suppeditabunt plenam cuiusdam voluptatis, quae vehementer animos hominum in legendo tuo scripto retinere possit; nihil est enim aptius ad delectationem lectoris quam temporum varietates fortunaeque vicissitudines: quae etsi nobis optabiles in experiendo non fuerunt, in legendo tamen erunt iucundae, habet enim praeteriti doloris secura recordatio delectationem; ceteris vero nulla perfunctis propria molestia, casus autem alienos sine ullo dolore intuentibus etiam ipsa misericordia est iucunda. Quem enim nostrum ille moriens apud Mantineam Epaminondas non cum quadam miseratione delectat? qui tum denique sibi evelli iubet spiculum, posteaquam ei percontanti dictum est clipeum esse salvum, ut etiam in vulneris dolore aequo animo cum laude moreretur. Cuius studium in legendo non erectum Themistocli fuga redituque retinetur? etenim ordo ipse annalium mediocriter nos retinet quasi enumeratione fastorum: at viri saepe excellentis ancipites variique casus habent admirationem exspectationem, laetitiam molestiam, spem timorem; si vero exitu notabili concluduntur, expletur animus iucundissima lectionis voluptate. Quo mihi acciderit optatius, si in hac sententia fueris, ut a continentibus tuis scriptis, in quibus perpetuam rerum gestarum historiam complecteris, secernas hanc quasi fabulam rerum eventorumque nostrorum; habet enim varios actus mutationesque et consiliorum et temporum. Ac non vereor, ne assentatiuncula quadam aucupari tuam gratiam videar, cum hoc demonstrem, me a te potissimum ornari celebrarique velle; neque enim tu is es, qui, qui sis, nescias et qui non eos magis, qui te non admirentur, invidos quam eos, qui laudent, assentatores arbitrere, neque autem ego sum ita demens, ut me sempiternae gloriae per eum commendari velim, qui non ipse quoque in me commendando propriam ingenii gloriam consequatur. Neque enim Alexander ille gratiae causa ab Apelle potissimum pingi et a Lysippo fingi volebat, sed quod illorum artem cum ipsis, tum etiam sibi gloriae fore putabat. Atque illi artifices corporis simulacra ignotis nota faciebant, quae vel si nulla sint, nihilo sint tamen obscuriores clari viri; nec minus est Spartiates Agesilaus ille perhibendus, qui neque pictam neque fictam imaginem suam passus est esse, quam qui in eo genere laborarunt; unus enim Xenophontis libellus in eo rege laudando facile omnes imagines omnium statuasque superavit. Atque hoc praestantius mihi fuerit et ad laetitiam animi et ad memoriae dignitatem, si in tua scripta pervenero, quam si in ceterorum, quod non ingenium mihi solum suppeditatum fuerit tuum, sicut Timoleonti a Timaeo aut ab Herodoto Themistocli, sed etiam auctoritas clarissimi et spectatissimi viri et in rei publicae maximis gravissimisque causis cogniti atque in primis probati, ut mihi non solum praeconium, quod, cum in Sigeum venisset, Alexander ab Homero Achilli tributum esse dixit, sed etiam grave testimonium impertitum clari hominis magnique videatur; placet enim Hector ille mihi Naevianus, qui non tantum &quot;laudari&quot; se laetatur, sed addit etiam &quot;a laudato viro.&quot; Quod si a te non impetraro, hoc est, si quae te res impedierit—neque enim fas esse arbitror quidquam me rogantem abs te non impetrare—, cogar fortasse facere, quod nonnulli saepe reprehendunt: scribam ipse de me, multorum tamen exemplo et clarorum virorum; sed, quod te non fugit, haec sunt in hoc genere vitia: et verecundius ipsi de sese scribant necesse est, si quid est laudandum, et praetereant, si quid reprehendendum est; accedit etiam, ut minor sit fides, minor auctoritas, multi denique reprehendant et dicant verecundiores esse praecones ludorum gymnicorum, qui cum ceteris coronas imposuerint victoribus eorumque nomina magna voce pronuntiarint, cum ipsi ante ludorum missionem corona donentur, alium praeconem adhibeant, ne sua voce se ipsi victores esse praedicent. Haec nos vitare cupimus et, si recipis causam nostram, vitabimus, idque ut facias, rogamus. Ac, ne forte mirere, cur, cum mihi saepe ostenderis te accuratissime nostrorum temporum consilia atque eventus litteris mandaturum, a te id nunc tanto opere et tam multis verbis petamus, illa nos cupiditas incendit, de qua initio scripsi, festinationis, quod alacres animo sumus, ut et ceteri viventibus nobis ex libris tuis nos cognoscant et nosmet ipsi vivi gloriola nostra perfruamur. His de rebus quid acturus sis, si tibi non est molestum, rescribas mihi velim; si enim suscipis causam, conficiam commentarios rerum omnium, sin autem differs me in tempus aliud, coram tecum loquar. Tu interea non cessabis et ea, quae habes instituta, perpolies nosque diliges.


{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Asturae mense Aprili a.u.c. 709&lt;br&gt;M. CICERO S. D. L. LUCCEIO Q. F}}Quamquam ipsa consolatio litterarum tuarum mihi gratissima est—declarat enim summam benevolentiam coniunctam pari prudentia—, tamen illum fructum ex iis litteris vel maximum cepi, quod te praeclare res humanas contemnentem et optime contra fortunam paratum armatumque cognovi; quam quidem laudem sapientiae statuo esse maximam, non aliunde pendere nec extrinsecus aut bene aut male vivendi suspensas habere rationes. Quae cogitatio cum mihi non omnino excidisset—etenim penitus insederat—, vi tamen tempestatum et concursu calamitatum erat aliquantum labefactata atque convulsa; cui te opitulari et video et id fecisse etiam proximis litteris multumque profecisse sentio. Itaque hoc saepius dicendum tibique non significandum solum, sed etiam declarandum arbitror, nihil mihi esse potuisse tuis litteris gratius. Ad consolandum autem cum illa valent, quae eleganter copioseque collegisti, tum nihil plus quam quod firmitudinem gravitatemque animi tui perspexi, quam non imitari turpissimum existimo. Atque hoc etiam fortiorem me puto quam te ipsum, praeceptorem fortitudinis, quod tu mihi videre spem nonnullam habere haec aliquando futura meliora; casus enim gladiatorii similitudinesque eae, tum rationes in ea disputatione a te collectae vetabant me rei publicae penitus diffidere. Itaque alterum minus mirum, fortiorem te esse, cum aliquid speres, alterum mirum, spe ulla teneri; quid est enim non ita affectum, ut id non deletum exstinctumque esse fateare? circumspice omnia membra rei publicae, quae notissima sunt tibi: nullum reperies profecto, quod non fractum debilitatumve sit; quae persequerer, si aut melius ea viderem, quam tu vides, aut commemorare possem sine dolore, quamquam tuis monitis praeceptisque omnis est abiiciendus dolor. Ergo et domestica feremus, ut censes, et publica paullo etiam fortius fortasse quam tu ipse, qui praecipis; te enim aliqua spes consolatur, ut scribis, nos erimus etiam in omnium rerum desperatione fortes, ut tu tamen idem et hortaris et praecipis, das enim mihi iucundas recordationes conscientiae nostrae rerumque earum, quas te in primis auctore gessimus, praestitimus enim patriae non minus certe, quam debuimus, plus profecto, quam est ab animo cuiusquam aut consilio hominis postulatum. Ignosces mihi de me ipsi aliquid praedicanti; quarum enim tu rerum cogitatione nos levari aegritudine voluisti, earum etiam commemoratione lenimur. Itaque, ut mones, quantum potero, me ab omnibus molestiis et angoribus abducam tranferamque animum ad ea, quibus secundae res ornantur, adversae adiuvantur, tecumque et ero tantum, quantum patietur utriusque aetas et valetudo, et, si esse una minus poterimus, quam volemus, animorum tamen coniunctione iisdemque studiis ita fruemur, ut numquam non una esse videamur.


{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Iunio a.u.c. 709&lt;br&gt;L. LUCCEIUS Q. F. S. D. M. TULLIO M. F}}S. V. B. E. V., sicut soleo, paullulo tamen etiam deterius, quam soleo. Te requisivi saepius, ut viderem: Romae quia postea non fuisti, quam a me discesseras, miratus sum; quod idem nunc miror. Non habeo certum, quae te res hinc maxime retrahat: si solitudine delectare, cum scribas et aliquid agas eorum, quorum consuesti, gaudeo neque reprehendo tuum consilium; nam nihil isto potest esse iucundius non modo miseris his temporibus et luctuosis, sed etiam tranquillis et optatis, praesertim vel animo defetigato tuo, qui nunc requirem quaerat ex magnis occupationibus, vel eruditio, qui semper aliquid ex se promat, quod alios delectet, te ipsum laudibus illustret; sin autem, sicut hinc discesseras, lacrimis ac tristitiae te tradidisti, doleo, quia doles et angere, nec possum te non—si concedis, quod sentimus, ut liberius dicamus—accusare: quid enim? tu solus aperta non videbis, qui propter acumen occultissima perspicis? tu non intelliges duplicari sollicitudines, quas elevare tua te prudentia postulat? Quod si non possumus aliquid proficere suadendo, gratia contendimus et rogando, si quid nostra causa vis, ut istis te molestiis laxes et ad convictum nostrum redeas atque ad consuetudinem vel nostram communem vel tuam solius ac propriam. Cupio non obtundere te, si non delectare nostro studio: cupio deterrere, ne permaneas in incepto. Nunc duae res istae contrariae me conturbant, ex quibus aut in altera mihi velim, si potes, obtemperes aut in altera non offendas. Vale.


{{c|{{x-maior|{{ancora+|XV.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Antiati mense Iunio a.u.c. 709&lt;br&gt;M. CICERO S. D. L. LUCCEIO Q. F}}Omnis amor tuus ex omnibus partibus se ostendit in iis litteris, quas a te proxime accepi, non ille quidem mihi ignotus, sed tamen gratus et optatus; dicerem &quot;iucundus,&quot; nisi id verbum in omne tempus perdidissem, neque ob eam unam causam, quam tu suspicaris et in qua me lenissimis et amantissimis verbis utens re graviter accusas, sed quod, illius tanti vulneris quae remedia esse debebant, ea nulla sunt. Quid enim? ad amicosne confugiam? quam multi sunt? habuimus enim fere communes, quorum alii occiderunt, alii nescio quo pacto obduruerunt. Tecum vivere possem equidem et maxime vellem: vetustas, amor, consuetudo, studia paria; quod vinclum, quaeso, deest nostrae coniunctionis? Possumusne igitur esse una? nec mehercule intelligo, quid impediat; sed certe adhuc non fuimus, cum essemus vicini in Tusculano, in Puteolano; nam quid dicam in urbe? in qua, cum forum commune sit, vicinitas non requiritur. Sed casu nescio quo in ea tempora nostra aetas incidit, ut, cum maxime florere nos oporteret, tum vivere etiam puderet; quod enim esse poterat mihi perfugium spoliato et domesticis et forensibus ornamentis atque solatiis? litterae, credo, quibus utor assidue, quid enim aliud facere possum? sed nescio quo modo ipsae illae excludere me a portu et perfugio videntur et quasi exprobrare, quod in ea vita maneam, in qua nihil insit nisi propagatio miserrimi temporis. Hic tu me ab ea abesse urbe miraris, in qua domus nihil delectare possit, summum sit odium temporum hominum, fori curiae? Itaque sic litteris utor, in quibus consumo omne tempus, non ut ab iis medicinam perpetuam, sed ut exiguam oblivionem doloris petam. Quod si id egissemus ego atque tu, quod ne in mentem quidem nobis veniebat propter quotidianos metus, si omne tempus una fuissemus, neque me valetudo tua offenderet neque te maeror meus. Quod, quantum fieri poterit, consequamur; quid enim est utrique nostrum aptius? propediem te igitur videbo.


{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. anno incerto&lt;br&gt;M. CICERO S. D. T. TITIO}}Etsi unus ex omnibus minime sum ad te consolandum accommodatus, quod tantum ex tuis molestiis cepi doloris, ut consolatione ipse egerem, tamen, cum longius a summi luctus acerbitate meus abesset dolor quam tuus, statui nostrae necessitudinis esse meaeque in te benevolentiae non tacere tanto in tuo maerore tamdiu, sed adhibere aliquam modicam consolationem, quae levare dolorem tuum posset, si minus sanare potuisset. Est autem consolatio pervulgata quidem illa maxime, quam semper in ore atque in animo habere debemus, homines nos ut esse meminerimus, ea lege natos, ut omnibus telis fortunae proposita sit vita nostra, neque esse recusandum, quo minus ea, qua nati sumus, condicione vivamus, neve tam graviter eos casus feramus, quos nullo consilio vitare possimus, eventisque aliorum memoria repetendis nihil accidisse novi nobis cogitemus; sed neque haec neque ceterae consolationes, quae sunt a sapientissimis viris usurpatae memoriaeque litteris proditae, tantum videntur proficere debere, quantum status ipse nostrae civitatis et haec perturbatio temporum perditorum, cum beatissimi sint, qui liberos non susceperunt, minus autem miseri, qui his temporibus amiserunt, quam si eosdem bona aut denique aliqua re publica perdidissent. Quod si tuum te desiderium movet aut si tuarum rerum cogitatione maeres, non facile exhauriri tibi istum dolorem posse universum puto; sin illa te res cruciat, quae magis amoris est, ut eorum, qui occiderunt, miserias lugeas, ut ea non dicam, quae saepissime et legi et audivi, nihil mali esse in morte, in qua si resideat sensus, immortalitas illa potius quam mors ducenda sit, sin sit amissus, nulla videri miseria debeat, quae non sentiatur, hoc tamen non dubitans confirmare possum, ea misceri, parari, impendere rei publicae, quae qui reliquerit, nullo modo mihi quidem deceptus esse videatur; quid est enim iam non modo pudori, probitati, virtuti, rectis studiis, bonis artibus, sed omnino libertati ac saluti loci? non mehercule quemquam audivi hoc gravissimo et pestilentissimo anno adolescentulum aut puerum mortuum, qui mihi non a dis immortalibus ereptus ex his miseriis atque ex iniquissima condicione vitae videretur. Quare, si tibi unum hoc detrahi potest, ne quid iis, quos amasti, mali putes contigisse, permultum erit ex maerore tuo deminutum; relinquetur enim simplex illa iam cura doloris tui, quae non cum illis communicabitur, sed ad te ipsum proprie referetur, in qua non est iam gravitatis et sapientiae tuae, quam tu a puero praestitisti, ferre immoderatius casum incommodorum tuorum, qui sit ab eorum, quos dilexeris, miseria maloque seiunctus; etenim eum semper te et privatis in rebus et publicis praestitisti, tuenda tibi ut sit gravitas et constantiae serviendum; nam, quod allatura est ipsa diuturnitas, quae maximos luctus vetustate tollit, id nos praecipere consilio prudentiaque debemus; etenim, si nulla fuit umquam liberis amissis tam imbecillo mulier animo, quae non aliquando lugendi modum fecerit, certe nos, quod est dies allatura, id consilio anteferre debemus neque exspectare temporis medicinam, quam repraesentare ratione possimus. His ego litteris si quid profecissem, existimabam optandum quiddam me esse assecutum, sin minus forte valuissent, officio tamen esse functum viri benevolentissimi atque amicissimi; quem me tibi et fuisse semper existimes velim et futurum esse confidas.


{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae eodem fere tempore, quo ep. XVIII (a. 702)&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. SITTIO P. F}}Non oblivione amicitiae nostrae neque intermissione consuetudinis meae superioribus temporibus ad te nullas litteras misi, sed quod priora tempora in ruinis rei publicae nostrisque iacuerunt posteriora autem me a scribendo tuis iniustissimis atque acerbissimis incommodis retardarunt. Cum vero et intervallum iam satis longum fuisset et tuam virtutem animique magnitudinem diligentius essem mecum recordatus, non putavi esse alienum institutis meis haec ad te scribere: ego te, P. Sitti, et primis temporibus illis, quibus in invidiam absens et in crimen vocabare, defendi et, cum tui familiarissimi iudico ac periculo tuum crimen coniungeretur, ut potui accuratissime te tuamque causam tutatus sum et proxime recenti adventu meo, cum rem aliter institutam offendissem, ac mihi placuisset, si affuissem, tamen nulla re saluti tuae defui, cumque eo tempore invidia annonae, inimici non solum tui, verum etiam amicorum tuorum, iniquitas totius iudicii multaque alia rei publicae vitia plus quam causa ipsa veritasque valuissent, Publio tuo neque opera neque consilio neque labore neque gratia neque testimonio defui. Quamobrem omnibus officiis amicitiae diligenter a me sancteque servatis ne hoc quidem praetermittendum esse duxi, te ut hortarer rogaremque, ut et hominem te et virum esse meminisses, id est, ut et communem incertumque casum, quem neque vitare quisquam nostrum nec praestare ullo pacto potest, sapienter ferres et dolori fortiter ac fortunae resisteres cogitaresque et in nostra civitate et in ceteris, quae rerum potitae sunt, multis fortissimis atque optimis viris iniustis iudiciis tales casus incidisse. Illud utinam ne vere scriberem, ea te re publica carere, in qua neminem prudentem hominem res ulla delectet! De tuo autem filio, vereor, ne, si nihil ad te scripserim, debitum eius virtuti videar testimonium non dedisse, sin autem omnia, quae sentio, perscripserim, ne refricem meis litteris desiderium ac dolorem tuum; sed tamen prudentissime facies, si illius pietatem, virtutem, industriam, ubicumque eris, tuam esse, tecum esse duces; nec enim minus nostra sunt, quae animo complectimur, quam quae oculis intuemur. Quamobrem et illius eximia virtus summusque in te amor magnae tibi consolationi debet esse et nos ceterique, qui te non ex fortuna, sed ex virtute tua pendimus semperque pendemus, et maxime animi tui conscientia, cum tibi nihil merito accidisse reputabis et illud adiunges, homines sapientes turpitudine, non casu, et delicto suo, non aliorum iniuria commoveri. Ego et memoria nostrae veteris amicitiae et virtute atque observantia filii tui monitus nullo loco deero neque ad consolandum neque ad levandam fortunam tuam: tu si quid ad me forte scripseris, perficiam, ne te frustra scripsisse arbitrere.


{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae anno u.c. 702&lt;br&gt;M. CICERO S. D. T. FADIO}}Etsi egomet, qui te consolari cupio, consolandus ipse sum, propterea quod nullam rem gravius iamdiu tuli quam incommodum tuum, tamen te magno opere non hortor solum, sed etiam pro amore nostro rogo atque oro, te colligas virumque praebeas et, qua condicione omnes homines et quibus temporibus nos nati simus, cogites. Plus tibi virtus tua dedit, quam fortuna abstulit, propterea quod adeptus es, quod non multi homines novi, amisisti, quae plurimi homines nobilissimi. Ea denique videtur condicio impendere legum, iudiciorum, temporum, ut optime actum cum eo videatur esse, qui quam levissima poena ab hac re publica discesserit. Tu vero, qui et fortunas et liberos habeas et nos ceterosque necessitudine et benevolentia tecum coniunctissimos, cumque magnam facultatem sis habiturus nobiscum et cum omnibus tuis vivendi, et cum tuum unum sit iudicium ex tam multis, quod reprehendatur, ut quod una sententia eaque dubia potentiae alicuius condonatum existimetur, omnibus his de causis debes istam molestiam quam levissime ferre. Meus animus erit in te liberosque tuos semper, quem tu esse vis et qui esse debet.


{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cumano inter III. Kal. Maias et VI. Non. Maias a.u.c. 705&lt;br&gt;CICERO RUFO}}Etsi mihi numquam dubium fuit, quin tibi essem carissimus, tamen quotidie magis id perspicio, exstatque id, quod mihi ostenderas quibusdam litteris, hoc te studiosiorem in me colendo fore, quam in provincia fuisses—etsi meo iudicio nihil ad tuum provinciale officium addi potest—, quo liberius iudicium esse posset tuum. Itaque me et superiores litterae tuae admodum delectaverunt, quibus et exspectatum meum adventum abs te amanter videbam et, cum aliter res cecidisset ac putasses, te meo consilio magno opere esse laetatum, et his proximis litteris magnum cepi fructum et iudicii et officii tui: iudicii, quod intelligo te, id quod omnes fortes ac boni viri facere debent, nihil putare utile esse, nisi quod rectum honestumque sit; officii, quod te mecum, quodcumque cepissem consilii, polliceris fore, quo neque mihi gratius neque, ut ego arbitror, tibi honestius esse quidquam potest. Mihi consilium captum iamdiu est, de quo ad te, non quo celandus esses, nihil scripsi antea, sed quia communicatio consilii tali tempore quasi quaedam admonitio videtur esse officii vel potius efflagitatio ad coeundam societatem vel periculi vel laboris; cum vero ea tua sit voluntas, humanitas, benevolentia erga me, libenter amplector talem animum, sed ita—non enim dimittam pudorem in rogando meum—: si feceris id, quod ostendis, magnam habebo gratiam, si non feceris, ignoscam, et alterum timori, alterum mihi te negare non potuisse arbitrabor; est enim res profecto maxima: quid rectum sit, apparet; quid expediat, obscurum est, ita tamen, ut, si nos ii sumus, qui esse debemus, id est, studio digni ac litteris nostris, dubitare non possimus, quin ea maxime conducant, quae sint rectissima. Quare tu, si simul placebit, statim ad me venies; sin idem placebit atque eodem nec continuo poteris, omnia tibi ut nota sint, faciam. Quidquid statueris, te mihi amicum, sin id, quod opto, etiam amicissimum iudicabo.


{{c|{{x-maior|{{ancora+|XX.}}}}&lt;br&gt;Scr. ad urbem medio mense Ianuario a.u.c. 705&lt;br&gt;CICERO RUFO}}Quoquo modo potuissem, te convenissem, si eo, quo constitueras, venire voluisses; quare, etsi mei commodi causa commovere me noluisti, tamen ita existimes velim, me antelaturum fuisse, si ad me misisses, voluntatem tuam commodo meo. Ad ea, quae scripsisti, commodius equidem possem de singulis ad te rebus scribere, si M. Tullius, scriba meus, adesset: a quo mihi exploratum est in rationibus dumtaxat referendis—de ceteris rebus affirmare non possum—nihil eum fecisse scientem, quod esset contra aut rem aut existimationem tuam; dein, si rationum referendarum ius vetus et mos antiquus maneret, me relaturum rationes, nisi tecum pro coniunctione nostrae necessitudinis contulissem confecissemque, non fuisse. Quod igitur fecissem ad urbem, si consuetudo pristina maneret, id, quoniam lege Iulia relinquere rationes in provincia necesse erat easdemque totidem verbis referre ad aerarium, feci in provincia, neque ita feci, ut te ad meum arbitrium adducerem, sed tribui tibi tantum, quantum me tribuisse numquam me poenitebit: totum enim scribam meum, quem tibi video nunc esse suspectum, tibi tradidi; tu ei M. Mindium, fratrem tuum, adiunxisti; rationes confectae me absente sunt tecum, ad quas ego nihil adhibui praeter lectionem; ita accepi librum a meo scriba, ut eundem acceperim a fratre tuo. Si honos is fuit, maiorem tibi habere non potui; si fides, maiorem tibi habui quam paene ipsi mihi; si providendum fuit, ne quid aliter, ac tibi et honestum et utile esset, referretur, non habui, cui potius id negotii darem, quam cui dederam. Illud quidem certe factum est, quod lex iubebat, ut apud duas civitates, Laodiceensem et Apameensem, quae nobis maximae videbantur, quoniam ita necesse erat, rationes confectas collatas deponeremus. Itaque huic loco primum respondeo me, quamquam iustis de causis rationes referre properarim, tamen te exspectaturum fuisse, nisi in provincia relictas rationes pro relatis haberem; quamobrem * * * *. De Volusio quod scribis, non est id rationum; docuerunt enim me periti homines, in iis cum omnium peritissimus, tum mihi amicissimus, C. Camillus, ad Volusium traferri nomen a Valerio non potuisse, praedes Valerianos teneri. Neque id erat HS XXX, ut scribis, sed HS XIX; erat enim curata nobis pecunia Valerii mancipis nomine, ex qua reliquum quod erat, in rationibus rettuli. Sed sic me et liberalitatis fructu privas et diligentiae et, quod minime tamen laboro, mediocris etiam prudentiae: liberalitatis, quod mavis scribae mei beneficio quam meo legatum meum ** praefectumque Q. Leptam maxima calamitate levatos cum praesertim non deberent esse obligati; diligentiae, quod existimas de tanto officio meo, tanto etiam periculo nec scisse me quidquam nec cogitavisse, scribam, quidquid voluisset, cum id mihi ne recitavisset quidem, retulisse; prudentiae, quod rem a me non insipienter excogitatam ne cogitatam quidem putas. Nam et Volusii liberandi meum fuit consilium et, ut multa tam gravis Valerianis praedibus ipsique T. Mario depelleretur, a me inita ratio est, quam quidem omnes non solum probant, sed etiam laudant, et, si verum scire vis, hoc uni scribae meo intellexi non nimium placere; sed ego putavi esse viri boni, cum populus suum servaret, consulere fortunis tot vel amicorum vel civium. Nam de Lucceio est ita actum, ut auctore Cn. Pompeio ista pecunia in fano poneretur; id ego agnovi meo iussu esse factum: qua pecunia Pompeius est usus, ut ea, quam tu deposueras, Sestius; sed hoc ad te nihil intelligo pertinere: illud me non animadvertisse moleste ferrem, ut ascriberem te in fano pecuniam iussu meo deposuisse, nisi ista pecunia gravissimis esset certissimisque monumentis testata, cui data, quo senatus consulto, quibus tuis, quibus meis litteris P. Sestio tradita esset; quae cum viderem tot vestigiis impressa, ut in iis errari non posset, non ascripsi id, quod tua nihil referebat; ego tamen ascripsisse mallem, quoniam id te video desiderare. Sicut scribis, tibi id esse referendum, item ipse sentio, neque in eo quidquam a meis rationibus discrepabunt tuae; addes enim tu, meo iussu, quod ego, qui non addidi, nec causa est cur negem nec, si causa esset et tu nolles, negarem. Nam de HS. nongentis milibus certe ita relatum est, ut tu sive frater tuus referri voluit; sed, si quid est, quoniam de logaeo parum provisum est, quod ego in rationibus referendis etiam nunc corrigere possim, de eo mihi, quoniam senatus consulto non sum usus, quid per leges liceat, considerandum est: te certe in pecuniae exactae ita efferre ex meis rationibus relatis non oportuit, nisi quid me fallit, sunt enim alii peritiores. Illud cave dubites, quin ego omnia faciam, quae interesse tua aut etiam velle te existimem, si ullo modo facere possim. Quod scribis de beneficiis, scito a me et tribunos militares et praefectos et contubernales dumtaxat meos delatos esse: in quo quidem me ratio fefellit; liberum enim mihi tempus ad eos deferendos existimabam dari, postea certior sum factus triginta diebus deferri necesse esse, quibus rationes rettulissem. Sane moleste tuli non illa beneficia tuae potius ambitioni reservata esse quam meae, qui ambitione nihil uterer; de centurionibus tamen et de tribunorum militarium contubernalibus res est in integro, genus enim horum beneficiorum definitum lege non erat. Reliquum est de HS. centum milibus, de quibus memini mihi a te Myrina litteras esse allatas, non mei errati, sed tui, in quo peccatum videbatur esse, si modo erat, fratris tui et Tullii; sed, cum id corrigi non posset, quod iam depositis rationibus ex provincia decesseramus, credo me quidem tibi pro animi mei voluntate proque ea spe facultatum, quam tum habebamus, quam humanissime potuerim, rescripsisse, sed neque tum me humanitate litterarum mearum obligatum puto neque me tuam hodie epistulam de HS. centum sic accepisse, ut ii accipiunt, quibus epistulae per haec tempora molestae sunt. Simul illud cogitare debes, me omnem pecuniam, quae ad me salvis legibus pervenisset, Ephesi apud publicanos deposuisse, id fuisse HS. XXII., eam omnem pecuniam Pompeium abstulisse; quod ego sive aequo animo sive iniquo fero, tu de HS. centum aequo animo ferre debes et existimare eo minus ad te vel de tuis cibariis vel de mea liberalitate pervenisse. Quod si mihi expensa ista HS. centum tulisses, tamen, quae tua est suavitas quique in me amor, nolles a me hoc tempore aestimationem accipere; nam, numeratum si cuperem, non erat. Sed haec iocatum me putato, ut ego te existimo; ego tamen, cum Tullius rure redierit, mittam eum ad te, si quid ad rem putabis pertinere. Hanc epistulam cur non scindi velim, causa nulla est.


{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae (ante m. Aprilem) a.u.c. 708&lt;br&gt;M. CICERO S. D. L. MESCINIO}}Gratae mihi tuae litterae fuerunt, ex quibus intellexi, quod etiam sine litteris arbitrabar, te summa cupiditate affectum esse videndi mei: quod ego ita libenter accipio, ut tamen tibi non concedam; nam tecum esse, ita mihi omnia, quae opto, contingant, ut vehementer velim! etenim, cum esset maior et virorum et civium bonorum et iucundorum hominum et amantium mei copia, tamen erat nemo, quicum essem libentius quam tecum, et pauci, quibuscum essem aeque libenter; hoc vero tempore, cum alii interierint, alii absint, alii mutati voluntate sint, unum medius fidius tecum diem libentius posuerim quam hoc omne tempus cum plerisque eorum, quibuscum vivo necessario; noli enim existimare mihi non solitudinem iucundiorem esse, qua tamen ipsa uti non licet, quam sermones eorum, qui frequentant domum meam, excepto uno aut summum altero. Itaque utor eodem perfugio, quo tibi utendum censeo, litterulis nostris, praeterea conscientia etiam consiliorum meorum; ego enim is sum, quemadmodum tu facillime potes existimare, qui nihil umquam mea potius quam meorum civium causa fecerim; cui nisi invidisset is, quem tu numquam amasti—me enim amabas—, et ipse beatus esset et omnes boni. Ego sum, qui nullius vim plus valere volui quam honestum otium, idemque, cum illa ipsa arma, quae semper timueram, plus posse sensi quam illum consensum bonorum, quem ego idem effeceram, quavis tuta condicione pacem accipere malui quam viribus cum valentiore pugnare. Sed et haec et multa alia coram brevi tempore licebit. Neque me tamen ulla res alia Romae tenet nisi exspectatio rerum Africanarum—videtur enim mihi res in propinquum adducta discrimen—; puto autem mea nonnihil interesse —quamquam id ipsum, quid intersit, non sane intelligo—, verumtamen, quidquid illinc nuntiatum sit, non longe abesse a consiliis amicorum; est enim res iam in eum locum adducta, ut, quamquam multum intersit inter eorum causas, qui dimicant, tamen inter victorias non multum interfuturum putem. Sed plane animus, qui dubiis rebus forsitan fuerit infirmior, desperatis confirmatus est multum; quem etiam tuae superiores litterae confirmarunt, quibus intellexi, quam fortiter iniuriam ferres, iuvitque me tibi cum summam humanitatem, tum etiam tuas litteras profuisse; verum enim scribam: teneriore mihi animo videbare, sicut omnes fere, qui vitam ingenuam in beata civitate et in libera viximus; sed, ut illa secunda moderate tulimus, sic hanc non solum adversam, sed funditus eversam fortunam fortiter ferre debemus, ut hoc saltem in maximis malis boni consequamur, ut mortem, quam etiam beati contemnere debebamus, propterea quod nullum sensum esset habitura, nunc sic affecti non modo contemnere debeamus, sed etiam optare. Tu, si me diligis, fruere isto otio tibique persuade praeter culpam ac peccatum, qua semper caruisti et carebis, homini accidere nihil posse, quod sit horribile aut pertimescendum. Ego, si videbitur recte fieri posse, ad te veniam brevi; si quid acciderit, ut mutandum consilium sit, te certiorem faciam statim: tu ita fac cupidus mei videndi sis, ut istinc te ne moveas tam infirma valetudine, nisi ex me prius quaesieris per litteras, quid te velim facere. Me velim, ut facis, diligas valetudinique tuae et tranquillitati animi servias.
&lt;/div&gt;
{{Liber
|Ante=Liber IV
|AnteNomen=../Liber IV
|Post=Liber VI
|PostNomen=../Liber VI
}}
{{finis}}</text>
      <sha1>0zaikycwseb8p5m470gwhytodhbgies</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Satyricon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10963</id>
    <revision>
      <id>269432</id>
      <parentid>268075</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T15:14:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>abbreviaiones scribales demi</comment>
      <origin>269432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="221262" sha1="9f14u6avihr7tk7rzaig2d1qv7e6gd4" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Petronius Arbiter
|OperaeTitulus= Satyricon liber
|OperaeWikiPagina= Satyricon
|Annus= Saeculo I p.C.n exeunte
|Genera=Mythistoriae, saturae
|Editio=Stutgardiae et Lipsiae, in aedibus Teubnerii, 1995, editio quarta; [[Wikipedia:de:Konrad Müller (Altphilologe)|Konrad Mueller]] recensuit
|Fons=[https://archive.org/details/petronii-satyricon-reliquiae-teubner-editio-quarta-1995/page/n50/mode/1up archive.org]
}}
&lt;div class=text&gt;

== I. ==
&quot;Num alio genere Furiarum declamatores inquietantur, qui clamant: 'Haec vulnera pro libertate publica excepi; hunc oculum pro vobis impendi: date mihi ducem, qui me ducat ad liberos meos, nam succisi poplites membra non sustinent'? Haec ipsa tolerabilia essent, si ad eloquentiam ituris viam facerent. Nunc et rerum tumore et sententiarum vanissimo strepitu hoc tantum proficiunt ut, cum in forum venerint, putent se in alium orbem terrarum delatos. Et ideo ego adulescentulos existimo in scholis stultissimos fieri, quia nihil ex his, quae in usu habemus, aut audiunt aut vident, sed piratas cum catenis in litore stantes, sed tyrannos edicta scribentes quibus imperent filiis ut patrum suorum capita praecidant, sed responsa in pestilentiam data, ut virgines tres aut plures immolentur, sed mellitos verborum globulos, et omnia dicta factaque quasi papavere et sesamo sparsa.

== II. ==
&quot;Qui inter haec nutriuntur, non magis sapere possunt quam bene olere qui in culina habitant. Pace vestra liceat dixisse, primi omnium eloquentiam perdidistis. Levibus enim atque inanibus sonis ludibria quaedam excitando, effecistis ut corpus orationis enervaretur et caderet. Nondum iuvenes declamationibus continebantur, cum Sophocles aut Euripides invenerunt verba quibus deberent loqui. Nondum umbraticus doctor ingenia deleverat, cum Pindarus novemque lyrici Homericis versibus canere timuerunt. Et ne poetas quidem ad testimonium citem, certe neque Platona neque Demosthenen ad hoc genus exercitationis accessisse video. Grandis et, ut ita dicam, pudica oratio non est maculosa nec turgida, sed naturali pulchritudine exsurgit. Nuper ventosa istaec et enormis loquacitas Athenas ex Asia commigravit animosque iuvenum ad magna surgentes veluti pestilenti quodam sidere adflavit, semelque corrupta regula eloquentia stetit et obmutuit. Ad summam, quis postea Thucydidis, quis Hyperidis ad famam processit? Ac ne carmen quidem sani coloris enituit, sed omnia quasi eodem cibo pasta non potuerunt usque ad senectutem canescere. Pictura quoque non alium exitum fecit, postquam Aegyptiorum audacia tam magnae artis compendiariam invenit.&quot;

== III. ==
Non est passus Agamemnon me diutius declamare in porticu, quam ipse in schola sudaverat, sed: &quot;Adulescens, inquit, quoniam sermonem habes non publici saporis et, quod rarissimum est, amas bonam mentem, non fraudabo te arte secreta. &lt;Nihil&gt; nimirum in his exercitationibus doctores peccant qui necesse habent cum insanientibus furere. Nam nisi dixerint quae adulescentuli probent, ut ait Cicero, 'soli in scolis relinquentur'. Sicut ficti adulatores cum cenas divitum captant, nihil prius meditantur quam id quod putant gratissimum auditoribus fore — nec enim aliter impetrabunt quod petunt, nisi quasdam insidias auribus fecerint — sic eloquentiae magister, nisi tanquam piscator eam imposuerit hamis escam, quam scierit appetituros esse pisciculos, sine spe praedae morabitur in scopulo.

== IV. ==
&quot;Quid ergo est? Parentes obiurgatione digni sunt, qui nolunt liberos suos severa lege proficere. Primum enim sic ut omnia, spes quoque suas ambitioni donant. Deinde cum ad vota properant, cruda adhuc studia in forum impellunt, et eloquentiam, qua nihil esse maius confitentur, pueris induunt adhuc nascentibus. Quod si paterentur laborum gradus fieri, ut sapientiae praeceptis animos componerent, ut verba atroci stilo effoderent, ut quod vellent imitari diti audirent, &lt;ut persuaderent&gt; sibi nihil esse magnificum quod pueris placeret: iam illa grandis oratio haberet maiestatis suae pondus. Nunc pueri in scholis ludunt, iuvenes ridentur in foro, et quod utroque turpius est, quod quisque &lt;puer&gt; perperam didicit, in senectute confiteri non vult. Sed ne me putes improbasse schedium Lucilianae humilitatis, quod sentio, et ipse carmine effingam:

== V. ==
&quot;Artis severae si quis ambit effectus
mentemque magnis applicat, prius mores
frugalitatis lege poliat exacta.
Nec curet alto regiam trucem vultu
cliensve cenas inpotentium captet,
nec perditis addictus obruat vino
mentis calorem; neve plausor in scenam
sedeat redemptus histrioniae addictus.
Sed sive armigerae rident Tritonidis arces,
seu Lacedaemonio tellus habitata colono
Sirenumque domus, det primos versibus annos
Maeoniumque bibat felici pectore fontem.
Mox et Socratico plenus grege mittat habenas
liber, et ingentis quatiat Demosthenis arma.
Hinc Romana manus circumfluat, et modo Graio
exonerata sono mutet suffusa saporem.
Interdum subducta foro det pagina cursum,
et fortuna sonet celeri distincta meatu.
Dent epulas et bella truci memorata canore,
grandiaque indomiti Ciceronis verba minentur.
Hi animum succinge bonis: sic flumine largo
plenus Pierio defundes pectore verba.&quot;

== VI. ==
Dum hunc diligentius audio, non notavi mihi Ascylti fugam &lt;. . .&gt; Et dum in hoc dictorum aestu in hortis incedo, ingens scolasticorum turba in porticum venit, ut apparebat, ab extemporali declamatione nescio cuius, qui Agamemnonis suasoriam exceperat. Dum ergo iuvenes sententias rident ordinemque totius dictionis infamant, opportune subduxi me et cursim Ascylton persequi coepi. Sed nec viam diligenter tenebam quia &lt;. . .&gt; nec quo loco stabulum esset sciebam. Itaque quocumque ieram, eodem revertabar, donec et cursu fatigatus et sudore iam madens accedo aniculam quandam, quae agreste holus vendebat et:

== VII. ==
&quot;Rogo, inquam, mater, numquid scis ubi ego habitem?&quot; Delectata est illa urbanitate tam stulta et: &quot;Quidni sciam?&quot; inquit, consurrexitque et coepit me praecedere. Divinam ego putabam et subinde ut in locum secretiorem venimus, centonem anus urbana reiecit et: &quot;Hic, inquit, debes habitare.&quot; Cum ego negarem me agnoscere domum, video quosdam inter titulos nudasque meretrices furtim spatiantes. Tarde, immo iam sero intellexi me in fornicem esse deductum. Execratus itaque aniculae insidias operui caput et per medium lupanar fugere coepi in alteram partem, cum ecce in ipso aditu occurrit mihi aeque lassus ac moriens Ascyltos: putares ab eadem anicula esse deductum. Itaque ut ridens eum consalutavi, quid in loco tam deformi faceret quaesivi.

== VIII. ==
Sudorem ille manibus detersit et: &quot;Si scires, inquit, quae mihi acciderunt. — Quid novi?&quot; inquam ego. At ille deficiens: &quot;Cum errarem, inquit, per totam civitatem nec invenirem quo loco stabulum reliquissem, accessit ad me pater familiae et ducem se itineris humanissime promisit. Per anfractus deinde obscurissimos egressus in hunc locum me perduxit, prolatoque peculis coepit rogare stuprum. Iam pro cella meretrix assem exegerat, iam ille mihi iniecerat manum et nisi valentior fuissem, dedissem poenas. &lt;. . .&gt; adeo ubique omnes mihi videbantur satureum bibisse &lt;. . .&gt; iunctis viribus molestum contempsimus.

&lt;. . .&gt;

== IX. ==
Quasi per caliginem vidi Gitona in crepidine semitae stantem et in eundem locum me conieci. Cum quaererem numquid nobis in prandium frater parasset, consedit puer super lectum et manantes lacrumas pollice extersit. Perturbatus ego habitu fratris, quid accidisset quaesivi. Et ille tarde quidem et invitus, sed postquam precibus etiam iracundiam miscui: &quot;Tuus, inquit, ist frater seu comes paulo ante in conductum accucurrit, coepitque mihi velle pudorem extorquere. Cum ego proclamarem, gladium strinxit et 'Si Lucretia es, inquit, Tarquinium invenisti'&quot;. Quibus ego auditis intentavi in oculos Ascylti manus et: &quot;Quid dicis, inquam, muliebris patientiae scortum, cuius ne spiritus purus est?&quot; Inhorrescere se finxit Ascyltos, mox sublatis fortius manibus longe maiore nisu clamavit: &quot;Non taces, inquit, gladiator obscene, quem de ruina harena dimisit? Non taces, nocturne percussor, qui ne tum quidem, cum fortiter faceres, cum pura muliere pugnasti, cuius eadem ratione in viridario frater fui, qua nunc in deversorio puer es. — Subduxisti te, inquam, a praeceptoris colloquio.

== X. ==
— Quid ego, homo stultissime, facere debui, cum fame morerer? An videlicet audirem sententias, id est vitrea fracta et somniorum interpretamenta? Multo me turpior es tu hercule, qui ut foris cenares, poetam laudasti&quot;. Itaque ex turpissima lite in risum diffusi pacatius ad reliqua secessimus. &lt;. . .&gt;

Rursus in memoriam revocatus iniuriae: &quot;Ascylte, inquam, intellego nobis convenire non posse. Itaque communes sarcinulas partiamur ac paupertatem nostram privatis questibus temptemus expellere. Et tu litteras scis et ego. Ne quaestibus tuis obstem, aliud aliquid promittam; alioqui mille causae quotidie nos collident et per totam urbem rumoribus different.&quot;

Non recusavit Ascyltos et: &quot;Hodie, inquit, quia tanquam scholastici ad cenam promisimus, non perdamus noctem. Cras autem, quia hoc libet, et habitationem mihi prospiciam et aliquem fratrem. — Tardum est, inquam, differre quod placet.&quot;

Hanc tam praecipitem divisionem libido faciebat; iam dudum enim amoliri cupiebam custodem molestum, ut veterem cum Gitone meo rationem reducerem. &lt;. . .&gt;

== XI. ==
Postquam lustravi oculis totam urbem, in cellulam redii, osculisque tandem bona fide exactis alligo artissimis complexibus puerum, fruorque votis usque ad invidiam felicibus. Nec adhuc quidem omnia erant facta, cum Ascyltos furtim se foribus admovit, discussisque fortissime claustris invenit me cum fratre ludentem. Risu itaque plausuque cellulam implevit, opertum me amiculo evoluit et: &quot;Quid agebas, inquit, frater sanctissime? Quid? Vesticontubernium facis?&quot; Nec se solum intra verba continuit, sed lorum de pera soluit et me coepit non perfunctorie verberare, adiectis etiam petulantibus dictis: &quot;Sic dividere cum fratre nolito.&quot; &lt;. . .&gt;

== XII. ==
Veniebamus in forum deficiente iam die, in quo notavimus frequentiam rerum venalium, non quidem pretiosarum sed tamen quarum fidem male ambulantem obscuritas temporis facillime tegeret. Cum ergo et ipsi raptum latrocinio pallium detulissemus, uti occasione opportunissima coepimus atque in quodam angulo laciniam extremam concutere, si quem forte emptorem splendor vestis posset adducere. Nec diu moratus rusticus quidam familiaris oculis meis cum muliercula comite propius accessit ac diligentius considerare pallium coepit. Invicem Ascyltos iniecit contemplationem super umeros rustici emptoris, ac subito exanimatus conticuit. Ac ne ipse quidem sine aliquo motu hominem conspexi, nam videbatur ille mihi esse, qui tunicam in solitudine invenerat. Plane is ipse erat. Sed cum Ascyltos timeret fidem oculorum, ne quid temere faceret, prius tanquam emptor propius accessit detraxitque umeris laciniam et diligentius temptavit.

== XIII. ==
O lusum fortunae mirabilem! Nam adhuc ne suturae quidem attulerat rusticus curiosas manus, sed tanquam mendici spolium etiam fastidiose venditabat. Ascyltos postquam depositum esse inviolatum vidit et personam vendentis contemptam, seduxit me paululum a turba et: &quot;Scis, inquit, frater, rediisse ad nos thesaurum de quo querebar? Illa est tunicula adhuc, ut apparet, intactis aureis plena. Quid ergo facimus, aut quo iure rem nostram vindicamus?&quot; Exhilaratus ego non tantum quia praedam videbam, sed etiam quod fortuna me a turpissima suspicione dimiserat, negavi circuitu agendum sed plane iure civili dimicandum, ut si nollet alienam rem domino reddere, ad interdictum veniret.

== XIV. ==
Contra Ascyltos leges timebat et: &quot;Quis, aiebat, hoc loco nos novit, aut quis habebit dicentibus fidem? Mihi plane placet emere, quamvis nostrum sit, quod agnoscimus, et parvo aere recuperare potius thesaurum, quam in ambiguam litem descendere:

Quid faciant leges, ubi sola pecunia regnat,
aut ubi paupertas vincere nulla potest?
Ipsi qui Cynica traducunt tempora pera,
non numquam nummis vendere vera solent.
Ergo iudicium nihil est nisi publica merces,
atque eques in causa qui sedet, empta probat.&quot;

Sed praeter unum dipondium, quo cicer lupinosque destinaveramus mercari, nihil ad manum erat. Itaque ne interim praeda discederet, vel minoris pallium addicere placuit ut pretium maioris compendii leviorem faceret iacturam. Cum primum ergo explicuimus mercem, mulier operto capite, quae cum rustico steterat, inspectis diligentius signis iniecit utramque laciniae manum magnaque vociferatione latrones tenere clamavit. Contra nos perturbati, ne videremur nihil agere, et ipsi scissam et sordidam tenere coepimus tunicam atque eadem invidia proclamare, nostra esse spolia quae illi possiderent. Sed nullo genere par erat causa, et cociones qui ad clamorem confluxerant, nostram scilicet de more ridebant invidiam, quod pro illa parte vindicabant pretiosissimam vestem, pro hac pannuciam ne centonibus quidem bonis dignam. Hinc Ascyltos bene risum discussit, qui silentio facto:

== XV. ==
&quot;Videmus, inquit, suam cuique rem esse carissimam; reddant nobis tunicam nostram et pallium suum recipiant.&quot; Etsi rustico mulierique placebat permutatio, advocati tamen iam paene nocturni, qui volebant pallium lucri facere, flagitabant uti apud se utraque deponerentur ac postero die iudex querelam inspiceret. Neque enim res tantum, quae viderentur in controversiam esse, sed longe aliud quaeri, &lt;quod&gt; in utraque parte scilicet latrocinii suspicio haberetur. Iam sequestri placebant, et nescio quis ex cocionibus, calvus, tuberosissimae frontis, qui solebat aliquando etiam causas agere, invaserat pallium exhibiturumque crastino die affirmabat. Ceterum apparebat nihil aliud quaeri nisi ut semel deposita vestis inter praedones strangularetur, et nos metu criminis non veniremus ad constitutum. &lt;. . .&gt; Idem plane et nos volebamus. Itaque utriusque partis votum casus adiuvit. Indignatus enim rusticus quod nos centonem exhibendum postularemus, misit in faciem Ascylti tunicam et liberatos querela iussit pallium deponere, quod solum litem faciebat, et recuperato, ut putabamus, thesauro in deversorium praecipites abimus, praeclusisque foribus ridere acumen non minus cocionum quam calumniantium coepimus, quod nobis ingenti calliditate pecuniam reddidissent.

Nolo quod cupio statim tenere,
nec victoria mi placet parata.

== XVI. ==
Sed ut primum beneficio Gitonis praeparata nos implevimus cena, ostium satis audaci strepitu impulsum exsonuit. Cum et ipsi ergo pallidi rogaremus quis esset: &quot;Aperi, inquit, iam scies.&quot; Dumque loquimur, sera sua sponte delapsa cecidit reclusaeque subito fores admiserunt intrantem. Mulier autem erat operto capite, et: &quot;Me derisisse, inquit, vos putabatis? Ego sum ancilla Quartillae, cuius vos sacrum ante cryptam turbastis. Ecce ipsa venit ad stabulum petitque ut vobiscum loqui liceat. Nolite perturbari. Nec accusat errorem vestrum nec punit, immo potius miratur, quis deus iuvenes tam urbanos in suam regionem detulerit.&quot;

== XVII. ==
Tacentibus adhuc nobis et ad neutram partem adsentationem flectentibus intravit ipsa, una comitata virgine, sedensque super torum meum diu flevit. Ac ne tunc quidem nos ullum adiecimus verbum, sed attoniti expectavimus lacrimas ad ostentationem doloris paratas. Vt ergo tam ambitiosus detonuit imber, retexit superbum pallio caput, et manibus inter se usque ad articulorum strepitum constrictis: &quot;Quaenam est, inquit, haec audacia, aut ubi fabulas etiam antecessura latrocinia didicistis? Misereor mediusfidius vestri; neque enim impune quisquam quod non licuit, aspexit. Vtique nostra regio tam praesentibus plena est numinibus, ut facilius possis deum quam hominem invenire. Ac ne me putetis ultionis causa huc venisse; aetate magis vestra commoveor quam iniuria mea. Imprudentes enim, ut adhuc puto, admisistis inexpiabile scelus. Ipsa quidem illa nocte vexata tam periculoso inhorrui frigore, ut tertianae etiam impetum timeam. Et ideo medicinam sommo petii, iussaque sum vos perquirere atque impetum morbi monstrata subtilitate lenire. Sed de remedio non tam valde laboro; maior enim in praecordiis dolor saenit, qui me usque ad necessitatem mortis deducit, ne scilicet iuvenili impulsi licentia quod in sacello Priapi vidistis vulgetis, deorumque consilia proferatis in populum. Protendo igitur ad genua vestra supinas manus, petoque et oro ne nocturnas religiones iocum risumque faciatis, neve traducere velitis tot annorum secreta, quae vix mille homines noverunt.&quot;

== XVIII. ==
Secundum hanc deprecationem lacrimas rursus effudit gemitibusque largis concussa tota facie ac pectore torum meum pressit. Ego eodem tempore et misericordia turbatus et metu, bonum animum habere eam iussi et de utroque esse securam: nam neque sacra quemquam vulgaturum, et si quod praeterea aliud remedium ad tertianam deus illi monstrasset, adiuvaturos nos divinam providentiam vel periculo nostro. Hilarior post hanc pollicitationem facta mulier basiavit me spissius, et ex lacrimis in risum mota descendentes ab aure capillos meos lenta manu duxit et: &quot;Facio, inquit, indutias vobiscum, et a constituta lite dimitto. Quod si non adnuissetis de hac medicina quam peto, iam parata erat in crastinum turba, quae et iniuriam meam vindicaret et dignitatem:

Contemni turpe est, legem donare superbum;
hoc amo, quod possum qua libet ire via.
Nam sane et sapiens contemptus iurgia nectit,
et qui non iugulat, victor abire solet.

Complosis deinde manibus in tantum repente risum effusa est, ut timeremus. Idem ex altera parte et ancilla fecit, quae prior venerat, idem virguncula, quae una intraverat.

== XIX. ==
Omnia mimico risu exsonuerant, cum interim nos quae tam repentina esset mutatio animorum facta ignoraremus, ac modo nosmetipsos, modo mulieres intueremur. &lt;. . .&gt;

&quot;Ideo vetui hodie in hoc deversorio quemquam mortalium admitti, ut remedium tertianae sine ulla interpellatione a vobis acciperem.&quot; Vt haec dixit Quartilla, Ascyltos quidem paulisper obstupuit, ego autem frigidior hieme Gallica factus nullum potui verbum emittere. Sed ne quid tristius expectarem, comitatus faciebat. Tres enim erant mulierculae, si quid vellent conari, infirmissimae, scilicet contra nos, &lt;quibus&gt; si nihil aliud, virilis sexus esset. At praecincti certe altius eramus. Immo ego sic iam paria composueram ut, si depugnandum foret, ipse cum Quartilla consisterem, Ascyltos cum ancilla, Giton cum virgine. &lt;. . .&gt; Tunc vero excidit omnis constantia attonitis, et mors non dubia miserorum oculos coepit obducere. &lt;. . .&gt;

== XX. ==
&quot;Rogo, inquam, domina, si quid tristius paras, celerius confice: neque enim tam magnum facinus admisimus, ut debeamus torti perire.&quot; Ancilla, quae Psyche vocabatur, lodiculam in pavimento diligenter extendit. Sollicitavit inguina mea mille iam mortibus frigida. Operuerat Ascyltos pallio caput, admonitus scilicet periculosum esse alienis intervenire secretis. Duas institas ancilla protulit de sinu alteraque pedes nostros alligavit, altera manus. &lt;. . .&gt;

Ascyltos, iam deficiente fabularum contextu: &quot;Quid? Ego, inquit, non sum dignus qui bibam?&quot; Ancilla risu meo prodita complosit manus et: &quot;Apposui: quidem adulescens, solus tantum medicamentum ebibisti? — Itane est? inquit Quartilla, quicquid saturei fuit, Encolpius ebibit?&quot; Non indecenti risu latera commovit. Ac ne Giton quidem ultimo risum tenuit, utique postquam virguncula cervicem eius invasit et non repugnanti puero innumerabilia oscula dedit.

== XXI. ==
Volebamus miseri exclamare, sed nec in auxilio erat quisquam, et hinc Psyche acu comatoria cupienti mihi invocare Quiritum fidem malas pungebat, illinc puella penicillo, quod et ipsum satureo tinxerat, Ascylton opprimebat. &lt;. . .&gt;

Vltimo cinaedus supervenit myrtea subornatus gausapa cinguloque succinctus . . . modo extortis nos clunibus cecidit, modo basiis olidissimis inquinavit, donec Quartilla, ballaenaceam tenens virgam alteque succincta, iussit infelicibus dari missionem. &lt;. . .&gt;

Vterque nostrum religiosissimis iuravit verbis inter duos periturum esse tam horribile secretum. Intraverunt palaestritae quamplures et nos legitimo perfusos oleo refecerunt. Vtcunque ergo lassitudine abiecta cenatoria repetimus et in proximam cellam ducti sumus, in qua tres lecti strati erant et reliquus lautitiarum apparatus splendidissime eitus. Iussi ergo discubuimus, et gustatione mirifica initiati vino etiam Falerno inundamur. Excepti etiam pluribus ferculis cum laberemur in somnum: &quot;Itane est? inquit Quartilla, etiam dormire vobis in mente est, cum sciatis Priapi genio pervigilium deberi?&quot; &lt;. . .&gt;

== XXII. ==
Cum Ascyltos gravatus tot malis in somnum laberetur, illa quae iniuria depulsa fuerat ancilla totam faciem eius fuligine longa perfricuit, et non sentientis labra umerosque sopitionibus pinxit.

Iam ego etiam tot malis fatigatus minimum veluti gustum hauseram somni; idem et tota intra forisque familia fecerat, atque alii circa pedes discumbentium sparsi iacebant, alii parietibus appliciti, quidam in ipso limine coniunctis manebant capitibus; lucernae quoque umore defectae tenue et extremum lumen spargebant, cum duo Syri expilaturi lagoenam triclinium intraverunt, dumque inter argentum avidius rixantur, diductam fregerunt lagoenam. Cecidit etiam mensa cum argento, et ancillae super torum marcentis excussum forte altius poculum caput &lt;fere&gt; fregit.

Ad quem ictum exclamavit illa, pariterque et fures prodidit et partem ebriorum excitavit. Syri illi qui venerant ad praedam, postquam deprehensos se intellexerunt, pariter secundum lectum conciderunt, ut putares hoc convenisse, et stertere tanquam olim dormientes coeperunt.

Iam et tricliniarches experrectus lucernis occidentibus oleum infuderat, et pueri detersis paulisper oculis redierant ad ministerium, cum intrans cymbalistria et concrepans aera omnes excitavit.

== XXIII. ==
Refectum igitur est convivium et rursus Quartilla ad bibendum revocavit. Adiuvit hilaritatem comissantis cymbalistria.

Intrat cinaedus, homo omnium insulsissimus et plane illa domo dignus, qui ut infractis manibus congemuit, eiusmodi carmina effudit:
Huc huc convenite nunc, spatalocinaedi,
pede tendite, cursum addite, convolate planta,
femore facili, clune agili et manu procaces,
molles, veteres, Deliaci manu recisi.

Consumptis versibus suis immundissimo me basio conspuit. Mox et super lectum venit atque omni vi detexit recusantem. Super inguina mea diu multumque frustra moluit. Profluebant per frontem sudantis acaciae rivi, et inter rugas malarum tantum erat cretae, ut putares detectum parietem nimbo laborare.

== XXIV. ==
Non tenui ego diutius lacrimas, sed ad ultimam perductus tristitiam: &quot;Quaeso, inquam, domina, certe embasicoetan iusseras dari.&quot; Complosit illa tenerius manus et: &quot;O, inquit, hominem acutum atque urbanitatis vernaculae fontem! Quid? Tu non intellexeras cinaedum embasicoetan vocari?&quot; Deinde ne contubernali meo melius succederet: &quot;Per fidem, inquam, vestram, Ascyltos in hoc triclinio solus ferias agit? — Ita, inquit Quartilla, et Ascylto embasicoetas detur&quot;. Ab hac voce equum cinaedus mutavit, transituque ad comitem meum facto clunibus eum basiisque distrivit. Stabat inter haec Giton et risu dissolvebat ilia sua. Itaque conspicata eum Quartilla, cuius esset puer diligentissima sciscitatione quaesivit. Cum ego fratrem meum esse dixissem: &quot;Quare ergo, inquit, me non basiavit?&quot; vocatumque ad se in osculum adplicuit. Mox manum etiam demisit in sinum et pertractato vasculo tam rudi: &quot;Haec, inquit, belle cras in promulside libidinis nostrae militabit; hodie enim post asellum diaria non sumo&quot;.

== XXV. ==
Cum haec diceret, ad aurem eius Psyche ridens accessit et cum dixisset nescio quid: &quot;Ita, ita, inquit Quartilla, bene admonuisti. Cur non, quia bellissima occasio est, devirginatur Pannychis nostra?&quot; Continuoque producta est puella satis bella et quae non plus quam septem annos habere videbatur, ea ipsa quae primum cum Quartilla in cellam venerat nostram. Plaudentibus ergo universis et postulantibus nuptias, obstupui ego et nec Gitona, verecundissimum puerum, sufficere huic petulantiae adfirmavi, nec puellam eius aetatis esse, ut muliebris patientiae legem posset accipere.&quot; Ita, inquit Quartilla, minor est ista quam ego fui, cum primum virum passa sum? Iunonem meam iratam habeam, si unquam me meminerim virginem fuisse. Nam et infans cum paribus inquinata sum, et subinde procedentibus annis maioribus me pueris adplicui, donec ad hanc aetatem perveni. Hinc etiam puto proverbium natum illud, ut dicatur posse taurum tollere, qui vitulum sustulerit.&quot; Igitur ne maiorem iniuriam in secreto frater acciperet, consurrexi ad officium nuptiale.

== XXVI. ==
Iam Psyche puellae caput involverat flammeo, iam embasicoetas praeferebat facem, iam ebriae mulieres longum agmen plaudentes fecerant, thalamumque incesta exornaverant veste. Tum Quartilla quoque iocantium libidine accensa et ipsa surrexit, correptumque Gitona in cubiculum traxit.

Sine dubio non repugnaverat puer, ac ne puella quidem tristis expaverat nuptiarum nomen. Itaque cum inclusi iacerent, consedimus ante limen thalami, et in primis Quartilla per rimam improbe diductam adplicuerat oculum curiosum, lusumque puerilem libidinosa speculabatur diligentia. Me quoque ad idem spectaculum lenta manu traxit, et quia considerantium &lt;co&gt;haeserant vultus, quicquid a spectaculo vacabat, commovebat obiter labra et me tamquam furtivis subinde osculis verberabat. &lt;. . .&gt;

Abiecti in lectis sine metu reliquam exegimus noctem. &lt;. . .&gt;

Venerat iam tertius dies, id est expectatio liberae cenae, sed tot vulneribus confossis fuga magis placebat quam quies. Itaque cum maesti deliberaremus quonam genere praesentem evitaremus procellam, unus servus Agamemnonis interpellavit trepidantes et: &quot;Quid? vos, inquit, nescitis hodie apud quem fiat? Trimalchio, lautissimus homo. Horologium in triclinio et bucinatorem habet subornatum, ut subinde sciat quantum de vita perdiderit!&quot;

Amicimur ergo diligenter obliti omnium malorum et Gitona libentissime servile officium tuentem iubemus in balneum sequi.

== XXVII. ==
Nos interim vestiti errare coepimus, immo iocari magis et circulis accedere, cum subito videmus senem calvum, tunica vestitum russea, inter pueros capillatos ludentem pila. Nec tam pueri nos, quamquam erat operae pretium, ad spectaculum duxerant, quam ipse pater familiae, qui soleatus pila prasina exercebatur. Nec amplius eam repetebat quae terram contigerat, sed follem plenum habebat servus sufficiebatque ludentibus. Notavimus etiam res novas: nam duo spadones in diversa parte circuli stabant, quorum alter matellam tenebat argenteam, alter numerabat pilas, non quidem eas quae inter manus lusu expellente vibrabant, sed eas quae in terram decidebant.

Cum has ergo miraremur lautitias, accurrit Menelaus: &quot;Hic est, inquit, apud quem cubitum ponitis, et quidem iam principium cenae videtis. Et iam non loquebatur Menelaus cum Trimalchio digitos concrepuit, ad quod signum matellam spado ludenti subiecit. Exonerata ille vesica aquam poposcit ad manus, digitosque paululum adspersos in capite pueri tersit.

== XXVIII. ==
Longum erat singula excipere. Itaque intravimus balneum, et sudore calfacti momento temporis ad frigidam eximus. Iam Trimalchio unguento perfusus tergebatur, non linteis, sed palliis ex lana mollissima factis. Tres interim iatraliptae in conspectu eius Falernum potabant, et cum plurimum rixantes effunderent, Trimalchio hoc suum propinasse dicebat. Hinc involutus coccina gausapa lecticae impositus est praecedentibus phaleratis cursoribus quattuor et chiramaxio, in quo deliciae eius vehebantur, puer vetulus, lippus, domino Trimalchione deformior. Cum ergo auferretur, ad caput eius symphoniacus cum minimis tibiis accessit et tanquam in aurem aliquid secreto diceret, toto itinere cantavit.

Sequimur nos admiratione iam saturi et cum Agamemnone ad ianuam pervenimus, in cuius poste libellus erat cum hac inscriptione fixus:

QVISQVIS SERVVS SINE DOMINICO IVSSV FORAS EXIERIT ACCIPIET PLAGAS CENTVM.

In aditu autem ipso stabat ostiarius prasinatus, cerasino succinctus cingulo, atque in lance argentea pisum purgabat. Super limen autem cavea pendebat aurea in qua pica varia intrantes salutabat.

== XXIX. ==
Ceterum ego dum omnia stupeo, paene resupinatus crura mea fregi. Ad sinistram enim intrantibus non longe ab ostiarii cella canis ingens, catena vinctus, in pariete erat pictus superque quadrata littera scriptum CAVE CANEM. Et collegae quidem mei riserunt. Ego autem collecto spiritu non destiti totum parientem persequi. Erat autem venalicium &lt;cum&gt; titulis pictis, et ipse Trimalchio capillatus caduceum tenebat Minervamque ducente Romam intrabat. Hinc quemadmodum ratiocinari didicisset, deinque dispensator factus esset, omnia diligenter curiosus pictor cum inscriptione reddiderat. In deficiente vero iam porticu levatum mento in tribunal excelsum Mercurius rapiebat. Praesto erat Fortuna cornu abundanti copiosa et tres Parcae aurea pensa torquentes. Notavi etiam in porticu gregem cursorum cum magistro se exercentem. Praeterea grande armarium in angulo vidi, in cuius aedicula erant Lares argentei positi Venerisque signum marmoreum et pyxis aurea non pusilla, in qua barbam ipsius conditam esse dicebant. Interrogare ergo atriensem coepi, quas in medio picturas haberent.&quot; Iliada et Odyssian, inquit, ac Laenatis gladiatorium munus.&quot;

== XXX. ==
Non licebat &lt;tam multa otiose&gt; considerare. Nos iam ad triclinium perveneramus, in cuius parte prima procurator rationes accipiebat. Et quod praecipue miratus sum, in postibus triclinii fasces erant cum securibus fixi, quorum imam partem quasi embolum navis aeneum finiebat, in quo erat scriptum: C. POMPEIO TRIMALCHIONI SEVIRO AVGVSTALI CINNAMVS DISPENSATOR. Sub eodem titulo et lucerna bilychnis de camera pendebat, et duae tabulae in utroque poste defixae, quarum altera, si bene memini, hoc habebat inscriptum: III ET PRIDIE KALENDAS IANVARIAS C. NOSTER FORAS CENAT, altera lunae cursum stellarumque septem imagines pictas; et qui dies boni quique incommodi essent, distinguente bulla notabantur.

His repleti voluptatibus cum conaremur in triclinium intrare, exclamavit unus ex pueris, qui super hoc officium erat positus: &quot;Dextro pede!&quot; Sine dubio paulisper trepidavimus, ne contra praeceptum aliquis nostrum limen transiret.

Ceterum ut pariter movimus dextros gressus, servus nobis despoliatus procubuit ad pedes ac rogare coepit, ut se poenae eriperemus: nec magnum esse peccatum suum, propter quod periclitaretur; subducta enim sibi vestimenta dispensatoris in balneo, quae vix fuissent decem sestertiorum. Retulimus ergo dextros pedes, dispensatoremque in atrio aureos numerantem deprecati sumus ut servo remitteret poenam. Superbus ille sustulit vultum et: &quot;Non tam iactura me movet, inquit, quam neglegentia nequissimi servi. Vestimenta mea cubitoria perdidit, quae mihi natali meo cliens quidam donaverat, Tyria sine dubio, sed iam semel lota. Quid ergo est? dono vobis eum.&quot;

== XXXI. ==
Obligati tam grandi beneficio cum intrassemus triclinium, occurrit nobis ille idem servus, pro quo rogaveramus, et stupentibus spississima basia impegit gratias agens humanitati nostrae.&quot; Ad summam, statim scietis, ait, cui dederitis beneficium. Vinum dominicum ministratoris gratia est.&quot;

Tandem ergo discubuimus, pueris Alexandrinis aquam in manus nivatam infundentibus, aliisque insequentibus ad pedes ac paronychia cum ingenti subtilitate tollentibus. Ac ne in hoc quidem tam molesto tacebant officio, sed obiter cantabant. Ego experiri volui an tota familia cantaret, itaque potionem poposci. Paratissimus puer non minus me acido cantico excepit, et quisquis aliquid rogatus erat ut daret. Pantomimi chorum, non patris familiae triclinium crederes.

Allata est tamen gustatio valde lauta; nam iam omnes discubuerant praeter ipsum Trimachionem, cui locus novo more primus servabatur. Ceterum in promulsidari asellus erat Corinthius cum bisaccio positus, qui habebat olivas in altera parte albas, in altera nigras. Tegebant asellum duae lances, in quarum marginibus nomen Trimalchionis inscriptum erat et argenti pondus. Ponticuli etiam ferruminati sustinebant glires melle ac papavere sparsos. Fuerunt et tomacula supra craticulam argenteam ferventia posita et infra craticulam Syriaca pruna cum granis Punici mali.

== XXXII. ==
In his eramus lautitiis, cum Trimalchio ad symphoniam allatus est, positusque inter cervicalia minutissima expressit imprudentibus risum. Pallio enim coccineo adrasum excluserat caput, circaque oneratas veste cervices laticlaviam immiserat mappam fimbriis hinc atque illinc pendentibus. Habebat etiam in minimo digito sinistrae manus anulum grandem subauratum, extremo vero articulo digiti sequentis minorem, ut mihi videbatur, totum aureum, sed plane ferreis veluti stellis ferruminatum. Et ne has tantum ostenderet divitias, dextrum nudavit lacertum armilla aurea cultum et eboreo circulo lamina splendente conexo.

== XXXIII. ==
Vt deinde pinna argentea dentes perfodit: &quot;Amici, inquit, nondum mihi suave erat in triclinium venire, sed ne diutius absentivos morae vobis essem, omnem voluptatem mihi negavi. Permittetis tamen finiri lusum.&quot; Sequebatur puer cum tabula terebinthina et crystallinis tesseris, notavique rem omnium delicatissimam. Pro calculis enim albis ac nigris aureos argenteosque habebat denarios.

Interim dum ille omnium textorum dicta inter lusum consumit, gustantibus adhuc nobis repositorium allatum est cum corbe, in quo gallina erat lignea patentibus in orbem alis, quales esse solent quae incubant ova. Accessere continuo duo servi et symphonia strepente scrutari paleam coeperunt, erutaque subinde pavonina ova divisere convivis. Convertit ad hanc scenam Trimalchio vultum et: &quot;Amici, ait, pavonis ova gallinae iussi supponi. Et mehercules timeo ne iam concepti sint. Temptemus tamen, si adhuc sorbilia sunt.&quot; Accipimus nos cochlearia non minus selibras pendentia, ovaque ex farina pingui figurata pertundimus. Ego quidem paene proieci partem meam, nam videbatur mihi iam in pullum coisse. Deinde ut audivi veterem convivam: &quot;Hic nescio quid boni debet esse&quot;, persecutus putamen manu, pinguissimam ficedulam inveni piperato vitello circumdatam.

== XXXIV. ==
Iam Trimalchio eadem omnia lusu intermisso poposcerat feceratque potestatem clara voce, siquis nostrum iterum vellet mulsum sumere, cum subito signum symphonia datur et gustatoria pariter a choro cantante rapiuntur. Ceterum inter tumultum cum forte paropsis excidisset et puer iacentem sustulisset, animadvertit Trimalchio colaphisque obiurgari puerum ac proicere rursus paropsidem iussit. Insecutus est supellecticarius argentumque inter reliqua purgamenta scopis coepit everrere. Subinde intraverunt duo Aethiopes capillati cum pusillis utribus, quales solent esse qui harenam in amphitheatro spargunt, vinumque dederunt in manus; aquam enim nemo porrexit.

Laudatus propter elegantias dominus: &quot;Aequum, inquit, Mars amat. Itaque iussi suam cuique mensam assignari. Obiter et putidissimi servi minorem nobis aestum frequentia sua facient.&quot;

Statim allatae sunt amphorae vitreae diligenter gypsatae, quarum in cervicibus pittacia erant affixa cum hoc titulo: FALERNVM OPIMIANVM ANNORVM CENTVM. Dum titulos perlegimus, complosit Trimalchio manus et: &quot;Eheu, inquit, ergo diutius vivit vinum quam homuncio. Quare tangomenas faciamus. Vita vinum est. Verum Opimianum praesto. Heri non tam bonum posui, et multo honestiores cenabant.&quot; Potantibus ergo nobis et accuratissime lautitias mirantibus larvam argenteam attulit servus sic aptatam ut articuli eius vertebraeque laxatae in omnem partem flecterentur. Hanc cum super mensam semel iterumque abiecisset, et catenatio mobilis aliquot figuras exprimeret, Trimalchio adiecit:

Eheu nos miseros, quam totus homuncio nil est!
Sic erimus cuncti, postquam nos auferet Orcus.
Ergo vivamus, dum licet esse bene.

== XXXV. ==
Laudationem ferculum est insecutum plane non pro expectatione magnum, novitas tamen omnium convertit oculos. Rotundum enim repositorium duodecim habebat signa in orbe disposita, super quae proprium convenientemque materiae structor imposuerat cibum: super arietem cicer arietinum, super taurum bubulae frustum, super geminos testiculos ac rienes, super cancrum coronam, super leonem ficum Africanam, super virginem steriliculam, super libram stateram in cuius altera parte scriblita erat, in altera placenta, super scorpionem pisciculum marinum, super sagittarium oclopetam, super capricornum locustam marinam, super aquarium anserem, super pisces duos mullos. In medio autem caespes cum herbis excisus favum sustinebat. Circumferebat Aegyptius puer clibano argenteo panem. &lt;. . .&gt; Atque ipse etiam taeterrima voce de Laserpiciario mimo canticum extorsit. Nos ut tristiores ad tam viles accessimus cibos: &quot;Suadeo, inquit Trimalchio, cenemus; hoc est ius cenae&quot;.

== XXXVI. ==
Haec ut dixit, ad symphoniam quattuor tripudiantes procurrerunt superioremque partem repositorii abstulerunt. Quo facto, videmus infra altitia et sumina leporemque in medio pinnis subornatum, ut Pegasus videretur. Notavimus etiam circa angulos repositorii Marsyas quattuor, ex quorum utriculis garum piperatum currebat super pisces, qui &lt;tamquam&gt; in euripo natabant. Damus omnes plausum a familia inceptum et res electissimas ridentes aggredimur. Non minus et Trimalchio eiusmodi methodio laetus: &quot;Carpe!&quot;, inquit. Processit statim scissor et ad symphoniam gesticulatus ita laceravit obsonium, ut putares essedarium hydraule cantante pugnare. Ingerebat nihilo minus Trimalchio lentissima voce: &quot;Carpe! Carpe!&quot; Ego suspicatus ad aliquam urbanitatem totiens iteratam vocem pertinere, non erubui eum qui supra me accumbebat, hoc ipsum interrogare. At ille, qui saepius eiusmodi ludos spectaverat: &quot;Vides illum, inquit, qui obsonium carpit: Carpus vocatur. Ita quotiescumque dicit 'Carpe', eodem verbo et vocat et imperat&quot;.

== XXXVII. ==
Non potui amplius quicquam gustare, sed conversus ad eum, ut quam plurima exciperem, longe accersere fabulas coepi sciscitarique, quae esset mulier illa quae huc atque illuc discurreret.&quot; Vxor, inquit, Trimalchionis, Fortunata appellatur, quae nummos modio metitur. Et modo, modo quid fuit? Ignoscet mihi genius tuus, noluisses de manu illius panem accipere. Nunc, nec quid nec quare, in caelum abiit et Trimalchionis topanta est. Ad summam, mero meridie si dixerit illi tenebras esse, credet. Ipse nescit quid habeat, adeo saplutus est; sed haec lupatria providet omnia, et ubi non putes. Est sicca, sobria, bonorum consiliorum: tantum auri vides. Est tamen malae linguae, pica pulvinaris. Quem amat, amat; quem non amat, non amat. Ipse Trimalchio fundos habet, quantum milvi volant, nummorum nummos. Argentum in ostiarii illius cella plus iacet, quam quisquam in fortunis habet. Familia vero — babae babae! — non mehercules puto decumam partem esse quae dominum suum noverit. Ad summam, quemvis ex istis babaecalis in rutae folium coniciet.

== XXXVIII. ==
&quot; Nec est quod putes illum quicquam emere. Omnia domi nascuntur: lana, credrae, piper; lacte gallinaceum si quaesieris, invenies. Ad summam, parum illi bona lana nascebatur; arietes a Tarento emit, et eos culavit in gregem. Mel Atticum ut domi nasceretur, apes ab Athenis iussit afferri; obiter et vernaculae quae sunt, meliusculae a Graeculis fient. Ecce intra hos dies scripsit, ut illi ex India semen boletorum mitteretur. Nam mulam quidem nullam habet, quae non ex onagro nata sit. Vides tot culcitras: nulla non aut conchyliatum aut coccineum tomentum habet. Tanta est animi beatitudo! Reliquos autem collibertos eius cave contemnas. Valde sucossi sunt. Vides illum qui in imo imus recumbit: hodie sua octingenta possidet. De nihilo crevit. Modo solebat collo suo ligna portare. Sed quomodo dicunt — ego nihil scio, sed audivi — quom Incuboni pilleum rapuisset, et thesaurum invenit. Ego nemini invideo, si quid deus dedit. Est tamen sub alapa et non vult sibi male. Itaque proxime cum hoc titulo proscripsit: C. POMPEIVS DIOGENES EX KALENDIS IVLIIS CENACVLVM LOCAT; IPSE ENIM DOMVM EMIT. Quid ille qui libertini loco iacet? Quam bene se habuit! Non impropero illi. Sestertium suum vidit decies, sed male vacillavit. Non puto illum capillos liberos habere. Nec mehercules sua culpa; ipso enim homo melior non est; sed liberti scelerati, qui omnia ad se fecerunt. Scito autem: sociorum olla male fervet, et ubi semel res inclinata est, amici de medio. Et quam honestam negotiationem exercuit, quod illum sic vides! Libitinarius fuit. Solebat sic cenare, quomodo rex: apros gausapatos, opera pistoria, avis, cocos, pistores. Plus vini sub mensa effundebatur, quam aliquis in cella habet. Phantasia, non homo. Inclinatis quoque rebus suis, cum timeret ne creditores illum conturbare existimarent, hoc titulo auctionem proscripsit: C. IVLIVS PROCVLVS AVCTIONEM FACIET RERVM SVPERVACVARVM.&quot;

== XXXIX. ==
{{pn|XXXIX.1|1}}Interpellavit tam dulces fabulas Trimalchio; nam iam sublatum erat ferculum, hilaresque convivae vino sermonibusque publicatis operam coeperant dare. {{pn|XXXIX.2|2}}Is ergo reclinatus in cubitum: ‘Hoc vinum’, inquit, ‘vos oportet suave faciatis: pisces natare oportet. {{pn|XXXIX.3|3}}Rogo, me putatis illa cena esse contentum, quam in theca repositorii videratis? “Sic notus Vlixes?” Quid ergo est? {{pn|XXXIX.4|4}}Oportet etiam inter cenandum philologiam nosse. Patrono meo ossa bene quiescant, qui me hominem inter homines voluit esse. Nam mihi nihil novi potest afferri, sicut ille fer[i]culus †ta mel† habuit praxim. {{pn|XXXIX.5|5}}Caelus hic, in quo duodecim dii habitant, in totidem se figuras convertit, et modo fit aries. Itaque quisquis nascitur illo signo, multa pecora habet, multum lanae, caput praeterea durum, frontem expudoratam, cornum acutum. Plurimi hoc signo scolastici nascuntur et arietilli.’ {{pn|XXXIX.6|6}}Laudamus urbanitatem mathematici; itaque adiecit: ‘Deinde totus caelus taurulus fit. Itaque tunc calcitrosi nascuntur et bubulci et qui se ipsi pascunt. {{pn|XXXIX.7|7}}In geminis autem nascuntur bigae et boves et colei et qui utrosque parietes linunt. {{pn|XXXIX.8|8}}In cancro ego natus sum: ideo multis pedibus sto, et in mari et in terra multa possideo; nam cancer et hoc et illoc quadrat. Et ideo iam dudum nihil super illum posui, ne genesim meam premerem. {{pn|XXXIX.9|9}}In leone cataphagae nascuntur et imperiosi; {{pn|XXXIX.10|10}}in virgine mulieres et fugitivi et compediti; in libra laniones et unguentarii et quicunque aliquid expendunt; {{pn|XXXIX.11|11}}in scorpione venenarii et percussores; in sagittario strabones, qui holera spectant, lardum tollunt; {{pn|XXXIX.12|12}}in capricorno aerumnosi, quibus prae mala sua cornua nascuntur; {{pn|XXXIX.13|13}}in aquario copones et cucurbitae; in piscibus obsonatores et rhetores. Sic orbis vertitur tanquam mola, et semper aliquid mali facit, ut homines aut nascantur aut pereant. {{pn|XXXIX.14|14}}Quod autem in medio caespitem videtis et super caespitem favum, nihil sine ratione facio. {{pn|XXXIX.15|15}}Terra mater est in medio quasi ovum corrotundata, et omnia bona in se habet tanquam favus.’

== XL. ==
&quot;Sophos!&quot; universi clamamus, et sublatis manibus ad camaram iuramus Hipparchum Aratumque comparandos illi homines non fuisse, donec advenerunt ministri ac toralia praeposuerunt toris, in quibus retia erant picta subsessoresque cum venabulis et totus venationis apparatus. Necdum sciebamus &lt;quo&gt; mitteremus suspiciones nostras, cum extra triclinium clamor sublatus est ingens, et ecce canes Laconici etiam circa mensam discurrere coeperunt. Secutum est hos repositorium, in quo positus erat primae magnitudinis aper, et quidem pilleatus, e cuius dentibus sportellae dependebant duae palmulis textae, altera caryatis, altera thebaicis repleta. Circa autem minores porcelli ex coptoplacentis facti, quasi uberibus imminerent, scrofam esse positam significabant. Et hi quidem apophoreti fuerunt.

Ceterum ad scindendum aprum non ille Carpus accessit, qui altilia laceraverat, sed barbatus ingens, fasciis cruralibus alligatus et alicula subornatus polymita, strictoque venatorio cultro latus apri vehementer percussit, ex cuius plaga turdi evolaverunt. Parati aucupes cum harundinibus fuerunt, et eos circa triclinium volitantes momento exceperunt. Inde cum suum cuique iussisset referri, Trimalchio adiecit: &quot;Etiam videte, quam porcus ille silvaticus lotam comederit glandem.&quot; Statim pueri ad sportellas accesserunt quae pendebant e dentibus, thebaicasque et caryatas ad numerum divisere cenantibus.

== XLI. ==
Interim ego, qui privatum habebam secessum, in multas cogitationes diductus sum, quare aper pilleatus intrasset. Postquam itaque omnis bacalusias consumpsi, duravi interrogare illum interpretem meum, quod me torqueret. At ille: &quot;Plane etiam hoc servus tuus indicare potest: non enim aenigma est, sed res aperta. Hic aper, cum heri summa cena eum vindicasset, a conviviis dimissus &lt;est&gt;; itaque hodie tamquam libertus in convivium revertitur.&quot; Damnavi ego stuporem meum et nihil amplius interrogavi, ne viderer nunquam inter honestos cenasse.

Dum haec loquimur, puer speciosus, vitibus hederisque redimitus, modo Bromium, interdum Lyaeum Euhiumque confessus, calathisco uvas circumtulit, et poemata domini sui acutissima voce traduxit. Ad quem sonum conversus Trimalchio: &quot;Dionyse, inquit, liber esto.&quot; Puer detraxit pilleum apro capitique suo imposuit. Tum Trimalchio rursus adiecit: &quot;Non negabitis me, inquit, habere Liberum patrem.&quot; Laudamus dictum Trimalchionis, et circumeuntem puerum sane perbasiamus.

Ab hoc ferculo Trimalchio ad lasanum surrexit. Nos libertatem sine tyranno nacti coepimus invitare convivarum sermones.

Dama itaque primus cum pataracina poposcisset: &quot;Dies, inquit, nihil est. Dum versas te, nox fit. Itaque nihil est melius quam de cubiculo recta in triclinium ire. Et mundum frigus habuimus. Vix me balneus calfecit. Tamen calda potio vestiarius est. Staminatas duxi, et plane matus sum. Vinus mihi in cerebrum abiit.&quot;

== XLII. ==
Excepit Seleucus fabulae partem et: &quot;Ego, inquit, non cotidie lavor; baliscus enim fullo est: aqua dentes habet, et cor nostrum cotidie liquescit. Sed cum mulsi pultarium obduxi, frigori laecasin dico. Nec sane lavare potui; fui enim hodie in funus. Homo bellus, tam bonus Chrysanthus animam ebulliit. Modo, modo me appellavit. Videor mihi cum illo loqui. Heu, eheu! Vtres inflati ambulamus. Minoris quam muscae sumus. &lt;Illae&gt; tamen aliquam virtutem habent; nos non pluris sumus quam bullae. Et quid si non abstinax fuisset! Quinque dies aquam in os suum non coniecit, non micam panis. Tamen abiit ad plures. Medici illum perdiderunt, immo magis malus fatus; medicus enim nihil aliud est quam animi consolatio. Tamen bene elatus est, vitali lecto, stragulis bonis. Planctus est optime — manu misit aliquot — etiam si maligne illum ploravit uxor. Quid si non illam optime accepisset? Sed mulier quae mulier milvinum genus. Neminem nihil boni facere oportet; aeque est enim ac si in puteum conicias. Sed antiquus amor cancer est.&quot;

== XLIII. ==
Molestus fuit, Philerosque proclamavit: &quot;Vivorum meminerimus. Ille habet, quod sibi debebatur: honeste vixit, honeste obiit. Quid habet quod queratur? Ab asse crevit et paratus fuit quadrantem de stercore mordicus tollere. Itaque crevit, quicquid crevit, tanquam favus. Puto mehercules illum reliquisse solida centum, et omnia in nummis habuit. De re tamen ego verum dicam, qui linguam caninam comedi: durae buccae fuit, linguosus, discordia, non homo. Frater eius fortis fuit, amicus amico, manu plena, uncta mensa. Et inter initia malam parram pilavit, sed recorrexit costas illius prima vindemia: vendidit enim vinum quantum ipse voluit. Et quod illius mentum sustulit, hereditatem accepit, ex qua plus involavit quam illi relictum est. Et ille stips, dum fratri suo irascitur, nescio cui terrae filio patrimonium elegavit. Longe fugit, quisquis suos fugit. Habuit autem oracularios servos, qui illum pessum dederunt. Nunquam autem recte faciet, qui cito credit, utique homo negotians. Tamen verum quod frunitus est, quam diu vixit. &lt;Datum est&gt; cui datum est, non cui destinatum. Plane Fortunae filius. In manu illius plumbum aurum fiebat. Facile est autem, ubi omnia quadrata currunt. Et quot putas illum annos secum tulisse? Septuaginta et supra. Sed corneolus fuit, aetatem bene ferebat, niger tanquam corvus. Noveram hominem olim oliorum, et adhuc salax erat. Non mehercules illum puto domo canem reliquisse. Immo etiam puellarius erat, omnis Minervae homo. Nec improbo, hoc solum enim secum tulit.&quot;

== XLIV. ==
Haec Phileros dixit, illa Ganymedes: &quot;Narrat is quod nec ad terram pertinet, cum interim nemo curat quid annona mordet. Non mehercules hodie buccam panis invenire potui. Et quomodo siccitas perseverat! Iam annum esuritio fuit. Aediles male eveniat, qui cum pistoribus colludunt: 'Serva me, servabo te.' Itaque populus minutus laborat; nam isti maiores maxillae semper Saturnalia agunt. O si haberemus illos leones, quos ego hic inveni, cum primum ex Asia veni. Illud erat vivere. &lt;Si mila Siciliae si inferior esset&gt; larvas sic istos percolopabant, ut illis Iuppiter iratus esset. Sed memini Safinium; tunc habitabat ad arcum veterem, me puero: piper, non homo. Is quacunque ibat, terram adurebat. Sed rectus, sed certus, amicus amico, cum quo audacter posses in tenebris micare. In curia autem quomodo singulos pilabat. Nec schemas loquebatur sed directum. Cum ageret porro in foro, sic illius vox crescebat tanquam tuba. Nec sudavit unquam nec expuit; puto enim nescio quid Asiadis habuisse. Et quam benignus resalutare, nomina omnium reddere, tanquam unus de nobis! Itaque illo tempore annona pro luto erat. Asse panem quem emisses, non potuisses cum altero devorare. Nunc oculum bublum vidi maiorem. Heu heu, quotidie peius! Haec colonia retroversus crescit tanquam coda vituli. Sed quare nos habemus aedilem trium cauniarum, qui sibi mavult assem quam vitam nostram? Itaque domi gaudet, plus in die nummorum accipit quam alter patrimonium habet. Iam scio unde acceperit denarios mille aureos. Sed si nos coleos haberemus, non tantum sibi placeret. Nunc populus est domi leones, foras vulpes. Quod ad me attinet, iam pannos meos comedi, et si perseverat haec annona, casulas meas vendam. Quid enim futurum est, si nec dii nec homines eius coloniae miserentur? Ita meos fruniscar, ut ego puto omnia illa a diibus fieri. Nemo enim caelum caelum putat, nemo ieiunium servat, nemo Iovem pili facit, sed omnes opertis oculis bona sua computant. Antea stolatae ibant nudis pedibus in clivum, passis capillis, mentibus puris, et Iovem aquam exrabant. Itaque statim urceatim plovebat: aut tunc aut nunquam, et omnes ridebant udi tanquam mures. Itaque dii pedes lanatos habent, quia nos religiosi non sumus. Agri iacent. . .

== XLV. ==
— {{pn|XLV.1|1}}Oro te, inquit Echion centonarius, melius loquere. '{{pn|XLV.2|2}}Modo sic, modo sic', inquit rusticus: varium porcum perdiderat. Quod hodie non est, cras erit: sic vita truditur. {{pn|XLV.3|3}}Non mehercules patria melior dici potest, si homines haberet. Sed laborat hoc tempore, nec haec sola. Non debemus delicati esse; ubique medius caelus est. {{pn|XLV.4|4}}Tu si aliubi fueris, dices hic porcos coctos ambulare. Et ecce habituri sumus munus excellente in triduo die festa; familia non lanisticia, sed plurimi liberti. {{pn|XLV.5|5}}Et Titus noster magnum animum habet, et est caldicerebrius. Aut hoc aut illud erit, quid utique. {{pn|XLV.6|6}}Nam illi domesticus sum, non est miscix. Ferrum optimum daturus est, sine fuga, carnarium in medio, ut amphitheater videat. Et habet unde. Relictum est illi sestertium tricenties: decessit illius pater male. Vt quadringenta impendat, non sentiet patrimonium illius, et sempiterno nominabitur. {{pn|XLV.7|7}}Iam Manios aliquot habet et mulierem essedariam et dispensatorem Glyconis, qui deprehensus est cum dominam suam delectaretur. {{pn|XLV.8|8}}Videbis populi rixam inter zelot et amasiunculos. Glyco autem, sestertiarius homo, dispensatorem ad bestias dedit. Hoc est se ipsum traducere. Quid servus peccavit, qui coactus est facere? Magis illa matella digna fuit quam taurus iactaret. Sed qui asinum non potest, stratum caedit. {{pn|XLV.9|9}}Quid autem Glyco putabat Hermogenis filicem unquam bonum exitum facturam? Ille miluo volanti poterat ungues resecare; colubra restem non parit. Glyco, Glyco dedit suas; itaque quamdiu vixerit, habebit stigmam, nec illam nisi Orcus delebit. Sed sibi quisque peccat. {{pn|XLV.10|10}}Sed subolfacio quia nobis epulum daturus est Mammaea, binos denarios mihi et meis. Quod si hoc fecerit, eripiat Norbano totum favorem. {{pn|XLV.11|11}}Scias oportet plenis velis hunc vinciturum. Et revera, quid ille nobis boni fecit? Dedit gladiatores sestertiarios iam decrepitos, quos si sufflasses, cecidissent; iam meliores bestiarios vidi. Occidit de lucerna equites; putares eos gallos gallinaceos: alter burdubasta, alter loripes, tertiarius mortuus pro mortuo, qui haberet nervia praecisa. {{pn|XLV.12|12}}Vnus licuius flaturae fuit Thraex, qui et ipse ad dictata pugnavit. Ad summam, omnes postea secti sunt; adeo de magna turba 'Adhibete' acceperant: plane fugae merae. {{pn|XLV.13|13}}'Munus tamen, inquit, tibi dedi — et ego tibi plodo.' Computa, et tibi plus do quam accepi. Manus manum lavat.

== XLVI. ==
{{pn|XLVI.1|1}}&quot;Videris mihi, Agamemnon, dicere: 'Quid iste argutat molestus?' Quia tu, qui potes loquere, non loquis. Non es nostrae fasciae, et ideo pauperorum verba derides. Scimus te prae litteras fatuum esse. {{pn|XLVI.2|2}}Quid ergo est? Aliqua die te persuadeam, ut ad villam venias et videas casulas nostras. Inveniemus quod manducemus, pullum, ova: belle erit, etiam si omnia hoc anno tempestas dispare pallavit. Inveniemus ergo unde saturi fiamus. {{pn|XLVI.3|3}}Et iam tibi discipulus crescit cicaro meus. Iam quattuor partis dicit; si vixerit, habebis ad latus servulum. Nam quicquid illi vacat, caput de tabula non tollit. Ingeniosus est et bono filo, etiam si in aves morbosus est. {{pn|XLVI.4|4}}Ego illi iam tres cardeles occidi, et dixi quia mustella comedit. Invenit tamen alias nenias, et libentissime pingit. {{pn|XLVI.5|5}}Ceterum iam Graeculis calcem impingit et Latinas coepit non male appetere, etiam si magister eius sibi placens sit. Nec uno loco consistit, sed venit &lt;raro; scit qui&gt;dem litteras, sed non vult laborare. {{pn|XLVI.6|6}}Est et alter non quidem doctus, sed curiosus, qui plus docet quam scit. Itaque feriatis diebus solet domum venire, et quicquid dederis, contentus est. {{pn|XLVI.7|7}}Emi ergo nunc puero aliquot libra rubricata, quia volo illum ad domusionem aliquid de iure gustare. Habet haec res panem. Nam litteris satis inquinatus est. Quod si resilierit, destinavi illum artificii docere, aut tonstreinum aut praeconem aut certe causidicum, quod illi auferre non possit nisi Orcus. {{pn|XLVI.8|8}}Ideo illi cotidie clamo: &quot;Primigeni, crede mihi, quicquid discis, tibi discis. Vides Phileronem causidicum: si non didicisset, hodie famem a labris non abigeret. Modo, modo, collo suo circumferebat onera venalia; nunc etiam adversus Norbanum se extendit.&quot; Litterae thesaurum est, et artificium nunquam moritur&quot;.

== XLVII. ==
Eiusmodi tabulae vibrabant, cum Trimalchio intravit et detersa fronte unguento manus lavit; spatioque minimo interposito: &quot;Ignoscite mihi, inquit, amici, multis iam diebus venter mihi non respondit. Nec medici se inveniunt. Profuit mihi tamen maleicorium et taeda ex aceto. Spero tamen, iam veterem pudorem sibi imponet. Alioquin circa stomachum mihi sonat, putes taurum. Itaque si quis vestrum voluerit sua re causa facere, non est quod illum pudeatur. Nemo nostrum solide natus est. Ego nullum puto tam magnum tormentum esse quam continere. Hoc solum vetare ne Iovis potest. Rides, Fortunata, quae soles me nocte desomnem facere? Nec tamen in triclinio ullum vetuo facere quod se iuvet, et medici vetant continere. Vel si quid plus venit, omnia foras parata sunt: aqua, lasani et cetera minutalia. Credite mihi, anathymiasis si in cerebrum it, et in toto corpore fluctum facit. Multos scio periisse, dum nolunt sibi verum dicere.&quot; Gratias agimus liberalitati indulgentiaeque eius, et subinde castigamus crebris potiunculis risum.

Nec adhuc sciebamus nos in medio lautitiarum, quod aiunt, clivo laborare. Nam mundatis ad symphoniam mensis tres albi sues in triclinium adducti sunt capistris et tintinnabulis culti, quorum unum bimum nomenculator esse dicebat, alterum trimum, tertium vero iam sexennem. Ego putabam petauristarios intrasse et porcos, sicut in circulis mos est, portenta aliqua facturos. Sed Trimalchio expectatione discussa: &quot;Quem, inquit, ex eis vultis in cenam statim fieri? Gallum enim gallinaceum, Penthiacum et eiusmodi nenias rustici faciunt: mei coci etiam vitulos aeno coctos solent facere.&quot; Continuoque cocum vocari iussit, et non expectata electione nostra maximum natu iussit occidi, et clara voce: &quot;Ex quota decuria es?&quot; Cum ille se ex quadragesima respondisset: &quot;Empticius an, inquit, domi natus? — Neutrum, inquit cocus, sed testamento Pansae tibi relictus sum. — Vide ergo, ait, ut diligenter ponas; si non, te iubebo in decuriam viatorum conici.&quot; Et cocum quidem potentiae admonitum in culinam obsonium duxit.

== XLVIII. ==
Trimalchio autem miti ad nos vultu respexit et: &quot;Vinum, inquit, si non placet, mutabo; vos illud oportet bonum faciatis. Deorum beneficio non emo, sed nunc quicquid ad salivam facit, in suburbano nascitur eo, quod ego adhuc non novi. Dicitur confine esse Tarraciniensibus et Tarentinis. Nunc coniungere agellis Siciliam volo, ut cum Africam libuerit ire, per meos fines navigem. Sed narra tu mihi, Agamemnon, quam controversiam hodie declamasti? Ego autem si causas non ago, in domusionem tamen litteras didici. Et ne me putes studia fastiditum, tres bybliothecas habeo, unam Graecam, alteram Latinam. Dic ergo, si me amas, peristasim declamationis tuae.&quot;

Cum dixisset Agamemnon: &quot;Pauper et dives inimici erant. . .&quot;, ait Trimalchio: &quot;Quid est pauper? — Vrbane&quot;, inquit Agamemnon et nescio quam controversiam exposuit. Statim Trimalchio: &quot;Hoc, inquit, si factum est, controversia non est; si factum non est, nihil est.&quot; Haec aliaque cum effusissimis prosequeremur laudationibus: &quot;Rogo, inquit, Agamemnon mihi carissime, numquid duodecim aerumnas Herculis tenes, aut de Vlixe fabulam, quemadmodum illi Cyclops pollicem poricino extorsit? Solebam haec ego puer apud Homerum legere. Nam Sibyllam quidem Cumis ego ipse oculis meis vidi in ampulla pendere, et cum illi pueri dicerent: &quot;Sibilla, ti thelis?&quot;, respondebat illa: &quot;apothanin thelo&quot;.

== XLIX. ==
Nondum efflaverat omnia, cum repositorium cum sue ingenti mensam occupavit. Mirari nos celeritatem coepimus, et iurare ne gallum quidem gallinaceum tam cito percoqui potuisse, tanto quidem magis, quod longe maior nobis porcus videbatur esse, quam paulo ante aper fuerat. Deinde magis magisque Trimalchio intuens eum: &quot;Quid? quid? inquit, porcus hic non est exinteratus? Non mehercules est. Voca, voca cocum in medio.&quot; Cum constitisset ad mensam cocus tristis et diceret se oblitum esse exinterare: &quot;Quid, oblitus? Trimalchio exclamat, putes illum piper et cuminum non coniecisse! Despolia!&quot; Non fit mora, despoliatur cocus atque inter duos tortores maestus consistit. Deprecari tamen omnes coeperunt et dicere: &quot;Solet fieri. — Rogamus mittas. — Postea si fecerit, nemo nostrum pro illo rogabit.&quot; Ego crudelissimae severitatis, non potui me tenere, sed inclinatus ad aurem Agamemnonis: &quot;Plane, inquam, hic debet servus esse nequissimus: aliquis oblivisceretur porcum exinterare? Non mehercules illi ignoscerem, si piscem praeterisset.&quot; At non Trimalchio, qui relaxato in hilaritatem vultu: &quot;Ergo, inquit, quia tam malae memoriae es, palam nobis illum exintera.&quot; Recepta cocus tunica cultrum arripuit, porcique ventrem hinc atque illinc timida manu secuit. Nec mora, ex plagis ponderis inclinatione crescentibus tomacula cum botulis effusa sunt.

== L. ==
{{pn|L.1|1}}Plausum post hoc automatum familia dedit et &quot;Gaio feliciter!&quot; conclamavit. Nec non cocus potione honoratus est, etiam argentea corona poculumque in lance accepit Corinthia. {{pn|L.2|2}}Quam cum Agamemnon propius consideraret, ait Trimalchio: &quot;Solus sum qui vera Corinthea habeam.&quot; {{pn|L.3|3}}Exspectabam ut pro reliqua insolentia diceret sibi vasa Corintho afferri. {{pn|L.4|4}}Sed ille melius: &quot;Et forsitan, inquit, quaeris quare solus Corinthea vera possideam: quia scilicet aerarius, a quo emo, Corinthus vocatur. Quid est autem Corintheum, nisi quis Corinthum habeat? {{pn|L.5|5}}Et ne me putetis nesapium esse, valde bene scio, unde primum Corinthea nata sint. Cum Ilium captum est, Hannibal, homo vafer et magnus stelio, omnes statuas aeneas et aureas et argenteas in unum rogum congessit et eas incendit; factae sunt in unum aera miscellanea. {{pn|L.6|6}}Ita ex hac massa fabri sustulerunt et fecerunt catilla et paropsides &lt;et&gt; statuncula. Sic Corinthea nata sunt, ex omnibus in unum, nec hoc nec illud. {{pn|L.7|7}}Ignoscetis mihi quod dixero: ego malo mihi vitrea, certe non olunt. Quod si non frangerentur, mallem mihi quam aurum; nunc autem vilia sunt.

== LI. ==
&quot;Fuit tamen faber qui fecit phialam vitream, quae non frangebatur. Admissus ergo Caesarem est cum suo munere, deinde fecit reporrigere Caesari et illam in pavimentum proiecit. Caesar non pote valdius quam expavit. At ille sustulit phialam de terra; collisa erat tamquam vasum aeneum. Deinde martiolum de sinu protulit et phialam otio belle correxit. Hoc facto putabat se coleum Iovis tenere, utique postquam illi dixit: 'Numquid alius scit hanc condituram vitreorum?' Vide modo. Postquam negavit, iussit illum Caesar decollari: quia enim, si scitum esset, aurum pro luto haberemus.

== LII. ==
&quot;In argento plane studiosus sum. Habeo scyphos urnales plus minus &lt;C&gt; &lt;. . . videtur&gt; quemadmodum Cassandra occidit filios suos, et pueri mortui iacent sic uti vivere putes. Habeo capidem quam &lt;mi&gt; reliquit patronorum &lt;meorum&gt; unus, ubi Daedalus Niobam in equum Troianum includit. Nam Hermerotis pugnas et Petraitis in poculis habeo, omnia ponderosa; meum enim intelligere nulla pecunia vendo.&quot;

Haec dum refert, puer calicem proiecit. Ad quem respiciens Trimalchio: &quot;Cito, inquit, te ipsum caede, quia nugax es.&quot; Statim puer demisso labro orare. At ille: &quot;Quid me, inquit, rogas? Tanquam ego tibi molestus sim. Suadeo, a te impetres, ne sis nugax.&quot; Tandem ergo exoratus a nobis missionem dedit puero. Ille dimissus circa mensam percucurrit. Et &quot;Aquam foras, vinum intro &quot; clamavit &lt;Trimalchio&gt;. Excipimus urbanitatem iocantis, et ante omnes Agamemnon, qui sciebat quibus meritis revocaretur ad cenam. Ceterum laudatus Trimalchio hilarius bibit et iam ebrio proximus: &quot;Nemo, inquit, vestrum rogat Fortunatam meam, ut saltet? Credite mihi: cordacem nemo melius ducit&quot;.

Atque ipse erectis super frontem manibus Syrum histrionem exhibebat concinente tota familia: &quot;madeia perimadeia.&quot; Et prodisset in medium, nisi Fortunata ad aurem accessisset; et credo, dixerit non decere gravitatem eius tam humiles ineptias. Nihil autem tam inaequale erat; nam modo Fortunatam suam &lt;verebatur&gt;, revertebat modo ad naturam.

== LIII. ==
Et plane interpellavit saltationis libidinem actuarius, qui tanquam Vrbis acta recitavit: &quot;VII kalendas Sextiles: in praedio Cumano, quod est Trimalchionis, nati sunt pueri XXX, puellae XL; sublata in horreum ex area tritici milia modium quingenta; boves domiti quingenti. Eodem die: Mithridates servus in crucem actus est, quia Gai nostri genio male dixerat. Eodem die: in arcam relatum est, quod collocari non potuit, sestertium centies. Eodem die: incendium factum est in hortis Pompeianis, ortum ex aedibus Nastae vilici. — Quid, inquit Trimalchio, quando mihi Pompeiani horti empti sunt? — Anno priore, inquit actuarius, et ideo in rationem nondum venerunt.&quot; Excanduit Trimalchio et: &quot;Quicunque, inquit, mihi fundi empti fuerint, nisi intra sextum mensem sciero, in rationes meas inferri vetuo.&quot; Iam etiam edicta aedilium recitabantur et saltuariorum testamenta, quibus Trimalchio cum elogio exheredabatur; iam nomina vilicorum et repudiata a circumitore liberta in balneatoris contubernio deprehensa, et atriensis Baias relegatus; iam reus factus dispensator, et iudicium inter cubicularios actum.

Petauristarii autem tandem venerunt. Baro insulsissimus cum scalis constitit puerumque iussit per gradus et in summa parte odaria saltare, circulos deinde ardentes transire et dentibus amphoram sustinere. Mirabatur haec solus Trimalchio dicebatque ingratum artificium esse: ceterum duo esse in rebus humanis, quae libentissime spectaret, petauristarios et cornicines; reliqua, animalia, acroemata, tricas meras esse.&quot; Nam et comoedos, inquit, emeram, sed malui illos Atella&lt;na&gt;m facere, et choraulen meum iussi Latine cantare&quot;.

== LIV. ==
Cum maxime haec dicente Gaio puer &lt;in lectum&gt; Trimalchionis delapsus est. Conclamavit familia, nec minus convivae, non propter hominem tam putidum, cuius etiam cervices fractas libenter vidissent, sed propter malum exitum cenae, ne necesse haberent alienum mortuum plorare. Ipse Trimalchio cum graviter ingemuisset superque brachium tanquam laesum incubuisset, concurrere medici, et inter primos Fortunata crinibus passis cum scypho, miseramque se atque infelicem proclamavit. Nam puer quidem, qui ceciderat, circumibat iam dudum pedes nostros et missionem rogabat. Pessime mihi erat, ne his precibus per ridiculum aliquid catastropha quaeretur. Nec enim adhuc exciderat cocus ille, qui oblitus fuerat porcum exinterare. Itaque totum circumspicere triclinium coepi, ne per parietem automatum aliquod exiret, utique postquam servus verberari coepit, qui brachium domini contusum alba potius quam conchyliata involverat lana. Nec longe aberravit suspicio mea; in vicem enim poenae venit decretum Trimalchionis, quo puerum iussit liberum esse, ne quis posset dicere tantum virum esse a servo vulneratum.

== LV. ==
Comprobamus nos factum et quam in praecipiti res humanae essent, vario sermone garrimus.&quot;Ita, inquit Trimalchio, non oportet hunc casum sine inscriptione transire; statimque codicillos poposcit et non diu cogitatione distorta haec recitavit:

&quot;Quod non expectes, ex transverso fit
et supra nos Fortuna negotia curat:
quare da nobis vina Falerna puer.&quot;

Ab hoc epigrammate coepit poetarum esse mentio &lt;. . .&gt; diuque summa carminis penes Mopsum Thracem commorata est &lt;. . .&gt; donec Trimalchio: &quot;Rogo, inquit, magister, quid putas inter Ciceronem et Publilium interesse? Ego alterum puto disertiorem fuisse, alterum honestiorem. Quid enim his melius dici potest?

Luxuriae ructu Martis marcent moenia.
Tuo palato clausus pavo pascitur
plumato amictus aureo Babylonico,
gallina tibi Numidica, tibi gallus spado.
Ciconia etiam, grata peregrina hospita
pietaticultrix, gracilipes, crotalistria,
avis exul hiemis, titulus tepidi temporis,
nequitiae nidum in caccabo fecit modo.
Quo margarita cara tibi, bacam Indicam?
An ut matrona ornata phaleris pelagiis
tollat pedes indomita in strato extraneo?
Smaragdum ad quam rem viridem, pretiosum vitrum?
Quo Carchedonios optas ignes lapideos?
Nisi ut scintillet probitas e carbunculis?
Aequum est induere nuptam ventum textilem,
palam prostare nudam in nebula linea?

== LVI. ==
&quot;Quod autem, inquit, putamus secundum litteras difficillimum esse artificium? Ego puto medicum et nummularium: medicus, qui scit quid homunciones intra praecordia sua habeant et quando febris veniat, etiam si illos odi pessime, quod mihi iubent saepe anatinam parari; nummularius, qui per argentum aes videt. Nam mutae bestiae laboriosissimae boves et oves: boves, quorum beneficio panem manducamus; oves, quod lana illae nos gloriosos faciunt. Et facinus indignum, aliquis ovillam est et tunicam habet. Apes enim ego divinas bestias puto, quae mel vomunt, etiam si dicuntur illud a Iove afferre. Ideo autem pungunt, quia ubicunque dulce est, ibi et acidum invenies.&quot;

Iam etiam philosophos de negotio deiciehat, cum pittacia in scypho circumferri coeperunt, puerque super hoc positus officium apophoreta recitavit. &quot;Argentum sceleratum&quot;: allata est perna, supra quam acetabula erant posita. &quot;Cervical&quot;: offla collaris allata est. &quot;Serisapia et contumelia&quot;: &lt;xerophagiae ex sale&gt; datae sunt et contus cum malo. &quot;Porri et persica&quot;: flagellum et cultrum accepit. &quot;Passeres et muscarium&quot;: uvam passam et mel Atticum. &quot;Cenatoria et forensia&quot;: offlam et tabulas accepit. &quot;Canale et pedale&quot;: lepus et solea est allata. &quot;Muraena et littera&quot;: murem cum rana alligatum fascemque betae accepit. Diu risimus. Sexcenta huiusmodi fuerunt, quae iam exciderunt memoriae meae.

== LVII. ==
Ceterum Ascyltos, intemperantis licentiae, cum omnia sublatis manibus eluderet et usque ad lacrimas rideret, unus ex conlibertis Trimalchionis excanduit, is ipse qui supra me discumbebat, et:

&quot;Quid rides, inquit, berbex? An tibi non placent lautitiae domini mei? Tu enim beatior es et convivare melius soles. Ita Tutelam huius loci habeam propitiam, ut ego si secundum illum discumberem, iam illi balatum clusissem. Bellum pomum, qui rideatur alios; larifuga nescio quis, nocturnus, qui non valet lotium suum. Ad summam, si circumminxero illum, nesciet qua fugiat. Non mehercules soleo cito fervere, sed in molle carne vermes nascuntur. Ridet! Quid habet quod rideat? Numquid pater fetum emit lamna? Eques Romanus es? Et ego regis filius. Quare ergo servivisti? Quia ipse me dedi in servitutem et malui civis Romanus esse quam tributarius. Et nunc spero me sic vivere, ut nemini iocus sim. Homo inter homines sum, capite aperto ambulo; assem aerarium nemini debeo; constitutum habui nunquam; nemo mihi in foro dixit: 'Redde quod debes'. Glebulas emi, lamellulas paravi; viginti ventres pasco et canem; contubernalem meam redemi, ne qui in illius capillis manus tergeret; mille denarios pro capite solvi; sevir gratis factus sum; spero, sic moriar, ut mortuus non erubescam. Tu autem tam laboriosus es, ut post te non respicias! In alio peduclum vides, in te ricinum non vides. Tibi soli ridiclei videmur; ecce magister tuus, homo maior natus: placemus illi. Tu lacticulosus, nec 'mu' nec 'ma' argutas, vasus fictilis, immo lorus in aqua: lentior, non melior. Tu beatior es: bis prande, bis cena. Ego fidem meam malo quam thesauros. Ad summam, quisquam me bis poposcit? Annis quadraginta servivi; nemo tamen scit utrum servus essem an liber. Et puer capillatus in hanc coloniam veni; adhuc basilica non erat facta. Dedi tamen operam ut domino satis facerem, homini maiesto et dignitosso, cuius pluris erat unguis quam tu totus es. Et habebam in domo qui mihi pedem opponerent hac illac; tamen — genio illius gratias! — enatavi. Haec sunt vera athla; nam in ingenuum nasci tam facile est quam 'Accede istoc'. Quid nunc stupes tanquam hircus in ervilia?&quot;

== LVIII. ==
{{pn|LVIII.1|1}}Post hoc dictum Giton, qui ad pedes stabat, risum iam diu compressum etiam indecenter effudit. Quod cum animadvertisset adversarius Ascylti, flexit convicium in puerum et: {{pn|LVIII.2|2}}&quot;Tu autem, inquit, etiam tu rides, caepa cirrata? O? Saturnalia? rogo, mensis December est? Quando vicesimam numerasti? Quid faciat crucis offla, corvorum cibaria. Curabo iam tibi Iovis iratus sit, et isti qui tibi non imperat. {{pn|LVIII.3|3}}Ita satur pane fiam, ut ego istud conliberto meo dono, alioquin iam tibi depraesentiarum reddidissem. Bene nos habemus, at isti nugae, qui tibi non imperant. Plane qualis dominus, talis et servus. {{pn|LVIII.4|4}}Vix me teneo, nec sum natura caldicerebrius, &lt;sed&gt; cum coepi, matrem meam dupundii non facio. Recte, videbo te in publicum, mus, immo terrae tuber: {{pn|LVIII.5|5}}nec sursum nec deorsum non cresco, nisi dominum tuum in rutae folium non conieci, nec tibi parsero, licet mehercules Iovem Olympium clames. Curabo longe tibi sit comula ista besalis et dominus dupunduarius. {{pn|LVIII.6|6}}Recte, venies sub dentem: aut ego non me novi, aut non deridebis, licet barbam auream habeas. {{pn|LVIII.7|7}}Athana tibi irata sit curabo, et qui te primus deurode fecit. Non didici geometrias, critica et alogas naenias, sed lapidarias litteras scio, partes centum dico ad aes, ad pondus, ad nummum. {{pn|LVIII.8|8}}Ad summam, si quid vis, ego et tu sponsiunculam: exi, defero lamnam. Iam scies patrem tuum mercedes perdidisse, quamvis et rhetoricam scis. Ecce:

'Qui de nobis? longe venio, late venio: solve me'.

{{pn|LVIII.9|9}}Dicam tibi, qui de nobis currit et de loco non movetur; qui de nobis crescit et minor fit. Curris, stupes, satagis, tanquam mus in matella. {{pn|LVIII.10|10}}Ergo aut tace aut meliorem noli molestare, qui te natum non putat, nisi si me iudicas anulos buxeos curare, quos amicae tuae involasti. Occuponem propitium! {{pn|LVIII.11|11}}Eamus in forum et pecunias mutuemur: iam scies hoc ferrum fidem habere. Vah, bella res est volpis uda! {{pn|LVIII.12|12}}Ita lucrum faciam et ita bene moriar ut populus per exitum meum iuret, nisi te toga ubique perversa fuero persecutus. {{pn|LVIII.13|13}}Bella res et iste, qui te haec docet: mufrius, non magister. &lt;Nos aliter&gt; didicimus. Dicebat enim magister: 'Sunt vestra salva? Recta domum. Cave circumspicias, cave maiorem maledicas'. {{pn|LVIII.14|14}}At nunc mera mapalia: nemo dupondii evadit. Ego, quod me sic vides, propter artificium meum diis gratias ago.&quot;

== LIX. ==
Coeperat Ascyltos respondere convicio, sed Trimalchio delectatus colliberti eloquentia: &quot;Agite, inquit, scordalias de medio. Suaviter sit potius, et tu, Hermeros, parce adulescentulo. Sanguen illi fervet, tu melior esto. Semper in hac re qui vincitur, vincit. Et tu cum esses capo, cocococo, atque cor non habebas. Simus ergo, quod melius est, a primitiis hilares et Homeristas spectemus.&quot; Intravit factio statim hastisque scuta concrepuit. Ipse Trimalchio in pulvino consedit, et cum Homeristae Graecis versibus colloquerentur, ut insolenter solent, ille canora voce Latine legebat librum. Mox silentio facto: &quot;Scitis, inquit, quam fabulam agant? Diomedes et Ganymedes duo fratres fuerunt. Horum soror erat Helena. Agamemnon illam rapuit et Dianae cervam subiecit. Ita nunc Homeros dicit, quemadmodum inter se pugnent Troiani et Parentini. Vicit scilicet, et Iphigeniam, filiam suam, Achilli dedit uxorem. Ob eam rem Aiax insanit, et statim argumentum explicabit.&quot; Haec ut dixit Trimalchio, clamorem Homeristae sustulerunt, interque familiam discurrentem vitulus in lance ducenaria elixus allatus est, et quidem galeatus. Secutus est Aiax strictoque gladio, tanquam insaniret, concidit, ac modo versa modo supina gesticulatus, mucrone frusta collegit mirantibusque vitulum partitus est.

== LX. ==
Nec diu mirari licuit tam elegantes strophas; nam repente lacunaria sonare coeperunt totumque triclinium intremuit. Consternatus ego exsurrexi, et timui ne per tectum petauristarius aliquis descenderet. Nec minus reliqui convivae mirantes erexere vultus expectantes quid novi de caelo nuntiaretur. Ecce autem diductis lacunaribus subito circulus ingens, de cupa videlicet grandi excussus, demittitur, cuius per totum orbem coronae aureae cum alabastris unguenti pendebant. Dum haec apophoreta iubemur sumere, respiciens ad mensam &lt;. . .&gt;.

Iam illic repositorium cum placentis aliquot erat positum, quod medium Priapus a pistore factus tenebat, gremioque satis amplo omnis generis poma et uvas sustinebat more vulgato. Avidius ad pompam manus porreximus, et repente nova ludorum remissio hilaritatem hic refecit. Omnes enim placentae omniaque poma etiam minima vexatione contacta coeperunt effundere crocum, et usque ad nos molestus umor accedere. Rati ergo sacrum esse fericulum tam religioso apparatu perfusum, consurreximus altius et &quot;Augusto, patri patriae, feliciter &quot; diximus. Quibusdam tamen etiam post hanc venerationem poma rapientibus, et ipsi mappas implevimus, ego praecipue, qui nullo satis amplo munere putabam me onerare Gitonis sinum.

Inter haec tres pueri candidas succincti tunicas intraverunt, quorum duo Lares bullatos super mensam posuerunt, unus pateram vini circumferens &quot;dii propitii &quot; clamabat.

Aiebat autem unum Cerdonem, alterum Felicionem, tertium Lucronem vocari. Nos etiam veram imaginem ipsius Trimalchionis, cum iam omnes basiarent, erubuimus praeterire.

== LXI. ==
Postquam ergo omnes bonam mentem bonamque valitudinem sibi optarunt, Trimalchio ad Nicerotem respexit et: &quot;Solebas, inquit, suavius esse in convictu; nescio quid nunc taces nec muttis. Oro te, sic felicem me videas, narra illud quod tibi usu venit.&quot; Niceros delectatus affabilitate amici: &quot;Omne me, inquit, lucrum transeat, nisi iam dudum gaudimonio dissilio, quod te talem video. Itaque hilaria mera sint, etsi timeo istos scolasticos ne me rideant. Viderint: narrabo tamen, quid enim mihi aufert, qui ridet? satius est rideri quam derideri.&quot;

Haec ubi dicta dedit
talem fabulam exorsus est:

&quot;Cum adhuc servirem, habitabamus in vico angusto; nunc Gavillae domus est. Ibi, quomodo dii volunt, amare coepi uxorem Terentii coponis: noveratis Melissam Tarentinam, pulcherrimum bacciballum. Sed ego non mehercules corporaliter aut propter res venerias curavi, sed magis quod benemoria fuit. Si quid ab illa petii, nunquam mihi negatum; fecit assem, semissem habui; in illius sinum demandavi, nec unquam fefellitus sum. Huius contubernalis ad villam supremum diem obiit. Itaque per scutum per ocream egi aginavi, quemadmodum ad illam pervenirem: nam, ut aiunt, in angustiis amici apparent.

== LXII. ==
&quot;Forte dominus Capuae exierat ad scruta scita expedienda. Nactus ego occasionem persuadeo hospitem nostrum, ut mecum ad quintum miliarium veniat. Erat autem miles, fortis tanquam Orcus. Apoculamus nos circa gallicinia; luna lucebat tanquam meridie. Venimus inter monimenta: homo meus coepit ad stelas facere; sedeo ego cantabundus et stelas numero. Deinde ut respexi ad comitem, ille exuit se et omnia vestimenta secundum viam posuit. Mihi anima in naso esse; stabam tanquam mortuus. At ille circumminxit vestimenta sua, et subito lupus factus est. Nolite me iocari putare; ut mentiar, nullius patrimonium tanti facio. Sed, quod coeperam dicere, postquam lupus factus est, ululare coepit et in silvas fugit. Ego primitus nesciebam ubi essem; deinde accessi, ut vestimenta eius tollerem: illa autem lapidea facta sunt. Qui mori timore nisi ego? Gladium tamen strinxi et &lt;in tota via&gt; umbras cecidi, donec ad villam amicae meae pervenirem. In larvam intravi, paene animam ebullivi, sudor mihi per bifurcum volabat, oculi mortui; vix unquam refectus sum. Melissa mea mirari coepit, quod tam sero ambularem, et: 'Si ante, inquit, venisses, saltem nobis adiutasses; lupus enim villam intravit et omnia pecora tanquam lanius sanguinem illis misit. Nec tamen derisit, etiamsi fugit; senius enim noster lancea collum eius traiecit'. Haec ut audivi, operire oculos amplius non potui, sed luce clara Gai nostri domum fugi tanquam copo compilatus; et postquam veni in illum locum, in quo lapidea vestimenta erant facta, nihil inveni nisi sanguinem. Vt vero domum veni, iacebat miles meus in lecto tanquam bovis, et collum illius medicus curabat. Intellexi illum versipellem esse, nec postea cum illo panem gustare potui, non si me occidisses. Viderint quid de hoc alii exopinissent; ego si mentior, genios vestros iratos habeam.&quot;

== LXIII. ==
Attonitis admiratione universis: &quot;Salvo, inquit, tuo sermone, Trimalchio, si qua fides est, ut mihi pili inhorruerunt, quia scio Niceronem nihil nugarum narrare: immo certus est et minime linguosus. Nam et ipse vobis rem horribilem narrabo. Asinus in tegulis.

&quot;Cum adhuc capillatus essem, nam a puero vitam Chiam gessi, ipsimi nostri delicatus decessit, mehercules margaritum, &lt;sacritus&gt; et omnium numerum. Cum ergo illum mater misella plangeret et nos tum plures in tristimonio essemus, subito &lt;stridere&gt; strigae coeperunt; putares canem leporem persequi. Habebamus tunc hominem Cappadocem, longum, valde audaculum et qui valebat: poterat bovem iratum tollere. Hic audacter stricto gladio extra ostium procucurrit, involuta sinistra manu curiose, et mulierem tanquam hoc loco — salvum sit, quod tango! — mediam traiecit. Audimus gemitum, et — plane non mentiar — ipsas non vidimus. Baro autem noster introversus se proiecit in lectum, et corpus totum lividum habebat quasi flagellis caesus, quia scilicet illum tetigerat mala manus. Nos cluso ostio redimus iterum ad officium, sed dum mater amplexaret corpus filii sui, tangit et videt manuciolum de stramentis factum. Non cor habebat, non intestina, non quicquam: scilicet iam puerum strigae involaverant et supposuerant stramenticium vavatonem. Rogo vos, oportet credatis, sunt mulieres plussciae, sunt Nocturnae, et quod sursum est, deorsum faciunt. Ceterum baro ille longus post hoc factum nunquam coloris sui fuit, immo post paucos dies freneticus periit.&quot;

== LXIV. ==
Miramur nos et pariter credimus, osculatique mensam rogamus Nocturnas, ut suis se teneant, dum redimus a cena.

Et sane iam lucernae mihi plures videbantur ardere totumque triclinium esse mutatum, cum Trimalchio: &quot;Tibi dico, inquit, Plocame, nihil narras? nihil nos delectaris? Et solebas suavius esse, canturire belle deverbia, adicere melicam. Heu, heu, abistis dulces caricae. — Iam, inquit ille, quadrigae meae decucurrerunt, ex quo podagricus factus sum. Alioquin cum essem adulescentulus, cantando paene tisicus factus sum. Quid saltare? quid deverbia? quid tonstrinum? Quando parem habui nisi unum Apelletem?&quot;

Appositaque ad os manu, nescio quid taetrum exsibilavit quod postea Graecum esse affirmabat. Nec non Trimalchio ipse cum tubicines esset imitatus, ad delicias suas respexit, quem Croesum appellabat. Puer autem lippus, sordidissimis dentibus, catellam nigram atque indecenter pinguem prasina involuebat fascia, panemque semissem ponebat supra torum, ac nausia recusantem saginabat. Quo admonitus officio Trimalchio Scylacem iussit adduci &quot;praesidium domus familiaeque&quot;. Nec mora, ingentis formae adductus est canis catena vinctus, admonitusque ostiarii calce ut cubaret, ante mensam se posuit. Tum Trimalchio iactans candidum panem: &quot;Nemo, inquit, in domo mea me plus amat.&quot; Indignatus puer, quod Scylacem tam effuse laudaret, catellam in terram deposuit hortatusque &lt;est&gt; ut ad rixam properaret. Scylax, canino scilicet usus ingenio, taeterrimo latratu triclinium implevit Margaritamque Croesi paene laceravit. Nec intra rixam tumultus constitit, sed candelabrum etiam supra mensam eversum et vasa omnia crystallina comminuit, et oleo ferventi aliquot convivas respersit. Trimalchio, ne videretur iactura motus, basiavit puerum ac iussit supra dorsum ascendere suum. Non moratus ille usus est equo, manuque plena scapulas eius subinde verberavit, interque risum proclamavit: &quot;Bucco, bucco, quot sunt hic?&quot; Repressus ergo aliquamdiu Trimalchio camellam grandem iussit misceri potiones&lt;que&gt; dividi omnibus servis, qui ad pedes sedebant, adiecta exceptione: &quot;Si quis, inquit, noluerit accipere, caput illi perfunde. Interdiu severa, nunc hilaria&quot;.

== LXV. ==
Hanc humanitatem insecutae sunt matteae, quarum etiam recordatio me, si qua est dicenti fides, offendit. Singulae enim gallinae altiles pro turdis circumlatae sunt et ova anserina pilleata, quae ut comessemus, ambitiosissime &lt;a&gt; nobis Trimalchio petiit dicens exossatas esse gallinas. Inter haec triclinii valvas lictor percussit, amictusque veste alba cum ingenti frequentia comissator intravit. Ego maiestate conterritus praetorem putabam venisse. Itaque temptavi assurgere et nudos pedes in terram deferre. Risit hanc trepidationem Agamemnon et: &quot;Contine te, inquit, homo stultissime. Habinnas sevir est idemque lapidarius, qui videtur monumenta optime facere.&quot;

Recreatus hoc sermone reposui cubitum, Habinnamque intrantem cum admiratione ingenti spectabam. Ille autem iam ebrius uxoris suae umeris imposuerat manus, oneratusque aliquot coronis et unguento per frontem in oculos fluente, praetorio loco se posuit, continuoque vinum et caldam poposcit. Delectatus hac Trimalchio hilaritate et ipse capaciorem poposcit scyphum, quaesivitque quomodo acceptus esset. &quot;Omnia, inquit, habuimus praeter te; oculi enim mei hic erant. Et mehercules bene fuit. Scissa lautum novendialem servo suo misello faciebat, quem mortuum manu miserat. Et, puto, cum vicensimariis magnam mantissam habet; quinquaginta enim millibus aestimant mortuum. Sed tamen suaviter fuit, etiam si coacti sumus dimidias potiones super ossucula eius effundere.&quot;

== LXVI. ==
&lt;!--6 deest--&gt;— {{pn|LXVI.1|1}}Tamen, inquit Trimalchio, quid habuistis in cena? — Dicam, inquit, si potuero; nam tam bonae memoriae sum, ut frequenter nomen meum obliviscar. {{pn|LXVI.2|2}}Habuimus tamen in primo porcum botulo coronatum et circa sangunculum et gizeria optime facta et certe betam et panem autopyrum de suo sibi, quem ego malo quam candidum; &lt;nam&gt; et vires facit, et cum mea re causa facio, non ploro. {{pn|LXVI.3|3}}Sequens ferculum fuit sciribilita frigida et supra mel caldum infusum excellente Hispanum. Itaque de sciribilita quidem non minimum edi, de melle me usque tetigi. {{pn|LXVI.4|4}}Circa cicer et lupinum, calvae arbitratu et mala singula. Ego tamen duo sustuli et ecce in mappa alligata habeo; nam si aliquid muneris meo vernulae non tulero, habebo convicium. {{pn|LXVI.5|5}}Bene me admonet domina mea. In prospectu habuimus ursinae frustum, de quo cum imprudens Scintilla gustasset, paene intestina sua vomuit; ego contra plus libram comedi, nam ipsum aprum sapiebat. Et si, inquam, ursus homuncionem comest, quanto magis homuncio debet ursum comesse? {{pn|LXVI.7|7}}In summo habuimus caseum mollem et sapam et cocleas singulas et cordae frusta et hepatia in catillis et ova pilleata et rapam et senape et catillum concacatum — pax Palamedes! — Etiam in alveo circumlata sunt oxycomina, unde quidam etiam improbi ternos pugnos sustulerunt. Nam pernae missionem dedimus.

== LXVII. ==
&quot;Sed narra mihi, Gai, rogo, Fortunata quare non recumbit? — Quomodo nosti, inquit, illam, Trimalchio, nisi argentum composuerit, nisi reliquias pueris diviserit, aquam in os suum non coniciet. — Atqui, respondit Habinnas, nisi illa discumbit, ego me apoculo.&quot; Et coeperat surgere, nisi signo dato Fortunata quater amplius a tota familia esset vocata. Venit ergo galbino succincta cingillo, ita ut infra cerasina appareret tunica et periscelides tortae phaecasiaeque inauratae. Tunc sudario manus tergens, quod in collo habebat, applicat se illi toro, in quo Scintilla Habinnae discumbebat uxor, osculataque plaudentem: &quot;Est te, inquit, videre?&quot;

Eo deinde perventum est, ut Fortunata armillas suas crassissimis detraheret lacertis Scintillaeque miranti ostenderet. Vltimo etiam periscelides resolvit et reticulum aureum, quem ex obrussa esse dicebat. Notavit haec Trimalchio iussitque afferri omnia et: &quot;Videtis, inquit, mulieris compedes: sic nos barcalae despoliamur. Sex pondo et selibram debet habere. Et ipse nihilo minus habeo decem pondo armillam ex millesimis Mercurii factam.&quot; Vltimo etiam, ne mentiri videretur, stateram iussit afferri et circulatum approbari pondus. Nec melior Scintilla, quae de cervice sua capsellam detraxit aureolam, quam Felicionem appellabat. Inde duo crotalia protulit et Fortunatae invicem consideranda dedit et: &quot;Domini, inquit, mei beneficio nemo habet meliora. — Quid? inquit Habinnas, excatarissasti me, ut tibi emerem fabam vitream. Plane si filiam haberem, auriculas illi praeciderem. Mulieres si non essent, omnia pro luto haberemus; nunc hoc est caldum meiere et frigidum potare.&quot;

Interim mulieres sauciae inter se riserunt ebriaeque iunxerunt oscula, dum altera diligentiam matris familiae iactat, altera delicias et indiligentiam viri. Dumque sic cohaerent, Habinnas furtim consurrexit, pedesque Fortunatae correptos super lectum immisit. &quot;Au! au!&quot; illa proclamavit aberrante tunica super genua. Composita ergo in gremio Scintillae indecentissimam rubore faciem sudario abscondit.

== LXVIII. ==
Interposito deinde spatio cum secundas mensas Trimalchio iussisset afferri, sustulerunt servi omnes mensas et alias attulerunt, scobemque croco et minio tinctam sparserunt et, quod nunquam ante videram, ex lapide speculari pulverem tritum. Statim Trimalchio: &quot;Poteram quidem, inquit, hoc fericulo esse contentus; secundas enim mensas habetis. &lt;Sed&gt; si quid belli habes, affer&quot;.

Interim puer Alexandrinus, qui caldam ministrabat, luscinias coepit imitari clamante Trimalchione subinde: &quot;Muta!&quot;. Ecce alius ludus. Servus qui ad pedes Habinnae sedebat, iussus, credo, a domino suo proclamavit subito canora voce:

Interea medium Aeneas iam classe tenebat. . .

Nullus sonus unquam acidior percussit aures meas; nam praeter errantis barbariae aut adiectum aut deminutum clamorem, miscebat Atellanicos versus, ut tunc primum me etiam Vergilius offenderit. Lassus tamen cum aliquando desisset, adiecit Habinnas et &quot;Nun&lt;quam, in&gt;quit, didicit, sed ego ad circulatores eum mittendo erudibam. Itaque parem non habet, sive muliones volet sive circulatores imitari. Desperatum valde ingeniosus est: idem sutor est, idem cocus, idem pistor, omnis Musae mancipium. Duo tamen vitia habet, quae si non haberet, esset omnium numerum: recutitus est et stertit. Nam quod strabonus est, non curo; sicut Venus spectat. Ideo nihil tacet, vix oculo mortuo unquam. Illum emi trecentis denariis. . .&quot;

== LXIX. ==
Interpellavit loquentem Scintilla et: &quot;Plane, inquit, non omnia artificia servi nequam narras. Agaga est; at curabo stigmam habeat.&quot; Risit Trimalchio et: &quot;Adcognosco, inquit, Cappadocem: nihil sibi defraudit, et mehercules laudo illum; hoc enim nemo parentat. Tu autem, Scintilla, noli zelotypa esse. Crede mihi, et vos novimus. Sic me salvum habeatis, ut ego sic solebam ipsumam meam debattuere, ut etiam dominus suspicaretur; et ideo me in vilicationem relegavit. Sed tace, lingua, dabo panem.&quot; Tanquam laudatus esset nequissimus servus, lucernam de sinu fictilem protulit et amplius semihora tubicines imitatus est succinente Habinna et inferius labrum manu deprimente. Vltimo etiam in medium processit et modo harundinibus quassis choraulas imitatus est, modo lacernatus cum flagello mulionum fata egit, donec vocatum ad se Habinnas basiavit, potionemque illi porrexit et: &quot;Tanto melior, inquit, Massa, dono tibi caligas&quot;.

Nec ullus tot malorum finis fuisset, nisi epidipnis esset allata, turdi siligine&amp;#x3C;i&amp;#x3E; uvis passis nucibusque farsi. Insecuta sunt Cydonia etiam mala spinis confixa, ut echinos efficerent. Et haec quidem tolerabilia erant, si non fericulum longe monstrosius effecisset ut vel fame perire mallemus. Nam cum positus esset, ut nos putabamus, anser altilis circaque pisces et omnium genera avium: &quot;&lt;Amici&gt; , inquit Trimalchio, quicquid videtis hic positum, de uno corpore est factum.&quot; Ego scilicet homo prudentissimus, statim intellexi quid esset, et respiciens Agamemnon: &quot;Mirabor, inquam, nisi omnia ista de &lt;fimo&gt; facta sunt aut certe de luto. Vidi Romae Saturnalibus eiusmodi cenarum imaginem fieri&quot;.

== LXX. ==
Necdum finieram sermonem, cum Trimalchio ait: &quot;Ita crescam patrimonio, non corpore, ut ista cocus meus de porco fecit. Non potest esse pretiosior homo. Volueris, de vulva faciet piscem, de lardo palumbam, de perna turturem, de colaepio gallinam. Et ideo ingenio meo impositum est illi nomen bellissimum; nam Daedalus vocatur. Et quia bonam mentem habet, attuli illi Roma munus cultros Norico ferro.&quot; Quos statim iussit afferri, inspectosque miratus est. Etiam nobis potestatem fecit ut mucronem ad buccam probaremus.

Subito intraverunt duo servi, tanquam qui rixam ad lacum fecissent; certe in collo adhuc amphoras habebant. Cum ergo Trimalchio ius inter litigantes diceret, neuter sententiam tulit decernentis, sed alterius amphoram fuste percussit. Consternati nos insolentia ebriorum intentavimus oculos in proeliantes, notavimusque ostrea pectinesque e gastris labentia, quae collecta puer lance circumtulit. Has lautitias aequavit ingeniosus cocus; in craticula enim argentea cocleas attulit et tremula taeterrimaque voce cantavit.

Pudet referre quae secuntur: inaudito enim more pueri capillati attulerunt unguentum in argentea pelve pedesque recumbentium unxerunt, cum ante crura talosque corollis vinxissent. Hinc ex eodem unguento in vinarium atque lucernam aliquantum est infusum.

Iam coeperat Fortunata velle saltare, iam Scintilla frequentius plaudebat quam loquebatur, cum Trimalchio: &quot;Permitto, inquit, Philargyre et Cario, etsi prasinianus es famosus, dic et Menophilae, contubernali tuae, discumbat. &quot;Quid multa? Paene de lectis deiecti sumus, adeo totum triclinium familia occupaverat. Certe ego notavi super me positum cocum, qui de porco anserem fecerat, muria condimentisque fetentem. Nec contentus fuit recumbere, sed continuo Ephesum tragoedum coepit imitari et subinde dominum suum sponsione provocare si prasinus proximis circensibus primam palmam&quot;.

== LXXI. ==
{{pn|LXXI.1|1}}Diffusus hac contentione Trimalchio: &quot;Amici, inquit, et servi homines sunt et aeque unum lactem biberunt, etiam si illos malus fatus oppresserit. Tamen me salvo cito aquam liberam gustabunt. Ad summam, omnes illos in testamento meo manu mitto. {{pn|LXXI.2|2}}Philargyro etiam fundum lego et contubernalem suam, Carioni quoque insulam et vicesimam et lectum stratum. {{pn|LXXI.3|3}}Nam Fortunatam meam heredem facio, et commendo illam omnibus amicis meis. Et haec ideo omnia publico, ut familia mea iam nunc sic me amet tanquam mortuum&quot;.

{{pn|LXXI.4|4}}Gratias agere omnes indulgentiae coeperant domini, cum ille oblitus nugarum exemplar testamenti iussit afferri et totum a primo ad ultimum ingemescente familia recitavit. {{pn|LXXI.5|5}}Respiciens deinde Habinnam: &quot;Quid dicis, inquit, amice carissime? Aedificas monumentum meum quemadmodum te iussi? {{pn|LXXI.6|6}}Valde te rogo, ut secundum pedes statuae meae catellam pingas et coronas et unguenta et Petraitis omnes pugnas, ut mihi contingat tuo beneficio post mortem vivere; praeterea ut sint in fronte pedes centum, in agrum pedes ducenti. {{pn|LXXI.7|7}}Omne genus enim poma volo sint circa cineres meos, et vinearum largiter. Valde enim falsum est vivo quidem domos cultas esse, non curari eas, ubi diutius nobis habitandum est. Et ideo ante omnia adici volo: HOC MONUMENTUM HEREDEM NON SEQUATUR. {{pn|LXXI.8|8}}Ceterum erit mihi curae, ut testamento caveam ne mortuus iniuriam accipiam. Praeponam enim unum ex libertis sepulchro meo custodiae causa, ne in monumentum meum populus cacatum currat. {{pn|LXXI.9|9}}Te rogo, ut naves etiam &lt;in fronte&gt; monumenti mei facias plenis velis euntes, et me in tribunali sedentem praetextatum cum anulis aureis quinque et nummos in publico de sacculo effundentem; scis enim, quod epulum dedi binos denarios. {{pn|LXXI.10|10}}Faciatur, si tibi videtur, et triclinia. Facies et totum populum sibi suaviter facientem. {{pn|LXXI.11|11}}Ad dexteram meam pones statuam Fortunatae meae columbam tenentem, et catellam cingulo alligatam ducat, et cicaronem meum, et amphoras copiosas gypsatas, ne effluant vinum. Et urnam licet fractam sculpas, et super eam puerum plorantem. Horologium in medio, ut quisquis horas inspiciet, velit nolit, nomen meum legat. {{pn|LXXI.12|12}}Inscriptio quoque vide diligenter si haec satis idonea tibi videtur:

C. POMPEIVS TRIMALCHIO MAECENATIANVS HIC REQVIESCIT
HVIC SEVIRATVS ABSENTI DECRETVS EST
CVM POSSET IN OMNIBVS DECVRIIS ROMAE ESSE TAMEN NOLVIT
PIVS FORTIS FIDELIS EX PARVO CREVIT SESTERTIVM RELIQVIT TRECENTIES
NEC VNQVAM PHILOSOPHVM AVDIVIT
VALE
ET TV &quot;

== LXXII. ==
{{pn|LXXII.1|1}}Haec ut dixit Trimalchio, flere coepit ubertim. Flebat et Fortunata, flebat et Habinnas, tota denique familia, tanquam in funus rogata, lamentatione triclinium implevit. {{pn|LXXII.2|2}}Immo iam coeperam etiam ego plorare, cum Trimalchio: &quot;Ergo, inquit, cum sciamus nos morituros esse, quare non vivamus? {{pn|LXXII.3|3}}Sic nos felices videam, coniciamus nos in balneum, meo periculo, non paenitebit. {{pn|LXXII.4|4}}Sic calet tanquam furnus. — Vero, vero, inquit Habinnas, de una die duas facere, nihil malo &quot;; nudisque consurrexit pedibus et Trimalchionem gaudentem subsequi.

{{pn|LXXII.5|5}}Ego respiciens ad Ascylton: &quot;Quid cogitas? inquam, ego enim si videro balneum, statim expirabo. — {{pn|LXXII.6|6}}Assentemur, ait ille, et dum illi balneum petunt, nos in turba exeamus&quot;.

{{pn|LXXII.7|7}}Cum haec placuissent, ducente per porticum Gitone ad ianuam venimus, ubi canis catenarius tanto nos tumultu excepit, ut Ascyltos etiam in piscinam ceciderit. Nec non ego quoque ebrius, qui etiam pictum timueram canem, dum natanti opem fero, in eundem gurgitem tractus sum. {{pn|LXXII.8|8}}Servavit nos tamen atriensis, qui interventu suo et canem placavit et nos trementes extraxit in siccum. {{pn|LXXII.9|9}}At Giton quidem iam dudum &lt;se&gt; servatione acutissima redemerat a cane: quicquid enim a nobis acceperat de cena, latranti sparserat, et ille avocatus cibo furorem suppresserat. {{pn|LXXII.10|10}}Ceterum cum algentes utique petissemus ab atriense ut nos extra ianuam emitteret: &quot;Erras, inquit, si putas te exire hac posse, qua venisti. Nemo unquam convivarum per eandem ianuam emissus est; alia intrant, alia exeunt.&quot;

== LXXIII. ==
Quid faciamus homines miserrimi et novi generis labyrintho inclusi, quibus lavari iam coeperat votum esse? Vltro ergo rogavimus ut nos ad balneum duceret, proiectisque vestimentis, quae Giton in aditu siccare coepit, balneum intravimus, angustum scilicet et cisternae frigidariae simile, in qua Trimalchio rectus stabat. Ac ne sic quidem putidissimam eius iactationem licuit effugere; nam nihil melius esse dicebat quam sine turba lavari, et eo ipso loco aliquando pistrinum fuisse. Deinde ut lassatus consedit, invitatus balnei sono diduxit usque ad cameram os ebrium et coepit Menecratis cantica lacerare, sicut illi dicebant, qui linguam eius intellegebant. Ceteri convivae circa labrum manibus nexis currebant, et gingilipho ingenti clamore exsonabant. Alii autem aut restrictis manibus anulos de pavimento conabantur tollere, aut posito genu cervices post terga flectere, et pedum extremos pollices tangere. Nos, dum alii sibi ludos faciunt, in solium, quod Trimalchioni parabatur, descendimus.

Ergo ebrietate discussa in aliud triclinium deducti sumus ubi Fortunata disposuerat lautitias ita ut supra lucernas &lt;vidi . . .&gt; aeneolosque piscatores notaverim et mensas totas argenteas calicesque circa fictiles inauratos et vinum in conspectu sacco defluens. Tum Trimalchio: &quot;Amici, inquit, hodie servus meus barbatoriam fecit, homo praefiscini frugi et micarius. Itaque tangomenas faciamus et usque in lucem cenemus&quot;.

== LXXIV. ==
Haec dicente eo gallus gallinaceus cantavit. Qua voce confusus Trimalchio vinum sub mensa iussit effundi lucernamque etiam mero spargi. Immo anulum traiecit in dexteram manum et: &quot;Non sine causa, inquit, hic bucinus signum dedit; nam aut incendium oportet fiat, aut aliquis in vicinia animam abiciat. Longe a nobis! Itaque quisquis hunc indicem attulerit, corollarium accipiet.&quot; Dicto citius de vicinia gallus allatus est, quem Trimalchio iussit ut aeno coctus fieret. Laceratus igitur ab illo doctissimo coco, qui paulo ante de porco aves piscesque fecerat, in caccabum est coniectus. Dumque Daedalus potionem ferventissimam haurit, Fortunata mola buxea piper trivit.

Sumptis igitur matteis, respiciens ad familiam Trimalchio: &quot;Quid vos, inquit, adhuc non cenastis? Abite, ut alii veniant ad officium.&quot; Subiit igitur alia classis, et illi quidem exclamavere: &quot;Vale Gai &quot;, hi autem: &quot;Ave Gai.&quot; Hinc primum hilaritas nostra turbata est; nam cum puer non inspeciosus inter novos intrasset ministros, invasit eum Trimalchio et osculari diutius coepit. Itaque Fortunata, ut ex aequo ius firmum approbaret, male dicere Trimalchionem coepit et purgamentum dedecusque praedicare, qui non contineret libidinem suam. Vltimo etiam adiecit: &quot;canis!&quot;. Trimalchio contra offensus convicio calicem in faciem Fortunatae immisit. Illa tanquam oculum perdidisset, exclamavit manusque trementes ad faciem suam admovit. Consternata est etiam Scintilla trepidantemque sinu suo texit. Immo puer quoque officiosus urceolum frigidum ad malam eius admovit, super quem incumbens Fortunata gemere ac flere coepit. Contra Trimalchio: &quot;Quid enim, inquit, ambubaia non meminit se? de machina illam sustuli, hominem inter homines feci. At inflat se tanquam rana, et in sinum suum non spuit, codex, non mulier. Sed hic, qui in pergula natus est, aedes non somniatur. Ita genium meum propitium habeam, curabo domata sit Cassandra caligaria. Et ego, homo dipundiarius, sestertium centies accipere potui. Scis tu me non mentiri. Agatho unguentarius here proxime seduxit me et: 'Suadeo, inquit, non patiaris genus tuum interire.' At ego dum bonatus ago et nolo videri levis, ipse mihi asciam in crus impegi. Recte, curabo me unguibus quaeras. Et, ut depraesentiarum intelligas quid tibi feceris: Habinna, nolo statuam eius in monumento meo ponas, ne mortuus quidem lites habeam. Immo, ut sciat me posse malum dare, nolo me mortuum basiet.&quot;

== LXXV. ==
Post hoc fulmen Habinnas rogare coepit ut iam desineret irasci, et: &quot;Nemo, inquit, nostrum non peccat. Homines sumus, non dei.&quot; Idem et Scintilla flens dixit, ac per genium eius Gaium appellando rogare coepit ut se frangeret. Non tenuit ultra lacrimas Trimalchio et: &quot;Rogo, inquit, Habinna, sic peculium tuum fruniscaris: si quid perperam feci, in faciem meam inspue. Puerum basiavi frugalissimum, non propter formam, sed quia frugi est: decem partes dicit, librum ab oculo legit, thraecium sibi de diariis fecit, arcisellium de suo paravit et duas trullas. Non est dignus quem in oculis feram? Sed Fortunata vetat. Ita tibi videtur, fulcipedia? Suadeo, bonum tuum concoquas, milva, et me non facias ringentem, amasiuncula: alioquin experieris cerebrum meum. Nosti me: quod semel destinavi, clavo tabulari fixum est. Sed vivorum meminerimus. Vos rogo, amici, ut vobis suaviter sit. Nam ego quoque tam fui quam vos estis, sed virtute mea ad hoc perveni. Corcillum est quod homines facit, cetera quisquilia omnia. Bene emo, bene vendo; alius alia vobis dicet. Felicitate dissilio. Tu autem, sterteia, etiamnum ploras? Iam curabo fatum tuum plores. Sed ut coeperam dicere, ad hanc me fortunam frugalitas mea perduxit.

&quot;Tam magnus ex Asia veni, quam hic candelabrus est. Ad summam, quotidie me solebam ad illum metiri, et ut celerius rostrum barbatum haberem, labra de lucerna ungebam. Tamen ad delicias ipsimi annos quattuordecim fui. Nec turpe est, quod dominus iubet. Ego tamen et ipsimae satis faciebam. Scitis quid dicam: taceo, quia non sum de gloriosis.

== LXXVI. ==
&quot;Ceterum, quemadmodum di volunt, dominus in domo factus sum, et ecce cepi ipsimi cerebellum. Quid multa? coheredem me Caesari fecit, et accepi patrimonium laticlavium. Nemini tamen nihil satis est. Concupivi negotiari. Ne multis vos morer, quinque naves aedificavi, oneravi vinum — et tunc erat contra aurum — misi Romam. Putares me hoc iussisse: omnes naves naufragarunt. Factum, non fabula. Vno die Neptunus trecenties sestertium devoravit. Putatis me defecisse? Non mehercules mi haec iactura gusti fuit, tanquam nihil facti. Alteras feci maiores et meliores et feliciores, ut nemo non me virum fortem diceret. Scis, magna navis magnam fortitudinem habet. Oneravi rursus vinum, lardum, fabam, seplasium, mancipia. Hoc loco Fortunata rem piam fecit: omne enim aurum suum, omnia vestimenta vendidit et mi centum aureos in manu posuit. Hoc fuit peculii mei fermentum. Cito fit quod di volunt. Vno cursu centies sestertium corrotundavi. Statim redemi fundos omnes, qui patroni mei fuerant. Aedifico domum, venalicia coemo, iumenta; quicquid tangebam, crescebat tanquam favus. Postquam coepi plus habere quam tota patria mea habet, manum de tabula: sustuli me de negotiatione et coepi libertos fenerare. Et sane nolente me negotium meum agere exhortavit mathematicus, qui venerat forte in coloniam nostram, Graeculio, Serapa nomine, consiliator deorum. Hic mihi dixit etiam ea, quae oblitus eram; ab acia et acu mi omnia exposuit; intestinas meas noverat; tantum quod mihi non dixerat, quid pridie cenaveram. Putasses illum semper mecum habitasse.

== LXXVII. ==
&quot;Rogo, Habinna — puto, interfuisti —: 'Tu dominam tuam de rebus illis fecisti. Tu parum felix in amicos es. Nemo unquam tibi parem gratiam refert. Tu latifundia possides. Tu viperam sub ala nutricas' et — quid vobis non dixerim — etiam nunc mi restare vitae annos triginta et menses quattuor et dies duos. Praeterea cito accipiam hereditatem. Hoc mihi dicit fatus meus. Quod si contigerit fundos Apuliae iungere, satis vivus pervenero. Interim dum Mercurius vigilat, aedificavi hanc domum. Vt scitis, casula erat; nunc templum est. Habet quattuor cenationes, cubicula viginti, porticus marmoratos duos, susum cellationem, cubiculum in quo ipse dormio, viperae huius sessorium, ostiarii cellam perbonam; hospitium hospites capit. Ad summam, Scaurus cnm huc venit, nusquam mavoluit hospitari, et habet ad mare paternum hospitium. Et multa alia sunt, quae statim vobis ostendam. Credite, mihi: assem habeas, assem valeas; habes, habeberis. Sic amicus vester, qui fuit rana, nunc est rex. Interim, Stiche, profer vitalia, in quibus volo me efferri. Profer et unguentum et ex illa amphora gustum, ex qua iubeo lavari ossa mea.&quot;

== LXXVIII. ==
Non est moratus Stichus, sed et stragulam albam et praetextam in triclinium attulit. &lt;Vitalia Trimalchio accepit&gt; iussitque nos temptare, an bonis lanis essent confecta. Tum subridens: &quot;Vide tu, inquit, Stiche, ne ista mures tangant aut tineae; alioquin te vivum conburam. Ego gloriosus volo efferri, ut totus mihi populus bene imprecetur.&quot; Statim ampullam nardi aperuit omnesque nos unxit et: &quot;Spero, inquit, futurum ut aeque me mortuum iuvet tanquam vivum.&quot; Nam vinum quidem in vinarium iussit infundi et: &quot;Putate vos, ait, ad parentalia mea invitatos esse&quot;.

Ibat res ad summam nauseam, cum Trimalchio ebrietate turpissima gravis novum acroama, cornicines, in triclinium iussit adduci, fultusque cervicalibus multis extendit se super torum extremum et: &quot;Fingite me, inquit, mortuum esse. Dicite aliquid belli.&quot; Consonuere cornicines funebri strepitu. Vnus praecipue servus libitinarii illius, qui inter hos honestissimus erat, tam valde intonuit, ut totam concitaret viciniam.

Itaque vigiles, qui custodiebant vicinam regionem, rati ardere Trimalchionis domum, effregerunt ianuam subito et cum aqua securibusque tumultuari suo iure coeperunt. Nos occasionem opportunissimam nacti Agamemnoni verba dedimus, raptimque tam plane quam ex incendio fugimus.

== LXXIX. ==
Neque fax ulla in praesidio erat, quae iter aperiret errantibus, nec silentium noctis iam mediae promittebat occurrentium lumen. Accedebat huc ebrietas et imprudentia locorum etiam interdiu obscura. Itaque cum hora paene tota per omnes scrupos gastrarumque eminentium fragmenta traxissemus cruentos pedes, tandem expliciti acumine Gitonis sumus. Prudens enim pridie, cum luce etiam clara timeret errorem, omnes pilas columnasque notaverat creta, quae lineamenta evicerunt spississimam noctem, et notabili candore ostenderunt errantibus viam. Quamvis non minus sudoris habuimus etiam postquam ad stabulum pervenimus. Anus enim ipsa inter deversitores diutius ingurgitata ne ignem quidem admotum sensisset, et forsitan pernoctassemus in limine, ni tabellarius Trimalchionis intervenisset X vehiculis &lt;deviis&gt;. Non diu ergo tumultuatus stabuli ianuam effregit, et nos per eandem festram admisit. &lt;. . .&gt;

Qualis nox fuit illa, di deaeque,
quam mollis torus! Haesimus calentes
et transfudimus hinc et hinc labellis
errantes animas. Valete curae
mortales. Ego sic perire coepi.

Sine causa gratulor mihi. Nam cum solutus mero remisissem ebrias manus, Ascyltos, omnis iniuriae inventor, subduxit mihi nocte puerum et in lectum transtulit suum, volutatusque liberius cum fratre non suo, sive non sentiente iniuriam sive dissimulante, indormivit alienis amplexibus oblitus iuris humani. Itaque ego ut experrectus pertrectavi gaudio despoliatum torum, si qua est amantibus fides, ego dubitavi, an utrumque traicerem gladio somnumque morti iungerem. Tutius dein secutus consilium Gitona quidem verberibus excitavi, Ascylton autem truci intuens vultu: &quot;Quoniam, inquam, fidem scelere violasti et communem amicitiam, res tuas ocius tolle et alium locum, quem polluas, quaere&quot;. Non repugnavit ille, sed postquam optima fide partiti manubias sumus: &quot;Age, inquit, nunc et puerum dividamus&quot;.

== LXXX. ==
Iocari putabam discedentem. At ille gladium parricidali manu strinxit et: &quot;Non frueris, inquit, hac praeda super quam solus incumbis. Partem meam necesse est vel hoc gladio contemptus abscindam&quot;. Idem ego ex altera parte feci, et intorto circa brachium pallio, composui ad proeliandum gradum. Inter hanc miserorum dementiam infelicissimus puer tangebat utriusque genua cum fletu, petebatque suppliciter ne Thebanum par humilis taberna spectaret, neve sanguine mutuo pollueremus familiaritatis clarissimae sacra. &quot;Quod si utique, proclamabat, facinore opus est, nudo ecce iugulum, convertite huc manus, imprimite mucrones. Ego mori debeo, qui amicitiae sacramentum delevi.&quot; Inhibuimus ferrum post has preces, et prior Ascyltos: &quot;Ego, inquit, finem discordiae imponam. Puer ipse, quem vult, sequatur, ut sit illi saltem in eligendo fratre salva libertas.&quot; Ego qui vetustissimam consuetudinem putabam in sanguinis pignus transisse, nihil timui, immo condicionem praecipiti festinatione rapui, commisique iudici litem. Qui ne deliberavit quidem, ut videretur cunctatus, verum statim ab extrema parte verbi consurrexit &lt;et&gt; fratrem Ascylton elegit. Fulminatus hac pronuntiatione, sic ut eram, sine gladio in lectulum decidi, et attulissem mihi damnatus manus, si non inimici victoriae invidissem. Egreditur superbus cum praemio Ascyltos, et paulo ante carissimum sibi commilitonem fortunaeque etiam similitudine parem in loco peregrino destituit abiectum.

Nomen amicitiae, sic, quatenus expedit, haeret;
calculus in tabula mobile ducit opus.
Dum fortuna manet, vultum servatis, amici;
cum cecidit, turpi certitis ora fuga.
Grex agit in scaena mimum: pater ille vocatur,
filius hic, nomen divitis ille tenet.
Mox ubi ridendas inclusit pagina partes,
vera redit facies, adsimulata perit.

== LXXXI. ==
Nec diu tamen lacrimis indulsi, sed veritus ne Menelaus etiam antescholanus inter cetera mala solum me in deversorio inveniret, collegi sarcinulas, locumque secretum et proximum litori maestus conduxi. Ibi triduo inclusus, redeunte in animum solitudine atque contemptu, verberabam aegrum planctibus pectus et inter tot altissimos gemitus frequenter etiam proclamabam: &quot;Ergo me non ruina terra potuit haurire? Non iratum etiam innocentibus mare? Effugi iudicium, harenae imposui, hospitem occidi, ut inter audaciae nomina mendicus, exul, in deversorio Graecae urbis iacerem desertus? Et quis hanc mihi solitudinem imposuit? Adulescens omni libidine impurus et sua quoque confessione dignus exilio, stupro liber, stupro ingenuus, cuius anni ad tesseram venierunt, quem tanquam puellam conduxit etiam qui virum putavit. Quid ille alter? qui die togae virilis stolam sumpsit, qui ne vir esset a matre persuasus est, qui opus muliebre in ergastulo fecit, qui postquam conturbavit et libidinis suae solum vertit, reliquit veteris amicitiae nomen et — pro pudor! — tanquam mulier secutuleia unius noctis tactu omnia vendidit. Iacent nunc amatores obligati noctibus totis, et forsitan mutuis libidinibus attriti derident solitudinem meam. Sed non impune. Nam aut vir ego liberque non sum, aut noxio sanguine parentabo iniuriae meae.&quot;

== LXXXII. ==
Haec locutus gladio latus cingor, et ne infirmitas militiam perderet, largioribus cibis excito vires. Mox in publicum prosilio furentisque more omnes circumeo porticus. Sed dum attonito vultu efferatoque nihil aliud quam caedem et sanguinem cogito, frequentiusque manum ad capulum, quem devoveram, refero, notavit me miles, sive ille planus fuit sive nocturnus grassator, et: &quot;Quid tu, inquit, commilito, ex qua legione es aut cuius centuria?&quot; Cum constantissime et centurionem et legionem essem ementitus: &quot;Age ergo, inquit ille, in exercitu vestro phaecasiati milites ambulant?&quot; Cum deinde vultu atque ipsa trepidatione mendacium prodidissem, ponere iussit arma et malo cavere. Despoliatus ergo, immo praecisa ultione retro ad deversorium tendo, paulatimque temeritate laxata coepi grassatoris audaciae gratias agere. &lt;. . .&gt;

Non bibit inter aquas, poma aut pendentia carpit
Tantalus infelix, quem sua vota premunt.
Divitis haec magni facies erit, omnia acervans
qui timet et sicco concoquit ore famem.
Non multum oportet consilio credere, quia suam habet fortuna rationem. &lt;. . .&gt;

== LXXXIII. ==
In pinacothecam perveni vario genere tabularum mirabilem. Nam et Zeuxidos manus vidi nondum vetustatis iniuria victas, et Protogenis rudimenta cum ipsius naturae veritate certantia non sine quodam horrore tractavi. Jam vero Apellis quam Graeci mon(kthmon appellant, etiam adoravi. Tanta enim subtilitate extremitates imaginum erant ad similitudinem praecisae, ut crederes etiam animorum esse picturam. Hinc aquila ferebat caelo sublimis Idaeum, illinc candidus Hylas repellebat improbam Naida. Damnabat Apollo noxias manus lyramque resolutam modo nato flore honorabat. Inter quos etiam pictorum amantium vultus tanquam in solitudine exclamavi: &quot;Ergo amor etiam deos tangit. Iuppiter in caelo suo non invenit quod diligeret, sed peccaturus in terris nemini tamen iniuriam fecit. Hylan Nympha praedata temperasset amori suo, si venturum ad interdictum Herculem credidisset. Apollo pueri umbram revocavit in florem, et omnes fabulae quoque sine aemulo habuerunt complexus. At ego in societatem recepi hospitem Lycurgo crudeliorem.&quot; Ecce autem, ego dum cum ventis litigo, intravit pinacothecam senex canus, exercitati vultus et qui videretur nescio quid magnum promittere, sed cultu non proinde speciosus, ut facile appareret eum &lt;ex&gt; hac nota litterat&lt;or&gt;um esse, quos odisse divites solent. Is ergo ad latus constitit meum.

&quot;Ego, inquit, poeta sum et, ut spero, non humillimi spiritus, si modo coronis aliquid credendum est, quas etiam ad imperitos deferre gratia solet. 'Quare ergo, inquis, tam male vestitus es?' Propter hoc ipsum. Amor ingenii neminem unquam divitem fecit.

&quot;Qui pelago credit, magno se fenore tollit;
qui pugnas et castra petit, praecingitur auro;
vilis adulator picto iacet ebrius ostro,
et qui sollicitat nuptas, ad praemia peccat.
Sola pruinosis horret facundia pannis,
atque inopi lingua desertas invocat artes.

== LXXXIV. ==
&quot;Non dubie ita est: si quis vitiorum omnium inimicus rectum iter vitae coepit insistere, primum propter morum differentiam odium habet: quis enim potest probare diversa? Deinde qui solas exstruere divitias curant, nihil volunt inter homines melius credi, quam quod ipsi tenent. Insectantur itaque, quacunque ratione possunt, litterarum amatores, ut videantur illi quoque infra pecuniam positi. &lt;. . .&gt;

&quot;Nescio quo modo bonae mentis soror est paupertas. &lt;. . .&gt;

&quot;Vellem, tam innocens esset frugalilatis meae hostis, ut deliniri posset. Nunc veteranus est latro et ipsis lenonibus doctior&quot;. &lt;. . .&gt;

== LXXXV. ==
EVMOLPVS. &quot;In Asiam cum a quaestore essem stipendio eductus, hospitium Pergami accepi. Vbi cum libenter habitarem non solum propter cultum aedicularum, sed etiam propter hospitis formosissimum filium, excogitavi rationem qua non essem patri familiae suspectus amator. Quotiescunque enim in convivio de usu formosorum mentio facta est, tam vehementer excandui, tam severa tristitia violari aures meas obsceno sermone nolui, ut me mater praecipue tanquam unum ex philosophis intueretur. Jam ego coeperam ephebum in gymnasium deducere, ego studia eius ordinare, ego docere ac praecipere, ne quis praedator corporis admitteretur in domum.

Forte cum in triclinio iaceremus, quia dies sollemnis ludum artaverat pigritiamque recedendi imposuerat hilaritas longior, fere circa mediam noctem intellexi puerum vigilare. Itaque timidissimo murmure votum feci et: &quot;Domina, inquam, Venus, si ego hunc puerum basiavero, ita ut ille non sentiat, cras illi par columbarum donabo&quot;. Audito voluptatis pretio puer stertere coepit. Itaque aggressus simulantem aliquot basiolis invasi. Contentus hoc principio bene mane surrexi electumque par columbarum attuli expectanti ac me voto exsolvi.

== LXXXVI. ==
Proxima nocte cum idem liceret, mutavi optionem et: &quot;Si hunc, inquam, tractavero improba manu, et ille non senserit, gallos gallinaceos pugnacissimos duos donabo patienti&quot;. Ad hoc votum ephebus ultro se admovit et, puto, vereri coepit ne ego obdormissem. Indulsi ergo sollicito, totoque corpore citra summam voluptatem me ingurgitavi. Deinde ut dies venit, attuli gaudenti quicquid promiseram. Vt tertia nox licentiam dedit, consurrexi ad aurem male dormientis: &quot;Dii, inquam, immortales, si ego huic dormienti abstulero coitum plenum et optabilem, pro hac felicitate cras puero asturconem Macedonicum optimum donabo, cum hac tamen exceptione, si ille non senserit&quot;. Nunquam altiore somno ephebus obdormivit. Itaque primum implevi lactentibus papillis manus, mox basio inhaesi, deinde in unum omnia vota coniunxi. Mane sedere in cubiculo coepit atque expectare consuetudinem meam. Scis quanto facilius sit columbas gallosque gallinaceos emere quam asturconem, et, praeter hoc, etiam timebam ne tam grande munus suspectam faceret humanitatem meam. Ergo aliquot horis spatiatus, in hospitium reverti nihilque aliud quam puerum basiavi. At ille circumspiciens ut cervicem meam iunxit amplexu: &quot;Rogo, inquit, domine, ubi est asturco?&quot;

== LXXXVII. ==
Cum ob hanc offensam praeclusissem mihi aditum quem feceram, &lt;mox tamen&gt; iterum ad licentiam redii. Interpositis enim paucis diebus, cum similis casus nos in eandem fortunam rettulisset, ut intellexi stertere patrem, rogare coepi ephebum ut reverteretur in gratiam mecum, id est ut pateretur satis fieri sibi, et cetera quae libido distenta dictat. At ille plane iratus nihil aliud dicebat nisi hoc: &quot;Aut dormi, aut ego iam dicam patri&quot;. Nihil est tam arduum, quod non improbitas extorqueat. Dum dicit: &quot;Patrem excitabo &quot;, irrepsi tamen et male repugnanti gaudium extorsi. At ille non indelectatus nequitia mea, postquam diu questus est deceptum se et derisum traductumque inter condiscipulos, quibus iactasset censum meum: &quot;Videris tamen, inquit, non ero tui similis. Si quid vis, fac iterum&quot;. Ego vero deposita omni offensa cum puero in gratiam redii, ususque beneficio eius in somnum delapsus sum. Sed non fuit contentus iteratione ephebus plenae maturitatis et annis ad patiendum gestientibus. Itaque excitavit me sopitum et: &quot;Numquid vis?&quot; inquit. Et non plane iam molestum erat munus. Vtcunque igitur inter anhelitus sudoresque tritus, quod voluerat accepit, rursusque in somnum decidi gaudio lassus. Interposita minus hora pungere me manu coepit et dicere: &quot;Quare non facimus?&quot; Tum ego toties excitatus plane vehementer excandui et reddidi illi voces suas: &quot;Aut dormi, aut ego iam patri dicam&quot;. &lt;. . .&gt;

== LXXXVIII. ==
Erectus his sermonibus consulere prudentiorem coepi &lt;atque ab eo&gt; aetates tabularum et quaedam argumenta mihi obscura simulque causam desidiae praesentis excutere, cum pulcherrimae artes perissent, inter quas pictura ne minimum sui vestigium reliquisset. Tum ille: &quot;Pecuniae, inquit, cupiditas haec tropica instituit. Priscis enim temporibus, cum adhuc nuda virtus placeret, vigebant artes ingenuae summumque certamen inter homines erat, ne quid profuturum saeculis diu lateret. Itaque herbarum omnium sucos Democritus expressit, et ne lapidum virgultorumque vis lateret, aetatem inter experimenta consumpsit Eudoxos quidem in cacumine excelsissimi montis consenuit ut astrorum caelique motus deprehenderet, et Chrysippus, ut ad inventionem sufficeret, ter elleboro animum detersit. Verum ut ad plastas convertar, Lysippum statuae unius lineamentis inhaerentem inopia extinxit, et Myron, qui paene animas hominum ferarumque aere comprehenderat, non invenit heredem. At nos vino scortisque demersi ne paratas quidem artes audemus cognoscere, sed accusatores antiquitatis vitia tantum docemus et discimus. Vbi est dialectica? ubi astronomia? ubi sapientiae cultissima via? Quis unquam venit in templum et votum fecit, si ad eloquentiam pervenisset? quis, si philosophiae fontem attigisset? Ac ne bonam quidem mentem aut bonam valitudinem petunt, sed statim antequam limen Capitolii tangant, alius donum promittit, si propinquum divitem extulerit, alius, si thesaurum effoderit, alius, si ad trecenties sestertium salvus pervenerit. Ipse senatus, recti bonique praeceptor, mille pondo auri Capitolio promittere solet, et ne quis dubitet pecuniam concupiscere, Iovem quoque peculio exorat. Noli ergo mirari, si pictura defecit, cum omnibus dis hominibusque formosior videatur massa auri, quam quicquid Apelles Phidiasque, Graeculi delirantes, fecerunt.

== LXXXIX. ==
Sed video te totum in illa haerere tabula, quae Troiae halosin ostendit. Itaque conabor opus versibus pandere:

Iam decuma maestos inter ancipites metus
Phrygas obsidebat messis, et vatis fides
Calchantis atro dubia pendebat metu,
cum Delio profante caesi vertices
Idae trahuntur, scissaque in molem cadunt
robora, minacem quae figurarent equum.
Aperitur ingens antrum et obducti specus,
qui castra caperent. Huc decenni proelio
irata virtus abditur, stipant graves
recessus Danai et in voto latent.
O patria, pulsas mille credidimus rates
solumque bello liberum: hoc titulus fero
incisus, hoc ad fata compositus Sinon
firmabat et mendacium in damnum potens.
Iam turba portis libera ac bello carens
in vota properat. Fletibus manant genae,
mentisque pavidae gaudium lacrimas habet.
Quas metus abegit. Namque Neptuno sacer
crinem solutus omne Laocoon replet
clamore vulgus. Mox reducta cuspide
uterum notavit, fata sed tardant manus,
ictusque resilit et dolis addit fidem.
Iterum tamen confirmat invalidam manum
altaque bipenni latera pertemptat. Fremit
captiva pubes intus, et dum murmurat,
roborea moles spirat alieno metu.
Ibat iuventus capta, dum Troiam capit,
bellumque totum fraude ducebat nova.
Ecce alia monstra: celsa qua Tenedos mare
dorso replevit, tumida consurgunt freta
undaque resultat scissa tranquillo minor,
qualis silenti nocte remorum sonus
longe refertur, cum premunt classes mare
pulsumque marmor abiete imposita gemit.
Respicimus: angues orbibus geminis ferunt
ad saxa fluctus, tumida quorum pectora
rates ut altae lateribus spumas agunt.
Dat cauda sonitum, liberae ponto iubae
consentiunt luminibus, fulmineum iubar
incendit aequor sibilisque undae tremunt.
Stupuere mentes. Infulis stabant sacri
Phrygioque cultu gemina nati pignora
Lauconte. Quos repente tergoribus ligant
angues corusci. Parvulas illi manus
ad ora referunt, neuter auxilio sibi,
uterque fratri; transtulit pietas vices
morsque ipsa miseros mutuo perdit metu.
Accumulat ecce liberum funus parens,
infirmus auxiliator. Invadunt virum
iam morte pasti membraque ad terram trahunt.
Iacet sacerdos inter aras victima
terramque plangit. Sic profanatis sacris
peritura Troia perdidit primum deos.
Iam plena Phoebe candidum extulerat iubar
minora ducens astra radianti face,
cum inter sepultos Priamidas nocte et mero
Danai relaxant claustra et effundunt viros.
Temptant in armis se duces, ceu ubi solet
nodo remissus Thessali quadrupes iugi
cervicem et altas quatere ad excursum iubas.
Gladios retractant, commovent orbes manu
bellumque sumunt. Hic graves alius mero
obtruncat, et continuat in mortem ultimam
somnos; ab aris alius accendit faces
contraque Troas invocat Troiae sacra.&quot;

== XC. ==
Ex is, qui in porticibus spatiabantur, lapides in Eumolpum recitantem miserunt. At ille, qui plausum ingenii sui noverat, operuit caput extraque templum profugit. Timui ego, ne me poetam vocaret. Itaque subsecutus fugientem ad litus perveni, et ut primum extra teli coniectum licuit consistere: &quot;Rogo, inquam, quid tibi vis cum isto morbo? Minus quam duabus horis mecum moraris, et saepius poetice quam humane locutus es. Itaque non miror, si te populus lapidibus persequitur. Ego quoque sinum meum saxis onerabo ut, quotiescunque coeperis a te exire, sanguinem tibi a capite mittam&quot;. Movit ille vultum et: &quot;O mi, inquit, adulescens, non hodie primum auspicatus sum. lmmo quoties theatrum, ut recitarem aliquid, intravi, hac me adventicia excipere frequentia solet. Ceterum ne et tecum quoque habeam rixandum, toto die me ab hoc cibo abstinebo. — Immo, inquam ego, si eiuras hodiernam bilem, una cenabimus.&quot;

Mando aedicularum custodi cenulae officium. &lt;. . .&gt;

== XCI. ==
Video Gitona cum linteis et strigilibus parieti applicitum tristem confusumque. Scires non libenter servire. Itaque ut experimentum oculorum caperem. &lt;. . .&gt; Convertit ille solutum gaudio vultum et: &quot;Miserere, inquit, frater. Vbi arma non sunt, libere loquor. Eripe me latroni cruento et qualibet saevitia paenitentiam iudicis tui puni. Satis magnum erit misero solacium tua voluntate cecidisse&quot;. Supprimere ego querelam iubeo, ne quis consilia deprehenderet, relictoque Eumolpo — nam in balneo carmen recitabat — per tenebrosum et sordidum egressum extraho Gitona raptimque in hospitium meum pervolo. Praeclusis deinde foribus invado pectus amplexibus, et perfusum os lacrumis vultu meo contero. Diu vocem neuter invenit; nam puer etiam singultibus crebris amabile pectus quassaverat. &quot;O facinus, inquam, indignum, quod amo te quamvis relictus, et in hoc pectore, cum vulnus ingens fuerit, cicatrix non est. Quid dicis, peregrini amoris concessio? Dignus hac iniuria fui?&quot; Postquam se amari sensit, supercilium altius sustulit. &lt;. . .&gt;

&quot;Nec amoris arbitrium ad alium iudicem tuli. Sed nihil iam queror, nihil iam memini, si bona fide paenitentiam emendas&quot;. Haec cum inter gemitus lacrimasque fudissem, detersit ille pallio vultum et: &quot;Quaeso, inquit, Encolpi, fidem memoriae tuae appello: ego te reliqui, an tu me prodidisti? Equidem fateor et prae me fero: cum duos armatos viderem, ad fortiorem confugi&quot;. Exosculatus pectus sapientia plenum inieci cervicibus manus, et ut facile intellegeret redisse me in gratiam et optima fide reviviscentem amicitiam, toto pectore adstrinxi.

== XCII. ==
Et iam plena nox erat mulierque cenae mandata curaverat, cum Eumolpus ostium pulsat. Interrogo ego: &quot;Quot estis?&quot; obiterque per rimam foris speculari diligentissime coepi, num Ascyltos una venisset. Deinde ut solum hospitem vidi, momento recepi. Ille ut se in grabatum reiecit viditque Gitona in conspectu ministrantem, movit caput et: &quot;Laudo, inquit, Ganymedem. Oportet hodie bene sit&quot;. Non delectavit me tam curiosum principium, timuique ne in contubernium recepissem Ascylti parem. Instat Eumolpus, et cum puer illi potionem dedisset: &quot;Malo te, inquit, quam balneum totum &quot; siccatoque avide poculo negat sibi unquam acidius fuisse.&quot; Nam et dum lavor, ait, paene vapulavi, quia conatus sum circa solium sedentibus carmen recitare; et postquam de balneo tanquam de theatro eiectus sum, circuire omnes angulos coepi et clara voce Encolpion clamitare. Ex altera parte iuvenis nudus, qui vestimenta perdiderat, non minore clamoris indignatione Gitona flagitabat. Et me quidem pueri tanquam insanum imitatione petulantissima deriserunt, illum autem frequentia ingens circumvenit cum plausu et admiratione timidissima. Habebat enim inguinum pondus tam grande, ut ipsum hominem laciniam fascini crederes. O iuvenem laboriosum! puto illum pridie incipere, postero die finire. Itaque statim invenit auxilium; nescio quis enim, eques Romanus, ut aiebant, infamis, sua veste errantem circumdedit ac domum abduxit, credo, ut tam magna fortuna solus uteretur. At ego ne mea quidem vestimenta ab officioso recepissem, nisi notorem dedissem. Tanto magis expedit inguina quam ingenia fricare&quot;. Haec Eumolpo dicente mutabam ego frequentissime vultum, iniuriis scilicet inimici mei hilaris, commodis tristis. Vtcunque tamen, tanquam non agnoscerem fabulam, tacui et cenae ordinem explicui. &lt;. . .&gt;

== XCIII. ==
&quot;Vile est, quod licet, et animus errore lentus iniurias diligit.
Ales Phasiacis petita Colchis
atque Afrae volucres placent palato,
quod non sunt faciles: at albus anser
et pictis anas renovata pennis
plebeium sapit. Vltimis ab oris
attractus scarus atque arata Syrtis
si quid naufragio dedit, probatur:
mulus iam gravis est. Amica vincit
uxorem. Rosa cinnamum veretur.
Quicquid quaeritur, optimum videtur.&quot;

— Hoc est, inquam, quod promiseras, ne quem hodie versum faceres? Per fidem, saltem nobis parce, qui te nunquam lapidavimus. Nam si aliquis ex is, qui in eodem synoecio potant, nomen poetae olfecerit, totam concitabit viciniam et nos omnes sub eadem causa obruet. Miserere et aut pinacothecam aut balneum cogita.&quot; Sic me loquentem obiurgavit Giton, mitissimus puer, et negavit recte facere, quod seniori conviciarer simulque oblitus officii mensam, quam humanitate posuissem, contumelia tollerem, multaque alia moderationis verecundiaeque verba, quae formam eius egregie decebant. &lt;. . .&gt;

== XCIV. ==
EVMOLPVS AD GITONEM. &quot;O felicem, inquit, matrem tuam, quae te talem peperit: macte virtute esto. Raram fecit mixturam cum sapientia forma. Itaque ne putes te tot verba perdidisse, amatorem invenisti. Ego laudes tuas carminibus implebo. Ego paedagogus et custos, etiam quo non iusseris, sequar. Nec iniuriam Encolpius accipit: alium amat.&quot; Profuit etiam Eumolpo miles ille, qui mihi abstulit gladium; alioquin quem animum adversus Ascylton sumpseram, eum in Eumolpi sanguinem exercuissem. Nec fefellit hoc Gitona. Itaque extra cellam processit, tanquam aquam peteret, iramque meam prudenti absentia extinxit. Paululum ergo intepescente saevitia: &quot;Eumolpe, inquam, iam malo vel carminibus loquaris, quam eiusmodi tibi vota proponas. Et ego iracundus sum, et tu libidinosus: vide, quam non conveniat his moribus. Puta igitur me furiosum esse, cede insaniae, id est, ocius foras exi&quot;. Confusus hac denuntiatione Eumolpus non quaesiit iracundiae causam, sed continuo limen egressus adduxit repente ostium cellae, meque nihil tale expectantem inclusit, exemitque raptim clavem et ad Gitona investigandum cucurrit.

Inclusus ego suspendio vitam finire constitui. Et iam semicinctium stanti ad parietem spondae iunxeram cervicesque nodo condebam, cum reseratis foribus intrat Eumolpus cum Gitone meque a fatali iam meta revocat ad lucem. Giton praecipue ex dolore in rabiem efferatus tollit clamorem, me utraque manu impulsum praecipitat super lectum: &quot;Erras, inquit, Encolpi, si putas contingere posse, ut ante moriaris. Prior coepi; in Ascylti hospitio gladium quaesivi. Ego si te non invenissem, periturus per praecipitia fui. Et ut scias non longe esse quaerentibus mortem, specta invicem quod me spectare voluisti&quot;. Haec locutus mercennario Eumolpi novaculam rapit, et semel iterumque cervice percussa ante pedes collabitur nostros. Exclamo ego attonitus, secutusque labentem codem ferramento ad mortem viam quaero. Sed neque Giton ulla erat suspicione vulneris laesus, neque ego ullum sentiebam dolorem. Rudis enim novacula et in hoc retusa, ut pueris discentibus audaciam tonsoris daret, instruxerat thecam. Ideoque nec mercennarius ad raptum ferramentum expaverat, nec Eumolpus interpellaverat mimicam mortem.

== XCV. ==
Dum haec fabula inter amantes luditur, deversitor cum parte cenulae intervenit, contemplatusque foedissimam volutationem iacentium: &quot;Rogo, inquit, ebrii estis, an fugitivi, an utrumque? Quis autem grabatum illum erexit, aut quid sibi vult tam furtiva molitio? Vos mehercules ne mercedem cellae daretis, fugere nocte in publicum voluistis. Sed non impune. Iam enim faxo sciatis non viduae hanc insulam esse sed Marci Mannicii&quot;. Exclamat Eumolpus: &quot;Etiam minaris?&quot;; simulque os hominis palma excussissima pulsat. Ille tot hospitum potionibus liber urceolum fictilem in Eumolpi caput iaculatus est, soluitque clamantis frontem, et de cella se proripuit, Eumolpus contumeliae impatiens rapit ligneum candelabrum, sequiturque abeuntem, et creberrimis ictibus supercilium suum vindicat. Fit concursus familiae hospitumque ebriorum frequentia. Ego autem nactus occasionem vindictae Eumolpum excludo, redditaque scordalo vice sine aemulo scilicet et cella utor et nocte.

Interim coctores insulariique mulcant exclusum, et alius veru extis stridentibus plenum in oculos eius intentat, alius furca de carnario rapta statum proeliantis componit. Anus praecipue lippa, sordidissimo praecincta linteo, soleis ligneis imparibus imposita, canem ingentis magnitudinis catena trahit instigatque in Eumolpon. Sed ille candelabro se ab omni periculo vindicabat.

== XCVI. ==
Videbamus nos omnia per foramen valvae, quod paulo ante ansa ostioli rupta laxaverat, favebamque ego vapulanti. Giton autem non oblitus misericordiae suae reserandum esse ostium succurrendumque periclitanti censebat. Ego durante adhuc iracundia non continui manum, sed caput miserantis stricto acutoque articulo percussi. Et ille quidem flens consedit in lecto. Ego autem alternos opponebam foramini oculos iniuriaque Eumolpi velut quodam cibo me replebam advocationemque commendabam, cum procurator insulae Bargates a cena excitatus a duobus lecticariis mediam rixam perfertur; nam erat etiam pedibus aeger. Is ut rabiosa barbaraque voce in ebrios fugitivosque diu peroravit, respiciens ad Eumolpon: &quot;O poetarum, inquit, disertissime, tu eras? Et non discedunt ocius nequissimi servi manusque continent a rixa?&quot; &lt;. . .&gt;

BARGATES PROCVRATOR AD EVMOLPVM: &quot;Contubernalis mea mihi fastum facit. Ita, si me amas, maledic illam versibus, ut habeat pudorem&quot;.

== XCVII. ==
Dum Eumolpus cum Bargate in secreto loquitur, intrat stabulum praeco cum servo publico aliaque sane modica frequentia; facemque tumosam magis quam lucidam quassans haec proclamavit: &quot;Puer in balneo paulo ante aberravit, annorum circa XVI, crispus, mollis, formosus, nomine Giton. Si quis eum reddere aut commonstrare voluerit, accipiet nummos mille&quot;. Nec longe a praecone Ascyltos stabat amictus discoloria veste, atque in lance argentea indicium et fidem praeferebat. Imperavi Gitoni ut raptim grabatum subiret annecteretque pedes et manus institis, quibus sponda culcitam ferebat, ac sic ut olim Vlixes pro arieti adhaesisset, extentus infra grabatum scrutantium eluderet manus. Non est moratus Giton imperium, momentoque temporis inseruit vinculo manus et Vlixem astu simillimo vicit. Ego ne suspicioni relinquerem locum, lectulum vestimentis implevi uniusque hominis vestigium ad corporis mei mensuram figuravi.

Interim Ascyltos ut pererravit omnes cum viatore cellas, venit ad meam, et hoc quidem pleniorem spem concepit, quo diligentius oppessulatas invenit fores. Publicus vero servus insertans commissuris secures claustrorum firmitatem laxavit. Ego ad genua Ascylti procubui, et per memoriam amicitiae perque societatem miseriarum petii, ut saltem ostenderet fratrem. Immo ut fidem haberent fictae preces: &quot;Scio te, inquam, Ascylte, ad occidendum me venisse. Quo enim secures attulisti? Itaque satia iracundiam tuam: praebeo ecce cervicem, funde sanguinem, quem sub praetextu quaestionis petisti&quot;. Amolitur Ascyltos invidiam et se vero nihil aliud quam fugitivum suum dicit quaerere, mortem nec hominis concupisse nec supplicis, utique eius quem post fatalem rixam habuit carissimum.

== XCVIII. ==
At non servus publicus tam languide agit, sed raptam cauponi harundinem subter lectum mittit, omniaque etiam foramina parietum scrutatur. Subducebat Giton ab ictu corpus, et reducto timidissime spiritu ipsos sciniphes ore tangebat. &lt;. . .&gt;

Eumolpus autem, quia effractum ostium cellae neminem poterat excludere, irrumpit perturbatus et: &quot;Mille, inquit, nummos inveni; iam enim persequar abeuntem praeconem, et in potestate tua esse Gitonem meritissima proditione monstrabo&quot;. Genua ego perseverantis amplector, ne morientes vellet occidere, et: &quot;Merito, inquam, excandesceres si posses proditum ostendere. Nunc inter turbam puer fugit, nec quo abierit suspicari possum. Per fidem, Eumolpe, reduc puerum et vel Ascylto redde&quot;. Dum haec ego iam credenti persuadeo, Giton collectione spiritus plenus ter continuo ita sternutavit, ut grabatum concuteret. Ad quem motum Eumolpus conversus salvere Gitona iubet. Remota etiam culcita videt Vlixem, cui vel esuriens Cyclops potuisset parcere. Mox conversus ad me: &quot;Quid est, inquit, latro? Ne deprehensus quidem ausus es mihi verum dicere. Immo ni deus quidam humanarum rerum arbiter pendenti puero excussisset indicium, elusus circa popinas errarem.&quot;

Giton longe blandior quam ego, primum araneis oleo madentibus vulnus, quod in supercilio factum erat, coartavit. Mox palliolo suo laceratam mutavit vestem, amplexusque iam mitigatum, osculis tanquam fomentis aggressus est et: &quot;In tua, inquit, pater carissime, in tua sumus custodia. Si Gitona tuum amas, incipe velle servare. Vtinam me solum inimicus ignis hauriret aut hibernum invaderet mare. Ego enim omnium scelerum materia, ego causa sum. Si perirem, conveniret inimicis.&quot; &lt;. . .&gt;

== XCIX. ==
EVMOLPVS: &quot;Ego sic semper et ubique vixi, ut ultimam quamque lucem tanquam non redituram consumerem&quot;. &lt;. . .&gt;

Profusis ego lacrimis rogo quaesoque, ut mecum quoque redeat in gratiam: neque enim in amantium esse potestate furiosam aemulationem. Daturum tamen operam ne aut dicam aut faciam amplius, quo possit offendi. Tantum omnem scabitudinem animo tanquam bonarum artium magister deleret sine cicatrice.&quot; Incultis asperisque regionibus diutius nives haerent, ast ubi aratro domefacta tellus nitet, dum loqueris, levis pruina dilabitur. Similiter in pectoribus ira considit: feras quidem mentes obsidet, eruditas praelabitur. — Vt scias, inquit Eumolpus, verum esse quod dicis, ecce etiam osculo iram finio. Itaque, quod bene eveniat, expedite sarcinulas et vel sequimini me vel, si mavultis, ducite&quot;. Adhuc loquebatur, cum crepuit ostium impulsum, stetitque in limine barbis horrentibus nauta et: &quot;Moraris, inquit, Eumolpe, tanquam properandum ignores&quot;. Haud mora, omnes consurgimus, et Eumolpus quidem mercennarium suum iam olim dormientem exire cum sarcinis iubet. Ego cum Gitone quicquid erat in alutam compono, et adoratis sideribus intro navigium. &lt;. . .&gt;

== C. ==
&quot;Molestum est quod puer hospiti placet. Quid autem? Non commune est, quod natura optimum fecit? Sol omnibus lucet. Luna innumerabilibus comitata sideribus etiam feras ducit ad pabulum. Quid aquis dici formosius potest? In publico tamen manant. Solus ergo amor furtum potius quam praemium erit? Immo vero nolo habere bona, nisi quibus populus inviderit. Vnus, et senex, non erit gravis; etiam cum voluerit aliquid sumere, opus anhelilu prodet&quot;. Haec ut intra fiduciam posui fraudavique animum dissidentem, coepi somnum obruto tunicula capite mentiri.

Sed repente quasi destruente fortuna constantiam meam eiusmodi vox supra constratum puppis congemuit: &quot;Ergo me derisit?&quot; Et haec quidem virilis et paene auribus meis familiaris animum palpitantem percussit. Ceterum eadem indignatione mulier lacerata ulterius excanduit et: &quot;Si quis deus manibus meis, inquit, Gitona imponeret, quam bene exulem exciperem.&quot; Vterque nostrum tam inexpectato ictus sono amiserat sanguinem. Ego praecipue quasi somnio quodam turbulento circumactus diu vocem collegi, tremebundisque manibus Eumolpi iam in soporem labentis laciniam duxi, et: &quot;Per fidem, inquam, pater, cuius haec navis est, aut quos vehat, dicere potes?&quot; Inquietatus ille moleste tulit et: &quot;Hoc erat, inquit, quod placuerat tibi, ut super constratum navis occuparemus secretissimum locum, ne nos patereris requiescere? Quid porro ad rem pertinet, si dixero Licham Tarentinum esse dominum huiusce navigii, qui Tryphaenam exulem Tarentum ferat?&quot;

== CI. ==
Intremui post hoc fulmen attonitus, iuguloque detecto: &quot;Aliquando, inquam, totum me, Fortuna, vicisti!&quot;. Nam Giton quidem super pectus meum positus diu animam egit. Deinde ut effusus sudor utriusque spiritum revocavit, comprehendi Eumolpi genua et: &quot;Miserere, inquam, morientium et pro consortio studiorum commoda manum; mors venit, quae nisi per te non licet potest esse pro munere&quot;. Inundatus hac Eumolpus invidia iurat per deos deasque se neque scire quid acciderit, nec ullum dolum malum consilio adhibuisse, sed mente simplicissima et vera fide in navigium comites induxisse, quo ipse iam pridem fuerit usurus.&quot; Quae autem hic insidiae sunt, inquit, aut quis nobiscum Hannibal navigat? Lichas Tarentinus, homo verecundissimus et non tantum huius navigii dominus, quod regit, sed fundorum etiam aliquot et familiae negotiantis, onus deferendum ad mercatum conducit. Hic est Cyclops ille et archipirata, cui vecturam debemus; et praeter hunc Tryphaena, omnium feminarum formosissima, quae voluptatis causa huc atque illuc vectatur. — Hi sunt, inquit Giton, quos fugimus &quot;; simulque raptim causas odiorum et instans periculum trepidanti Eumolpo exponit. Confusus ille et consilii egens iubet quemque suam sententiam promere, et: &quot;Fingite, inquit, nos antrum Cyclopis intrasse. Quaerendum est aliquod effugium, nisi naufragium ponimus et omni nos periculo liberamus. — Immo, inquit Giton, persuade gubernatori ut in aliquem portum navem deducat, non sine praemio scilicet, et affirma ei impatientem maris fratrem tuum in ultimis esse. Poteris hanc simulationem et vultus confusione et lacrimis obumbrare, ut misericordia permotus gubernator indulgeat tibi&quot;. Negavit hoc Eumolpus fieri posse, &quot;quia magna, inquit, navigia portubus se curvatis insinuant, nec tam cito fratrem defecisse veri simile erit. Accedit his, quod forsitan Lichas officii causa visere languentem desiderabit. Vides, quam valde nobis expediat ultro dominum ad fugientes accersere. Sed finge navem ab ingenti posse cursu deflecti, et Licham non utique circuiturum aegrorum cubilia: quomodo possumus egredi nave, ut non conspiciamur a cunctis? opertis capitibus, an nudis? Opertis, et quis non dare manum languentibus volet? Nudis, et quid erit aliud quam se ipsos proscribere?

== CII. ==
— Quin potius, inquam ego, ad temeritatem confugimus, et per funem lapsi descendimus in scapham, praecisoque vinculo reliqua Fortunae committimus? Nec ego in hoc periculum Eumolpon arcesso. Quid enim attinet innocentem alieno periculo imponere? Contentus sum, si nos descendentes adiuverit casus. — Non imprudens, inquit, consilium, Eumolpos, si aditum haberet. Quis enim non euntes notabit? Vtique gubernator, qui pervigil nocte siderum quoque motus custodit. Et utcumque imponi vel dormienti posset, si per aliam partem navis fuga quaereretur: nunc per puppim, per ipsa gubernacula delabendum est, a quorum regione funis descendit, qui scaphae custodiam tenet. Praeterea illud miror, Encolpi, tibi non succurrisse, unum nautam stationis perpetuae interdiu noctuque iacere in scapha, nec posse inde custodem nisi aut caede expelli aut praecipitari viribus. Quod an fieri possit, interrogate audaciam vestram. Nam quod ad meum quidem comitatum attinet, nullum recuso periculum, quod salutis spem ostendit. Nam sine causa spiritum tanquam rem vacuam impendere ne vos quidem existimo velle. Videte, numquid hoc placeat: ego vos in duas iam pelles coniciam vinctosque loris inter vestimenta pro sarcinis habebo, apertis scilicet aliquatenus labris, quibus et spiritum recipere possitis et cibum. Conclamabo deinde nocte servos poenam graviorem timentes praecipitasse se in mare. Deinde cum ventum fuerit in portum, sine ulla suspicione pro sarcinis vos efferam. — Ita vero, inquam ego, tanquam solidos alligaturus, quibus non soleat venter iniuriam facere? an tanquam eos qui sternutare non soleamus nec stertere? An quia hoc genus furti semel &lt;Menelao&gt; feliciter cessit? Sed finge una die vinctos posse durare: quid ergo, si diutius aut tranquillitas nos tenuerit aut adversa tempestas? quid facturi sumus? Vestes quoque diutius vinctas ruga consumit, et chartae alligatae mutant figuram. Iuvenes adhuc laboris expertes statuarum ritu patiemur pannos et vincla? &lt;. . .&gt; Adhuc aliquod iter salutis quaerendum est. Inspicite quod ego inveni. Eumolpus tanquam litterarum studiosus utique atramentum habet. Hoc ergo remedio mutemus colores a capillis usque ad ungues. Ita tanquam servi Aethiopes et praesto tibi erimus sine tormentorum iniuria hilares, et permutato colore imponemus inimicis. — Quidni? inquit Giton, etiam circumcide nos, ut Iudaei videamur, et pertunde aures, ut imitemur Arabes, et increta facies, ut suos Gallia cives putet: tanquam hic solus color figuram possit pervertere et non multa una oporteat consentiant ratione, &lt;ut&gt; mendacium constet. Puta infectam medicamine faciem diutius durare posse; finge nec aquae asperginem imposituram aliquam corpori maculam, nec vestem atramento adhaesuram, quod frequenter etiam non arcessito ferrumine infigitur: age, numquid et labra possumus tumore taeterrimo implere numquid et crines calamistro convertere? Numquid et frontes cicatricibus scindere? Numquid et crura in orbem pandere? Numquid et talos ad terram deducere? numquid et barbam peregrina ratione figurare? Color arte compositus inquinat corpus, non mutat. Audite, quid dementi succurrerit: praeligemus vestibus capita et nos in profundum mergamus.

== CIII. ==
— Ne istud dii hominesque patiantur, Eumolpus exclamat, ut vos tam turpi exitu vitam finiatis! Immo potius facite quod iubeo. Mercennarius meus, ut ex novacula comperistis, tonsor est: hic continuo radat utriusque non solum capita, sed etiam supercilia. Sequar ego frontes notans inscriptione sollerti, ut videamini stigmate esse puniti. Ita eaedem litterae et suspicionem declinabunt quaerentium et vultus umbra supplicii tegent.&quot;

Non est dilata fallacia, sed ad latus navigii furtim processimus, capitaque cum superciliis denudanda tonsori praebuimus. Implevit Eumolpus frontes utriusque ingentibus litteris, et notum fugitivorum epigramma per totam faciem liberali manu duxit. Vnus forte ex vectoribus, qui acclinatus lateri navis exonerabat stomachum nausea gravem, notavit sibi ad lunam tonsorem intempestivo inhaerentem ministerio, execratusque omen, quod imitaretur naufragorum ultimum votum, in cubile reiectus est. Nos dissimulata nauseantis devotione ad ordinem tristitiae redimus, silentioque compositi reliquas noctis horas male soporati consumpsimus. &lt;. . .&gt;

== CIV. ==
LICHAS: &quot;Videbatur mihi secundum quietem Priapus dicere: Encolpion quod quaeris, scito a me in navem tuam esse perductum&quot;. Exhorruit Tryphaena et: &quot;Putes, inquit, una nos dormisse; nam et mihi simulacrum Neptuni, quod Bais tetrastylo notaveram, videbatur dicere: 'In nave Lichae Gitona invenies'. — Hinc scies, inquit Eumolpus, Epicurum esse hominem divinum, qui eiusmodi ludibria facetissima ratione condemnat&quot;.

Ceterum Lichas ut Tryphaenae somnium expiavit: &quot;Quis, inquit, prohibet navigium scrutari, ne videamur divinae mentis opera damnare?&quot; Is qui nocte miserorum furtum deprehenderat, Hesus nomine, subito proclamat: &quot;Ergo illi qui sunt, qui nocte ad lunam radebantur pessimo medius fidius exemplo? Audio enim non licere cuiquam mortalium in nave neque ungues neque capillos deponere, nisi cum pelago ventus irascitur&quot;.

== CV. ==
Excanduit Lichas hoc sermone turbatus et: &quot;Itane, inquit, capillos aliquis in nave praecidit, et hoc nocte intempesta? Attrahite ocius nocentes in medium, ut sciam quorum capitibus debeat navigium lustrari. — Ego, inquit Eumolpus, hoc iussi. Nec in eodem futurus navigio auspicium mihi feci, sed quia nocentes horridos longosque habebant capillos, ne viderer de nave carcerem facere, iussi squalorem damnatis auferri; simul ut notae quoque litterarum non adumbratae comarum praesidio totae ad oculos legentium acciderent. Inter cetera apud communem amicam consumpserunt pecuniam meam, a qua illos proxima nocte extraxi mero unguentisque perfusos. Ad summam, adhuc patrimonii mei reliquias olent&quot;.

Itaque ut Tutela navis expiaretur, placuit quadragenas utrique plagas imponi. Nulla ergo fit mora: aggrediuntur nos furentes nautae cum funibus, temptantque vilissimo sanguine Tutelam placare. Et ego quidem tres plagas Spartana nobilitate concuxi. Ceterum Giton semel ictus tam valde exclamavit, ut Tryphaenae aures notissima voce repleret. Non solum era turbata est, sed ancillae etiam omnes familiari sono inductae ad vapulantem decurrurrit. Iam Giton mirabili forma exarmaverat nautas coeperatque etiam sine voce saevientes rogare, cum ancillae pariter proclamant: &quot;Giton est, Giton; inhibete crudelissimas manus; Giton est, domina, succurre&quot;. Deflectit aures Tryphaena iam sua sponte credentes raptimque ad puerum devolat.

Lichas, qui me optime noverat, tanquam et ipse vocem audisset, accurrit et nec manus nec faciem meam consideravit, sed continuo ad inguina mea luminibus deflexis movit officiosam manum, et: &quot;Salve, inquit Encolpi&quot;. Miretur nunc aliquis Vlixis nutricem post vicesimum annum cicatricem invenisse originis indicem, cum homo prudentissimus, confusis omnibus corporis orisque lineamentis, ad unicum fugitivi argumentum tam docte pervenerit. Tryphaena lacrimas effudit decepta supplicio — vera enim stigmata credebat captivorum frontibus impressa — sciscitarique summissius coepit quod ergastulum intercepisset errantes, aut cuius iam crudeles manus in hoc supplicium durassent. Meruisse quidem contumeliam aliquam fugitivos, quibus in odium bona sua venissent &lt;. . .&gt;

== CVI. ==
Concitatus iracundia prosiliit Lichas, et: &quot;O te, inquit, feminam simplicem, tanquam vulnera ferro praeparata litteras biberint. Vtinam quidem hac se inscriptione frontis maculassent: haberemus nos extremum solacium. Nunc mimicis artibus petiti sumus et adumbrata inscriptione derisi&quot;. Volebat Tryphaena misereri, quia non totam voluptatem perdiderat, sed Lichas memor adhuc uxoris corruptae contumeliarumque, quas in Herculis porticu acceperat, turbato vehementius vultu proclamat: &quot;Deos immortales rerum humanarum agere curam, puto, intellexisti, o Tryphaena. Nam imprudentes noxios in nostrum induxere navigium, et quid fecissent, admonuerunt pari somniorum consensu. Ita vide ut possit illis ignosci, quos ad poenam ipse deus deduxit. Quod ad me attinet, non sum crudelis, sed vereor ne, quod remisero, patiar.&quot; Tam superstitiosa oratione Tryphaena mutata negat se interpellare supplicium, immo accedere etiam iustissimae ultioni. Nec se minus grandi vexatam iniuria quam Licham, cuius pudoris dignitas in contione proscripta sit. &lt;. . .&gt;

== CVII. ==
EVMOLPVS: &quot;Me, ut puto, hominem non ignotum elegerunt ad hoc officium legatum, petieruntque ut se reconciliarem aliquando amicissimis. Nisi forte putatis iuvenes casu in has plagas incidisse, cum omnis vector nihil prius quaerat, quam cuius se diligentiae credat. Flectite ergo mentes satisfactione lenitas, et patimini liberos homines ire sine iniuria quo destinant. Saevi quoque implacabilesque domini crudelitatem suam impediunt, si quando paenitentia fugitivos reduxit, et dediticiis hostibus parcimus. Quid ultra petitis aut quid vultis? In conspectu vestro supplices iacent iuvenes ingenui, honesti, et quod utroque potentius est, familiaritate vobis aliquando coniuncti. Si mehercules intervertissent pecuniam vestram, si fidem proditione laesissent, satiari tamen potuissetis hac poena, quam videtis. Servitia ecce in frontibus cernitis et vultus ingenuos voluntaria poenarum lege proscriptos.&quot; Interpellavit deprecationem supplicis Lichas et: &quot;Noli, inquit, causam confundere, sed impone singulis modum. Ac primum omnium, si ultro venerunt, cur nudavere crinibus capita? Vultum enim qui permutat, fraudem parat, non satisfactionem. Deinde, si gratiam a legato moliebantur, quid ita omnia fecisti, ut quos tuebaris absconderes? Ex quo apparet casu incidisse noxios in plagas, et te artem quaesisse qua nostrae animadversionis impetum eluderes. Nam quod invidiam facis nobis ingenuos honestosque clamando, vide ne deteriorem facias confidentia causam. Quid debent laesi facere, ubi rei ad poenam confugiunt. At enim amici fuerunt nostri: eo maiora meruerunt supplicia; nam qui ignotos laedit, latro appellatur, qui amicos, paulo minus quam parricida.&quot; Resolvit Eumolpos tam iniquam declamationem et: &quot;Intellego, inquit, nihil magis obesse iuvenibus miseris, quam quod nocte deposuerunt capillos: hoc argumento incidisse videntur in navem, non venisse. Quod velim tam candide ad aures vestras perveniat, quam simpliciter gestum est. Voluerunt enim, antequam conscenderent, exonerare capita molesto et supervacuo pondere, sed celerior ventus distulit curationis propositum. Nec tamen putaverunt ad rem pertinere, ubi inciperent quod placuerat ut fieret, quia nec omen nec legem navigantium noverant. — Quid, inquit Lichas, attinuit supplices radere? Nisi forte miserabiliores calvi solent esse. Quamquam quid attinet veritatem per interpretem quaerere? Quid dicis tu, latro? Quae salamandra supercilia tua excussit? Cui deo crinem vovisti? Pharmace, responde.&quot;

== CVIII. ==
Obstupueram ego supplicii metu pavidus, nec qui in re manifestissima dicerem inveniebam, turbatus &lt;. . .&gt; et deformis praeter spoliati capitis dedecus superciliorum etiam aequalis cum fronte calvities, ut nihil nec facere deceret nec dicere. Vt vero spongia uda facies plorantis detersa est, et liquefactum per totum os atramentum omnia scilicet lineamenta fuliginea nube confudit, in odium se ira convertit. Negat Eumolpus passurum se ut quisquam ingenuos contra fas legemque contaminet, interpellatque saevientium minas non solum voce sed etiam manibus. Aderat interpellanti mercennarius comes et unus alterque infirmissimus vector, solacia magis litis quam virium auxilia. Nec quicquam pro me deprecabar, sed intentans in oculos Tryphaenae manus usurum me viribus meis clara liberaque voce clamavi, ni abstineret a Gitone iniuriam mulier damnata et in toto navigio sola verberanda. Accenditur audacia mea iratior Lichas, indignaturque quod ego relicta mea causa tantum pro alio clamo. Nec minus Tryphaena contumelia saevit accensa, totiusque navigii turbam diducit in partes. Hinc mercennarius tonsor ferramenta sua nobis et ipse armatus distribuit, illinc Tryphaenae familia nudas expedit manus, ac ne ancillarum quidem clamor aciem destituit, uno tantum gubernatore relicturum se navis ministerium denuntiante, si non desinat rabies libidine perditorum collecta. Nihilo minus tamen perseverat dimicantium furor, illis pro ultione, nobis pro vita pugnantibus. Multi ergo utrinque sine morte labuntur, plures cruenti vulneribus referunt veluti ex proelio pedem, nec tamen cuiusquam ira laxatur. Tunc fortissimus Giton ad virilia sua admovit novaculam infestam, minatus se adbscissurum tot miseriarum causam, inhibuitque Tryphaena tam grande facinus non dissimulata missione. Saepius ego cultrum tonsorium super iugulum meum posui, non magis me occisurus quam Giton, quod minabatur, facturus. Audacius tamen ille tragoediam implebat, quia sciebat se illam habere novaculam, qua iam sibi cervicem praeciderat. Stante ergo utraque acie, cum appareret futurum non tralaticium bellum, aegre expugnavit gubernator ut caduceatoris more Tryphaena indutias faceret. Data ergo acceptaque ex more patrio fide, protendit ramum oleae a Tutela navigii raptum, atque in colloquium venire ausa:

&quot;Quis furor, exclamat, pacem convertit in arma?
Quid nostrae meruere manus? Non Troius heros
hac in classe vehit decepti pignus Atridae,
nec Medea furens fraterno sanguine pugnat,
sed contemptus amor vires habet. Ei mihi, fata
hos inter fluctus quis raptis evocat armis?
Cui non est mors una satis? Ne vincite pontum
gurgitibusque feris alios immittite fluctus.&quot;

== CIX. ==
Haec ut turbato clamore mulier effudit, haesit paulisper acies, revocataeque ad pacem manus intermisere bellum. Vtitur paenitentiae occasione dux Eumolpos, et castigato ante vehementissime Licha tabulas foederis signat, queis haec formula erat:

&quot;Ex tui animi sententia, ut tu, Tryphaena, neque iniuriam tibi factam a Gitone quereris, neque si quid ante hunc diem factum est, obicies vindicabisve aut ullo alio genere persequendum curabis; ut tu nihil imperabis puero repugnanti, non amplexum, non osculum, non coitum venere constrictum, nisi pro qua re praesentes numeraveris denarios centum. Item, Licha, ex tui animi sententia, ut tu Encolpion nec verbo contumelioso insequeris nec vultu, neque quaeres ubi nocte dormiat, aut si quaesieris, pro singulis iniuriis numerabis praesentes denarios ducenos.&quot;

In haec verba foederibus compositis arma deponimus, et ne residua in animis etiam post iusiurandum ira remaneret, praeterita aboleri osculis placet. Exhortantibus universis odia detumescunt, epulaeque ad certamen prolatae conciliant hilaritate concordiam. Exsonat ergo cantibus totum navigium, et quia repentina tranquillitas intermiserat cursum, alius exultantes quaerebat fuscina pisces, alius hamis blandientibus convellebat praedam repugnantem. Ecce etiam per antemnam pelagiae consederant volucres, quas textis harundinibus peritus artifex tetigit; illae viscatis inligatae viminibus deferebantur ad manus. Tollebat plumas aura volitantes, pinnasque per maria inanis spuma torquebat.

Iam Lichas redire mecum in gratiam coeperat, iam Tryphaena Gitona extrema parte potionis spargebat, cum Eumolpus et ipse vino solutus dicta voluit in calvos stigmososque iaculari, donec consumpta frigidissima urbanitate rediit ad carmina sua coepitque capillorum elegidarion dicere:

Quod solum formae decus est, cecidere capilli,
vernantesque comas tristis abegit hiemps.
Nunc umbra nudata sua iam tempora maerent,
areaque attritis ridet adusta pilis.
O fallax natura deum: quae prima dedisti
aetati nostrae gaudia, prima rapis.
Infelix, modo crinibus nitebas
Phoebo pulchrior et sorore Phoebi.
At nunc levior aere vel rotundo
horti tubere, quod creavit unda,
ridentes fugis et times puellas.
Vt mortem citius venire credas,
scito iam capitis perisse partem.

== CX. ==
Plura volebat proferre, credo, et ineptiora praeteritis, cum ancilla Tryphaenae Gitona in partem navis inferiorem ducit, corymbioque dominae pueri adornat caput. Immo supercilia etiam profert de pyxide, sciteque iacturae liniamenta secuta totam illi formam suam reddidit. Agnovit Tryphaena verum Gitona, lacrimisque turbata tunc primum bona fide puero basium dedit. Ego etiam si repositum in pristinum decorem puerum gaudebam, abscondebam tamen frequentius vultum, intellegebamque me non tralaticia deformitate esse insipitum, quem alloquio dignum ne Lichas quidem crederet. Sed huic tristitiae eadem illa succurrit ancilla, sevocatumque me non minus decoro exornavit capillamento; immo commendatior vultus enituit, quia flavum corymbion erat.

Ceterum Eumolpos, et periclitantium advocatus et praesentis concordiae auctor, ne sileret sine fabulis hilaritas, multa in muliebrem levitatem coepit iactare: quam facile adamarent, quam cito etiam filiorum obliviscerentur, nullamque esse feminam tam pudicam, quae non peregrina libidine usque ad furorem averteretur. Nec se tragoedias veteres curare aut nomina saeculis nota, sed rem sua memoria factam, quam eiturum se esse, si vellemus audire. Conversis igitur omnium in se vultibus auribusque sic orsus est:

== CXI. ==
&quot;Matrona quaedam Ephesi tam notae erat pudicitiae, ut vicinarum quoque gentium feminas ad spectaculum sui evocaret. Haec ergo cum virum extulisset, non contenta vulgari more funus passis prosequi crinibus aut nudatum pectus in conspectu frequentiae plangere, in conditorium etiam prosecuta est defunctum, positumque in hypogaeo Graeco more corpus custodire ac flere totis noctibus diebusque coepit. Sic adflictantem se ac mortem inedia persequentem non parentes potuerunt abducere, non propinqui; magistratus ultimo repulsi abierunt, complorataque singularis exempli femina ab omnibus quintum iam diem sine alimento trahebat. Adsidebat aegrae fidissima ancilla, simulque et lacrimas commodabat lugenti, et quotienscumque defecerat positum in monumento lumen renovabat. &quot;Una igitur in tota civitate fabula erat: solum illud adfulsisse verum pudicitiae amorisque exemplum omnis ordinis homines confitebantur, cum interim imperator provinciae latrones iussit crucibus affigi secundum illam casulam, in qua recens cadaver matrona deflebat.

&quot;Proxima ergo nocte, cum miles, qui cruces asservabat, ne quis ad sepulturam corpus detraheret, notasset sibi lumen inter monumenta clarius fulgens et gemitum lugentis audisset, vitio gentis humanae concupiit scire quis aut quid faceret. Descendit igitur in conditorium, visaque pulcherrima muliere, primo quasi quodam monstro infernisque imaginibus turbatus substitit; deinde ut et corpus iacentis conspexit et lacrimas consideravit faciemque unguibus sectam, ratus (scilicet id quod erat) desiderium extincti non posse feminam pati, attulit in monumentum cenulam suam, coepitque hortari lugentem ne perseveraret in dolore supervacuo, ac nihil profuturo gemitu pectus diduceret: 'omnium eumdem esse exitum et idem domicilium' et cetera quibus exulceratae mentes ad sanitatem revocantur.

&quot;At illa ignota consolatione percussa laceravit vehementius pectus, ruptosque crines super corpus iacentis imposuit. Non recessit tamen miles, sed eadem exhortatione temptavit dare mulierculae cibum, donec ancilla, vini odore corrupta, primum ipsa porrexit ad humanitatem invitantis victam manum, deinde retecta potione et cibo expugnare dominae pertinaciam coepit et: 'Quid proderit, inquit, hoc tibi, si soluta inedia fueris, si te vivam sepelieris, si antequam fata poscant indemnatum spiritum effuderis? Id cinerem aut manes credis sentire sepultos? Vis tu reviviscere! Vis discusso muliebri errore! Quam diu licuerit, lucis commodis frui! Ipsum te iacentis corpus admonere debet ut vivas.' &quot;Nemo invitus audit, cum cogitur aut cibum sumere aut vivere. Itaque mulier aliquot dierum abstinentia sicca passa est frangi pertinaciam suam, nec minus avide replevit se cibo quam ancilla, quae prior victa est.

== CXII. ==
&quot;Ceterum, scitis quid plerumque soleat temptare humanam satietatem. Quibus blanditiis impetraverat miles ut matrona vellet vivere, iisdem etiam pudicitiam eius aggressus est. Nec deformis aut infacundus iuvenis castae videbatur, conciliante gratiam ancilla ac subinde dicente:

'Placitone etiam pugnabis amori?'
&quot;Quid diutius moror? Jacuerunt ergo una non tantum illa nocte, qua nuptias fecerunt, sed postero etiam ac tertio die, praeclusis videlicet conditorii foribus, ut quisquis ex notis ignotisque ad monumentum venisset, putasset expirasse super corpus viri pudicissimam uxorem.

&quot;Ceterum, delectatus miles et forma mulieris et secreto, quicquid boni per facultates poterat coemebat et, prima statim nocte, in monumentum ferebat. Itaque unius cruciarii parentes ut viderunt laxatam custodiam, detraxere nocte pendentem supremoque mandaverunt officio. At miles circumscriptus dum desidet, ut postero die vidit unam sine cadavere crucem, veritus supplicium, mulieri quid accidisset exponit: 'nec se expectaturum iudicis sententiam, sed gladio ius dicturum ignaviae suae. Commodaret ergo illa perituro locum, et fatale conditorium familiari ac viro faceret.' Mulier non minus misericors quam pudica: 'Ne istud, inquit, dii sinant, ut eodem tempore duorum mihi carissimorum hominum duo funera spectem. Malo mortuum impendere quam vivum occidere.' Secundum hanc orationem iubet ex arca corpus mariti sui tolli atque illi, quae vacabat, cruci affigi.

&quot;Usus est miles ingenio prudentissimae feminae, posteroque die populus miratus est qua ratione mortuus isset in crucem.&quot;

== CXIII. ==
Risu excepere fabulam nautae, erubescente non mediocriter Tryphaena vultumque suum super cervicem Gitonis amabiliter ponente. At non Lichas risit, sed iratum commovens caput: &quot;Si iustus, inquit, imperator fuisset, debuit patris familiae corpus in monumentum referre, mulierem affigere cruci&quot;. Non dubie redierat in animum Hedyle expilatumque libidinosa migratione navigium. Sed nec foederis verba permittebant meminisse, nec hilaritas, quae occupaverat mentes, dabat iracundiae locum. Ceterum Tryphaena in gremio Gitonis posita modo implebat osculi pectus, interdum concinnabat spoliatum crinibus vultum. Ego maestus et impatiens foederis novi non cibum, non potionem capiebam, sed obliquis trucibusque oculis utrumque spectabam. Omnia me oscula vulnerabant, omnes blanditiae, quascunque mulier libidinosa fingebat. Nec tamen adhuc sciebam, utrum magis puero irascerer, quod amicam mihi auferret, an amicae, quod puerum corrumperet: utraque inimicissima oculis meis et captivitate praeterita tristiora. Accedebat huc, quod neque Tryphaena me alloquebatur tanquam familiarem et aliquando gratum sibi amatorem, nec Giton me aut tralaticia propinatione dignum iudicabat, aut, quod minimum est, sermone communi vocabat, credo, veritus ne inter initia coeuntis gratiae recentem cicatricem rescinderet. Inundavere pectus lacrimae dolore paratae, gemitusque suspirio tectus animam paene submovit. &lt;. . .&gt;

In partem voluptatis &lt;Lychas&gt; temptabat admitti, nec domini supercilium induebat, sed amici quaerebat obsequium. ANCILLA TRYPHAENAE AD ENCOLPIUM: &quot;Si quid ingenui sanguinis habes, non pluris illam facies, quam scortum. Si vir fueris, non ibis ad spintriam&quot;. &lt;. . .&gt;

Me nihil magis pudebat, quam ne Eumolpus sensisset quidquid illud fuerat, et homo dicacissimus carminibus vindicaret. &lt;. . .&gt;

Iurat verbis Eumolpus conceptissimis. &lt;. . .&gt;

== CXIV. ==
Dum haec taliaque iactamus, inhorruit mare, nubesque undique adductae obruere tenebris diem. Discurrunt nautae ad officia trepidantes, velaque tempestati subducunt. Sed nec certos fluctus ventus impulerat, nec quo destinaret cursum gubernator sciebat. Siciliam modo ventus dabat, saepissime Italici litoris aquilo possessor convertebat huc illuc obnoxiam ratem, et quod omnibus procellis periculosius erat, tam spissae repente tenebrae lucem suppresserant, ut ne proram quidem totam gubernator videret. Itaque pernicies postquam manifesta convaluit, Lichas trepidans ad me supinas porrigit manus et: &quot;Tu, inquit, Encolpi, succurre periclitantibus, et vestem illam divinam sistrumque redde navigio. Per fidem, miserere, quemadmodum quidem soles&quot;.

Et illum quidem vociferantem in mare ventus excussit, repetitumque infesto gurgite procella circumegit atque hausit. Tryphaenam autem prope iam &lt;immersam&gt; fidelissimi rapuerunt servi, scaphaeque impositam cum maxima sarcinarum parte abduxere certissimae morti.

Applicitus cum clamore flevi et: &quot;Hoc, inquam, a diis meruimus, ut nos sola morte coniungerent? Sed non crudelis fortuna concedit. Ecce iam ratem fluctus evertet, ecce iam amplexus amantium iratum dividet mare. Igitur, si vere Encolpion dilexisti, da oscula, dum licet, &lt;et&gt; ultimum hoc gaudium fatis properantibus rape&quot;. Haec ut ego dixi, Giton vestem deposuit, meaque tunica contectus exeruit ad osculum caput. Et ne sic cohaerentes malignior fluctus distraheret, utrumque zona circumvenienti praecinxit et: &quot;Si nihil aliud, certe diutius, inquit, iunctos nos mare feret, vel si voluerit misericors ad idem litus expellere, aut praeteriens aliquis tralaticia humanitate lapidabit, aut quod ultimum est iratis tiam fluctibus, imprudens harena componet&quot;. Patior ego vinculum extremum, et veluti lecto funebri aptatus expecto mortem iam non molestam. Peragit interim tempestas mandata fatorum, omnesque reliquias navis expugnat. Non arbor erat relicta, non gubernacula, non funis aut remus, sed quasi rudis atque infecta materies ibat cum fluctibus. &lt;. . .&gt;

Procurrere piscatores parvulis expediti navigiis ad praedam rapiendam. Deinde ut aliquos viderunt, qui suas opes defenderent, mutaverunt crudelitatem in auxilium. &lt;. . .&gt;

== CXV. ==
Audimus murmur insolitum et sub diaeta magistri quasi cupientis exire beluae gemitum. Persecuti igitur sonum invenimus Eumolpum sedentem membranaeque ingenti versus ingerentem. Mirati ergo quod illi vacaret in vicinia mortis poema facere, extrahimus clamantem, iubemusque bonam habere mentem. At ille interpellatus excanduit et: &quot;Sinite me, inquit, sententiam explere; laborat carmen in fine&quot;. Inicio ego phrenetico manum, iubeoque Gitona accedere et in terram trahere poetam mugientem.

Hoc opere tandem elaborato casam piscatoriam subimus maerentes, cibisque naufragio corruptis utcumque curati tristissimam exegimus noctem. Postero die, cum poneremus consilium, cui nos regioni crederemus, repente video corpus humanum circum actum levi vortice ad litus deferri. Substiti ergo tristis coepique umentibus oculis maris fidem inspicere et: &quot;Hunc forsitan, proclamo, in aliqua parte terrarum secura expectat uxor, forsitan ignarus tempestatis filius, aut patrem utique reliquit aliquem, cui proficiscens osculum dedit. Haec sunt consilia mortalium, haec vota magnarum cogitationum. En homo quemadmodum natat!&quot; Adhuc tanquam ignotum deflebam, cum inviolatum os; fluctus convertit in terram, agnovique terribilem paulo ante et implacabilem Licham pedibus meis paene subiectum. Non tenui igitur diutius lacrimas, immo percussi semel iterumque manibus pectus et: &quot;Vbi nunc est, inquam, iracundia tua, ubi impotentia tua? Nempe piscibus beluisque eitus es, et qui paulo ante iactabas vires imperii tui, de tam magna nave ne tabulam quidem naufragus habes. Ite nunc mortales, et magnis cogitationibus pectora implete. Ite cauti, et opes fraudibus captas per mille annos disponite. Nempe hic proxima luce patrimonii sui rationes inspexit, nempe diem etiam, quo venturus esset in patriam, animo suo fixit. Dii deaeque quam longe a destinatione sua iacet! Sed non sola mortalibus maria hanc fidem praestant. Illum bellantem arma decipiunt, illum diis vota reddentem penatium suorum ruina sepelit. Ille vehiculo lapsus properantem spiritum excussit, cibus avidum strangulavit, abstinentem frugalitas. Si bene calculum ponas, ubique naufragium est. At enim fluctibus obruto non contingit sepultura: tanquam intersit, periturum corpus quae ratio consumat, ignis an fluctus an mora! Quicquid feceris, omnia haec eodem ventura sunt. Ferae tamen corpus lacerabunt: tanquam melius ignis accipiat! Immo hanc poenam gravissimam credimus, ubi servis irascimur. Quae ergo dementia est, omnia facere, ne quid de nobis relinquat sepultura?&quot; &lt;. . .&gt;

Et Licham quidem rogus inimicis collatus manibus adolebat. Eumolpus autem dum epigramma mortuo facit, oculos ad arcessendos sensus longius mittit.

== CXVI. ==
Hoc peracto libenter officio destinatum carpimus iter, ac momento temporis in montem sudantes conscendimus, ex quo haud procul impositum arce sublimi oppidum cernimus. Nec quid esset sciebamus errantes, donec a vilico quodam Crotona esse cognovimus, urbem antiquissimam et aliquando Italiae primam. Cum deinde diligentius exploraremus qui homines inhabitarent nobile solum, quodve genus negotiationis praecipue probarent post attritas bellis frequentibus opes: &quot;O mi, inquit, hospites, si negotiatores estis, mutate propositum aliudque vitae praesidium quaerite. Sin autem urbanioris notae homines sustinetis semper mentiri, recta ad lucrum curritis. In hac enim urbe non litterarum studia celebrantur, non eloquentia locum habet, non frugalitas sanctique mores laudibus ad fructum perveniunt, sed quoscunque homines in hac urbe videritis, scitote in duas partes esse divisos. Nam aut captantur aut captant. In hac urbe nemo liberos tollit, quia quisquis suos heredes habet, non ad cenas, non ad spectacula admittitur, sed omnibus prohibetur commodis, inter ignominiosos latitat. Qui vero nec uxores unquam duxerunt nec proximas necessitudines habent, ad summos honores perveniunt, id est soli militares, soli fortissimi atque etiam innocentes habentur. Adibitis, inquit, oppidum tanquam in pestilentia campos, in quibus nihil aliud est nisi cadavera quae lacerantur, aut corvi qui lacerant.&quot; &lt;. . .&gt;

== CXVII. ==
Prudentior Eumolpus convertit ad novitatem rei mentem genusque divitationis sibi non displicere confessus est. Iocari ego senem poetica levitate credebam, cum ille: &quot;Vtinam quidem, &lt;inquit&gt;, sufficeret largior scena, id est vestis humanior, instrumentum lautius, quod praeberet mendacio fidem: non mehercules operam istam differrem, sed continuo vos ad magnas opes ducerem&quot;. Atquin promitto, quicquid exigeret, dummodo placeret vestis, rapinae comes, et quicquid Lycurgi villa grassantibus praebuisset: &quot;nam nummos in praesentem usum deum matrem pro fide sua reddituram. — Quid ergo, inquit Eumolpus, cessamus mimum componere? Facite ergo me dominum, si negotatio placet.&quot; Nemo ausus est artem damnare nihil auferentem. Itaque ut duraret inter omnes tutum mendacium, in verba Eumolpi sacramentum iuravimus: uri, vinciri, verberari ferroque necari, et quicquid aliud Eumolpus iussisset. Tanquam legitimi gladiatores domino corpora animasque religiosissime addicimus. Post peractum sacramentum serviliter ficti dominum consalutamus, elatumque ab Eumolpo filium pariter condiscimus, iuvenem ingentis eloquentiae et spei, ideoque de civitate sua miserrimum senem exisse, ne aut clientes sodalesque filii sui aut sepulcrum quotidie causam lacrimarum cerneret. Accessisse huic tristitiae proximum naufragium, quo amplius vicies sestertium amiserit; nec illum iactura moveri, sed destitutum ministerio non agnoscere dignitatem suam. Praeterea habere in Africa trecenties sestertium fundis nominibusque depositum; nam familiam quidem tam magnam per agros Numidiae esse sparsam, ut possit vel Carthaginem capere. Secundum hanc formulam imperamus Eumolpo, ut plurimum tussiat, ut sit modo solutioris stomachi cibosque omnes palam damnet; loquatur aurum et argentum fundosque mendaces et perpetuam terrarum sterilitatem; sedeat praeterea quotidie ad rationes tabulasque testamenti omnibus &lt;idibus&gt; renovet. Et ne quid scaenae deesset, quotiescunque aliquem nostrum vocare temptasset, alium pro alio vocaret, ut facile appareret dominum etiam eorum meminisse, qui praesentes non essent.

His ita ordinatis, &quot;quod bene feliciterque eveniret &quot; precati deos viam ingredimur. Sed neque Giton sub insolito fasce durabat, et mercennarius Corax, detractator ministerii, posita frequentius sarcina male dicebat properantibus, affirmabatque se aut proiecturum sarcinas aut cum onere fugiturum. &quot;Quid vos, inquit? iumentum me putatis esse aut lapidariam navem? Hominis operas locavi, non caballi. Nec minus liber sum quam vos, etiam si pauperem pater me reliquit.&quot; Nec contentus maledictis tollebat subinde altius pedem, et strepitu obsceno simul atque odore viam implebat. Ridebat contumaciam Giton et singulos crepitus eius pari clamore prosequebatur. &lt;. . .&gt;

== CXVIII. ==
EVMOLPVS. &quot;Multos, inquit Eumolpus, o iuvenes, carmen decepit. Nam ut quisque versum pedibus instruxit sensumque teneriorem verborum ambitu intexuit, putavit se continuo in Heliconem venisse. Sic forensibus ministeriis exercitati frequenter ad carminis tranquillitatem tanquam ad portum feliciorem refugerunt, credentes facilius poema extrui posse, quam controversiam sententiolis vibrantibus pictam. Ceterum neque generosior spiritus vanitatem amat, neque concipere aut edere partum mens potest nisi intrenti flumine litterarum inundata. Refugiendum est ab omni verborum, ut ita dicam, vilitate et sumendae voces a plebe summotae, ut fiat odi profanum vulgus et arceo.

Praeterea curandum est, ne sententiae emineant extra corpus orationis expressae, sed intexto vestibus colore niteant. Homerus testis et lyrici, Romanusque Vergilius et Horatii curiosa felicitas. Ceteri enim aut non viderunt viam qua iretur ad carmen, aut visam timuerunt calcare. Ecce belli civilis ingens opus quisquis attigerit nisi plenus litteris, sub onere labetur. Non enim res gestae versibus comprehendendae sunt, quod longe melius historici faciunt, sed per ambages deorumque ministeria et fabulosum sententiarum tormentum praecipitandus est liber spiritus, ut potius furentis animi vaticinatio appareat quam religiosae orationis sub testibus fides. Tanquam si placet hic impetus, etiam si nondum recepit ultimam manum:

== CXIX. ==
&quot;Orbem iam totum victor Romanus habebat,
qua mare, qua terrae, qua sidus currit utrumque;
nec satiatus erat. Gravidis freta pulsa carinis
iam peragebantur; si quis sinus abditus ultra,
si qua foret tellus, quae fuluum mitteret aurum,
hostis erat, fatisque in tristia bella paratis
quaerebantur opes. Non vulgo nota placebant
gaudia, non usu plebeio trita voluptas.
Aes Ephyreiacum laudabat miles in unda;
quaesitus tellure nitor certaverat ostro;
Hinc Numidae accusant, illinc nova vellera Seres
atque Arabum populus sua despoliaverat arva.
Ecce aliae clades et laesae vulnera pacis.
Quaeritur in silvis auro fera, et ultimus Hammon
Afrorum excutitur, ne desit belua dente
ad mortes pretiosa; fame premit advena classes,
tigris et aurata gradiens vectatur in aula,
ut bibat humanum populo plaudente cruorem.
Heu, pudet effari perituraque prodere fata,
Persarum ritu male pubescentibus annis
surripuere viros, exsectaque viscera ferro
in venerem fregere, atque ut fuga mobilis aevi
circumscripta mora properantes differat annos,
quaerit se natura nec invenit. Omnibus ergo
scorta placent fractique enerui corpore gressus
et laxi crines et tot nova nomina vestis,
quaeque virum quaerunt. Ecce Afris eruta terris
citrea mensa greges servorum ostrumque renidens,
ponitur ac maculis imitatur vilius aurum
quae sensum trahat. Hoc sterile ac male nobile lignum
turba sepulta mero circum venit, omniaque orbis
praemia correptis miles vagus esurit armis.
Ingeniosa gula est. Siculo scarus aequore mersus
ad mensam vivus perducitur, atque Lucrinis
eruta litoribus vendunt conchylia cenas,
ut renovent per damna famem. Iam Phasidos unda
orbata est avibus, mutoque in litore tantum
solae desertis adspirant frondibus aurae.
Nec minor in Campo furor est, emptique Quirites
ad praedam strepitumque lucri suffragia vertunt.
Venalis populus, venalis curia patrum:
est favor in pretio. Senibus quoque libera virtus
exciderat, sparsisque opibus conversa potestas
ipsaque maiestas auro corrupta iacebat.
Pellitur a populo victus Cato; tristior ille est,
qui vicit, fascesque pudet rapuisse Catoni.
Namque — hoc dedecoris populo morumque ruina —
non homo pulsus erat, sed in uno victa potestas
Romanumque decus. Quare tam perdita Roma
ipsa sui merces erat et sine vindice praeda.
Praeterea gemino deprensam gurgite plebem
faenoris inluvies ususque exederat aeris.
Nulla est certa domus, nullum sine pignore corpus,
sed veluti tabes tacitis concepta medullis
intra membra furens curis latrantibus errat.
Arma placent miseris, detritaque commoda luxu
vulneribus reparantur. Inops audacia tuta est.
Hoc mersam caeno Romam somnoque iacentem
quae poterant artes sana ratione movere,
ni furor et bellum ferroque excita libido?

== CXX. ==
&quot;Tres tulerat Fortuna duces, quos obruit omnes
armorum strue diversa feralis Enyo.
Crassum Parthus habet, Libyco iacet aequore Magnus,
Iulius ingratam perfudit sanguine Romam,
et quasi non posset tot tellus ferre sepulcra,
divisit cineres. Hos gloria reddit honores.
Est locus exciso penitus demersus hiatu
Parthenopen inter magnaeque Dicarchidos arva,
Cocyti perfusus aqua; nam spiritus, extra
qui furit effusus, funesto spargitur aestu.
Non haec autumno tellus viret aut alit herbas
caespite laetus ager, non verno persona cantu
mollia discordi strepitu virgulta locuntur,
sed chaos et nigro squalentia pumice saxa
gaudent ferali circum tumulata cupressu.
Has inter sedes Ditis pater extulit ora
bustorum flammis et cana sparsa favilla,
ac tali volucrem Fortunam voce lacessit:
'Rerum humanarum divinarumque potestas,
Fors, cui nulla placet nimium secura potestas,
quae nova semper amas et mox possessa relinquis,
ecquid Romano sentis te pondere victam,
nec posse ulterius perituram extollere molem?
Ipsa suas vires odit Romana iuventus
et quas struxit opes, male sustinet. Aspice late
luxuriam spoliorum et censum in damna furentem.
Aedificant auro sedesque ad sidera mittunt,
expelluntur aquae saxis, mare nascitur arvis,
et permutata rerum statione rebellant.
En etiam mea regna petunt. Perfossa dehiscit
molibus insanis tellus, iam montibus haustis
antra gemunt, et dum vanos lapis invenit usus,
inferni manes caelum sperare fatentur.
Quare age, Fors, muta pacatum in proelia vultum,
Romanosque cie, ac nostris da funera regnis.
Iam pridem nullo perfundimus ora cruore,
nec mea Tisiphone sitientis perluit artus,
ex quo Sullanus bibit ensis et horrida tellus
extulit in lucem nutritas sanguine fruges.'

== CXXI. ==
&quot;Haec ubi dicta dedit, dextrae coniungere dextram
conatus, rupto tellurem soluit hiatu.
Tunc Fortuna levi defudit pectore voces:
'O genitor, cui Cocyti penetralia parent,
si modo vera mihi fas est impune profari,
vota tibi cedent; nec enim minor ira rebellat
pectore in hoc leviorque exurit flamma medullas.
Omnia, quae tribui Romanis arcibus, odi
muneribusque meis irascor. Destruet istas
idem, qui posuit, moles deus. Et mihi cordi
quippe cremare viros et sanguine pascere luxum.
Cerno equidem gemina iam stratos morte Philippos
Thessaliaeque rogos et funera gentis Hiberae.
Iam fragor armorum trepidantes personat aures,
Et Libyae cerno tua, Nile, gementia claustra,
Actiacosque sinus et Apollinis arma timentes.
Pande, age, terrarum sitientia regna tuarum
atque animas accerse novas. Vix navita Porthmeus
sufficiet simulacra virum traducere cumba;
classe opus est. Tuque ingenti satiare ruina,
pallida Tisiphone, concisaque vulnera mande:
ad Stygios manes laceratus ducitur orbis.'

== CXXII. ==
&quot;Vixdum finierat, cum fulgure rupta corusco
intremuit nubes elisosque abscidit ignes.
Subsedit pater umbrarum, gremioque reducto,
telluris pavitans fraternos palluit ictus.
Continuo clades hominum venturaque damna
auspiciis patuere deum. Namque ore cruento
deformis Titan vultum caligine texit:
civiles acies iam tum spirare putares.
Parte alia plenos extinxit Cynthia vultus
et lucem sceleri subduxit. Rupta tonabant
verticibus lapsis montis iuga, nec vaga passim
flumina per notas ibant morientia ripas.
Armorum strepitu caelum furit et tuba Martem
sideribus tremefacta ciet, iamque Aetna voratur
ignibus insolitis, et in aethera fulmina mittit.
Ecce inter tumulos atque ossa carentia bustis
umbrarum facies diro stridore minantur.
Fax stellis comitata novis incendia ducit,
sanguineoque recens descendit Iuppiter imbre.
Haec ostenta brevi soluit deus. Exuit omnes
quippe moras Caesar, vindictaeque actus amore
Gallica proiecit, civilia sustulit arma.
&quot;Alpibus aeriis, ubi Graio numine pulsae
descendunt rupes et se patiuntur adiri,
est locus Herculeis aris sacer: hunc nive dura
claudit hiemps canoque ad sidera vertice tollit.
Caelum illinc cecidisse putes: non solis adulti
mansuescit radiis, non verni temporis aura,
sed glacie concreta rigent hiemisque pruinis:
totum ferre potest umeris minitantibus orbem.
Haec ubi calcavit Caesar iuga milite laeto
optavitque locum, summo de vertice montis
Hesperiae campos late prospexit, et ambas
intentans cum voce manus ad sidera dixit:
'Iuppiter omnipotens, et tu, Saturnia tellus,
armis laeta meis olimque onerata triumphis,
testor ad has acies invitum arcessere Martem,
invitas me ferre manus. Sed vulnere cogor,
pulsus ab urbe mea, dum Rhenum sanguine tingo,
dnm Gallos iterum Capitolia nostra petentes
Alpibus excludo, vincendo certior exul.
Sanguine Germano sexagintaque triumphis
esse nocens coepi. Quamquam quos gloria terret,
aut qui sunt qui bella vident? Mercedibus emptae
ac viles operae, quorum est mea Roma noverca.
At reor, haud impune, nec hanc sine vindice dextram
vinciet ignavus. Victores ite furentes,
ite mei comites, et causam dicite ferro.
Iamque omnes unum crimen vocat, omnibus una
impendet clades. Reddenda est gratia vobis,
non solus vici. Quare, quia poena tropaeis
imminet, et sordes meruit victoria nostra,
iudice Fortuna cadat alea. Sumite bellum
et temptate manus. Certe mea causa peracta est:
inter tot fortes armatus nescio vinci.'
Haec ubi personuit, de caelo Delphicus ales
omina laeta dedit pepulitque meatibus auras.
Nec non horrendi nemoris de parte sinistra
insolitae voces flamma sonuere sequenti.
Ipse nitor Phoebi vulgato laetior orbe
crevit, et aurato praecinxit fulgure vultus.

== CXXIII. ==
&quot;Fortior ominibus movit Mavortia signa
Caesar, et insolitos gressu prior occupat ausus.
Prima quidem glacies et cana vincta pruina
non pugnavit humus mitique horrore quievit.
Sed postquam turmae nimbos fregere ligatos
et pavidus quadrupes undarum vincula rupit,
incalvere nives. Mox flumina montibus altis
undabant modo nata, sed haec quoque — iussa putares —
stabant, et vincta fluctus stupuere ruina,
et paulo ante lues iam concidenda iacebat.
Tum vero male fida prius vestigia lusit
decepitque pedes; pariter turmaeque virique
armaque congesta strue deplorata iacebant.
Ecce etiam rigido concussae flamine nubes
exonerabantur, nec rupti turbine venti
derant, aut tumida confractum grandine caelum.
Ipsae iam nubes ruptae super arma cadebant,
et concreta gelu ponti velut unda ruebat.
Victa erat ingenti tellus nive victaque caeli
sidera, victa suis haerentia flumina ripis:
nondum Caesar erat; sed magnam nixus in hastam
horrida securis frangebat gressibus arva,
qualis Caucasea decurrens arduus arce
Amphitryoniades, aut torvo Iuppiter ore,
cum se verticibus magni demisit Olympi
et periturorum deiecit tela Gigantum.
&quot;Dum Caesar tumidas iratus deprimit arces,
interea volucer molis conterrita pinnis
Fama volat summique petit iuga celsa Palati,
atque hoc Romano tonitru ferit omnia signa:
iam classes fluitare mari totasque per Alpes
fervere Germano perfusas sanguine turmas.
Arma, cruor, caedes, incendia totaque bella
ante oculos volitant. Ergo pulsata tumultu
pectora perque duas scinduntur territa causas.
Huic fuga per terras, illi magis unda probatur,
et patria pontus iam tutior. Est magis arma
qui temptare velit fatisque iubentibus uti.
Quantum quisque timet, tantum fugit. Ocior ipse
hos inter motus populus, miserable visu,
quo mens icta iubet, deserta ducitur urbe.
Gaudet Roma fuga, debellatique Quirites
rumoris sonitu maerentia tecta relinquunt.
Ille manu pavida natos tenet, ille penates
occultat gremio deploratumque relinquit
limen, et absentem votis interficit hostem.
Sunt qui coniugibus maerentia pectora iungant,
grandaevosque patres onerisque ignara iuventus.
Id pro quo metuit, tantum trahit. Omnia secum
hic vehit imprudens praedamque in proelia ducit:
ac velut ex alto cum magnus inhorruit auster
et pulsas evertit aquas, non arma ministris,
non regumen prodest, ligat alter pondera pinus,
alter tuta sinus tranquillaque litora quaerit:
hic dat vela fugae Fortunaeque omnia credit.
Quid tam parva queror? Gemino cum consule Magnus
ille tremor Ponti saevique repertor Hydaspis
et piratarum scopulus, modo quem ter ovantem
Iuppiter horruerat, quem tracto gurgite Pontus
et veneratus erat submissa Bosporos unda,
pro pudor! imperii deserto nomine fugit,
ut Fortuna levis Magni quoque terga videret.

== CXXIV. ==
&lt;poem&gt;{{pn|CXXIV.1|1}}&quot;Ergo tanta lues divum quoque numina vidit
consensitque fugae caeli timor. Ecce per orbem
mitis turba deum terras exosa furentes
deserit, atque hominum damnatum avertitur agmen.
Pax prima ante alias niveos pulsata lacertos
abscondit galea victum caput, atque relicto
orbe fugax Ditis petit implacabile regnum.
Huic comes it submissa Fides, et crine soluto
Iustitia, ac maerens lacera Concordia palla.
At contra, sedes Erebi qua rupta dehiscit,
emergit late Ditis chorus, horrida Erinys,
et Bellona minax, facibusque armata Megaera,
Letumque, Insidiaeque, et lurida Mortis imago.
Quas inter Furor, abruptis ceu liber habenis,
sanguineum late tollit caput, oraque mille
vulneribus confossa cruenta casside velat;
haeret detritus laevae Mavortius umbo
innumerabilibus telis gravis, atque flagranti
stipite dextra minax terris incendia portat.
Sentit terra deos, mutataque sidera pondus
quaesivere suum; namque omnis regia caeli
in partes diducta ruit. Primumque Dione
Caesaris acta sui ducit, comes additur illi
Pallas, et ingentem quatiens Mavortius hastam.
Magnum cum Phoebo soror et Cyllenia proles
excipit, ac totis similis Tirynthius actis.
Intremuere tubae, ac scisso Discordia crine
extulit ad superos Stygium caput. Huius in ore
concretus sanguis, contusaque lumina flebant,
stabant aerati scabra rubigine dentes,
tabo lingua fluens, obsessa draconibus ora,
atque inter torto laceratam pectore vestem
sanguineam tremula quatiebat lampada dextra.
Haec ut Cocyti tenebras et Tartara liquit,
alta petit gradiens iuga nobilis Appennini,
unde omnes terras atque omnia litora posset
aspicere ac toto fluitantes orbe catervas,
atque has erumpit furibundo pectore voces:
'Sumite nunc gentes accensis mentibus arma,
sumite et in medias immittite lampadas urbes.
Vincetur, quicumque latet; non femina cesset,
non puer aut aevo iam desolata senectus;
ipsa tremat tellus lacerataque tecta rebellent.
Tu legem, Marcelle, tene. Tu concute plebem,
Curio. Tu fortem ne supprime, Lentule, Martem.
Quid porro tu, dive, tuis cunctaris in armis,
non frangis portas, non muris oppida solvis
thesaurosque rapis? Nescis tu, Magne, tueri
Romanas arces? Epidamni moenia quaere,
Thessalicosque sinus humano sanguine tingue.'
&quot;Factum est in terris quicquid Discordia iussit.&quot;&lt;/poem&gt;
{{pn|CXXIV.2|2}}Cum haec Eumolpos ingenti volubilitate verborum effudisset, tandem Crotona intravimus. Vbi quidem parvo deversorio refecti, postero die amplioris fortunae domum quaerentes incidimus in turbam heredipetarum sciscitantium quod genus hominum. aut unde veniremus. {{pn|CXXIV.3|3}}Ex praescripto ergo consilii communis exaggerata verborum volubilitate, unde aut qui essemus haud dubie credentibus indicavimus. Qui statim opes suas summo cum certamine in Eumolpium congesserunt. {{...}} {{pn|CXXIV.4|4}}[Certatim omnes heredipetae muneribus gratiam Eumolpi sollicitant].

== CXXV. ==
Dum haec magno tempore Crotone aguntur &lt;. . .&gt; et Eumolpus felicitate plenus prioris fortunae esset oblitus statum, adeo ut suis iactaret neminem gratiae suae ibi posse resistere impuneque suos, si quid deliquissent in ea urbe, beneficio amicorum laturos. Ceterum ego, etsi quotidie magis magisque superfluentibus bonis saginatum corpus impleveram, putabamque a custodia mei removisse vultum Fortunam, tamen saepius tam consuetudinem meam cogitabam quam causam, et: &quot;Quid, aiebam, si callidus captator exploratorem in Africam miserit mendaciumque deprehenderit nostrum? Quid, si etiam mercennarius praesenti felicitate lassus indicium ad amicos detulerit, totamque fallaciam invidiosa proditione detexerit? Nempe rursus fugiendum erit, et tandem expugnata paupertas nova mendicitate revocanda. Dii deaeque, quam male est extra legem viventibus! quicquid meruerunt, semper expectant&quot;. &lt;. . .&gt;

== CXXVI. ==
CHRYSIS ANCILLA CIRCES AD POLYAENVM: &quot;Quia nosti venerem tuam, superbiam captas vendisque amplexus, non commodas. Quo enim spectant flexae pectine comae, quo facies medicamine attrita et oculorum quoque mollis petulantia; quo incessus arte compositus et ne vestigia quidem pedum extra mensuram aberrantia, nisi quod formam prostituis ut vendas? Vides me: nec auguria novi nec mathematicorum caelum curare soleo; ex vultibus tamen hominum mores colligo, et cum spatiantem vidi, quid cogites scio. Sive ergo nobis vendis quod peto, mercator paratus est, sive, quod humanius est, commodas, effice ut beneficium debeam. Nam quod servum te et humilem fateris, accendis desiderium aestuantis. Quaedam enim feminae sordibus calent, nec libidinem concitant, nisi aut servos viderint aut statores altius cinctos. Arena aliquas accendit, aut perfusus pulvere mulio, aut histrio scaenae ostentatione traductus. Ex hac nota domina est mea; usque ab orchestra quattuordecim transilit, et in extrema plebe quaerit quod diligat.&quot;

Itaque oratione blandissima plenus: &quot;Rogo, inquam, numquid illa, quae me amat, tu es?&quot; Multum risit ancilla post tam frigidum schema et: &quot;Nolo, inquit, tibi tam valde placeas. Ego adhuc servo nunquam succubui, nec hoc dii sinant ut amplexus meos in crucem mittam. Viderint matronae, quae flagellorum vestigia osculantur; ego etiam si ancilla sum, nunquam tamen nisi in equestribus sedeo.&quot; Mirari equidem tam discordem libidinem coepi atque inter monstra numerare, quod ancilla haberet matronae superbiam et matrona ancillae humilitatem.

Procedentibus deinde longius iocis rogavi ut in platanona produceret dominam. Placuit puellae consilium. Itaque collegit altius tunicam flexitque se in eum daphnona, qui ambulationi haerebat. Nec diu morata dominam producit e latebris, laterique meo applicat mulierem omnibus simulacris emendatiorem. Nulla vox est quae formam eius possit comprehendere, nam quicquid dixero minus erit. Crines ingenio suo flexi per totos se umeros effuderant, frons minima et quae radices capillorum retro flexerat, supercilia usque ad malarum scripturam currentia et rursus confinio luminum paene permixta, oculi clariores stellis extra lunam fulgentibus, nares paululum inflexae et osculum quale Praxiteles habere Dianam credidit. Iam mentum, iam cervix, iam manus, iam pedum candor intra auri gracile vinculum positus: Parium marmor extinxerat. Itaque tunc primum Dorida vetus amator contempsi. &lt;. . .&gt;

Quid factum est, quod tu proiectis, Iuppiter,armis
inter caelicolas fabula muta taces?
Nunc erat a torva submittere cornua fronte,
nunc pluma canos dissimulare tuos.
Haec vera est Danae. Tempta modo tangere corpus,
iam tua flammifero membra calore fluent.

== CXXVII. ==
Delectata illa risit tam blandum, ut videretur mihi plenum os extra nubem luna proferre. Mox digitis gubernantibus vocem: &quot;Si non fastidis, inquit, feminam ornatam et hoc primum anno virum expertam, concilio tibi, o iuvenis, sororem. Habes tu quidem et fratrem — neque enim me piguit inquirere — sed quid prohibet et sororem adoptare? Eoden gradu venio. Tu tantum dignare et meum osculum, cum libuerit, agnoscere. — Immo, inquam, ego per formam tuam te rogo, ne fastidias hominem peregrinum inter cultores admittere. Invenies religiosum, si te adorari permiseris. Ac ne me iudices ad hoc templum Amoris gratis accedere, dono tibi fratrem meum. — Quid? tu, inquit illa, donas mihi eum, sine quo non potes vivere, ex cuius osculo pendes, quem sic tu amas, quemadmodum ego te volo?&quot; Haec ipsa cum diceret, tanta gratia conciliabat vocem loquentis, tam dulcis sonus pertemptatum mulcebat aera, ut putares inter auras canere Sirenum concordiam. Itaque miranti, et toto mihi caelo clarius nescio quid relucente, libuit deae nomen quaerere. &quot;Ita, inquit, non dixit tibi ancilla mea Circen me vocari? Non sum quidem Solis progenies, nec mea mater, dum placet, labentis mundi cursum detinuit. Habebo tamen quod caelo imputem, si nos fata coniunxerint. Immo iam nescio quid tacitis cogitationibus deus agit. Nec sine causa Polyaenon Circe amat: semper inter haec nomina magna fax surgit. Sume ergo amplexum, si placet. Neque est quod curiosum aliquem extimescas: longe ab hoc loco frater est.&quot; Dixit haec Circe, implicitumque me brachiis mollioribus pluma deduxit in terram vario gramine indutam.

Idaeo quales fudit de vertice flores
Terra parens, cum se concesso iunxit amori
Iuppiter et toto concepit pectore flammas:
emicuere rosae violaeque et molle cyperon,
albaque de viridi riserunt lilia prato:
talis humus Venerem molles clamavit in herbas
candidiorque dies secreto favit amori.
In hoc gramine pariter compositi mille osculis lusimus quaerentes voluptatem robustam. &lt;. . .&gt;

== CXXVIIII. ==
CIRCE AD POLYAENVM: &quot;Quid est? inquit; numquid te osculum meum offendit? Numquid spiritus ieiunio marcet? Numquid alarum negligens sudor? Puto, si haec non sunt, numquid Gitona times?&quot; Perfusus ego rubore manifesto etiam si quid habueram virium, perdidi, totoque corpore velut laxato:

&quot;Quaeso, inquam, regina, noli suggillare miserias. Veneficio contactus sum&quot;. &lt;. . .&gt;

CIRCE: &quot;Dic, Chrysis, sed verum: numquid indecens sum? Numquid incompta? numquid ab aliquo naturali vitio formam meam excaeco? Noli decipere dominam tuam. Nescio quid peccavimus.&quot; Rapuit deinde tacenti speculum, et postquam omnes vultus temptavit, quos solet inter amantes risus fingere, excussit vexatam solo vestem raptimque aedem Veneris intravit. Ego contra damnatus et quasi quodam visu in horrorem perductus interrogare animum meum coepi, an vera voluptate fraudatus essem.

Nocte soporifera veluti cum somnia ludunt
errantes oculos effossaque protulit aurum
in lucem tellus: versat manus improba furtum
thesaurosque rapit, sudor quoque perluit ora
et mentem timor altus habet, ne forte gravatum
excutiat gremium secreti conscius auri:
mox ubi fugerunt elusam gaudia mentem
veraque forma redit, animus, quod perdidit, optat
atque in praeterita se totus imagine versat. &lt;. . .&gt;

GITON AD ENCOLPION: &quot;Itaque hoc nomine tibi gratias ago, quod me Socratica fide diligis. Non tam intactus Alcibiades in praeceptoris sui lecto iacuit&quot;.

== CXXIX. ==
ENCOLPIVS AD GITONEM: &quot;Crede mihi, frater, non intellego me virum esse, non sentio. Funerata est illa pars corporis, qua quondam Achilles eram&quot;. &lt;. . .&gt;

Veritus puer ne in secreto deprehensus daret sermonibus locum, proripuit se et in partem aedium interiorem fugit. &lt;. . .&gt;

Cubiculum autem meum Chrysis intravit, codicillosque mihi dominae suae reddidit, in quibus haec erant scripta: &quot;CIRCE POLYAENO SALVTEM. Si libidinosa essem, quererer decepta; nunc etiam languori tuo gratias ago. In umbra voluptatis diutius lusi. Quid tamen agas quaero, et an tuis pedibus perveneris domum; negant enim medici sine nervis homines ambulare posse. Narrabo tibi, adulescens, paralysin cave. Nunquam ego aegrum tam magno periculo vidi; medius iam peristi. Quod si idem frigus genua manusque temptaverit tuas, licet ad tubicines mittas. Quid ergo est? Etiam si gravem iniuriam accepi, homini tamen misero non invideo medicinam. Si vis sanus esse, Gitonem roga. Recipies, inquam, nervos tuos, si triduo sine fratre dormieris. Nam quod ad me attinet, non timeo ne quis inveniatur cui minus placeam. Nec speculum mihi nec fama mentitur. Vale, si potes.&quot; Vt intellexit Chrysis perlegisse me totum convicium: &quot;Solent, inquit, haec fieri, et praecipue in hac civitate, in qua mulieres etiam lunam deducunt. &lt;. . .&gt; Itaque huius quoque rei cura agetur. Rescribe modo blandius dominae, animumque eius candida humanitate restitue. Verum enim fatendum: ex qua hora iniuriam accepit, apud se non est&quot;. Libenter quidem parui ancillae, verbaque codicillis talia imposui:

== CXXX. ==
&quot;POLYAENOS CIRCAE SALVTEM. Fateor me, domina, saepe peccasse; nam et homo sum et adhuc iuvenis. Numquam tamen ante hunc diem usque ad mortem deliqui. Habes confitentem reum: quicquid iusseris, merui. Proditionem feci, hominem occidi, templum violavi: in haec facinora quaere supplicium. Sive occidere placet, ferro meo venio; sive verberibus contenta es, curro nudus ad dominam. Illud unum memento, non me sed instrumenta peccasse. Paratus miles arma non habui. Quis hoc turbaverit nescio. Forsitan animus antecessit corporis moram, forsitan dum omnia concupisco, voluptatem tempore consumpsi. Non invenio quod feci. Paralysin tamen cavere iubes: tanquam iam maior fieri possit, quae abstulit mihi per quod etiam te habere potui. Summa tamen excusationis meae haec est: placebo tibi, si me culpam emendare permiseris.&quot; Dimissa cum eiusmodi pollicitatione Chryside curavi diligentius noxiosissimum corpus, balneoque praeterito modica unctione usus, mox cibis validioribus pastus, id est bulbis cochlearumque sine iure cervicibus, hausi parcius merum. Hinc ante somnum levissima ambulatione compositus sine Gitone cubiculum intravi. Tanta erat placandi cura, ut timerem ne latus meum frater convelleret.

== CXXXI. ==
Postero die, cum sine offensa corporis animique consurrexissem, in eundem platanona descendi, etiam si locum inauspicatum timebam, coepique inter arbores ducem itineris expectare Chrysidem. Nec diu spatiatus consederam, ubi hesterno die fueram, cum illa intervenit comitem aniculam trahens. Atque ut me consalutavit: &quot;Quid est, inquit, fastose, ecquid bonam mentem habere coepisti?&quot; Illa de sinu licium prolulit varii coloris filis intortum, cervicemque vinxit meam. Mox turbatum sputo pulverem medio sustulit digito, frontemque repugnantis signavit. &lt;. . .&gt;

Hoc peracto carmine ter me iussit expuere terque lapillos conicere in sinum, quos ipsa praecantatos purpura involuerat, admotisque manibus temptare coepit inguinum vires. Dicto citius nervi paruerunt imperio, manusque aniculae ingenti motu repleverunt. At illa gaudio exultans: &quot;Vides, inquit, Chrysis mea, vides, quod aliis leporem excitavi?&quot;

Mobilis aestivas platanus diffuderat umbras
et bacis redimita Daphne tremulaeque cupressus
et circum tonsae trepidanti vertice pinus.
Has inter ludebat aquis errantibus amnis
spumeus, et querulo vexabat rore lapillos.
Dignus amore locus: testis silvestris aedon
atque urbana Procne, quae circum gramina fusae
et molles violas cantu sua rura colebant.

&lt;. . .&gt; Premebat illa resoluta marmoreis cervicibus aureum torum myrtoque florenti quietum &lt;aera&gt; verberabat. Itaque ut me vidit, paululum erubuit, hesternae scilicet iniuriae memor; deinde ut remotis omnibus secundum invitantem consedi, ramum super oculos meos posuit et quasi pariete interiecto audacior facta: &quot;Quid est, inquit, paralytice? Ecquid hodie totus venisti? — Rogas, inquam ego, potius quam temptas?&quot; Totoque corpore in amplexum eius immissus non praecantatis usque ad satietatem osculis fruor. &lt;. . .&gt;

== CXXXII. ==
[ENCOLPIVS DE ENDYMIONE PVERO: Ipsa corporis pulchritudine me ad se vocante trahebat ad venerem. Iam pluribus osculis labra crepitabant, iam implicitae manus omne genus amoris invenerant, iam alligata mutuo ambitu corpora animarum quoque mixturam fecerant.]
Manifestis matrona contumeliis verberata tandem ad ultionem decurrit, vocatque cubicularios et me iubet cato rigari. Nec contenta mulier tam gravi iniuria mea, convocat omnes quasillarias familiaeque sordidissimam partem, ac me conspui iubet. Oppono ego manus oculis meis, nullisque effusis precibus, quia sciebam quid meruissem, verberibus sputisque extra ianuam eiectus sum. Eicitur et Proselenos, Chrysis vapulat, totaque familia tristis inter se mussat, quaeritque quis dominae hilaritatem confuderit. &lt;. . .&gt; Itaque pensatis vicibus animosior, verberum notas arte contexi, ne aut Eumolpus contumelia mea hilarior fieret aut tristior Giton. Quod solum igitur salvo pudore poterat contingere, languorem simulavi, conditusque lectulo totum ignem furoris in eam converti, quae mihi omnium malorum causa fuerat:

Ter corripui terribilem manu bipennem,
ter languidior coliculi repene thyrso
ferrum timui, quod trepido male dabat usum.
Nec iam poteram, quod modo conficere libebat;
namque illa metu frigidior rigente bruma
confugerat in viscera mille operta rugis.
Ita non potui supplicio caput aperire,
sed furciferae mortifero timore lusus
ad verba, magis quae poterant nocere, fugi.

Erectus igitur in cubitum hac fere oratione contumacem vexavi: &quot;Quid dicis, inquam, omnium hominum deorumque pudor? Nam ne nominare quidem te inter res serias fas est. Hoc de te merui, ut me in caelo positum ad inferos traheres? ut traduceres annos primo florentes vigore, senectaeque ultimae mihi lassitudinem imponere? Rogo te, mihi apodixin defunctoriam redde.&quot; Haec ut iratus effudi, Illa solo fixos oculos aversa tenebat, nec magis incepto vultum sermone movetur quam lentae salices lassove papavera collo. Nec minus ego tam foeda obiurgatione finita paenitentiam agere sermonis mei coepi secretoque rubore perfundi, quod oblitus verecundiae meae cum ea parte corporis verba contulerim, quam ne ad cognitionem quidem admittere severioris notae homines solerent. Mox perfricata diutius fronte: &quot;Quid autem ego, inquam, mali feci, si dolorem meum naturali convicio exoneravi? Aut quid est quod in corpore humano ventri male dicere solemus aut gulae capitique etiam, cum saepius dolet? Quid? Non et Vlixes cum corde litigat suo, et quidam tragici oculos suos tanquam audientes castigant? Podagrici pedibus suis male dicunt, chiragrici manibus, lippi oculis, et qui offenderunt saepe digitos, quicquid doloris habent, in pedes deferunt:

Quid me constricta spectatis fronte Catone,
damnatisque novae simplicitatis opus?
Sermonis puri non tristis gratia ridet,
quodque facit populus, candida lingua refert.
Nam quis concubitus, Veneris quis gaudia nescit?
Quia vetat in tepido membra calere toro?
Ipse pater veri doctus Epicurus in arte
iussit, et hoc vitam dixit habere telos.

Nihil est hominum inepta persuasione falsius nec ficta severitate ineptius&quot;.

== CXXXIII. ==
Hac declamatione finita Gitona voco et: &quot;Narra mihi, inquam, frater, sed tua fide: ea nocte, qua te mihi Ascyltos subduxit, usque in iniuriam vigilavit, an contentus fuit vidua pudicaque nocte?&quot; Tetigit puer oculos suos, conceptissimisque iuravit verbis sibi ab Ascylto nullam vim factam.

&lt;. . .&gt; positoque in limine genu sic deprecatus sum numen aversum:

Nympharum Bacchique comes, quem pulcra Dione
divitibus silvis numen dedit, inclita paret
cui Lesbos viridisque Thasos, quem Lydus adorat
septifluus, templumque tuis imponit Hypaepis:
huc aedes et Bacchi tutor Dryadumque voluptas,
et timidas admitte preces. Non sanguine tristi
perfusus venio, non templis impius hostis
admovi dextram, sed inops et rebus egenis
attritus facinus non toto corpore feci.
Quisquis peccat inops, minor est reus. Hac prece, quaeso,
exonera mentem culpaeque ignosce minori,
et quandoque mihi fortunae arriserit hora,
non sine honore tuum patiar decus. Ibit ad aras,
Sancte, tuas hircus, pecoris pater; ibit ad aras
corniger et querulae fetus suis, hostia lactens.
Spumabit pateris hornus liquor, et ter ovantem
circa delubrum gressum feret ebria pubes.&quot;

Dum haec ago curaque sollerti deposito meo caveo, intravit delubrum anus laceratis crinibus nigraque veste deformis, extraque vestibulum me iniecta manu duxit. &lt;. . .&gt;

== CXXXIV. ==
PROSELENOS ANVS AD ENCOLPIVM: &quot;Quae striges comederunt nervos tuos, aut quod purgamentum nocte calcasti trivio aut cadaver? Nec a puero quidem te vindicasti, sed mollis, debilis, lassus, tanquam caballus in clivo et operam et sudorem perdidisti. Nec contentus ipse peccare, mihi deos iratos excitasti&quot;.

Ac me iterum in cellam sacerdotis nihil recusantem perduxit impulitque super lectum, et harundinem ab ostio rapuit iterumque nihil respondentem mulcavit. Ac nisi primo ictu harundo quassata impetum verberantis minuisset, forsitan etiam brachia mea caputque fregisset. Ingemui ego utique propter mascarpionem, lacrimisque ubertim manantibus obscuratum dextra caput super pulvinum inclinavi. Nec minus illa fletu confusa altera parte lectuli sedit aetatisque longae moram tremulis vocibus coepit accusare, donec intervenit sacerdos: &quot;Quid vos, inquit, in cellam meam tanquam ante recens bustum venistis? Vtique die feriarum, quo etiam lugentes rident.&quot; PROSELENOS AD OENOTHEAN SACERDOTEM PRIAPI: &quot;O, inquit, Oenothea, hunc adulescentem quem vides, malo astro natus est; nam neque puero neque puellae bona sua vendere potest. Nunquam tu hominem tam infelicem vidisti: lorum in aqua, non inguina habet. Ad summam, qualem putas esse, qui de Circes toro sine voluptate surrexit?&quot; His auditis Oenothea inter utrumque consedit, motoque diutius capite: &quot;Istum, inquit, morbum sola sum quae emendare scio. Et ne putetis perplexe agere, rogo ut adulescentulus tuus mecum nocte dormiat, nisi illud tam rigidum reddidero quam cornu:

Quicquid in orbe vides, paret mihi. Florida tellus,
cum volo, spissatis arescit languida sucis,
cum volo, fundit opes, scopulique atque horrida saxa
Niliacas iaculantur aquas. Mihi pontus inertes
submittit fluctus, zephyrique tacentia ponunt
ante meos sua flabra pedes. Mihi flumina parent
Hyrcanaeque tigres et iussi stare dracones.
Quid leviora loquor? Lunae descendit imago
carminibus deducta meis, trepidusque furentes
flectere Phoebus equos revoluto cogitur orbe.
Tantum dicta valent. Taurorum flamma quiescit
virgineis extincta sacris, Phoebeia Circe
carminibus magicis socios mutavit Vlixis,
Proteus esse solet quicquid libet. Hic ego callens
artibus Idaeos frutices in gurgite sistam,
et rursus fluvios in summo vertice ponam.&quot;

== CXXXV. ==
lnhorrui ego tam fabulosa pollicitatione conterritus, anumque inspicere diligentius coepi.

&quot;Ergo, exclamat Oenothea, imperio parete!&quot; detersisque curiose manibus inclinavit se in lectulum ac me semel iterumque basiavit. &lt;. . .&gt;

Oenothea mensam veterem posuit in medio altari, quam vivis implevit carbonibus, et camellam etiam vetustate ruptam pice temperata refecit. Tum clavum, qui detrahentem secutus cum camella lignea fuerat, fumoso parieti reddidit. Mox incincta quadrato pallio cucumam ingentem foco apposuit, simulque pannum de carnario detulit furca, in quo faba erat ad usum reposita et sincipitis vetustissima particula mille plagis dolata. Vt soluit ergo licio pannum, partem leguminis super mensam effudit iussitque me diligenter purgare. Servio ego imperio, granaque sordidissimis putaminibus vestita curiosa manu segrego. At illa inertiam meam accusans improba tollit, dentibusque folliculos pariter spoliat, atque in terram veluti muscarum imagines despuit.

Mirabar equidem paupertatis ingenium singularumque rerum quasdam artes:

Non Indum fulgebat ebur, quod inhaeserat auro,
nec iam calcato radiabat marmore terra
muneribus delusa suis, sed crate saligna
impositum Cereris vacuae nemus et nova terrae
pocula, quae facili vilis rota finxerat actu.
Hinc molli stillae lacus et de caudice lento
vimineae lances maculataque testa Lyaeo.
At paries circa palea satiatus inani
fortuitoque luto clavos numerabat agrestis,
et viridi iunco gracilis pendebat harundo.
Praeterea quae fumoso suspensa tigillo
conservabat opes humilis casa, mitia sorba
inter odoratas pendebat texta coronas
et thymbrae veteres et passis uva racemis:
qualis in Actaea quondam fuit hospita terra,
digna sacris Hecales, quam Musa loquentibus annis
Baccineas veteres mirando tradidit aevo.

== CXXXVI. ==
Dum illa carnis etiam paululum delibat et dum coaequale natalium suorum sinciput in carnarium furca reponit, fracta est putris sella, quae staturae altitudinem adiecerat, anumque pondere suo deiectam super foculum mittit. Frangitur ergo cervix cucumulae ignemque modo convalescentem restinguit. Vexat cubitum ipsa stipite ardenti faciemque totam excitato cinere pertundit. Consurrexi equidem turbatus anumque non sine meo risu erexi; statimque, ne res aliqua sacrificium moraretur, ad reficiendum ignem in viciniam cucurrit. Itaque ad casae ostiolum processi cum ecce tres anseres sacri qui, ut puto, medio die solebant ab anu diaria exigere, impetum in me faciunt foedoque ac veluti rabioso stridore circumsistunt trepidantem. Atque alius tunicam meam lacerat, alius vincula calcumentorum resoluit ac trahit; unus etiam, dux ac magister saevitiae, non dubitavit crus meum serrato vexare morsu. Oblitus itaque nugarum, pedem mensulae extorsi coepique pugnacissimum animal armata elidere manu. Nec satiatus defunctorio ictu, morte me anseris vindicavi:

Tales Herculea Stymphalidas arte coactas
ad coelum fugisse reor, peneque fluentes
Harpyias, cum Phineo maduere veneno
fallaces epulae. Tremuit perterritus aether
planctibus insolitis, confusaque regia coeli &lt;. . .&gt;

Iam reliqui revolutam passimque per totum effusam pavimentum collegerant fabam, orbatique, ut existimo, duce redierant in templum, cum ego praeda simul atque vindicta gaudens post lectum occisum anserem mitto, vulnusque cruris haud altum aceto diluo. Deinde convicium verens, abeundi formavi consilium, collectoque cultu meo ire extra casam coepi. Necdum liberaveram cellulae limen, cum animadverto Oenotheam cum testo ignis pleno venientem. Reduxi igitur gradum proiectaque veste, tanquam expectarem morantem, in aditu steti. Collocavit illa ignem cassis harundinibus collectum, ingestisque super pluribus lignis excusare coepit moram, quod amica se non dimisisset tribus nisi potionibus e lege siccatis.&quot; Quid porro tu, inquit, me absente fecisti, aut ubi est faba?&quot; Ego, qui putaveram me rem laude etiam dignam fecisse, ordine illi totum proelium exposui, et ne diutius tristis esset, iacturae pensionem anserem obtuli. Quem anus ut vidit, tam magnum aeque clamorem sustulit, ut putares iterum anseres limen intrasse. Confusus itaque et novitate facinoris attonitus, quaerebam quid excanduisset, aut quare anseris potius quam mei misereretur.

== CXXXVII. ==
{{pn|CXXXVII.1|1}}At illa complosis manibus: &quot;Scelerate, inquit, etiam loqueris? {{pn|CXXXVII.2|2}}Nescis quam magnum flagitium admiseris: occidisti Priapi delicias, anserem omnibus matronis acceptissimum. Itaque ne te putes nihil egisse; si magistratus hoc scierint, ibis in crucem. {{pn|CXXXVII.3|3}}Polluisti sanguine domicilium meum ante hunc diem inviolatum, fecistique ut me, quisquis voluerit inimicus, sacerdotio pellat.

— {{pn|CXXXVII.4|4}}Rogo, inquam, noli clamare: ego tibi pro ansere struthocamelum reddam.&quot; {{pn|CXXXVII.5|5}}Dum haec me stupente in lectulo sedet anserisque fatum complorat, interim Proselenos cum impensa sacrificii venit, visoque ansere occiso sciscitata causam tristitiae, et ipsa flere vehementius coepit meique misereri, tanquam patrem meum, non publicum anserem, occidissem. {{pn|CXXXVII.6|6}}Itaque taedio fatigatus: &quot;Rogo, inquam, expiare manus pretio licet? {{...}} si vos provocassem, etiam si homicidium fecissem. Ecce duos aureos pono, unde possitis et deos et anseres emere.&quot;. {{pn|CXXXVII.7|7}}Quos ut vidit Oenothea: &quot;Ignosce, inquit, adulescens, sollicita sum tua causa. {{pn|CXXXVII.8|8}}Amoris est hoc argumentum, non malignitatis. Itaque dabimus operam, ne quis sciat. Tu modo deos roga, ut illi facto tuo ignoscant.&quot;

&lt;poem&gt;{{pn|CXXXVII.9|9}}Quisquis habet nummos, secura naviget aura
  fortunamque suo temperet arbitrio.
Vxorem ducat Danaen ipsumque licebit
  Acrisium iubeat credere quod Danaen.
Carmina componat, declamet, concrepet omnes
  et peragat causas sitque Catone prior.
Iurisconsultus 'parret, non parret' habeto,
  atque esto quicquid Servius et Labeo.
Multa loquor: quod vis, nummis praesentibus opta,
  et veniet. Clausum possidet arca Iovem.&lt;/poem&gt;

{{...}} {{pn|CXXXVII.10|10}}Infra manus meas camellam vini posuit et cum digitos pariter extensos porris apioque lustrasset, avellanas nuces cum precatione mersit in vinum. Et sive in summum redierant, sive subsderant, ex hoc coniecturam ducebat. Nec me fallebat inanes scilicet ac sine medulla ventosas nuces in summo umore consistere, graves autem et plenas integro fructu ad ima deferri. {{pn|CXXXVII.11|11}}Recluso pectore extraxit fortissimum iecur et inde mihi futura praedixit. {{pn|CXXXVII.12|12}}Immo, ne quod vestigium sceleris superesset, totum anserem laceratum verubus confixit, epulasque etiam lautas paulo ante, ut ipsa dicebat, perituro paravit. {{pn|CXXXVII.13|13}}Volabant inter haec potiones meracae.

== CXXXVIII. ==
Profert Oenothea scorteum fascinum, quod ut oleo et minuto pipere atque urticae trito circumdedit semine, paulatim coepit inserere ano meo. Hoc crudelissima anus spargit subinde umore femina mea. Nasturcii sucum cum habrotono miscet, perfusisque inguinibus meis, viridis urticae fascem comprehendit, omniaque infra umbilicum coepit lenta manu caedere. &lt;. . .&gt;

Aniculae quamvis solutae mero ac libidine essent, eandem viam tentant et per aliquot vicos secutae fugientem &quot;Prende furem!&quot; clamant. Evasi tamen omnibus digitis inter praecipitem decursum cruentatis. &lt;. . .&gt;

&quot;Chrysis, quae priorem fortunam tuam oderat, hanc vel cum periculo capitis persequi destinat&quot;. &lt;. . .&gt;

&quot;Quid huic formae aut Ariadne habuit aut Leda simile? Quid contra hanc Helene, quid Venus posset? Ipse Paris, dearum libidinantium iudex, si hanc in comparatione vidisset tam petulantibus oculis, et Helenen huic donasset et deas. Saltem si permitteretur osculum capere, si illud caeleste ac divinum pectus amplecti, forsitan rediret hoc corpus ad vires et resipiscerent partes veneficio, credo, sopitae. Nec me contumeliae lassant: quod verberatus sum, nescio; quod eiectus sum, lusum puto. Modo redire in gratiam liceat&quot;.

== CXXXIX. ==
Torum frequenti tractatione vexavi, amoris mei quasi quandam imaginem &lt;. . .&gt;

Non solum me numen et implacabile fatum
persequitur. Prius Inachia Tirynthius ira
exagitatus onus caeli tulit, ante profanam
Iunonem Pelias sensit, tulit inscius arma
Laomedon, gemini satiavit numinis iram
Telephus, et regnum Neptuni pavit Vlixes.
Me quoque per terras, per cani Nereos aequor
Hellespontiaci sequitur gravis ira Priapi.

&lt;. . .&gt; Quaerere a Gitone meo coepi, num aliquis me quaesisset. &quot;Nemo, inquit, hodie. Sed hesterno die mulier quaedam haud inculta ianuam intravit, cumque diu mecum esset locuta et me accersito sermone lassasset, ultimo coepit dicere, te noxam meruisse daturumque serviles poenas, si laesus in querela perseverasset.&quot; &lt;. . .&gt;

Nondum querelam finieram, cum Chrysis intervenit amplexuque effusissimo me invasit et: &quot;Teneo te, inquit, qualem speraveram: tu desiderium meum, tu voluptas mea, nunquam finies hunc ignem, nisi sanguine extinxeris.&quot; &lt;. . .&gt;

Vnus ex noviciis &lt;Eumolpi&gt; servulis subito accurrit et mihi dominum iratissimum esse affirmavit, quod biduo iam officio defuissem. Recte ergo me facturum, si excusationem aliquam idoneam praeparassem: vix enim posse fieri, ut rabies irascentis sine verbere consideret. &lt;. . .&gt;

== CXL. ==
{{pn|CXL.1|1}}Matrona inter primas honesta, Philomela nomine, quae multas saepe hereditates officio aetatis extorserat, tum anus et floris extincti, filium filiamque ingerebat orbis senibus, et, per hanc successionem artem suam perseverabat extendere. {{pn|CXL.2|2}}Ea ergo ad Eumolpum venit et commendare liberos suos eius prudentiae bonitatique &lt;. . .&gt;credere se et vota sua. Illum esse solum in toto orbe terrarum, qui praeceptis etiam salubribus instruere iuvenes quotidie posset. {{pn|CXL.3|3}}Ad summam, relinquere se pueros in domo Eumolpi, ut illum loquentem audirent: quae sola posset hereditas iuvenibus dari. {{pn|CXL.4|4}}Nec aliter fecit ac dixerat, filiamque speciosissimam cum fratre ephebo in cubiculo reliquit, simulavitque se in templum ire ad vota nuncupanda. {{pn|CXL.5|5}}Eumolpus, qui tam frugi erat ut illi etiam ego puer viderer, non dislulit puellam invitare ad pygesiaca sacra. {{pn|CXL.6|6}}Sed et podagricum se esse lumborumque solutorum omnibus dixerat, et si non servasset integram simulationem, periclitabatur totam paene tragoediam evertere. {{pn|CXL.7|7}}Itaque ut constaret mendacio fides, puellam quidem exoravit ut sederet super commendatam bonitatem, Coraci autem imperavit ut lectum, in quo ipse iacebat, subiret positisque in pavimento manibus dominum lumbis suis commoveret. {{pn|CXL.8|8}}Ille lente parebat imperio, puellaeque artificium pari motu remunerabat. {{pn|CXL.9|9}}Cum ergo res ad effectum spectaret, clara Eumolpus voce exhortabatur Coraca, ut spissaret officium. Sic inter mercennarium amicamque positus senex veluti oscillatione ludebat. {{pn|CXL.10|10}}Hoc semel iterumque ingenti risu, etiam suo, Eumolpus fecerat. {{pn|CXL.11|11}}Itaque ego quoque, ne desidia consuetudinem perderem, dum frater sororis suae automata per clostellum miratur, accessi temptaturus an pateretur iniuriam. Nec se reiciebat a blanditiis doctissimus puer, sed me numen inimicum ibi quoque invenit. &lt;. . .&gt;

{{pn|CXL.12|12}}&quot;Dii maiores sunt, qui me restituerunt in integrum. Mercurius enim, qui animas ducere et reducere solet, suis beneficiis reddidit mihi quod manus irata praeciderat, ut scias me gratiosiorem esse quam Protesilaum aut quemquam alium antiquorum.&quot; {{pn|CXL.13|13}}Haec locutus sustuli tunicam, Eumolpoque me totum approbavi. At ille primo exhorruit, deinde ut plurimum crederet, utraque manu deorum beneficia tractat. &lt;. . .&gt;

&lt;Eumolpus&gt;: {{pn|CXL.14|14}}&quot;Socrates, deorum hominumque, gloriari solebat, quod nunquam neque in tabernam conspexerat nec ullius turbae frequentioris concilio oculos crediderat. Adeo nihil est commodius quam semper cum sapientia loqui. — {{pn|CXL.15|15}}Omnia, inquam, ista vera sunt; nec ulli enim celerius homines incidere debent in malam fortunam, quam qui alienum concupiscunt. Vnde plani autem, unde levatores viverent, nisi aut locellos aut sonantes aere sacellos pro hamis in turbam mitterent? Sicut muta animalia cibo inescantur, sic homines non caperentur nisi spe aliquid morderent.&quot; &lt;. . .&gt;

== CXLI. ==
&lt;Encolpus?&gt;: &quot;Ex Africa navis, ut promiseras, cum pecunia tua et familia non venit. Captatores iam exhausti liberalitatem imminuerunt. Itaque aut fallor, aut fortuna communis coepit redire ad paenitentiam suam.&quot; &lt;. . .&gt; &lt;Eumolpus&gt;: &quot;Omnes, qui in testamento meo legata habent, praeter libertos meos hac condicione percipient quae dedi, si corpus meum in partes conciderint et astante populo comederint. Apud quasdam gentes scimus adhuc legem servari, ut a propinquis suis consumantur defuncti, adeo quidem ut obiurgentur aegri frequenter, quod carnem suam faciant peiorem. His admoneo amicos meos, ne recusent quae iubeo, sed quibus animis devoverint spiritum meum, eisdem etiam corpus consumant.&quot; &lt;. . .&gt;

Excaecabat pecuniae ingens fama oculos animosque miserorum. Gorgias paratus erat exsequi.

&quot;De stomachi tui recusatione non habeo quod timeam. Sequetur imperium, si promiseris illi pro unius horae fastidio multorum bonorum pensationem. Operi modo oculos, et finge te non humana viscera, sed centies sestertium comesse. Accedit huc, quod aliqua inveniemus blandimenta, quibus saporem mutemus. Neque enim ulla caro per se placet, sed arte quadam corrumpitur, et stomacho conciliatur averso. Quod si exemplis vis quoque probari consilium, Saguntini oppressi ab Hannibale humanas edere carnes, nec hereditatem expectabant. Petelini idem fecerunt in ultima fame, nec quicquam aliud in hac epulatione captabant, nisi tantum ne esurirent. Cum esset Numantia a Scipione capta, inventae sunt matres, quae liberorum suorum tenerent semesa in sinu corpora.&quot; 
&lt;/div&gt;
{{finis}}

[[en:Satyricon]]
[[es:Satiricón]]
[[fr:Satyricon]]
[[it:Satire di Tito Petronio Arbitro]]</text>
      <sha1>9f14u6avihr7tk7rzaig2d1qv7e6gd4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XIV</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18146</id>
    <revision>
      <id>269493</id>
      <parentid>125429</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:13:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XIV]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XIV]]</comment>
      <origin>125429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24704" sha1="ff0sje7mqsrik0q0vj62ylu99wkv2xr" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus= [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares|Epistulae ad Familiares]] XIV
}}
XIV. Scr. Minturnis VIII. Kalendas Februarias a.u.c. 705.
TULLIUS TERENTIAE ET PATER TULLIAE, DUABUS ANIMIS SUIS, ET CICERO MATRI OPTIMAE, SUAVISSIMAE SORORI S. P. D.

Si vos valetis, nos valemus. Vestrum iam consilium est, non solum meum, quid sit vobis faciendum. Si ille Romam modeste venturus est, recte in praesentia domi esse potestis; sin homo amens diripiendam urbem daturus est, vereor, ut Dolabella ipse satis nobis prodesse possit. Etiam illud metuo, ne iam intercludamur, ut, cum velitis exire, non liceat. Reliquum est, quod ipsae optime considerabitis, vestri similes feminae sintne Romae; si enim non sunt, videndum est, ut honeste vos esse possitis. Quomodo quidem nunc se res habet, modo ut haec nobis loca tenere liceat, bellissime vel mecum vel in nostris praediis esse poteritis. Etiam illud verendum est, ne brevi tempore fames in urbe sit. His de rebus velim cum Pomponio, cum Camillo, cum quibus vobis videbitur, consideretis, ad summam animo forti sitis: Labienus rem meliorem fecit; adiuvat etiam Piso, quod ab urbe discedit et sceleris condemnat generum suum. Vos, meae carissimae animae, quam saepissime ad me scribite, et vos quid agatis et quid istic agatur. Quintus pater et filius et Rufus vobis s. d. Valete. VIII Kal. Minturnis.

M. TVLLI CICERONIS EPISTVLARVM AD FAMILIARES LIBER QVARTVS DECIMVS
Ad Terentiam Uxorem


I. Scr. Dyrrhachii a. d. VI. Kal. Decembres a.u.c. 696.
TULLIUS TERENTIAE SUAE, TULLIOLAE SUAE, CICERONI SUO SALUTEM DICIT.
Et litteris multorum et sermone omnium perfertur ad me incredibilem tuam virtutem et fortitudinem esse teque nec animi neque corporis laboribus defatigari. Me miserum! te ista virtute, fide, probitate, humanitate in tantas aerumnas propter me incidisse, Tulliolamque nostram, ex quo patre tantas voluptates capiebat, ex eo tantos percipere luctus! Nam quid ego de Cicerone dicam? qui cum primum sapere coepit, acerbissimos dolores miseriasque percepit. Quae si, tu ut scribis, fato facta putarem, ferrem paullo facilius, sed omnia sunt mea culpa commissa, qui ab iis me amari putabam, qui invidebant, eos non sequebar, qui petebant. Quod si nostris consiliis usi essemus neque apud nos tantum valuisset sermo aut stultorum amicorum aut improborum, beatissimi viveremus: nunc, quoniam sperare nos amici iubent, dabo operam, ne mea valetudo tuo labori desit. Res quanta sit, intelligo, quantoque fuerit facilius manere domi quam redire; sed tamen, si omnes tribunos pl. habemus, si Lentulum tam studiosum, quam videtur, si vero etiam Pompeium et Caesarem, non est desperandum. De familia, quomodo placuisse scribis amicis, faciemus. De loco, nunc quidem iam abiit pestilentia, sed, quamdiu fuit, me non attigit. Plancius, homo officiosissimus, me cupit esse secum et adhuc retinet. Ego volebam loco magis deserto esse in Epiro, quo neque Piso veniret nec milites, sed adhuc Plancius me retinet: sperat posse fieri, ut mecum in Italiam decedat; quem ego diem si videro et si in vestrum complexum venero ac si et vos et me ipsum recuperaro, satis magnum mihi fructum videbor percepisse et vestrae pietatis et meae. Pisonis humanitas, virtus, amor in omnes nos tantus est, ut nihil supra possit: utinam ea res ei voluptati sit! gloriae quidem video fore. De Q. fratre nihil ego te accusavi, sed vos, cum praesertim tam pauci sitis, volui esse quam coniunctissimos. Quibus me voluisti agere gratias, egi et me a te certiorem factum esse scripsi. Quod ad me, mea Terentia, scribis te vicum vendituram, quid, obsecro te—me miserum!—, quid futurum est? et, si nos premet eadem fortuna, quid puero misero fiet? Non queo reliqua scribere—tanta vis lacrimarum est—, neque te in eundem fletum adducam; tantum scribo: si erunt in officio amici, pecunia non deerit; si non erunt, tu efficere tua pecunia non poteris. Per fortunas miseras nostras, vide, ne puerum perditum perdamus; cui si aliquid erit, ne egeat, mediocri virtute opus est et mediocri fortuna, ut cetera consequatur. Fac valeas et ad me tabellarios mittas, ut sciam, quid agatur et vos quid agatis. Mihi omnino iam brevis exspectatio est. Tulliolae et Ciceroni salutem dic. Valete. D. a d. VI. Kal. Decembr. Dyrrhachio. Dyrrhachium veni, quod et libera civitas est et in me officiosa et proxima Italiae; sed, si offendet me loci celebritas, alio me conferam, ad te scribam.

II. Scr. Thessalonicae a. d. III. Non. Oct. a.u.c. 696.
TULLIUS S. D. TERENTIAE ET TULLIOLAE ET CICERONI SUIS.
Noli putare me ad quemquam longiores epistulas scribere, nisi si quis ad me plura scripsit, cui puto rescribi oportere; nec enim habeo, quod scribam, nec hoc tempore quidquam difficilius facio. Ad te vero et ad nostram Tulliolam non queo sine plurimis lacrimis scribere; vos enim video esse miserrimas, quas ego beatissimas semper esse volui idque praestare debui et, nisi tam timidi fuissemus, praestitissem. Pisonem nostrum merito eius amo plurimum: eum, ut potui, per litteras cohortatus sum gratiasque egi, ut debui. In novis tribunis pl. intelligo spem te habere: id erit firmum, si Pompeii voluntas erit; sed Crassum tamen metuo. A te quidem omnia fieri fortissime et amantissime video, nec miror, sed maereo casum eiusmodi, ut tantis tuis miseriis meae miseriae subleventur: nam ad me P. Valerius, homo officiosus, scripsit, id quod ego maximo cum fletu legi, quemadmodum a Vestae ad tabulam Valeriam ducta esses. Hem, mea lux, meum desiderium, unde omnes opem petere solebant! te nunc, mea Terentia, sic vexari, sic iacere in lacrimis et sordibus, idque fieri mea culpa, qui ceteros servavi, ut nos periremus! Quod de domo scribis, hoc est de area, ego vero tum denique mihi videbor restitutus, si illa nobis erit restituta; verum haec non sunt in nostra manu: illud doleo, quae impensa facienda est, in eius partem te miseram et despoliatam venire. Quod si conficitur negotium, omnia consequemur; sin eadem nos fortuna premet, etiamne reliquias tuas misera proiicies? Obsecro te, mea vita, quod ad sumptum attinet, sine alios, qui possunt, si modo volunt, sustinere, et valetudinem istam infirmam, si me amas, noli vexare; nam mihi ante oculos dies noctesque versaris: omnes labores te excipere video; timeo, ut sustineas. Sed video in te esse omnia; quare, ut id, quod speras et quod agis, consequamur, servi valetudini. Ego, ad quos scribam, nescio, nisi ad eos, qui ad me scribunt, aut [ad eos,] de quibus ad me vos aliquid scribitis. Longius, quoniam ita vobis placet, non discedam; sed velim quam saepissime litteras mittatis, praesertim si quid est firmius, quod speremus. Valete, mea desideria, valete, D. a. d. III. Non. Oct. Thessalonica.

III. Scr. Dyrrhachii pr. Kal. Dec. a.u.c. 696.
TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE ET TULLIAE ET CICERONI.
Accepi ab Aristocrito tres epistulas, quas ego lacrimis prope delevi; conficior enim maerore, mea Terentia, nec meae me miseriae magis excruciant quam tuae vestraeque, ego autem hoc miserior sum quam tu, quae es miserrima, quod ipsa calamitas communis est utriusque nostrum, sed culpa mea propria est. Meum fuit officium vel legatione vitare periculum vel diligentia et copiis resistere vel cadere fortiter: hoc miserius, turpius, indignius nobis nihil fuit. Quare cum dolore conficior, tum etiam pudore: pudet enim me uxori meae optimae, suavissimis liberis virtutem et diligentiam non praestitisse; nam mihi ante oculos dies noctesque versatur squalor vester et maeror et infirmitas valetudinis tuae, spes autem salutis pertenuis ostenditur. Inimici sunt multi, invidi paene omnes: eiicere nos magnum fuit, excludere facile est; sed tamen, quamdiu vos eritis in spe, non deficiam, ne omnia mea culpa cecidisse videantur. Ut tuto sim, quod laboras, id mihi nunc facillimum est, quem etiam inimici volunt vivere in his tantis miseriis; ego tamen faciam, quae praecipis. Amicis, quibus voluisti, egi gratias et eas litteras Dexippo dedi meque de eorum officio scripsi a te certiorem esse factum. Pisonem nostrum mirifico esse studio in nos et officio et ego perspicio et omnes praedicant: di faxint, ut tali genero mihi praesenti tecum simul et cum liberis nostris frui liceat! Nunc spes reliqua est in novis tribunis pl. et in primis quidem diebus; nam, si inveterarit, actum est. Ea re ad te statim Aristocritum misi, ut ad me continuo initia rerum et rationem totius negotii posses scribere, etsi Dexippo quoque ita imperavi, statim ut recurreret, et ad fratrem misi, ut crebro tabellarios mitteret; nam ego eo nomine sum Dyrrhachii hoc tempore, ut quam celerrime, quid agatur, audiam, et sum tuto; civitas enim haec semper a me defensa est. Cum inimici nostri venire dicentur, tum in Epirum ibo. Quod scribis te, si velim, ad me venturam, ego vero, cum sciam magnam partem istius oneris abs te sustineri, te istic esse volo. Si perficitis, quod agitis, me ad vos venire oportet; sin autem—sed nihil opus est reliqua scribere. Ex primis aut summum secundis litteris tuis constituere poterimus, quid nobis faciendum sit: tu modo ad me velim omnia diligentissime perscribas, etsi magis iam rem quam litteras debeo exspectare. Cura, ut valeas et ita tibi persuadeas, mihi te carius nihil esse nec umquam fuisse. Vale, mea Terentia; quam ego videre videor: itaque debilitor lacrimis. Vale. Pr. Kal. Dec.

IV. Scr. Brundisii prid. Kalendas Maias a.u.c. 696.
TULLIUS S. D. TERENTIAE ET TULLIAE ET CICERONI SUIS.
Ego minus saepe do ad vos litteras, quam possum, propterea quod cum omnia mihi tempora sunt  misera, tum vero, cum aut scribo ad vos aut vestras lego, conficior lacrimis sic, ut ferre non possim. Quod utinam minus vitae cupidi fuissemus! certe nihil aut non multum in vita mali vidissemus. Quod si nos ad aliquam alicuius commodi aliquando recuperandi spem fortuna reservavit, minus est erratum a nobis; si haec mala fixa sunt, ego vero te quam primum, mea vita, cupio videre et in tuo complexu emori, quoniam neque di, quos tu castissime coluisti, neque homines, quibus ego semper servivi, nobis gratiam rettulerunt. Nos Brundisii apud M. Laenium Flaccum dies XIII fuimus, virum optimum, qui periculum fortunarum et capitis sui prae mea salute neglexit neque legis improbissimae poena deductus est, quo minus hospitii et amicitiae ius officiumque praestaret: huic utinam aliquando gratiam referre possimus! habebimus quidem semper. Brundisio profecti sumus a. d. II K. Mai.: per Macedoniam Cyzicum petebamus. O me perditum! O afflictum! Quid enim? Rogem te, ut venias? Mulierem aegram, et corpore et animo confectam. Non rogem? Sine te igitur sim? Opinor, sic agam: si est spes nostri reditus, eam confirmes et rem adiuves; sin, ut ego metuo, transactum est, quoquo modo potes ad me fac venias. Unum hoc scito: si te habebo, non mihi videbor plane perisse. Sed quid Tulliola mea fiet? iam id vos videte: mihi deest consilium. Sed certe, quoquo modo se res habebit, illius misellae et matrimonio et famae serviendum est. Quid? Cicero meus quid aget? iste vero sit in sinu semper et complexu meo. Non queo plura iam scribere: impedit maeror. Tu quid egeris, nescio: utrum aliquid teneas an, quod metuo, plane sis spoliata. Pisonem, ut scribis, spero fore semper nostrum. De familia liberanda nihil est quod te moveat: primum tuis ita promissum est, te facturam esse, ut quisque esset meritus; est autem in officio adhuc Orpheus, praeterea magno opere nemo; ceterorum servorum ea causa est, ut, si res a nobis abisset, liberti nostri essent, si obtinere potuissent, sin ad nos pertineret, servirent praeterquam oppido pauci. Sed haec minora sunt. Tu quod me hortaris, ut animo sim magno et spem habeam recuperandae salutis, id velim sit eiusmodi, ut recte sperare possimus. Nunc miser quando tuas iam litteras accipiam? quis ad me perferet? quas ego exspectassem Brundisii, si esset licitum per nautas, qui tempestatem praetermittere noluerunt. Quod reliquum est, sustenta te, mea Terentia, ut potes. Honestissime viximus, floruimus: non vitium nostrum, sed virtus nostra nos afflixit; peccatum est nullum, nisi quod non una animam cum ornamentis amisimus; sed, si hoc fuit liberis nostris gratius, nos vivere, cetera, quamquam ferenda non sunt, feramus. Atqui ego, qui te confirmo, ipse me non possum. Clodium Philetaerum, quod valetudine oculorum impediebatur, hominem fidelem, remisi. Sallustius officio vincit omnes. Pescennius est perbenevolus nobis, quem semper spero tui fore observantem. Sicca dixerat se mecum fore, sed Brundisio discessit. Cura, quoad potes, ut valeas et sic existimes, me vehementius tua miseria quam mea commoveri. Mea Terentia, fidissima atque optima uxor, et mea carissima filiola et spes reliqua nostra, Cicero, valete. Pr. K. Mai. Brundisio.

V. Scr. Athenis a. d. XV. (XVII?) Kal. Novemb. a.u.c. 704.
TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE.
Si tu et Tullia, lux nostra, valetis, ego et suavissimus Cicero valemus. Pr. Idus Oct. Athenas venimus, cum sane adversis ventis usi essemus tardeque et incommode navigassemus. De nave exeuntibus nobis Acastus cum litteris praesto fuit uno et vicesimo die, sane strenue. Accepi tuas litteras, quibus intellexi te vereri, ne superiores mihi redditae non essent: omnes sunt redditae diligentissimeque a te perscripta sunt omnia, idque mihi gratissimum fuit. Neque sum admiratus hanc epistolam, quam Acastus attulit, brevem fuisse; iam enim me ipsum exspectas sive nos ipsos, qui quidem quam primum ad vos venire cupimus, etsi, in quam rem publicam veniamus, intelligo; cognovi enim ex multorum amicorum litteris, quas attulit Acastus, ad arma rem spectare, ut mihi, cum venero, dissimulare non liceat, quid sentiam; sed, quoniam subeunda fortuna est, eo citius dabimus operam ut veniamus, quo facilius de tota re deliberemus. Tu velim, quod commodo valetudinis tuae fiat, quam longissime poteris, obviam nobis prodeas. De hereditate Preciana—quae quidem mihi magno dolori est; valde enim illum amavi—, sed hoc velim cures: si auctio ante meum adventum fiet, ut Pomponius aut, si is minus poterit, Camillus nostrum negotium curet: nos, cum salvi venerimus, reliqua per nos agemus; sin tu iam Roma profecta eris, tamen curabis, ut hoc ita fiat. Nos, si di adiuvabunt, circiter Idus Novembres in Italia speramus fore. Vos, mea suavissima et optatissima Terentia, si nos amatis, curate ut valeatis. Vale. Athenis a. d. XV. Kal. Novemb.

VI. Scr. in castris Pompeii Idibus Quinctilibus a.u.c. 706.
TULLIUS SUIS S. DICIT.
Nec saepe est, cui litteras demus, nec rem habemus ullam, quam scribere velimus. Ex tuis litteris, quas proxime accepi, cognovi praedium nullum venire potuisse; quare videatis velim, quomodo satisfiat ei, cui scitis me satisfieri velle. Quod nostra tibi gratias agit, id ego non miror te mereri, ut ea tibi merito tuo gratias agere possit. Pollicem, si adhuc non est profectus, quam primum fac extrudas. Cura, ut valeas. Idib. Quinct.

VII. Scr. in protu Caietano nave conscensa VII. Id. Iun. a.u.c. 705.
TULLIUS TERENTIAE SUAE SAL. PLURIMAM.
Omnes molestias et sollicitudines, quibus et te miserrimam habui et, id quod mihi molestissimum est, Tulliolam, quae nobis nostra vita dulcior est, deposui et eieci; quid causae autem fuerit, postridie intellexi, quam a vobis discessi: xolØn êxraton noctu eieci; statim ita sum levatus, ut mihi deus aliquis medicinam fecisse videatur, cui quidem tu deo, quemadmodum soles, pie et caste satisfacies, id est Apollini et Aesculapio. Navem spero nos valde bonam habere; in eam simulatque conscendi, haec scripsi. Deinde conscribam ad nostros familiares multas epistulas, quibus te et Tulliolam nostram diligentissime commendabo. Cohortarer vos, quo animo fortiore essetis, nisi vos fortiores cognossem quam quemquam virum. Et tamen eiusmodi spero negotia esse, ut et vos istic commodissime sperem esse et me aliquando cum similibus nostri rem publicam defensuros. Tu primum valetudinem tuam velim cures; deinde, si tibi videbitur, villis iis utare, quae longissime aberunt a militibus. Fundo Arpinati bene poteris uti cum familia urbana, si annona carior fuerit. Cicero bellissimus tibi salutem plurimam dicit. Etiam atque etiam vale. D. VII Idus Iun.

VIII. Scr. in castris Pompeii a. d. IV. Non. Iun. a.u.c. 708.
TULLIUS TERENTIAE SUAE SAL.
Si vales, bene est, ego valeo. Valetudinem tuam velim cures diligentissime; nam mihi et scriptum et nuntiatum est te in febrim subito incidisse. Quod celeriter me fecisti de Caesaris litteris certiorem, fecisti mihi gratum. Item posthac, si quid opus erit, si quid acciderit novi, facies, ut sciam. Cura, ut valeas. Vale. D. IIII Non. Iun.

IX. Scr. Brundisii mense Decembri a.u.c. 706.
TULLIUS TERENTIAE SUAE SAL. PLURIMAM.
Ad ceteras meas miserias accessit dolor et Dolabellae valetudine et de Tulliae. Omnino de omnibus rebus nec quid consilii capiam nec quid faciam scio. Tu velim tuam et Tulliae valetudinem cures. Vale.

X. Scr. Brundisii VII. Idus Quinctiles a.u.c. 707.
TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE.
Quid fieri placeret, scripsi ad Pomponium serius quam oportuit: cum eo si locuta eris, intelliges, quid fieri velim; apertius scribi, quoniam ad illum scripseram, necesse non fuit. De ea re et de ceteris rebus quam primum velim nobis litteras mittas. Valetudinem tuam cura diligenter. Vale. VII Idus Quinctiles.

XI. Scr. Brundisii XVII. Kal. Quinctil. a.u.c. 707.
TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE.
S. v. b. e. e. v. Tullia nostra venit ad me pr. Idus Iun.; cuius summa virtute et singulari humanitate graviore etiam sum dolore affectus nostra factum esse negligentia, ut longe alia in fortuna esset, atque eius pietas ac dignitas postulabat. Nobis erat in animo Ciceronem ad Caesarem mittere et cum eo Cn. Sallustium: si profectus erit, faciam te certiorem. Valetudinem tuam cura diligenter. Vale. XVII K. Quinctiles.

XII. Scr. Brundisii prid. Non. Novemb. a.u.c. 706.
TULLIAE TERENTIAE SUAE S. D.
Quod nos in Italiam salvos venisse gaudes, perpetuo gaudeas velim; sed perturbati dolore animi magnisque iniuriis metuo ne id consilii ceperimus, quod non facile explicare possimus. Qaure, quantum potes, adiuva; quid autem possis, mihi in mentem non venit. In viam quod te des hoc tempore, nihil est: et longum est iter et non tutum et non video, quid prodesse possis, si veneris. Vale. D. pr. Non. Nov. Brundisio.

XIII. Scr. Brundisi VI. Idus Quinctiles a.u.c. 707.
TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE.
Quod scripsi ad te proximis litteris de nuntio remittendo, quae sit istius vis hoc tempore et quae concitatio multitudinis, ignoro. Si metuendus iratus est, quiesces; tamen ab illo fortasse nascetur. Totum iudicabis quale sit, et, quod in miserrimis rebus minime miserum putabis, id facies. Vale. VI Id. Quinctiles.

XIV. Scr. Minturnis VIII. Kalendas Februarias a.u.c. 705.
TULLIUS TERENTIAE ET PATER TULLIAE, DUABUS ANIMIS SUIS, ET CICERO MATRI OPTIMAE, SUAVISSIMAE SORORI S. P. D.
Si vos valetis, nos valemus. Vestrum iam consilium est, non solum meum, quid sit vobis faciendum. Si ille Romam modeste venturus est, recte in praesentia domi esse potestis; sin homo amens diripiendam urbem daturus est, vereor, ut Dolabella ipse satis nobis prodesse possit. Etiam illud metuo, ne iam intercludamur, ut, cum velitis exire, non liceat. Reliquum est, quod ipsae optime considerabitis, vestri similes feminae sintne Romae; si enim non sunt, videndum est, ut honeste vos esse possitis. Quomodo quidem nunc se res habet, modo ut haec nobis loca tenere liceat, bellissime vel mecum vel in nostris praediis esse poteritis. Etiam illud verendum est, ne brevi tempore fames in urbe sit. His de rebus velim cum Pomponio, cum Camillo, cum quibus vobis videbitur, consideretis, ad summam animo forti sitis: Labienus rem meliorem fecit; adiuvat etiam Piso, quod ab urbe discedit et sceleris condemnat generum suum. Vos, meae carissimae animae, quam saepissime ad me scribite, et vos quid agatis et quid istic agatur. Quintus pater et filius et Rufus vobis s. d. Valete. VIII Kal. Minturnis.

XV. Scr. Brundisii XII. Kal. Quinctil. a.u.c. 707.
TULLIUS S. D. TERENTIAE.
Si vales, bene est. Constitueramus, ut ad te antea scripseram, obviam Ciceronem Caesari mittere, sed mutavimus consilium, quia de illius adventu nihil audiebamus. De ceteris rebus, etsi nihil erat novi, tamen, quid velimus et quid hoc tempore putemus opus esse, ex Sicca poteris cognoscere. Tulliam adhuc mecum teneo. Valetudinem tuam cura diligenter. Vale. XII K. Quinctiles.

XVI. Scr. Brundisi prid. Nonas Ianuarias a.u.c. 707.
TULLIUS TERENTIAE SUAE S. D.
S. v. b. e. e. v.  Etsi eiusmodi tempora nostra sunt, ut nihil habeam, quod aut a te litterarum exspectem aut ipse ad te scribam, tamen nescio quomodo et ipse vestras litteras exspecto et scribo ad vos, cum habeo, qui ferat. Volumnia debuit in te officiosior esse, quam fuit, et id ipsum, quod fecit, potuit diligentius facere et cautius: quamquam alia sunt, quae magis curemus magisque doleamus, quae me ita conficiunt, uti ei voluerunt, qui me de mea sententia detruserunt. Cura, ut valeas. Pr. Non. Ian.

XVII. Scr. Brundisii VI. Kal. Ianuarias a.u.c. 706.
TULLIUS TERENTIAE SUAE S. D.
S. v. b. e. e. v.  Si aliquid haberem, quod ad te scriberem, facerem id et pluribus verbis et saepius: nunc, quae sint negotia, vides; ego autem quomodo sim affectus, ex Lepta et Trebatio poteris cognoscere. Tu fac, ut tuam et Tulliae valetudinem cures. Vale.

XVIII. Scr. Formiis XI. Kal. Februarias a.u.c. 705.
TULLIUS TERENTIAE SUAE ET PATER SUAVISSIMAE FILIAE, CICERO MATRI ET SORORI S. D. PLUR.
Considerandum vobis etiam atque etiam, animae meae, diligenter puto, quid faciatis, Romaene sitis an mecum an aliquo tuto loco: id non solum meum consilium est, sed etiam vestrum. Mihi veniunt in mentem haec: Romae vos esse tuto posse per Dolabellam eamque rem posse nobis adiumento esse, si quae vis aut si quae rapinae fieri coeperint; sed rursus illud me movet, quod video omnes bonos abesse Roma et eos mulieres suas secum habere, haec autem regio, in qua ego sum, nostrorum est cum oppidorum, tum etiam praediorum, ut et multum esse mecum et, cum abieritis, commode in nostris praediis esse possitis. Mihi plane non satis constat adhuc, utrum sit melius: vos videte, quid aliae faciant isto loco feminae, et ne, cum velitis, exire non liceat; id velim diligenter etiam atque etiam vobiscum et cum amicis consideretis. Domus ut propugnacula et praesidium habeat, Philotimo dicetis; et velim tabellarios instituatis certos, ut quotidie aliquas a vobis litteras accipiam; maxime autem date operam, ut valeatis, si nos vultis valere. VIII Kal. Formiis.

XIX. Scr. Brundisii IV. Kal. Decembres a.u.c. 706.
TULLIUS TERENTIAE SUAE S. D.
In maximis meis doloribus excruciat me valetudo Tulliae nostrae, de qua nihil est quod ad te plura scribam; tibi enim aeque magnae curae esse certo scio. Quod me proprius vultis accedere, video ita esse faciendum: etiam ante fecissem, sed me multa impediverunt, quae ne nunc quidem expedita sunt. Sed a Pomponio exspecto litteras, quas ad me quam primum perferendas cures velim. Da operam, ut valeas.

XX. Scr. de Venusino Kal. Octobribus a.u.c. 707.
TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE.
In Tusculanum nos venturos putamus aut Nonis aut postridie: ibi ut sint omnia parata—plures enim fortasse nobiscum erunt et, ut arbitror, diutius ibi commorabimur—; labrum si in balineo non est, ut sit, item cetera, quae sunt ad victum et ad valetudinem necessaria. Vale. K. Oct. de Venusino.

XXI. Scr. m. Dec. a.u.c. 706.
TULLIUS TERENTIAE SUAE S. D.
S. v. b. e. e. v.  Da operam, ut convalescas; quod opus erit, ut res tempusque postulat, provideas atque administres et ad me de omnibus rebus quam saepissime litteras mittas. Vale.

XXII. Scr. Brundisii Kalendis Septembribus a.u.c. 707.
TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE.
S. v. b. e. e. v.  Nos quotidie tabellarios nostros exspectamus, qui si venerint, fortasse erimus certiores, quid nobis faciendum sit, faciemusque te statim certiorem. Valetudinem tuam cura diligenter. Vale. K. Septemb.

XXIII. Scr. Brundisii prid. Idus Sextiles a.u.c. 707.
TULLIUS TERENTIAE SUAE S. D.
S. v. b. e. e. v.  Redditae mihi tandem sunt a Caesare litterae satis liberales, et ipse opinione celerius venturus esse dicitur; cui utrum obviam procedam, an hic eum exspectem, cum constituero, faciam te certiorem. Tabellarios mihi velim quam primum remittas. Valetudinem tuam cura diligenter. Vale. D. pr. Id. Sext.

XXIV. Scr. Brundisii III. Idus Sextiles a.u.c. 707.
TULLIUS TERENTIAE SUAE S. D.
S. v. b. e. e. v.  Nos neque de Caesaris adventu neque de litteris, quas Philotimus habere dicitur, quidquam adhuc certi habemus: si quid erit certi, faciam te statim certiorem. Valetudinam tuam fac ut cures. Vale. III Idus Sextiles.

C</text>
      <sha1>ff0sje7mqsrik0q0vj62ylu99wkv2xr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269604</id>
      <parentid>269493</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:17:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24679" sha1="sytbmxiueogle5u7xm9e6yu3d56irjz" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus=Liber XIV&lt;br&gt;Ad Terentiam uxorem
}}
{{Liber
|Ante=Liber XIII
|AnteNomen=../Liber XIII
|Post=Liber XV
|PostNomen=../Liber XV
}}

{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scr. Dyrrhachii a. d. VI. Kal. Decembres a.u.c. 696.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE SUAE, TULLIOLAE SUAE, CICERONI SUO SALUTEM DICIT.}}
{{pn|1.1|1}}Et litteris multorum et sermone omnium perfertur ad me incredibilem tuam virtutem et fortitudinem esse teque nec animi neque corporis laboribus defatigari. Me miserum! te ista virtute, fide, probitate, humanitate in tantas aerumnas propter me incidisse, Tulliolamque nostram, ex quo patre tantas voluptates capiebat, ex eo tantos percipere luctus! Nam quid ego de Cicerone dicam? qui cum primum sapere coepit, acerbissimos dolores miseriasque percepit. Quae si, tu ut scribis, fato facta putarem, ferrem paullo facilius, sed omnia sunt mea culpa commissa, qui ab iis me amari putabam, qui invidebant, eos non sequebar, qui petebant. Quod si nostris consiliis usi essemus neque apud nos tantum valuisset sermo aut stultorum amicorum aut improborum, beatissimi viveremus: nunc, quoniam sperare nos amici iubent, dabo operam, ne mea valetudo tuo labori desit. Res quanta sit, intelligo, quantoque fuerit facilius manere domi quam redire; sed tamen, si omnes tribunos pl. habemus, si Lentulum tam studiosum, quam videtur, si vero etiam Pompeium et Caesarem, non est desperandum. De familia, quomodo placuisse scribis amicis, faciemus. De loco, nunc quidem iam abiit pestilentia, sed, quamdiu fuit, me non attigit. Plancius, homo officiosissimus, me cupit esse secum et adhuc retinet. Ego volebam loco magis deserto esse in Epiro, quo neque Piso veniret nec milites, sed adhuc Plancius me retinet: sperat posse fieri, ut mecum in Italiam decedat; quem ego diem si videro et si in vestrum complexum venero ac si et vos et me ipsum recuperaro, satis magnum mihi fructum videbor percepisse et vestrae pietatis et meae. Pisonis humanitas, virtus, amor in omnes nos tantus est, ut nihil supra possit: utinam ea res ei voluptati sit! gloriae quidem video fore. De Q. fratre nihil ego te accusavi, sed vos, cum praesertim tam pauci sitis, volui esse quam coniunctissimos. Quibus me voluisti agere gratias, egi et me a te certiorem factum esse scripsi. Quod ad me, mea Terentia, scribis te vicum vendituram, quid, obsecro te—me miserum!—, quid futurum est? et, si nos premet eadem fortuna, quid puero misero fiet? Non queo reliqua scribere—tanta vis lacrimarum est—, neque te in eundem fletum adducam; tantum scribo: si erunt in officio amici, pecunia non deerit; si non erunt, tu efficere tua pecunia non poteris. Per fortunas miseras nostras, vide, ne puerum perditum perdamus; cui si aliquid erit, ne egeat, mediocri virtute opus est et mediocri fortuna, ut cetera consequatur. Fac valeas et ad me tabellarios mittas, ut sciam, quid agatur et vos quid agatis. Mihi omnino iam brevis exspectatio est. Tulliolae et Ciceroni salutem dic. Valete. D. a d. VI. Kal. Decembr. Dyrrhachio. Dyrrhachium veni, quod et libera civitas est et in me officiosa et proxima Italiae; sed, si offendet me loci celebritas, alio me conferam, ad te scribam.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. Thessalonicae a. d. III. Non. Oct. a.u.c. 696.&lt;br&gt;TULLIUS S. D. TERENTIAE ET TULLIOLAE ET CICERONI SUIS.}}
{{pn|2.1|1}}Noli putare me ad quemquam longiores epistulas scribere, nisi si quis ad me plura scripsit, cui puto rescribi oportere; nec enim habeo, quod scribam, nec hoc tempore quidquam difficilius facio. Ad te vero et ad nostram Tulliolam non queo sine plurimis lacrimis scribere; vos enim video esse miserrimas, quas ego beatissimas semper esse volui idque praestare debui et, nisi tam timidi fuissemus, praestitissem. Pisonem nostrum merito eius amo plurimum: eum, ut potui, per litteras cohortatus sum gratiasque egi, ut debui. In novis tribunis pl. intelligo spem te habere: id erit firmum, si Pompeii voluntas erit; sed Crassum tamen metuo. A te quidem omnia fieri fortissime et amantissime video, nec miror, sed maereo casum eiusmodi, ut tantis tuis miseriis meae miseriae subleventur: nam ad me P. Valerius, homo officiosus, scripsit, id quod ego maximo cum fletu legi, quemadmodum a Vestae ad tabulam Valeriam ducta esses. Hem, mea lux, meum desiderium, unde omnes opem petere solebant! te nunc, mea Terentia, sic vexari, sic iacere in lacrimis et sordibus, idque fieri mea culpa, qui ceteros servavi, ut nos periremus! Quod de domo scribis, hoc est de area, ego vero tum denique mihi videbor restitutus, si illa nobis erit restituta; verum haec non sunt in nostra manu: illud doleo, quae impensa facienda est, in eius partem te miseram et despoliatam venire. Quod si conficitur negotium, omnia consequemur; sin eadem nos fortuna premet, etiamne reliquias tuas misera proiicies? Obsecro te, mea vita, quod ad sumptum attinet, sine alios, qui possunt, si modo volunt, sustinere, et valetudinem istam infirmam, si me amas, noli vexare; nam mihi ante oculos dies noctesque versaris: omnes labores te excipere video; timeo, ut sustineas. Sed video in te esse omnia; quare, ut id, quod speras et quod agis, consequamur, servi valetudini. Ego, ad quos scribam, nescio, nisi ad eos, qui ad me scribunt, aut [ad eos,] de quibus ad me vos aliquid scribitis. Longius, quoniam ita vobis placet, non discedam; sed velim quam saepissime litteras mittatis, praesertim si quid est firmius, quod speremus. Valete, mea desideria, valete, D. a. d. III. Non. Oct. Thessalonica.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. Dyrrhachii pr. Kal. Dec. a.u.c. 696.&lt;br&gt;TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE ET TULLIAE ET CICERONI.}}
{{pn|3.1|1}}Accepi ab Aristocrito tres epistulas, quas ego lacrimis prope delevi; conficior enim maerore, mea Terentia, nec meae me miseriae magis excruciant quam tuae vestraeque, ego autem hoc miserior sum quam tu, quae es miserrima, quod ipsa calamitas communis est utriusque nostrum, sed culpa mea propria est. Meum fuit officium vel legatione vitare periculum vel diligentia et copiis resistere vel cadere fortiter: hoc miserius, turpius, indignius nobis nihil fuit. Quare cum dolore conficior, tum etiam pudore: pudet enim me uxori meae optimae, suavissimis liberis virtutem et diligentiam non praestitisse; nam mihi ante oculos dies noctesque versatur squalor vester et maeror et infirmitas valetudinis tuae, spes autem salutis pertenuis ostenditur. Inimici sunt multi, invidi paene omnes: eiicere nos magnum fuit, excludere facile est; sed tamen, quamdiu vos eritis in spe, non deficiam, ne omnia mea culpa cecidisse videantur. Ut tuto sim, quod laboras, id mihi nunc facillimum est, quem etiam inimici volunt vivere in his tantis miseriis; ego tamen faciam, quae praecipis. Amicis, quibus voluisti, egi gratias et eas litteras Dexippo dedi meque de eorum officio scripsi a te certiorem esse factum. Pisonem nostrum mirifico esse studio in nos et officio et ego perspicio et omnes praedicant: di faxint, ut tali genero mihi praesenti tecum simul et cum liberis nostris frui liceat! Nunc spes reliqua est in novis tribunis pl. et in primis quidem diebus; nam, si inveterarit, actum est. Ea re ad te statim Aristocritum misi, ut ad me continuo initia rerum et rationem totius negotii posses scribere, etsi Dexippo quoque ita imperavi, statim ut recurreret, et ad fratrem misi, ut crebro tabellarios mitteret; nam ego eo nomine sum Dyrrhachii hoc tempore, ut quam celerrime, quid agatur, audiam, et sum tuto; civitas enim haec semper a me defensa est. Cum inimici nostri venire dicentur, tum in Epirum ibo. Quod scribis te, si velim, ad me venturam, ego vero, cum sciam magnam partem istius oneris abs te sustineri, te istic esse volo. Si perficitis, quod agitis, me ad vos venire oportet; sin autem—sed nihil opus est reliqua scribere. Ex primis aut summum secundis litteris tuis constituere poterimus, quid nobis faciendum sit: tu modo ad me velim omnia diligentissime perscribas, etsi magis iam rem quam litteras debeo exspectare. Cura, ut valeas et ita tibi persuadeas, mihi te carius nihil esse nec umquam fuisse. Vale, mea Terentia; quam ego videre videor: itaque debilitor lacrimis. Vale. Pr. Kal. Dec.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii prid. Kalendas Maias a.u.c. 696.&lt;br&gt;TULLIUS S. D. TERENTIAE ET TULLIAE ET CICERONI SUIS.}}
{{pn|4.1|1}}Ego minus saepe do ad vos litteras, quam possum, propterea quod cum omnia mihi tempora sunt  misera, tum vero, cum aut scribo ad vos aut vestras lego, conficior lacrimis sic, ut ferre non possim. Quod utinam minus vitae cupidi fuissemus! certe nihil aut non multum in vita mali vidissemus. Quod si nos ad aliquam alicuius commodi aliquando recuperandi spem fortuna reservavit, minus est erratum a nobis; si haec mala fixa sunt, ego vero te quam primum, mea vita, cupio videre et in tuo complexu emori, quoniam neque di, quos tu castissime coluisti, neque homines, quibus ego semper servivi, nobis gratiam rettulerunt. Nos Brundisii apud M. Laenium Flaccum dies XIII fuimus, virum optimum, qui periculum fortunarum et capitis sui prae mea salute neglexit neque legis improbissimae poena deductus est, quo minus hospitii et amicitiae ius officiumque praestaret: huic utinam aliquando gratiam referre possimus! habebimus quidem semper. Brundisio profecti sumus a. d. II K. Mai.: per Macedoniam Cyzicum petebamus. O me perditum! O afflictum! Quid enim? Rogem te, ut venias? Mulierem aegram, et corpore et animo confectam. Non rogem? Sine te igitur sim? Opinor, sic agam: si est spes nostri reditus, eam confirmes et rem adiuves; sin, ut ego metuo, transactum est, quoquo modo potes ad me fac venias. Unum hoc scito: si te habebo, non mihi videbor plane perisse. Sed quid Tulliola mea fiet? iam id vos videte: mihi deest consilium. Sed certe, quoquo modo se res habebit, illius misellae et matrimonio et famae serviendum est. Quid? Cicero meus quid aget? iste vero sit in sinu semper et complexu meo. Non queo plura iam scribere: impedit maeror. Tu quid egeris, nescio: utrum aliquid teneas an, quod metuo, plane sis spoliata. Pisonem, ut scribis, spero fore semper nostrum. De familia liberanda nihil est quod te moveat: primum tuis ita promissum est, te facturam esse, ut quisque esset meritus; est autem in officio adhuc Orpheus, praeterea magno opere nemo; ceterorum servorum ea causa est, ut, si res a nobis abisset, liberti nostri essent, si obtinere potuissent, sin ad nos pertineret, servirent praeterquam oppido pauci. Sed haec minora sunt. Tu quod me hortaris, ut animo sim magno et spem habeam recuperandae salutis, id velim sit eiusmodi, ut recte sperare possimus. Nunc miser quando tuas iam litteras accipiam? quis ad me perferet? quas ego exspectassem Brundisii, si esset licitum per nautas, qui tempestatem praetermittere noluerunt. Quod reliquum est, sustenta te, mea Terentia, ut potes. Honestissime viximus, floruimus: non vitium nostrum, sed virtus nostra nos afflixit; peccatum est nullum, nisi quod non una animam cum ornamentis amisimus; sed, si hoc fuit liberis nostris gratius, nos vivere, cetera, quamquam ferenda non sunt, feramus. Atqui ego, qui te confirmo, ipse me non possum. Clodium Philetaerum, quod valetudine oculorum impediebatur, hominem fidelem, remisi. Sallustius officio vincit omnes. Pescennius est perbenevolus nobis, quem semper spero tui fore observantem. Sicca dixerat se mecum fore, sed Brundisio discessit. Cura, quoad potes, ut valeas et sic existimes, me vehementius tua miseria quam mea commoveri. Mea Terentia, fidissima atque optima uxor, et mea carissima filiola et spes reliqua nostra, Cicero, valete. Pr. K. Mai. Brundisio.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|V.}}}}&lt;br&gt;Scr. Athenis a. d. XV. (XVII?) Kal. Novemb. a.u.c. 704.&lt;br&gt;TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE.}}
{{pn|5.1|1}}Si tu et Tullia, lux nostra, valetis, ego et suavissimus Cicero valemus. Pr. Idus Oct. Athenas venimus, cum sane adversis ventis usi essemus tardeque et incommode navigassemus. De nave exeuntibus nobis Acastus cum litteris praesto fuit uno et vicesimo die, sane strenue. Accepi tuas litteras, quibus intellexi te vereri, ne superiores mihi redditae non essent: omnes sunt redditae diligentissimeque a te perscripta sunt omnia, idque mihi gratissimum fuit. Neque sum admiratus hanc epistolam, quam Acastus attulit, brevem fuisse; iam enim me ipsum exspectas sive nos ipsos, qui quidem quam primum ad vos venire cupimus, etsi, in quam rem publicam veniamus, intelligo; cognovi enim ex multorum amicorum litteris, quas attulit Acastus, ad arma rem spectare, ut mihi, cum venero, dissimulare non liceat, quid sentiam; sed, quoniam subeunda fortuna est, eo citius dabimus operam ut veniamus, quo facilius de tota re deliberemus. Tu velim, quod commodo valetudinis tuae fiat, quam longissime poteris, obviam nobis prodeas. De hereditate Preciana—quae quidem mihi magno dolori est; valde enim illum amavi—, sed hoc velim cures: si auctio ante meum adventum fiet, ut Pomponius aut, si is minus poterit, Camillus nostrum negotium curet: nos, cum salvi venerimus, reliqua per nos agemus; sin tu iam Roma profecta eris, tamen curabis, ut hoc ita fiat. Nos, si di adiuvabunt, circiter Idus Novembres in Italia speramus fore. Vos, mea suavissima et optatissima Terentia, si nos amatis, curate ut valeatis. Vale. Athenis a. d. XV. Kal. Novemb.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VI.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris Pompeii Idibus Quinctilibus a.u.c. 706.&lt;br&gt;TULLIUS SUIS S. DICIT.}}
{{pn|6.1|1}}Nec saepe est, cui litteras demus, nec rem habemus ullam, quam scribere velimus. Ex tuis litteris, quas proxime accepi, cognovi praedium nullum venire potuisse; quare videatis velim, quomodo satisfiat ei, cui scitis me satisfieri velle. Quod nostra tibi gratias agit, id ego non miror te mereri, ut ea tibi merito tuo gratias agere possit. Pollicem, si adhuc non est profectus, quam primum fac extrudas. Cura, ut valeas. Idib. Quinct.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in protu Caietano nave conscensa VII. Id. Iun. a.u.c. 705.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE SUAE SAL. PLURIMAM.}}
{{pn|7.1|1}}Omnes molestias et sollicitudines, quibus et te miserrimam habui et, id quod mihi molestissimum est, Tulliolam, quae nobis nostra vita dulcior est, deposui et eieci; quid causae autem fuerit, postridie intellexi, quam a vobis discessi: xolØn êxraton noctu eieci; statim ita sum levatus, ut mihi deus aliquis medicinam fecisse videatur, cui quidem tu deo, quemadmodum soles, pie et caste satisfacies, id est Apollini et Aesculapio. Navem spero nos valde bonam habere; in eam simulatque conscendi, haec scripsi. Deinde conscribam ad nostros familiares multas epistulas, quibus te et Tulliolam nostram diligentissime commendabo. Cohortarer vos, quo animo fortiore essetis, nisi vos fortiores cognossem quam quemquam virum. Et tamen eiusmodi spero negotia esse, ut et vos istic commodissime sperem esse et me aliquando cum similibus nostri rem publicam defensuros. Tu primum valetudinem tuam velim cures; deinde, si tibi videbitur, villis iis utare, quae longissime aberunt a militibus. Fundo Arpinati bene poteris uti cum familia urbana, si annona carior fuerit. Cicero bellissimus tibi salutem plurimam dicit. Etiam atque etiam vale. D. VII Idus Iun.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris Pompeii a. d. IV. Non. Iun. a.u.c. 708.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE SUAE SAL.}}
{{pn|8.1|1}}Si vales, bene est, ego valeo. Valetudinem tuam velim cures diligentissime; nam mihi et scriptum et nuntiatum est te in febrim subito incidisse. Quod celeriter me fecisti de Caesaris litteris certiorem, fecisti mihi gratum. Item posthac, si quid opus erit, si quid acciderit novi, facies, ut sciam. Cura, ut valeas. Vale. D. IIII Non. Iun.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii mense Decembri a.u.c. 706.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE SUAE SAL. PLURIMAM.}}
{{pn|9.1|1}}Ad ceteras meas miserias accessit dolor et Dolabellae valetudine et de Tulliae. Omnino de omnibus rebus nec quid consilii capiam nec quid faciam scio. Tu velim tuam et Tulliae valetudinem cures. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|X.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii VII. Idus Quinctiles a.u.c. 707.&lt;br&gt;TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE.}}
{{pn|10.1|1}}Quid fieri placeret, scripsi ad Pomponium serius quam oportuit: cum eo si locuta eris, intelliges, quid fieri velim; apertius scribi, quoniam ad illum scripseram, necesse non fuit. De ea re et de ceteris rebus quam primum velim nobis litteras mittas. Valetudinem tuam cura diligenter. Vale. VII Idus Quinctiles.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii XVII. Kal. Quinctil. a.u.c. 707.&lt;br&gt;TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE.}}
{{pn|11.1|1}}S. v. b. e. e. v. Tullia nostra venit ad me pr. Idus Iun.; cuius summa virtute et singulari humanitate graviore etiam sum dolore affectus nostra factum esse negligentia, ut longe alia in fortuna esset, atque eius pietas ac dignitas postulabat. Nobis erat in animo Ciceronem ad Caesarem mittere et cum eo Cn. Sallustium: si profectus erit, faciam te certiorem. Valetudinem tuam cura diligenter. Vale. XVII K. Quinctiles.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii prid. Non. Novemb. a.u.c. 706.&lt;br&gt;TULLIAE TERENTIAE SUAE S. D.}}
{{pn|12.1|1}}Quod nos in Italiam salvos venisse gaudes, perpetuo gaudeas velim; sed perturbati dolore animi magnisque iniuriis metuo ne id consilii ceperimus, quod non facile explicare possimus. Qaure, quantum potes, adiuva; quid autem possis, mihi in mentem non venit. In viam quod te des hoc tempore, nihil est: et longum est iter et non tutum et non video, quid prodesse possis, si veneris. Vale. D. pr. Non. Nov. Brundisio.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisi VI. Idus Quinctiles a.u.c. 707.&lt;br&gt;TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE.}}
{{pn|13.1|1}}Quod scripsi ad te proximis litteris de nuntio remittendo, quae sit istius vis hoc tempore et quae concitatio multitudinis, ignoro. Si metuendus iratus est, quiesces; tamen ab illo fortasse nascetur. Totum iudicabis quale sit, et, quod in miserrimis rebus minime miserum putabis, id facies. Vale. VI Id. Quinctiles.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Minturnis VIII. Kalendas Februarias a.u.c. 705.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE ET PATER TULLIAE, DUABUS ANIMIS SUIS, ET CICERO MATRI OPTIMAE, SUAVISSIMAE SORORI S. P. D.}}
{{pn|14.1|1}}Si vos valetis, nos valemus. Vestrum iam consilium est, non solum meum, quid sit vobis faciendum. Si ille Romam modeste venturus est, recte in praesentia domi esse potestis; sin homo amens diripiendam urbem daturus est, vereor, ut Dolabella ipse satis nobis prodesse possit. Etiam illud metuo, ne iam intercludamur, ut, cum velitis exire, non liceat. Reliquum est, quod ipsae optime considerabitis, vestri similes feminae sintne Romae; si enim non sunt, videndum est, ut honeste vos esse possitis. Quomodo quidem nunc se res habet, modo ut haec nobis loca tenere liceat, bellissime vel mecum vel in nostris praediis esse poteritis. Etiam illud verendum est, ne brevi tempore fames in urbe sit. His de rebus velim cum Pomponio, cum Camillo, cum quibus vobis videbitur, consideretis, ad summam animo forti sitis: Labienus rem meliorem fecit; adiuvat etiam Piso, quod ab urbe discedit et sceleris condemnat generum suum. Vos, meae carissimae animae, quam saepissime ad me scribite, et vos quid agatis et quid istic agatur. Quintus pater et filius et Rufus vobis s. d. Valete. VIII Kal. Minturnis.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii XII. Kal. Quinctil. a.u.c. 707.&lt;br&gt;TULLIUS S. D. TERENTIAE.}}
{{pn|15.1|1}}Si vales, bene est. Constitueramus, ut ad te antea scripseram, obviam Ciceronem Caesari mittere, sed mutavimus consilium, quia de illius adventu nihil audiebamus. De ceteris rebus, etsi nihil erat novi, tamen, quid velimus et quid hoc tempore putemus opus esse, ex Sicca poteris cognoscere. Tulliam adhuc mecum teneo. Valetudinem tuam cura diligenter. Vale. XII K. Quinctiles.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisi prid. Nonas Ianuarias a.u.c. 707.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE SUAE S. D.}}
{{pn|16.1|1}}S. v. b. e. e. v.  Etsi eiusmodi tempora nostra sunt, ut nihil habeam, quod aut a te litterarum exspectem aut ipse ad te scribam, tamen nescio quomodo et ipse vestras litteras exspecto et scribo ad vos, cum habeo, qui ferat. Volumnia debuit in te officiosior esse, quam fuit, et id ipsum, quod fecit, potuit diligentius facere et cautius: quamquam alia sunt, quae magis curemus magisque doleamus, quae me ita conficiunt, uti ei voluerunt, qui me de mea sententia detruserunt. Cura, ut valeas. Pr. Non. Ian.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii VI. Kal. Ianuarias a.u.c. 706.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE SUAE S. D.}}
{{pn|17.1|1}}S. v. b. e. e. v.  Si aliquid haberem, quod ad te scriberem, facerem id et pluribus verbis et saepius: nunc, quae sint negotia, vides; ego autem quomodo sim affectus, ex Lepta et Trebatio poteris cognoscere. Tu fac, ut tuam et Tulliae valetudinem cures. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Formiis XI. Kal. Februarias a.u.c. 705.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE SUAE ET PATER SUAVISSIMAE FILIAE, CICERO MATRI ET SORORI S. D. PLUR.}}
{{pn|18.1|1}}Considerandum vobis etiam atque etiam, animae meae, diligenter puto, quid faciatis, Romaene sitis an mecum an aliquo tuto loco: id non solum meum consilium est, sed etiam vestrum. Mihi veniunt in mentem haec: Romae vos esse tuto posse per Dolabellam eamque rem posse nobis adiumento esse, si quae vis aut si quae rapinae fieri coeperint; sed rursus illud me movet, quod video omnes bonos abesse Roma et eos mulieres suas secum habere, haec autem regio, in qua ego sum, nostrorum est cum oppidorum, tum etiam praediorum, ut et multum esse mecum et, cum abieritis, commode in nostris praediis esse possitis. Mihi plane non satis constat adhuc, utrum sit melius: vos videte, quid aliae faciant isto loco feminae, et ne, cum velitis, exire non liceat; id velim diligenter etiam atque etiam vobiscum et cum amicis consideretis. Domus ut propugnacula et praesidium habeat, Philotimo dicetis; et velim tabellarios instituatis certos, ut quotidie aliquas a vobis litteras accipiam; maxime autem date operam, ut valeatis, si nos vultis valere. VIII Kal. Formiis.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii IV. Kal. Decembres a.u.c. 706.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE SUAE S. D.}}
{{pn|19.1|1}}In maximis meis doloribus excruciat me valetudo Tulliae nostrae, de qua nihil est quod ad te plura scribam; tibi enim aeque magnae curae esse certo scio. Quod me proprius vultis accedere, video ita esse faciendum: etiam ante fecissem, sed me multa impediverunt, quae ne nunc quidem expedita sunt. Sed a Pomponio exspecto litteras, quas ad me quam primum perferendas cures velim. Da operam, ut valeas.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XX.}}}}&lt;br&gt;Scr. de Venusino Kal. Octobribus a.u.c. 707.&lt;br&gt;TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE.}}
{{pn|20.1|1}}In Tusculanum nos venturos putamus aut Nonis aut postridie: ibi ut sint omnia parata—plures enim fortasse nobiscum erunt et, ut arbitror, diutius ibi commorabimur—; labrum si in balineo non est, ut sit, item cetera, quae sunt ad victum et ad valetudinem necessaria. Vale. K. Oct. de Venusino.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXI.}}}}&lt;br&gt;Scr. m. Dec. a.u.c. 706.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE SUAE S. D.}}
{{pn|21.1|1}}S. v. b. e. e. v.  Da operam, ut convalescas; quod opus erit, ut res tempusque postulat, provideas atque administres et ad me de omnibus rebus quam saepissime litteras mittas. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii Kalendis Septembribus a.u.c. 707.&lt;br&gt;TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE.}}
{{pn|22.1|1}}S. v. b. e. e. v.  Nos quotidie tabellarios nostros exspectamus, qui si venerint, fortasse erimus certiores, quid nobis faciendum sit, faciemusque te statim certiorem. Valetudinem tuam cura diligenter. Vale. K. Septemb.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii prid. Idus Sextiles a.u.c. 707.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE SUAE S. D.}}
{{pn|23.1|1}}S. v. b. e. e. v.  Redditae mihi tandem sunt a Caesare litterae satis liberales, et ipse opinione celerius venturus esse dicitur; cui utrum obviam procedam, an hic eum exspectem, cum constituero, faciam te certiorem. Tabellarios mihi velim quam primum remittas. Valetudinem tuam cura diligenter. Vale. D. pr. Id. Sext.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii III. Idus Sextiles a.u.c. 707.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE SUAE S. D.}}
{{pn|24.1|1}}S. v. b. e. e. v.  Nos neque de Caesaris adventu neque de litteris, quas Philotimus habere dicitur, quidquam adhuc certi habemus: si quid erit certi, faciam te statim certiorem. Valetudinam tuam fac ut cures. Vale. III Idus Sextiles.
{{Liber
|Ante=Liber XIII
|AnteNomen=../Liber XIII
|Post=Liber XV
|PostNomen=../Liber XV
}}</text>
      <sha1>sytbmxiueogle5u7xm9e6yu3d56irjz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269609</id>
      <parentid>269604</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:22:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24680" sha1="tc98vqw2ukc1mgp55vfmb8q7hekd8mi" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus=Liber XIV&lt;br&gt;Ad Terentiam uxorem.
}}
{{Liber
|Ante=Liber XIII
|AnteNomen=../Liber XIII
|Post=Liber XV
|PostNomen=../Liber XV
}}

{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scr. Dyrrhachii a. d. VI. Kal. Decembres a.u.c. 696.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE SUAE, TULLIOLAE SUAE, CICERONI SUO SALUTEM DICIT.}}
{{pn|1.1|1}}Et litteris multorum et sermone omnium perfertur ad me incredibilem tuam virtutem et fortitudinem esse teque nec animi neque corporis laboribus defatigari. Me miserum! te ista virtute, fide, probitate, humanitate in tantas aerumnas propter me incidisse, Tulliolamque nostram, ex quo patre tantas voluptates capiebat, ex eo tantos percipere luctus! Nam quid ego de Cicerone dicam? qui cum primum sapere coepit, acerbissimos dolores miseriasque percepit. Quae si, tu ut scribis, fato facta putarem, ferrem paullo facilius, sed omnia sunt mea culpa commissa, qui ab iis me amari putabam, qui invidebant, eos non sequebar, qui petebant. Quod si nostris consiliis usi essemus neque apud nos tantum valuisset sermo aut stultorum amicorum aut improborum, beatissimi viveremus: nunc, quoniam sperare nos amici iubent, dabo operam, ne mea valetudo tuo labori desit. Res quanta sit, intelligo, quantoque fuerit facilius manere domi quam redire; sed tamen, si omnes tribunos pl. habemus, si Lentulum tam studiosum, quam videtur, si vero etiam Pompeium et Caesarem, non est desperandum. De familia, quomodo placuisse scribis amicis, faciemus. De loco, nunc quidem iam abiit pestilentia, sed, quamdiu fuit, me non attigit. Plancius, homo officiosissimus, me cupit esse secum et adhuc retinet. Ego volebam loco magis deserto esse in Epiro, quo neque Piso veniret nec milites, sed adhuc Plancius me retinet: sperat posse fieri, ut mecum in Italiam decedat; quem ego diem si videro et si in vestrum complexum venero ac si et vos et me ipsum recuperaro, satis magnum mihi fructum videbor percepisse et vestrae pietatis et meae. Pisonis humanitas, virtus, amor in omnes nos tantus est, ut nihil supra possit: utinam ea res ei voluptati sit! gloriae quidem video fore. De Q. fratre nihil ego te accusavi, sed vos, cum praesertim tam pauci sitis, volui esse quam coniunctissimos. Quibus me voluisti agere gratias, egi et me a te certiorem factum esse scripsi. Quod ad me, mea Terentia, scribis te vicum vendituram, quid, obsecro te—me miserum!—, quid futurum est? et, si nos premet eadem fortuna, quid puero misero fiet? Non queo reliqua scribere—tanta vis lacrimarum est—, neque te in eundem fletum adducam; tantum scribo: si erunt in officio amici, pecunia non deerit; si non erunt, tu efficere tua pecunia non poteris. Per fortunas miseras nostras, vide, ne puerum perditum perdamus; cui si aliquid erit, ne egeat, mediocri virtute opus est et mediocri fortuna, ut cetera consequatur. Fac valeas et ad me tabellarios mittas, ut sciam, quid agatur et vos quid agatis. Mihi omnino iam brevis exspectatio est. Tulliolae et Ciceroni salutem dic. Valete. D. a d. VI. Kal. Decembr. Dyrrhachio. Dyrrhachium veni, quod et libera civitas est et in me officiosa et proxima Italiae; sed, si offendet me loci celebritas, alio me conferam, ad te scribam.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. Thessalonicae a. d. III. Non. Oct. a.u.c. 696.&lt;br&gt;TULLIUS S. D. TERENTIAE ET TULLIOLAE ET CICERONI SUIS.}}
{{pn|2.1|1}}Noli putare me ad quemquam longiores epistulas scribere, nisi si quis ad me plura scripsit, cui puto rescribi oportere; nec enim habeo, quod scribam, nec hoc tempore quidquam difficilius facio. Ad te vero et ad nostram Tulliolam non queo sine plurimis lacrimis scribere; vos enim video esse miserrimas, quas ego beatissimas semper esse volui idque praestare debui et, nisi tam timidi fuissemus, praestitissem. Pisonem nostrum merito eius amo plurimum: eum, ut potui, per litteras cohortatus sum gratiasque egi, ut debui. In novis tribunis pl. intelligo spem te habere: id erit firmum, si Pompeii voluntas erit; sed Crassum tamen metuo. A te quidem omnia fieri fortissime et amantissime video, nec miror, sed maereo casum eiusmodi, ut tantis tuis miseriis meae miseriae subleventur: nam ad me P. Valerius, homo officiosus, scripsit, id quod ego maximo cum fletu legi, quemadmodum a Vestae ad tabulam Valeriam ducta esses. Hem, mea lux, meum desiderium, unde omnes opem petere solebant! te nunc, mea Terentia, sic vexari, sic iacere in lacrimis et sordibus, idque fieri mea culpa, qui ceteros servavi, ut nos periremus! Quod de domo scribis, hoc est de area, ego vero tum denique mihi videbor restitutus, si illa nobis erit restituta; verum haec non sunt in nostra manu: illud doleo, quae impensa facienda est, in eius partem te miseram et despoliatam venire. Quod si conficitur negotium, omnia consequemur; sin eadem nos fortuna premet, etiamne reliquias tuas misera proiicies? Obsecro te, mea vita, quod ad sumptum attinet, sine alios, qui possunt, si modo volunt, sustinere, et valetudinem istam infirmam, si me amas, noli vexare; nam mihi ante oculos dies noctesque versaris: omnes labores te excipere video; timeo, ut sustineas. Sed video in te esse omnia; quare, ut id, quod speras et quod agis, consequamur, servi valetudini. Ego, ad quos scribam, nescio, nisi ad eos, qui ad me scribunt, aut [ad eos,] de quibus ad me vos aliquid scribitis. Longius, quoniam ita vobis placet, non discedam; sed velim quam saepissime litteras mittatis, praesertim si quid est firmius, quod speremus. Valete, mea desideria, valete, D. a. d. III. Non. Oct. Thessalonica.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. Dyrrhachii pr. Kal. Dec. a.u.c. 696.&lt;br&gt;TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE ET TULLIAE ET CICERONI.}}
{{pn|3.1|1}}Accepi ab Aristocrito tres epistulas, quas ego lacrimis prope delevi; conficior enim maerore, mea Terentia, nec meae me miseriae magis excruciant quam tuae vestraeque, ego autem hoc miserior sum quam tu, quae es miserrima, quod ipsa calamitas communis est utriusque nostrum, sed culpa mea propria est. Meum fuit officium vel legatione vitare periculum vel diligentia et copiis resistere vel cadere fortiter: hoc miserius, turpius, indignius nobis nihil fuit. Quare cum dolore conficior, tum etiam pudore: pudet enim me uxori meae optimae, suavissimis liberis virtutem et diligentiam non praestitisse; nam mihi ante oculos dies noctesque versatur squalor vester et maeror et infirmitas valetudinis tuae, spes autem salutis pertenuis ostenditur. Inimici sunt multi, invidi paene omnes: eiicere nos magnum fuit, excludere facile est; sed tamen, quamdiu vos eritis in spe, non deficiam, ne omnia mea culpa cecidisse videantur. Ut tuto sim, quod laboras, id mihi nunc facillimum est, quem etiam inimici volunt vivere in his tantis miseriis; ego tamen faciam, quae praecipis. Amicis, quibus voluisti, egi gratias et eas litteras Dexippo dedi meque de eorum officio scripsi a te certiorem esse factum. Pisonem nostrum mirifico esse studio in nos et officio et ego perspicio et omnes praedicant: di faxint, ut tali genero mihi praesenti tecum simul et cum liberis nostris frui liceat! Nunc spes reliqua est in novis tribunis pl. et in primis quidem diebus; nam, si inveterarit, actum est. Ea re ad te statim Aristocritum misi, ut ad me continuo initia rerum et rationem totius negotii posses scribere, etsi Dexippo quoque ita imperavi, statim ut recurreret, et ad fratrem misi, ut crebro tabellarios mitteret; nam ego eo nomine sum Dyrrhachii hoc tempore, ut quam celerrime, quid agatur, audiam, et sum tuto; civitas enim haec semper a me defensa est. Cum inimici nostri venire dicentur, tum in Epirum ibo. Quod scribis te, si velim, ad me venturam, ego vero, cum sciam magnam partem istius oneris abs te sustineri, te istic esse volo. Si perficitis, quod agitis, me ad vos venire oportet; sin autem—sed nihil opus est reliqua scribere. Ex primis aut summum secundis litteris tuis constituere poterimus, quid nobis faciendum sit: tu modo ad me velim omnia diligentissime perscribas, etsi magis iam rem quam litteras debeo exspectare. Cura, ut valeas et ita tibi persuadeas, mihi te carius nihil esse nec umquam fuisse. Vale, mea Terentia; quam ego videre videor: itaque debilitor lacrimis. Vale. Pr. Kal. Dec.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii prid. Kalendas Maias a.u.c. 696.&lt;br&gt;TULLIUS S. D. TERENTIAE ET TULLIAE ET CICERONI SUIS.}}
{{pn|4.1|1}}Ego minus saepe do ad vos litteras, quam possum, propterea quod cum omnia mihi tempora sunt  misera, tum vero, cum aut scribo ad vos aut vestras lego, conficior lacrimis sic, ut ferre non possim. Quod utinam minus vitae cupidi fuissemus! certe nihil aut non multum in vita mali vidissemus. Quod si nos ad aliquam alicuius commodi aliquando recuperandi spem fortuna reservavit, minus est erratum a nobis; si haec mala fixa sunt, ego vero te quam primum, mea vita, cupio videre et in tuo complexu emori, quoniam neque di, quos tu castissime coluisti, neque homines, quibus ego semper servivi, nobis gratiam rettulerunt. Nos Brundisii apud M. Laenium Flaccum dies XIII fuimus, virum optimum, qui periculum fortunarum et capitis sui prae mea salute neglexit neque legis improbissimae poena deductus est, quo minus hospitii et amicitiae ius officiumque praestaret: huic utinam aliquando gratiam referre possimus! habebimus quidem semper. Brundisio profecti sumus a. d. II K. Mai.: per Macedoniam Cyzicum petebamus. O me perditum! O afflictum! Quid enim? Rogem te, ut venias? Mulierem aegram, et corpore et animo confectam. Non rogem? Sine te igitur sim? Opinor, sic agam: si est spes nostri reditus, eam confirmes et rem adiuves; sin, ut ego metuo, transactum est, quoquo modo potes ad me fac venias. Unum hoc scito: si te habebo, non mihi videbor plane perisse. Sed quid Tulliola mea fiet? iam id vos videte: mihi deest consilium. Sed certe, quoquo modo se res habebit, illius misellae et matrimonio et famae serviendum est. Quid? Cicero meus quid aget? iste vero sit in sinu semper et complexu meo. Non queo plura iam scribere: impedit maeror. Tu quid egeris, nescio: utrum aliquid teneas an, quod metuo, plane sis spoliata. Pisonem, ut scribis, spero fore semper nostrum. De familia liberanda nihil est quod te moveat: primum tuis ita promissum est, te facturam esse, ut quisque esset meritus; est autem in officio adhuc Orpheus, praeterea magno opere nemo; ceterorum servorum ea causa est, ut, si res a nobis abisset, liberti nostri essent, si obtinere potuissent, sin ad nos pertineret, servirent praeterquam oppido pauci. Sed haec minora sunt. Tu quod me hortaris, ut animo sim magno et spem habeam recuperandae salutis, id velim sit eiusmodi, ut recte sperare possimus. Nunc miser quando tuas iam litteras accipiam? quis ad me perferet? quas ego exspectassem Brundisii, si esset licitum per nautas, qui tempestatem praetermittere noluerunt. Quod reliquum est, sustenta te, mea Terentia, ut potes. Honestissime viximus, floruimus: non vitium nostrum, sed virtus nostra nos afflixit; peccatum est nullum, nisi quod non una animam cum ornamentis amisimus; sed, si hoc fuit liberis nostris gratius, nos vivere, cetera, quamquam ferenda non sunt, feramus. Atqui ego, qui te confirmo, ipse me non possum. Clodium Philetaerum, quod valetudine oculorum impediebatur, hominem fidelem, remisi. Sallustius officio vincit omnes. Pescennius est perbenevolus nobis, quem semper spero tui fore observantem. Sicca dixerat se mecum fore, sed Brundisio discessit. Cura, quoad potes, ut valeas et sic existimes, me vehementius tua miseria quam mea commoveri. Mea Terentia, fidissima atque optima uxor, et mea carissima filiola et spes reliqua nostra, Cicero, valete. Pr. K. Mai. Brundisio.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|V.}}}}&lt;br&gt;Scr. Athenis a. d. XV. (XVII?) Kal. Novemb. a.u.c. 704.&lt;br&gt;TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE.}}
{{pn|5.1|1}}Si tu et Tullia, lux nostra, valetis, ego et suavissimus Cicero valemus. Pr. Idus Oct. Athenas venimus, cum sane adversis ventis usi essemus tardeque et incommode navigassemus. De nave exeuntibus nobis Acastus cum litteris praesto fuit uno et vicesimo die, sane strenue. Accepi tuas litteras, quibus intellexi te vereri, ne superiores mihi redditae non essent: omnes sunt redditae diligentissimeque a te perscripta sunt omnia, idque mihi gratissimum fuit. Neque sum admiratus hanc epistolam, quam Acastus attulit, brevem fuisse; iam enim me ipsum exspectas sive nos ipsos, qui quidem quam primum ad vos venire cupimus, etsi, in quam rem publicam veniamus, intelligo; cognovi enim ex multorum amicorum litteris, quas attulit Acastus, ad arma rem spectare, ut mihi, cum venero, dissimulare non liceat, quid sentiam; sed, quoniam subeunda fortuna est, eo citius dabimus operam ut veniamus, quo facilius de tota re deliberemus. Tu velim, quod commodo valetudinis tuae fiat, quam longissime poteris, obviam nobis prodeas. De hereditate Preciana—quae quidem mihi magno dolori est; valde enim illum amavi—, sed hoc velim cures: si auctio ante meum adventum fiet, ut Pomponius aut, si is minus poterit, Camillus nostrum negotium curet: nos, cum salvi venerimus, reliqua per nos agemus; sin tu iam Roma profecta eris, tamen curabis, ut hoc ita fiat. Nos, si di adiuvabunt, circiter Idus Novembres in Italia speramus fore. Vos, mea suavissima et optatissima Terentia, si nos amatis, curate ut valeatis. Vale. Athenis a. d. XV. Kal. Novemb.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VI.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris Pompeii Idibus Quinctilibus a.u.c. 706.&lt;br&gt;TULLIUS SUIS S. DICIT.}}
{{pn|6.1|1}}Nec saepe est, cui litteras demus, nec rem habemus ullam, quam scribere velimus. Ex tuis litteris, quas proxime accepi, cognovi praedium nullum venire potuisse; quare videatis velim, quomodo satisfiat ei, cui scitis me satisfieri velle. Quod nostra tibi gratias agit, id ego non miror te mereri, ut ea tibi merito tuo gratias agere possit. Pollicem, si adhuc non est profectus, quam primum fac extrudas. Cura, ut valeas. Idib. Quinct.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in protu Caietano nave conscensa VII. Id. Iun. a.u.c. 705.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE SUAE SAL. PLURIMAM.}}
{{pn|7.1|1}}Omnes molestias et sollicitudines, quibus et te miserrimam habui et, id quod mihi molestissimum est, Tulliolam, quae nobis nostra vita dulcior est, deposui et eieci; quid causae autem fuerit, postridie intellexi, quam a vobis discessi: xolØn êxraton noctu eieci; statim ita sum levatus, ut mihi deus aliquis medicinam fecisse videatur, cui quidem tu deo, quemadmodum soles, pie et caste satisfacies, id est Apollini et Aesculapio. Navem spero nos valde bonam habere; in eam simulatque conscendi, haec scripsi. Deinde conscribam ad nostros familiares multas epistulas, quibus te et Tulliolam nostram diligentissime commendabo. Cohortarer vos, quo animo fortiore essetis, nisi vos fortiores cognossem quam quemquam virum. Et tamen eiusmodi spero negotia esse, ut et vos istic commodissime sperem esse et me aliquando cum similibus nostri rem publicam defensuros. Tu primum valetudinem tuam velim cures; deinde, si tibi videbitur, villis iis utare, quae longissime aberunt a militibus. Fundo Arpinati bene poteris uti cum familia urbana, si annona carior fuerit. Cicero bellissimus tibi salutem plurimam dicit. Etiam atque etiam vale. D. VII Idus Iun.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris Pompeii a. d. IV. Non. Iun. a.u.c. 708.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE SUAE SAL.}}
{{pn|8.1|1}}Si vales, bene est, ego valeo. Valetudinem tuam velim cures diligentissime; nam mihi et scriptum et nuntiatum est te in febrim subito incidisse. Quod celeriter me fecisti de Caesaris litteris certiorem, fecisti mihi gratum. Item posthac, si quid opus erit, si quid acciderit novi, facies, ut sciam. Cura, ut valeas. Vale. D. IIII Non. Iun.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii mense Decembri a.u.c. 706.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE SUAE SAL. PLURIMAM.}}
{{pn|9.1|1}}Ad ceteras meas miserias accessit dolor et Dolabellae valetudine et de Tulliae. Omnino de omnibus rebus nec quid consilii capiam nec quid faciam scio. Tu velim tuam et Tulliae valetudinem cures. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|X.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii VII. Idus Quinctiles a.u.c. 707.&lt;br&gt;TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE.}}
{{pn|10.1|1}}Quid fieri placeret, scripsi ad Pomponium serius quam oportuit: cum eo si locuta eris, intelliges, quid fieri velim; apertius scribi, quoniam ad illum scripseram, necesse non fuit. De ea re et de ceteris rebus quam primum velim nobis litteras mittas. Valetudinem tuam cura diligenter. Vale. VII Idus Quinctiles.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii XVII. Kal. Quinctil. a.u.c. 707.&lt;br&gt;TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE.}}
{{pn|11.1|1}}S. v. b. e. e. v. Tullia nostra venit ad me pr. Idus Iun.; cuius summa virtute et singulari humanitate graviore etiam sum dolore affectus nostra factum esse negligentia, ut longe alia in fortuna esset, atque eius pietas ac dignitas postulabat. Nobis erat in animo Ciceronem ad Caesarem mittere et cum eo Cn. Sallustium: si profectus erit, faciam te certiorem. Valetudinem tuam cura diligenter. Vale. XVII K. Quinctiles.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii prid. Non. Novemb. a.u.c. 706.&lt;br&gt;TULLIAE TERENTIAE SUAE S. D.}}
{{pn|12.1|1}}Quod nos in Italiam salvos venisse gaudes, perpetuo gaudeas velim; sed perturbati dolore animi magnisque iniuriis metuo ne id consilii ceperimus, quod non facile explicare possimus. Qaure, quantum potes, adiuva; quid autem possis, mihi in mentem non venit. In viam quod te des hoc tempore, nihil est: et longum est iter et non tutum et non video, quid prodesse possis, si veneris. Vale. D. pr. Non. Nov. Brundisio.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisi VI. Idus Quinctiles a.u.c. 707.&lt;br&gt;TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE.}}
{{pn|13.1|1}}Quod scripsi ad te proximis litteris de nuntio remittendo, quae sit istius vis hoc tempore et quae concitatio multitudinis, ignoro. Si metuendus iratus est, quiesces; tamen ab illo fortasse nascetur. Totum iudicabis quale sit, et, quod in miserrimis rebus minime miserum putabis, id facies. Vale. VI Id. Quinctiles.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Minturnis VIII. Kalendas Februarias a.u.c. 705.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE ET PATER TULLIAE, DUABUS ANIMIS SUIS, ET CICERO MATRI OPTIMAE, SUAVISSIMAE SORORI S. P. D.}}
{{pn|14.1|1}}Si vos valetis, nos valemus. Vestrum iam consilium est, non solum meum, quid sit vobis faciendum. Si ille Romam modeste venturus est, recte in praesentia domi esse potestis; sin homo amens diripiendam urbem daturus est, vereor, ut Dolabella ipse satis nobis prodesse possit. Etiam illud metuo, ne iam intercludamur, ut, cum velitis exire, non liceat. Reliquum est, quod ipsae optime considerabitis, vestri similes feminae sintne Romae; si enim non sunt, videndum est, ut honeste vos esse possitis. Quomodo quidem nunc se res habet, modo ut haec nobis loca tenere liceat, bellissime vel mecum vel in nostris praediis esse poteritis. Etiam illud verendum est, ne brevi tempore fames in urbe sit. His de rebus velim cum Pomponio, cum Camillo, cum quibus vobis videbitur, consideretis, ad summam animo forti sitis: Labienus rem meliorem fecit; adiuvat etiam Piso, quod ab urbe discedit et sceleris condemnat generum suum. Vos, meae carissimae animae, quam saepissime ad me scribite, et vos quid agatis et quid istic agatur. Quintus pater et filius et Rufus vobis s. d. Valete. VIII Kal. Minturnis.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii XII. Kal. Quinctil. a.u.c. 707.&lt;br&gt;TULLIUS S. D. TERENTIAE.}}
{{pn|15.1|1}}Si vales, bene est. Constitueramus, ut ad te antea scripseram, obviam Ciceronem Caesari mittere, sed mutavimus consilium, quia de illius adventu nihil audiebamus. De ceteris rebus, etsi nihil erat novi, tamen, quid velimus et quid hoc tempore putemus opus esse, ex Sicca poteris cognoscere. Tulliam adhuc mecum teneo. Valetudinem tuam cura diligenter. Vale. XII K. Quinctiles.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisi prid. Nonas Ianuarias a.u.c. 707.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE SUAE S. D.}}
{{pn|16.1|1}}S. v. b. e. e. v.  Etsi eiusmodi tempora nostra sunt, ut nihil habeam, quod aut a te litterarum exspectem aut ipse ad te scribam, tamen nescio quomodo et ipse vestras litteras exspecto et scribo ad vos, cum habeo, qui ferat. Volumnia debuit in te officiosior esse, quam fuit, et id ipsum, quod fecit, potuit diligentius facere et cautius: quamquam alia sunt, quae magis curemus magisque doleamus, quae me ita conficiunt, uti ei voluerunt, qui me de mea sententia detruserunt. Cura, ut valeas. Pr. Non. Ian.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii VI. Kal. Ianuarias a.u.c. 706.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE SUAE S. D.}}
{{pn|17.1|1}}S. v. b. e. e. v.  Si aliquid haberem, quod ad te scriberem, facerem id et pluribus verbis et saepius: nunc, quae sint negotia, vides; ego autem quomodo sim affectus, ex Lepta et Trebatio poteris cognoscere. Tu fac, ut tuam et Tulliae valetudinem cures. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Formiis XI. Kal. Februarias a.u.c. 705.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE SUAE ET PATER SUAVISSIMAE FILIAE, CICERO MATRI ET SORORI S. D. PLUR.}}
{{pn|18.1|1}}Considerandum vobis etiam atque etiam, animae meae, diligenter puto, quid faciatis, Romaene sitis an mecum an aliquo tuto loco: id non solum meum consilium est, sed etiam vestrum. Mihi veniunt in mentem haec: Romae vos esse tuto posse per Dolabellam eamque rem posse nobis adiumento esse, si quae vis aut si quae rapinae fieri coeperint; sed rursus illud me movet, quod video omnes bonos abesse Roma et eos mulieres suas secum habere, haec autem regio, in qua ego sum, nostrorum est cum oppidorum, tum etiam praediorum, ut et multum esse mecum et, cum abieritis, commode in nostris praediis esse possitis. Mihi plane non satis constat adhuc, utrum sit melius: vos videte, quid aliae faciant isto loco feminae, et ne, cum velitis, exire non liceat; id velim diligenter etiam atque etiam vobiscum et cum amicis consideretis. Domus ut propugnacula et praesidium habeat, Philotimo dicetis; et velim tabellarios instituatis certos, ut quotidie aliquas a vobis litteras accipiam; maxime autem date operam, ut valeatis, si nos vultis valere. VIII Kal. Formiis.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii IV. Kal. Decembres a.u.c. 706.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE SUAE S. D.}}
{{pn|19.1|1}}In maximis meis doloribus excruciat me valetudo Tulliae nostrae, de qua nihil est quod ad te plura scribam; tibi enim aeque magnae curae esse certo scio. Quod me proprius vultis accedere, video ita esse faciendum: etiam ante fecissem, sed me multa impediverunt, quae ne nunc quidem expedita sunt. Sed a Pomponio exspecto litteras, quas ad me quam primum perferendas cures velim. Da operam, ut valeas.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XX.}}}}&lt;br&gt;Scr. de Venusino Kal. Octobribus a.u.c. 707.&lt;br&gt;TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE.}}
{{pn|20.1|1}}In Tusculanum nos venturos putamus aut Nonis aut postridie: ibi ut sint omnia parata—plures enim fortasse nobiscum erunt et, ut arbitror, diutius ibi commorabimur—; labrum si in balineo non est, ut sit, item cetera, quae sunt ad victum et ad valetudinem necessaria. Vale. K. Oct. de Venusino.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXI.}}}}&lt;br&gt;Scr. m. Dec. a.u.c. 706.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE SUAE S. D.}}
{{pn|21.1|1}}S. v. b. e. e. v.  Da operam, ut convalescas; quod opus erit, ut res tempusque postulat, provideas atque administres et ad me de omnibus rebus quam saepissime litteras mittas. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii Kalendis Septembribus a.u.c. 707.&lt;br&gt;TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE.}}
{{pn|22.1|1}}S. v. b. e. e. v.  Nos quotidie tabellarios nostros exspectamus, qui si venerint, fortasse erimus certiores, quid nobis faciendum sit, faciemusque te statim certiorem. Valetudinem tuam cura diligenter. Vale. K. Septemb.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii prid. Idus Sextiles a.u.c. 707.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE SUAE S. D.}}
{{pn|23.1|1}}S. v. b. e. e. v.  Redditae mihi tandem sunt a Caesare litterae satis liberales, et ipse opinione celerius venturus esse dicitur; cui utrum obviam procedam, an hic eum exspectem, cum constituero, faciam te certiorem. Tabellarios mihi velim quam primum remittas. Valetudinem tuam cura diligenter. Vale. D. pr. Id. Sext.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii III. Idus Sextiles a.u.c. 707.&lt;br&gt;TULLIUS TERENTIAE SUAE S. D.}}
{{pn|24.1|1}}S. v. b. e. e. v.  Nos neque de Caesaris adventu neque de litteris, quas Philotimus habere dicitur, quidquam adhuc certi habemus: si quid erit certi, faciam te statim certiorem. Valetudinam tuam fac ut cures. Vale. III Idus Sextiles.
{{Liber
|Ante=Liber XIII
|AnteNomen=../Liber XIII
|Post=Liber XV
|PostNomen=../Liber XV
}}</text>
      <sha1>tc98vqw2ukc1mgp55vfmb8q7hekd8mi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber I</title>
    <ns>1</ns>
    <id>20967</id>
    <revision>
      <id>269446</id>
      <parentid>64440</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/I]] ad [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber I]]</comment>
      <origin>64440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142" sha1="a6y4dykpqshwee176d7qfmp7zfkmjm3" xml:space="preserve">{{OperisInfo
|Editio=
|Fons= [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/fam1.shtml]
|Conlationes=[[Usor:|Usor:]]
|Qualitas=
|Nota= 
|Bislectus=
}}</text>
      <sha1>a6y4dykpqshwee176d7qfmp7zfkmjm3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269463</id>
      <parentid>269446</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:09:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber I]] ad [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber I]]</comment>
      <origin>64440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142" sha1="a6y4dykpqshwee176d7qfmp7zfkmjm3" xml:space="preserve">{{OperisInfo
|Editio=
|Fons= [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/fam1.shtml]
|Conlationes=[[Usor:|Usor:]]
|Qualitas=
|Nota= 
|Bislectus=
}}</text>
      <sha1>a6y4dykpqshwee176d7qfmp7zfkmjm3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares</title>
    <ns>1</ns>
    <id>20968</id>
    <revision>
      <id>269501</id>
      <parentid>64555</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares]] ad [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares]]</comment>
      <origin>64555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159" sha1="mult1b80jvq355ml59ev111azowlqz2" xml:space="preserve">{{OperisInfo
|Editio=
|Fons= [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/fam1.shtml]
|Conlationes=[[Usor:Accurimbono|Accurimbono]]
|Qualitas=
|Nota= 
|Bislectus=
}}</text>
      <sha1>mult1b80jvq355ml59ev111azowlqz2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber II</title>
    <ns>1</ns>
    <id>20972</id>
    <revision>
      <id>269450</id>
      <parentid>64502</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:06:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/II]] ad [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber II]]</comment>
      <origin>64502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163" sha1="q7oniwvcdah5003gqp42s22sw4tt12o" xml:space="preserve">{{OperisInfo
|Editio=
|Fons= [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/fam1.shtml]
|Conlationes=[[Usor:193.60.199.37|193.60.199.37]]
|Qualitas=
|Nota= 
|Bislectus=
}}</text>
      <sha1>q7oniwvcdah5003gqp42s22sw4tt12o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269468</id>
      <parentid>269450</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber II]] ad [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber II]]</comment>
      <origin>64502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163" sha1="q7oniwvcdah5003gqp42s22sw4tt12o" xml:space="preserve">{{OperisInfo
|Editio=
|Fons= [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/fam1.shtml]
|Conlationes=[[Usor:193.60.199.37|193.60.199.37]]
|Qualitas=
|Nota= 
|Bislectus=
}}</text>
      <sha1>q7oniwvcdah5003gqp42s22sw4tt12o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VIII</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26459</id>
    <revision>
      <id>269481</id>
      <parentid>239651</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/VIII]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VIII]]</comment>
      <origin>239651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46356" sha1="97ls0rco92ji7p2m1a0lhf9o60jygwi" xml:space="preserve">{{titulus
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus=anni 51–48 a.C.n
|SubTitulus= [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares|Epistulae ad Familiares]]&lt;br&gt;Liber VIII&lt;br&gt;M. Caeli Epistulae ad M. Tullium Ciceronem
|Editio=1896, Lipsiae: Teubner; [[w:de:Carl Friedrich Wilhelm Müller|C. F. W. Müller]]
|Fons=[https://archive.org/details/p1scriptaquaemanse03ciceuoft/page/201/mode/1up?view=theater archive.org]
}}
{{Liber|Ante=Liber VII|AnteNomen=../VII|Post=Liber IX|PostNomen=../IX}}
==I.==
{{indent|''Scr. Romae IX K. Iun. aut paulo post a. 703 (51).''|0}}
::CAELIUS CICERONI S.
{{pn|1.1|1}} Quod tibi discedens pollicitus sum me omnes res urbanas diligentissime tibi perscripturum, data opera paravi, qui sic omnia persequeretur, ut verear, ne tibi nimium arguta haec sedulitas videatur; tametsi tu scio quam sis curiosus, et quam omnibus peregrinantibus gratum sit minimarum quoque rerum, quae domi gerantur, fieri certiores. Tamen in hoc te deprecor, ne meum hoc officium adrogantiae condemnes, quod hunc laborem alteri delegavi, non quin mihi suavissimum sit et occupato et ad litteras scribendas, ut tu nosti, pigerrimo tuae memoriae dare operam, sed ipsum volumen, quod tibi misi, facile, ut ego arbitror, me excusat. Nescio quoius otii esset non modo perscribere haec, sed omnino animadvertere; omnia enim sunt ibi senatus consulta, edicta, fabulae, rumores. Quod exemplum si forte minus te delectarit, ne molestiam tibi cum inpensa mea exhibeam, fac me certiorem. {{pn|1.2|2}} Si quid in re {{tooltip|p.|publica}} maius actum erit, quod isti operarii minus commode persequi possint, et quem ad modum actum sit, et quae existimatio secuta quaeque de eo spes sit, diligenter tibi perscribemus. Ut nunc est, nulla magnopere exspectatio est. Nam et illi rumores de comitiis Transpadanorum Cumarum tenus caluerunt, Romam cum venissem, ne tenuissimam quidem auditionem de ea re accepi; praeterea Marcellus, quod adhuc nihil rettulit de successione provinciarum Galliarum et in K. Iun., ut mihi ipse dixit, eam distulit relationem, sane quam eos sermones expressit, qui de eo tum fuerant, cum Romae nos essemus. {{pn|1.3|3}} Tu si Pompeium, ut volebas, offendisti, qui tibi visus sit et quam orationem habuerit tecum quamque ostenderit voluntatem (solet enim aliud sentire et loqui neque tantum valere ingenio, ut non appareat, quid cupiat), fac mihi perscribas. {{pn|1.4|4}} Quod ad Caesarem, crebri et non belli de eo rumores, sed susurratores dumtaxat veniunt. Alius equitem perdidisse, quod, opinor, certe factum est, alius septimam legionem vapulasse, ipsum apud Bellovacos circumsederi interclusum ab reliquo exercitu; neque adhuc certi quicquam est, neque haec incerta tamen vulgo iactantur, sed inter paucos, quos tu nosti, palam secreto narrantur; at Domitius, cum manus ad os apposuit. Te {{tooltip|a. d.|ante diem}} {{font-size|90%|VIIII}} K. Iun. subrostrani (quod illorum capiti sit!) dissiparant perisse. Urbe ac foro toto maximus rumor fuit te a Q. Pompeio in itinere occisum. Ego, qui scirem Q. Pompeium Baulis † embaeneticam facere et usque eo, ut ego misererer eius, esurire, non sum commotus et, hoc mendacio, si qua pericula tibi impenderent, ut defungeremur, optavi. Plancus quidem tuus Ravennaest et magno congiario donatus a Caesare nec beatus nec bene instructus est. Tui politici libri omnibus vigent. 
==II.==
{{indent|''Scr. Romae m. Iun. a. 703 (51).''|0}}
::CAELIUS CICERONI SAL.
{{pn|2.1|1}} Certe, inquam, absolutus est (me † repraesentante pronuntiatum est), et quidem omnibus ordinibus et singulis in uno quoque ordine sententiis. ‘Ride modo’, inquis. Non mehercules; nihil umquam enim tam praeter opinionem, tam quod videretur omnibus indignum, accidit. Quin ego, cum pro amicitia validissime faverem ei et me iam ad dolendum praeparassem, postquam factum est, obstipui et mihi visus sum captus esse. Quid alios putas? Clamoribus scilicet maximis iudices corripuerunt et ostenderunt plane esse, quod ferri non posset. Itaque relictus legi Liciniae maiore esse periculo videtur. Accessit huc, quod postridie eius absolutionem in theatrum Curionis Hortensius introiit, puto, ut suum gaudium gauderemus. Hic tibi
::‘Strépitus, fremitus, clámor tonitruum ét rudentum síbilus’.
{{indent|Hoc magis animadversum est, quod intactus ab sibilo pervenerat Hortensius ad senectutem; sed tum tam bene, ut in totam vitam quoivis satis esset et paeniteret eum iam vicisse.|0}}

{{pn|2.2|2}} De re p. quod tibi scribam, nihil habeo: Marcelli impetus resederunt non inertia, sed, ut mihi videbantur, consilio. De comitiis consularibus incertissima est existimatio. Ego incidi in competitorem nobilem et nobilem agentem; nam M. Octavius Cn. f. et C. Hirrus mecum petit. Hoc ideo scripsi, quod scio te acriter propter Hirrum nuntium nostrorum comitiorum exspectaturum. Tu tamen simulac me designatum audieris, ut tibi curae sit, quod ''ad'' pantheras attinet, rogo. Syngrapham Sittianam tibi commendo. Commentarium rerum urbanarum primum dedi L. Castrinio Paeto, secundum ei, qui has litteras tibi dedit.
==III.==
{{indent|''Scr. Romae circ. IV Id. Iun. a. 703 (51).''|0}}
::CAELIUS CICERONI S.
{{pn|3.1|1}} Estne? vici et tibi saepe, quod negaras discedens curaturum tibi, litteras mitto? Est, siquidem perferuntur, quas do. Atque hoc eo diligentius facio, quod, cum otiosus sum, plane, ubi delectem otiolum meum, non habeo. Tu cum Romae eras, hoc mihi certum ac iucundissimum vacanti negotium erat, tecum id otii tempus consumere; idque non mediocriter desidero, ut mihi non modo solus esse, sed Romae te profecto solitudo videatur facta, et, qui, quae mea neglegentiast, multos saepe dies ad te, cum hic eras, non accedebam, nunc cotidie non esse te, ad quem cursitem, discrucior. Maxime vero, ut te dies noctesque quaeram, competitor Hirrus curat. Quo modo illum putas auguratus tuum competitorem dolere et dissimulare me certiorem quam se candidatum? De quo ut, quem optas, quam primum nuntium accipias, tua medius fidius magis quam mea causa cupio; † nam mea, si fio, si forsitan cum locupletiore referam; sed hoc usque eo suave est, ut, si acciderit, tota vita risus nobis deesse non possit. † Sed tanti sed mehercules non multum M. Octavius eorum odia, quae Hirrum premunt, quae permulta sunt, sublevat.

{{pn|3.2|2}} Quod ad Philotimi liberti officium et bona Milonis attinet, dedimus operam, ut et Philotimus quam honestissime Miloni apsenti eiusque necessariis satis faceret, et secundum eius fidem et sedulitatem existimatio tua conservaretur.

{{pn|3.3|3}} Illud nunc a te peto, si eris, ut spero, otiosus, aliquod ad nos, ut intellegamus nos tibi curae esse, {{Graeca|σύνταγμα}} conscribas. ‘Qui tibi istuc’, inquis, ‘in mentem venit, homini non inepto?’ † Aliquod ex tam multis tuis monimentis extare, quod nostrae amicitiae memoriam posteris quoque prodat. Cuius modi velim, puto, quaeris. Tu citius, qui omnem nosti disciplinam, quod maxime conveniat, excogitabis, genere tamen, quod et ad nos pertineat et {{Graeca|διδασκαλίαν}} quandam, ut versetur inter manus, habeat.
==IV.==
{{indent|''Scr. Romae K. Sext. a. 703 (51).''|0}}
::CAELIUS CICERONI S.
{{pn|4.1|1}} Invideo tibi; tam multa cotidie, quae mirere, istoc perferuntur, primum illud, absolutum Messalam, deinde eundem condemnatum, C. Marcellum {{tooltip|cos.|consulem}} factum, M. Calidium ab repulsa postulatum a Galliis duobus, P. Dolabellam {{font-size|90%|XV}} virum factum. Hoc tibi non invideo, caruisse te pulcherrimo spectaculo et Lentuli Cruris repulsi vultum non vidisse. At qua spe, quam certa opinione descenderat, quam ipso diffidente Dolabella! Et hercules, nisi nostri ''equites'' acutius vidissent, paene concedente adversario superasset. {{pn|4.2|2}} Illud te non arbitror miratum, Servaeum, designatum {{tooltip|tr. pl.|tribunum plebis}}, condemnatum; ''in'' cuius locum C. Curio petiit. Sane quam incutit multis, qui eum facilitatemque eius non norunt, magnum metum; sed, ut spero et volo, et ut se fert ipse, bonos et senatum malet; totus, ut nunc est, hoc scaturit. Huius autem voluntatis initium et causa est, quod eum non mediocriter Caesar, qui solet infimorum hominum amicitiam sibi qualibet inpensa adiungere, valde contempsit. Qua in re mihi videtur illud perquam venuste cecidisse, quod a reliquis quoque usque eo est animadversum, ut Curio, qui nihil consilio facit, ratione et insidiis usus videretur in evitandis iis consiliis, qui se intenderant adversarios in eius tribunatum, Laelios et Antonios et id genus valentis dico.

{{pn|4.3|3}} Has ego tibi litteras eo maiore misi intervallo, quod comitiorum dilationes occupatiorem me habebant et exspectare in dies exitum cogebant, ut confectis omnibus te facerem certiorem. Ad K. Sext. usque exspectavi. Praetoriis morae quaedam inciderunt. Mea porro comitia quem eventum sint habitura, nescio; opinionem quidem, quod ad Hirrum attinet, incredibilem {{tooltip|aed. pl.|aedilium plebis}} comitiis nacta sunt. Nam M. Coelium Vinicianum mentio illa fatua, quam deriseramus olim, et promulgatio de dictatore subito deiecit et deiectum magno clamore insecuta est. Inde Hirrum cuncti iam non faciendum flagitare. Spero te celeriter et de nobis, quod sperasti, et de illo, quod vix sperare ausus es, auditurum.

{{pn|4.4|4}} De re p. iam novi quicquam exspectare desieramus; sed, cum senatus habitus esset ad Apollinis {{tooltip|a. d.|ante diem}} {{font-size|90%|XI}} K. Sext., et referretur de stipendio Cn. Pompei, mentio facta est de legione ea, quam expensam tulit C. Caesari Pompeius, quo numero esset, quoad pateretur eam Pompeius esse in Gallia. Coactus est dicere Pompeius se legionem abducturum, sed non statim sub mentionem et convicium obtrectatorum; inde interrogatus de successione C. Caesaris; de qua, hoc est de provinciis, placitum est, ut quam primum ad urbem reverteretur Cn. Pompeius, ut coram eo de successione provinciarum ageretur; nam Ariminum ad exercitum Pompeius erat iturus et statim iit. Puto Idibus Sext. de ea re actum iri. Profecto aut transigetur aliquid, aut turpiter intercedetur; nam in disputando coiecit illam vocem Cn. Pompeius, omnes oportere senatui dicto audientes esse. Ego tamen sic nihil exspecto quo modo Paulum, {{tooltip|cos.|consulem}} designatum, primum sententiam dicentem.

{{pn|4.5|5}} Saepius te admoneo de syngrapha Sittiana (cupio enim te intellegere eam rem ad me valde pertinere); item de pantheris, ut Ciburatas accersas curesque, ut mi vehantur; praeterea (nuntiatur ''enim'' nobis et pro certo iam habetur regem Alexandrinum mortuum), quid mihi suadeas, quo modo regnum illud se habeat, quis procuret, diligenter mihi perscribas.&amp;emsp;K. Sext.
==V.==
{{indent|''Scr. Romae ante Id. Sext. a. 703 (51).''|0}}
::CAELIUS CICERONI S.
{{pn|5.1|1}} Qua tu cura sis, quod ad pacem provinciae tuae finitimarumque regionum attinet, nescio; ego quidem vehementer animi pendeo. Nam, si hoc modo rem moderari possemus, ut pro viribus copiarum tuarum belli quoque existeret magnitudo, et, quantum gloriae triumphoque opus esset, adsequeremur, periculosam et gravem illam dimicationem evitaremus, nihil tam esset optandum; nunc, si Parthus movet aliquid, scio non mediocrem fore contentionem; tuus porro exercitus vix unum saltum tueri potest. Hanc autem nemo ducit rationem, sed omnia desiderantur ab eo, tamquam nihil denegatum sit ei, quo minus quam paratissimus esset, qui publico negotio praepositus est. {{pn|5.2|2}} Accedit huc, quod successionem futuram propter Galliarum controversiam non video. Tametsi hac de re puto te constitutum, quid facturus esses, habere, tamen, quo maturius constitueres, cum hunc eventum providebam, visum est, ut te facerem certiorem. Nosti enim haec tralaticia: de Galliis constituetur; erit, qui intercedat; deinde alius existet, qui, nisi libere liceat de omnibus provinciis decernere senatui, reliquas impediat. Sic multum ac diu ludetur, atque ita diu, ut plus biennium in his tricis moretur.

{{pn|5.3|3}} Si quid novi de re p. quod tibi scriberem haberem, usus essem mea consuetudine, ut diligenter, et quid actum esset, et quid ex eo futurum sperarem, perscriberem. Sane tamquam in quodam incili iam omnia adhaeserunt. Marcellus idem illud de provinciis urget neque adhuc frequentiam senatus efficere potuit. Hoc sic praeterito anno Curio tribunus erit, eadem actio de provinciis introibit. Quam facile nunc sit omnia impedire, et quam hoc Caesari, qui sua causa rem {{tooltip|p.|publicam}} non curent, † superet, non te fallit.
==VI.==
{{indent|Scr. Romae ante ex. m. Febr. a. 704 (50).''|0}}
::CAELIUS CICERONI S.
{{pn|6.1|1}} Non dubito, quin perlatum ad te sit Appium a Dolabella reum factum sane quam non ea, qua existimaveram, invidia; neque enim stulte Appius, qui, simulatque Dolabella accessit ad tribunal, introierat in urbem triumphique postulationem abiecerat; quo facto rettudit sermones paratiorque visus est, quam speraverat accusator. Is nunc in te maximam spem habet. Scio tibi eum non esse odio; quam velis eum obligare, in tua manu est. Cum quo ''si'' simultas tibi non fuisset, liberius tibi de tota re esset; nunc, si ad illam summam veritatem legitimum ius exegeris, cavendum tibi erit, ne parum simpliciter et candide posuisse inimicitias videaris. In hanc partem porro tutum tibi erit si quid volueris gratificari; nemo enim necessitudine et amicitia te deterritum ab officio dicet.

{{pn|6.2|2}} Illud mihi occurrit, quod inter postulationem et nominis delationem uxor a Dolabella discessit. Quid mihi discedens mandaris, memini; quid ego tibi scripserim, te non arbitror oblitum. Non est iam tempus plura narrandi; unum illud monere te possum, si res tibi non displicebit, tamen hoc tempore nihil de tua voluntate ostendas et exspectes, quem ad modum exeat ex hac causa. † Denique invidiosum tibi sit, si emanarit porro significatio ulla intercessit, clarius, quam deceat aut expediat, fiat. Neque ille tacere eam rem poterit, quae suae spei tam opportuna acciderit, quaeque in negotio conficiendo tanto inlustrior erit, cum praesertim is sit, qui, si perniciosum sciret esse loqui de hac re, vix tamen se contineret.

{{pn|6.3|3}} Pompeius dicitur valde pro Appio laborare, ut etiam putent alterum utrum de filiis ad te missurum. Hic nos omnes absolvimus, et hercules consaepta omnia foeda et inhonesta sunt. Consules autem habemus summa diligentia; adhuc {{tooltip|s. c.|senatus consultum}} nisi de feriis Latinis nullum facere potuerunt. Curioni nostro tribunatus conglaciat. {{pn|6.4|4}} Sed dici non potest, quo modo hic omnia iaceant. Nisi ego cum tabernariis et aquariis pugnarem, veternus civitatem occupasset. Si Parthi vox nihil calficiunt, nos [nihil] frigore frigescimus. Tamen, quoquo modo potuit, sine Parthis Bibulus in Amano nescio quid cohorticularum amisit. Hoc sic nuntiatum est.

{{pn|6.5|5}} Quod tibi supra scripsi Curionem valde frigere, iam calet; nam ferventissime concerpitur. Levissime enim, quia de intercalando non optinuerat, transfugit ad populum et pro Caesare loqui coepit legemque viariam non dissimilem agrariae Rulli et alumentariam, quae iubet aediles metiri, iactavit. Hoc nondum fecerat, cum priorem partem epistulae scripsi. Amabo te, si quid, quod opus fuerit Appio, facies, ponito me in gratia. De Dolabella integrum tibi reserves, suadeo. Et huic rei, de qua loquor, et dignitati tuae aequitatisque opinioni hoc ita facere expedit. Turpe tibi erit pantheras Graecas me non habere.
==VII.==
{{indent|''Scr. Romae ex. m. Apr. aut in. Mai. a. 704 (50).''|0}}
::CAELIUS CICERONI S.
{{pn|7.1|1}} Quam cito tu istinc decedere cupias, nescio; ego quidem eo magis, quo adhuc felicius res gessisti, dum istic eris, de belli Parthici periculo cruciabor, ne hunc risum meum metus aliqui perturbet. Breviores has litteras properanti publicanorum tabellario subito dedi; tuo liberto pluribus verbis scriptas pridie dederam. {{pn|7.2|2}} Res autem novae nullae sane acciderunt, nisi haec vis tibi scribi, quae certe vis: Cornificius adulescens Orestillae filiam sibi despondit; Paula Valeria, soror Triari, divortium sine causa, quo die vir e provincia venturus erat, fecit; nuptura est D. Bruto. † Nondum rettuleras. Multa in hoc genere incredibilia te absente acciderunt. Servius Ocella nemini persuasisset se moechum esse, nisi triduo bis deprehensus esset. Quaeres, ubi. ''Ubi'' hercules ego minime vellem. Relinquo tibi, quod ab aliis quaeras; neque enim displicet mihi imperatorem singulos percontari, cum qua sit aliqui deprehensus. 
==VIII.==
{{indent|''Scr. Romae in. m. Oct. a. 703 (51).''|0}}
::CAELIUS CICERONI S.
{{pn|8.1|1}} Etsi, de re {{tooltip|p.|publica}} quae tibi scribam, habeo, tamen nihil, quod magis gavisurum te putem, habeo quam hoc: Scito C. Sempronium Rufum, mel ac delicias tuas, calumniam maximo plausu tulisse. Quaeris, qua in causa. M. Tuccium, accusatorem suum, post ludos Romanos reum lege Plotia de vi fecit hoc consilio, quod videbat, si extraordinarius reus nemo accessisset, sibi hoc anno causam esse dicendam. Dubium porro illi non erat, quid futurum esset. Nemini hoc deferre munusculum maluit quam suo accusatori; itaque sine ullo subscriptore descendit et Tuccium reum fecit. At ego, simulatque audivi, invocatus ad subsellia rei occurro; surgo neque verbum de re facio; totum Sempronium usque eo perago, ut Vestorium quoque interponam et illam fabulam narrem, quem ad modum tibi pro beneficio dederit, † si quod iniuriis suis esset, ut Vestorius teneret.

{{pn|8.2|2}} Haec quoque magna nunc contentio forum tenet: M. Servilius postquam, ut coeperat, omnibus in rebus turbarat nec, quod non venderet, quicquam reliquerat maximaeque nobis traditus erat invidiae, neque Laterensis praetor postulante Pausania nobis patronis, {{font-size|90%|QVO EA PECUNIA PERVENISSET}}, recipere voluit, Q. Pilius, necessarius Attici nostri, ''de'' repetundis eum postulavit. Magna ilico fama surrexit, et de damnatione ferventer loqui est coeptum. Quo vento proicitur Appius minor, ut † inpicet depecuniam ex bonis patris pervenisse ad Servilium praevaricationisque causa diceret depositum HS {{font-size|90%|LXXXI}}. Admiraris amentiam; immo, si actionem stultissimasque de se, nefarias de patre confessiones audisses.{{pn|8.3|3}} Mittit in consilium eosdem illos, qui litis aestimarant iudices. Cum aequo numero sententiae fuissent, Laterensis leges ignorans pronuntiavit, quid singuli ordines iudicassent, et ad extremum, ut solent, ‘{{font-size|90%|NON REDIGAM}}’. Postquam discessit, et pro absoluto Servilius haberi coeptus, legisque unum et centesimum caput legit, in quo ita erat: ‘{{font-size|90%|QVOD EORVM IVDICVM MAIOR PARS IVDICARIT, ID IUS RATVMQVE ESTO}}’, in tabulas absolutum non rettulit, ordinum iudicia perscripsit; postulante rursus Appio cum L. Lollio transegit et se relaturum dixit. Sic nunc neque absolutus neque damnatus Servilius de repetundis saucius Pilio tradetur. Nam de divinatione Appius, cum calumniam iurasset, contendere ausus non est Pilioque cessit et ipse de pecuniis repetundis a Serviliis est postulatus et praeterea de vi reus a quodam suo emissario, S. Tettio, factus. Recte hoc par habet.

{{pn|8.4|4}} Quod ad rem publicam pertinet, omnino multis diebus exspectatione Galliarum actum nihil est; aliquando tamen saepe re dilata et graviter acta et plane perspecta Cn. Pompei voluntate in eam partem, ut eum decedere post K. Martias placeret, senatus consultum, quod tibi misi, factum est auctoritatesque perscriptae.

{{pn|8.5|5}} ''[Senatus consultum, auctoritas]. {{tooltip|Pr.|Pridie}} K. Octobris in aede Apollinis scrib. adfuerunt L. Domitius Cn. f. Fab. Ahenobarbus, Q. Caecilius Q. f. Fab. Metellus Pius Scipio, L. Villius L. f. Pom. Annalis, C. Septimius T. f. Qui., C. Lucilius C. f. Pup. Hirrus, C. Scribonius C. f. Pop. Curio, L. Ateius L. f. An. Capito, M. Eppius M. f. Ter. Quod M. Marcellus {{tooltip|cos. v. f.|consulem verba fecit}} de provinciis consularibus, {{tooltip|d. e. r. i. c.|de ea re ita censuerunt}}, uti L. Paullus, C. Marcellus cos., cum magistratum inissent, ex K. Mart., quae in suo magistratu futurae essent, de consularibus provinciis ad senatum referrent, neve quid prius ex K. Mart. ad senatum referrent, neve quid coniunctim [de ea re referretur a consiliis], utique eius rei causa per dies comitiales senatum haberent senatusque cons. facerent, et, cum de ea re ad senatum referretur, a consiliis, qui eorum in {{font-size|90%|CCC}} iudicibus essent, {{tooltip|s. f. s.|sine fraude sua}} adducere liceret; si quid de ea re ad populum {{tooltip|pl. ve|plebemve}} lato opus esset, uti Ser. Sulpicius, M. Marcellus cos., praetores {{tooltip|tr. q.|tribunique}} pl., quibus eorum videretur, ad populum pl. ve ferrent; quod si ii non tulissent, uti, quicumque deinceps essent, ad populum, pl. ve ferrent.&amp;emsp;{{tooltip|C.|censuere}}''

{{pn|8.6|6}} ''Pr. K. Octobres in aede Apollinis scrib. adfuerunt L. Domitius Cn. f. Fab. Ahenobarbus, Q. Caecilius Q. f. Fab. Metellus Pius Scipio, L. Villius L. f. Pom. Annalis, C. Septimius T. f. Qui., C. Lucilius C. f. Pup. Hirrus, C. Scribonius C. f. Pop. Curio, L. Ateius L. f. An. Capito, M. Eppius M. f. Ter. Quod M. Marcellus {{tooltip|cos. v. f.|consulem verba fecit}} de provinciis, {{tooltip|d. e. r. i. c.|de ea re ita censuerunt}}, senatum existimare neminem eorum, qui potestatem habent intercedendi, impediendi, moram adferre oportere, quo minus de {{tooltip|r. p. p. R. q. p.|re publica populi Romani quam primum}} ad senatum referri senatique consultum fieri possit; qui impedierit, prohibuerit, eum senatum existimare contra rem publicam fecisse. Si quis huic s. c. intercesserit, senatui placere auctoritatem perscribi et de ea re ad senatum {{tooltip|p. q. t.|primo quoque tempore}} referri. Huic s. c. intercessit C. Caelius, L. Vinicius, P. Cornelius, C. Vibius Pansa, {{tooltip|tr. pl.|tribuni plebi(s)}}''

{{pn|8.7|7}} ''Item senatui placere de militibus, qui in exercitu C. Caesaris sunt, qui eorum stipendia emerita aut causas, quibus de causis missi fieri debeant, habeant, ad hunc ordinem referri, ut eorum ratio habeatur causaeque cognoscantur. Si quis huic s. c. intercessisset, senatui placere auctoritatem perscribi et de ea re {{tooltip|p. q. t.|primo quoque tempore}} ad hunc ordinem referri. Huic s. c. intercessit C. Caelius, C. Pansa, tr. pl.''

{{pn|8.8|8}} ''Itemque senatui placere in Ciliciam provinciam, in {{font-size|90%|VIII}} reliquas provincias, quas praetorii pro praetore optinerent, eos, qui praetores fuerunt neque in provincia cum imperio fuerunt, quos eorum ex s. c. cum imperio in provincias pro praetore mitti oporteret, eos sortito in provincias mitti placere; si ex eo numero, quos ex s. c. in provincias ire oporteret, ad numerum non essent, qui in eas provincias proficiscerentur, tum, uti quodque conlegium primum praetorum fuisset neque in provincias profecti essent, ita sorte in provincias proficiscerentur; si ii ad numerum non essent, tum deinceps proximi cuiusque collegii qui praetores fuissent neque in provincias profecti essent, in sortem coicerentur, quoad is numerus effectus esset, quem ad numerum in provincias mitti oporteret. Si quis huic s. c. intercessisset, auctoritas perscriberetur. Huic s. c. intercessit C. Caelius, C. Pansa, tr. pl.''

{{pn|8.9|9}} Illa praeterea Cn. Pompei sunt animadversa, quae maxime confidentiam attulerunt hominibus, ut diceret se ante K. Martias non posse sine iniuria de provinciis Caesaris statuere, post K. Martias se non dubitaturum. Cum interrogaretur, si qui tum intercederent, dixit hoc nihil interesse, utrum C. Caesar senatui dicto audiens futurus non esset an pararet, qui senatum decernere non pateretur. ‘Quid, si’, inquit alius, ‘et consul esse et exercitum habere volet?’ At ille quam clementer: ‘Quid, si filius meus fustum mihi impingere volet?’ His vocibus, ut existimarent homines Pompeio cum Caesare esse negotium, effecit; itaque iam, ut video, alteram utram ad condicionem descendere vult Caesar, ut aut maneat, neque hoc anno sua ratio habeatur, aut, si designari poterit, decedat. {{pn|8.10|10}} Curio se contra eum totum parat. Quid adsequi possit, nescio; illud video, bene sentientem, etsi nihil effecerit, cadere non posse. Me tractat liberaliter Curio et mihi suo munere negotium imposuit; nam, si mihi non dedisset eas, quae ad ludos ei advectae erant Africanae, potuit supersederi; nunc, quoniam dare necesse est, velim tibi curae sit, quod a te semper petii, ut aliquid istinc bestiarum habeamus; Sittianamque syngrapham tibi commendo. Libertum Philonem istuc misi et Diogenem Graecum, quibus mandata et litteras ad te dedi. Eos tibi et rem, de qua misi, velim curae habeas; nam, quam vehementer ad me pertineat, in iis, quas tibi illi reddent, litteris perscripsi.
==IX.==
{{indent|''Scr. Romae IV Non. Sept. a. 703 (51).''|0}}
::CAELIUS CICERONI S.
{{pn|9.1|1}} ‘Sic tu’, inquis, ‘Hirrum tractasti?’ Immo, si scias, quam facile, quam ne contentionis quidem minimae fuerit, pudeat te ausum illum umquam esse incedere tamquam tuum competitorem. Post repulsam vero risus facit; civem bonum ludit et contra Caesarem sententias dicit, exspectationem corripit, Curionem prorsus [Curionem] non mediocriter obiurgat, totus ac repulsa se mutavit. Praeterea, qui numquam in foro apparuerit, non multum in iudiciis versatus sit, agit causas liberalis, sed raro post meridiem. {{pn|9.2|2}} De provinciis quod tibi scripseram Idibus Sext. actum iri, interpellat iudicium Marcelli, consulis designati. In Kal. ''res'' reiecta est; ne frequentiam quidem efficere potuerant. Has litteras {{tooltip|a. d.|ante diem}} {{font-size|90%|IIII}} Non. Septembris dedi, cum ad eam diem ne profligatum quidem quicquam erat. Ut video, causa haec integra in proximum annum transferetur, et, quantum divino, relinquendus tibi erit, qui provinciam optineat; nam non expeditur successio, quoniam Galliae, quae habent intercessorem, in eandem condicionem quam ceterae provinciae vocantur. Hoc mihi non est dubium; quo tibi magis scripsi, ut ad hunc eventum te parares.

{{pn|9.3|3}} Fere litteris omnibus tibi de pantheris scripsi. Turpe tibi erit Patiscum Curioni decem pantheras misisse, te non multis partibus pluris; quas ipsas Curio mihi et alias Africanas decem donavit, ne putes illum tantum praedia rustica dare scire. Tu, si modo memoria tenueris et Cibyratas arcessieris itemque in Pamphyliam litteras miseris (nam ibi plures capi aiunt), quod voles, efficies. Hoc vehementius laboro nunc, quod seorsus a collega puto mihi omnia paranda. Amabo te, impera tibi hoc. Curare soles libenter ut ego maiorem partem nihil curare. In hoc negotio nulla tua nisi loquendi cura est, hoc est imperandi et mandandi; nam, simulatque erunt captae, qui alant eas et deportent, habes eos, quos ad Sittianam syngrapham misi. Puto etiam, si ullam spem mihi litteris ostenderis, me isto missurum alios.

{{pn|9.4|4}} M. Feridium, {{tooltip|eq. R.|equitem Romanum}}, amici mei filium, bonum et strenuum adulescentem, qui ad suum negotium istoc venit, tibi commendo et te rogo, ut eum in tuorum numero habeas. Agros, quos fructuarios habent civitates, vult tuo beneficio, quod tibi facile et honestum factu est, inmunes esse. Gratos et bonos viros tibi obligaris.

{{pn|9.5|5}} Nolo te putare Favonium a columnariis praeteritum; optimus quisque eum non fecit. † Pompeius tuus aperte Caesarem et provinciam tenere cum exercitu et consul; ipse tamen hanc sententiam dixit, nullum hoc tempore senatus consultum faciendum, Scipio hanc, ut K. Martiis de provinciis Galliis neu quid coniunctim referretur. Contristavit haec sententia Balbum Cornelium, et scio eum questum esse cum Scipione. Calidius in defensione sua fuit disertissimus, in accusatione satis frigidus. 
==X.==
{{indent|''Scr. Romae XIIII K. Decembres a. 703 (51).''|0}}
::CAELIUS CICERONI S.
{{pn|10.1|1}} Sane quam litteris C. Cassi et Deiotari sumus commoti; nam Cassius cis Euphraten copias Parthorum esse scripsit, Deiotarus profectas per Commagenen in provinciam nostram. Ego quidem praecipuum metum, quod ad te attinebat, habui, qui scirem, quam paratus ab exercitu esses, ne quod hic tumultus dignitati tuae periculum adferret; nam de vita, si paratior ab exercitu esses, timuissem; nunc haec exiguitas copiarum recessum, non dimicationem mihi tuam praesagiebat. Hoc quo modo acciperent homines, quam probabilis necessitas futura esset, vereor etiam nunc neque prius desinam formidare, quam tetigisse te Italiam audiero. {{pn|10.2|2}} Sed de Parthorum transitu nuntii varios sermones excitarunt; alius enim Pompeium mittendum, alius ab urbe Pompeium non removendum, alius Caesarem cum suo exercitu, alius consules, nemo tamen ex senatus consulto privatos. Consules autem, quia verentur, ne illud senatus consultum fiat, ut paludati exeant, et contumeliose praeter eos ad alium res transferatur, omnino senatum haberi nolunt, usque eo ut parum diligentes in re publica videantur; sed honeste, sive neglegentia sive inertiast sive ille, quem proposui, metus, latet sub hac temperantiae existimatione nolle provinciam.

A te litterae non venerunt, et, nisi Deiotari subsecutae essent, in eam opinionem Cassius veniat, quae diripuisset ipse, ut viderentur ab hoste vastata, finxisse bellum et Arabas in provinciam immisisse eosque Parthos esse senatui renuntiasse. Quare tibi suadeo, quicumque est istic status rerum, diligenter et caute perscribas, ne aut velificatus aliquoi dicaris aut aliquid, quod referret scire, reticuisse.

{{pn|10.3|3}} Nunc exitus est anni; nam ego has litteras {{tooltip|a. d.|ante diem}} {{font-size|90%|XIIII}} K. Decembris scripsi. Plane nihil video ante K. Ianuarias agi posse. Nosti Marcellum, quam tardus et parum efficax sit, itemque Servius quam cunctator. Cuius modi putas hos esse aut quam id, quod nolint, conficere posse, qui, quae cupiunt, tamen ita frigide agunt, ut nolle existimentur? Novis magistratibus autem, si Parthicum bellum erit, haec causa primos menses occupabit; sin † aut sit aut non erit istic bellum aut tantum erit, ut vos aut successores parvis additis copiis sustinere possint, Curionem video se dupliciter iactaturum, primum ut aliquid Caesari adimat, inde ut aliquid Pompeio tribuat, quodvis quamlibet tenue munusculum. Paullus porro non humane de provincia loquitur. Huius cupiditati occursurus est Furnius noster; pluris suspicari non possum. {{pn|10.4|4}} Haec novi; alia quae possunt accidere, non cerno. Multa tempus adferre et praeparata mutare scio; sed intra finis hos, quaecumque acciderint, vertentur. Illud addo ad actiones C. Curionis, de agro Campano; de quo negant Caesarem laborare, sed Pompeium valde nolle, ne vacuus advenienti Caesari pateat.

{{pn|10.5|5}} Quod ad tuum decessum attinet, illud tibi non possum polliceri, me curaturum, ut tibi succedatur; illud certe praestabo, ne amplius prorogetur. Tui consilii est, si tempus, si senatus coget, si honeste a nobis recusari non poterit, velisne perseverare; mei officii est meminisse, qua obtestatione discedens mihi, ne paterer fieri, mandaris.
==XI.==
{{indent|''Scr. Romae ex. m. Apr. aut in. Mai. a. 704 (50).''|0}}
::CAELIUS CICERONI S.
{{pn|11.1|1}} Non diu, sed acriter nos tuae supplicationes torserunt; incideramus enim in difficilem nodum. Nam Curio tui cupidissimus, quoi omnibus rationibus comitiales ''dies'' eripiebantur, negabat se ullo modo pati posse decerni supplicationes, ne, quod furore Pauli adeptus esset boni, sua culpa videretur amisisse et praevaricator causae publicae existimaretur. Itaque ad pactionem descendimus, et confirmarunt consules se his supplicationibus in hunc annum non usuros. Plane, quod utrisque consulibus gratias agas, est, Paulo magis certe; nam Marcellus sic respondit ei, spem in istis supplicationibus non habere, Paullus, se omnino in hunc annum non edicturum. {{pn|11.2|2}} Renuntiatum nobis erat Hirrum diutius dicturum. Prendimus eum; non modo non fecit, sed, cum de hostiis ageretur, et posset rem impedire, si, ut numeraretur, postularet, tacuit; tantum Catoni adsensus est, qui ''de'' te locutus honorifice non decrerat supplicationes. Tertius ad hos Favonius accessit. Quare pro cuiusque natura et instituto gratiae sunt agendae, his, quod tantum voluntatem ostenderunt, pro sententia, cum impedire possent, non pugnarunt, Curioni vero, quod de suarum actionum cursu tua causa deflexit. Nam Furnius et Lentulus, ut debuerunt, quasi eorum res esset, una nobiscum circumierunt et laborarunt Balbi quoque Corneli operam et sedulitatem laudare possum; nam cum Curione vehementer locutus est et eum, si aliter fecisset, iniuriam Caesari facturum dixit, tum eius fidem in suspicionem adduxit. Decrerant quidem neque transigi volebant Domitii, Scipiones. Quibus hac re ad intercessionem evocandam interpellantibus venustissime Curio respondit se eo libentius non intercedere, quod quosdam, qui decernerent, videret confici nolle.

{{pn|11.3|3}} Quod ad rem publicam attinet, in unam causam omnis contentio conlecta est de provinciis; in quam adhuc incubuisse cum senatu Pompeius videtur, ut Caesar Id. Nov. decedat; Curio omnia potius subire constituit quam id pati, ceteras suas abiecit actiones. Nostri porro, quos tu bene nosti, ad extremum certamen rem deducere non audent. Scaena rei totius haec: Pompeius, tamquam Caesarem non impugnet, sed, quod illi aequum putet, constituat, ait Curionem quaerere discordias, valde autem non vult et plane timet Caesarem † {{tooltip|cos. desig.|consulem designari/consulatum inire}} prius, quam exercitum et provinciam tradiderit. Accipitur satis male a Curione, et totus eius secundus consulatus exagitatur. Hoc tibi dico: Si omnibus rebus prement Curionem, Caesar defendet intercessorem; si, quod videntur, reformidarint, Caesar, quoad volet, manebit. {{pn|11.4|4}} Quam quisque sententiam dixerit, in commentariost rerum urbanarum; ex quo tu, quae digna sunt, selige; multa transi, in primis ludorum explosiones et funerum et ineptiarum ceterarum. Plura habet utilia; denique malo in hanc partem errare, ut, quae non desideres, audias, quam quicquam, quod opus est, praetermittatur. Tibi curae fuisse de Sittiano negotio gaudeo; sed, quoniam suspicaris minus certa fide † eos tibi visos, tamquam procurator sic agas, rogo.
==XII.==
{{indent|''Scr. Romae circ. XII K. Oct. a. 704 (50).''|0}}
::CAELIUS CICERONI S.
{{pn|12.1|1}} Pudet me tibi confiteri et queri de Appi, hominis ingratissimi, iniuriis, qui me odisse, quia magna mihi debebat beneficia, coepit et, cum homo avarus, ut ea solveret, sibi imperare non posset, occultum bellum mihi indixit, ita occultum tamen, ut multi mihi renuntiarent, et ipse facile animadverterem male eum de me cogitare. Posteaquam vero comperi eum conlegium temptasse, deinde aperte cum quibusdam locutum, cum L. Domitio, ut nunc est, mihi inimicissimo homine, deliberare, velle hoc munusculum deferre Cn. Pompeio, ipsum reprehenderem et ab eo deprecarer iniuriam, quem vitam mihi debere putaram, impetrare a me non potui. {{pn|12.2|2}} Quid ergo? † st tamen quasi aliquot amicis, qui testes erant meorum in illum meritorum, locutus sum. Posteaquam illum, ne quoi satis faceret quidem, me dignum habere sensi, malui collegae eius, homini alienissimo mihi et propter amicitiam tuam non aequissimo, me obligare quam illius simiae vultum subire. Id postquam resciit, excanduit et me causam inimicitiarum quaerere clamitavit, ut, si mihi in pecunia minus satis fecisset, per hanc speciem simultatis eum consectarer. Postea non destitit accersere Polam Servium accusatorem, inire cum Domitio consilia. {{pn|12.3|3}} Quibus cum parum procederet, ut ulla lege mihi ponerent accusatorem, conpellari ea lege me voluerunt, qua dicere non poterant; insolentissimi homines summis Circensibus ludis meis postulandum me lege Scantinia curant. Vix hoc erat Pola elocutus, cum ego Appium censorem eadem lege postulavi. Quod melius caderet, nihil vidi; nam sic est a populo et non infimo quoque adprobatum, ut maiorem Appio dolorem fama quam postulatio attulerit. Praeterea coepi sacellum, in domo quod est, ab eo petere.

{{pn|12.4|4}} Conturbat me mora servi huius, qui tibi litteras attulit; nam acceptis prioribus litteris amplius ''dies'' quadraginta mansit. Quid tibi scribam, nesio. Scis Domitio ''comitiorum'' diem timori esse. Te exspecto valde et quam primum videre cupio. A te peto, ut meas iniurias proinde doleas, ut me existimas et dolere et ulcisci tuas solere.
==XIII.==
{{indent|''Scr. Romae ex. m. Mai. aut in. Iun. a. 704 (50).''|0}}
::CAELIUS CICERONI S.
{{pn|13.1|1}} Gratulor tibi adfinitate viri medius fidius optimi; nam hoc ego de illo existimo. Cetera porro, quibus adhuc ille sibi parum utilis fuit, et aetate iam sunt decussa, et consuetudine atque auctoriate tua, pudore Tulliae, si qua restabunt, confido celeriter sublatum iri; non est enim pugnax in vitiis neque hebes ad id, quod melius sit, intellegendum. Deinde, quod maximum est, ego illum valde amo.

{{pn|13.2|2}} † Voles, Cicero, Curionem nostrum lautum intercessionis de porvinciis exitum habuisse; nam, cum ''de'' intercessione referretur, quae relatio fiebat ex senatus consulto, primaque M. Marcelli sententia pronuntiata esset, qui agendum cum tribunis pl. censebat, frequens senatus in alia omnia iit. Stomachost scilicet Pompeius Magnus nunc ita languenti, ut vix id, quod sibi placeat, reperiat. Transierant illuc, rationem eius habendam, qui ''neque'' exercitum neque provincias traderet. Quem ad modum hoc Pompeius laturus sit, cum cognoscam; quidnam rei publicae futurum sit, si † aut non curet, vos senes divites videritis. Q. Hortensius, cum has litteras scripsi, animam agebat.
==XIV.==
{{indent|''Scr. Romae circ. VIII K. Oct. a. 704 (50).''|0}}
::CAELIUS CICERONI S.
{{pn|14.1|1}} Tanti non fuit Arsacen capere et Seleuceam expugnare, ut earum rerum, quae hic gestae sunt, spectaculo careres; numquam tibi oculi doluissent, si in repulsa Domiti vultum vidisses. Magna illa comitia fuerunt, et plane studia ex partium sensu apparuerunt; perpauci necessitudinem secuti officium praestiterunt. Itaque mihi est Domitius inimicissimus, ut ne familiarem quidem suum quemquam tam oderit quam me, atque eo magis, quod per iniuriam sibi putat ereptum ''auguratum'', quoius ego auctor fuerim. Nunc furit tam gavisos homines suum dolorem † unumque move studiosiorem Antoni; nam Cn. Saturninum adulescentem ipse Cn. Domitius reum fecit sane quam superiore a vita invidiosum; quod iudicium nunc in exspectatione est, etiam in bona spe post Sex. Peducaei absolutionem.

{{pn|14.2|2}} De summa re publica saepe tibi scripsi me ''in'' annum pacem non videre, et, quo propius ea contentio, quam fieri necesse est, accedit, eo clarius id periculum apparet. Propositum hoc est, de quo, qui rerum potiuntur, sunt dimicaturi, quod Cn. Pompeius constituit non pati C. Caesarem consulem aliter fieri, nisi exercitum et provincias tradiderit, Caesari autem persuasum est se salvum esse non posse, ''si'' ab exercitu recesserit; fert illam tamen condicionem, ut ambo exercitus tradant. Sic illi amores et ''in''vidiosa coniunctio non ad occultam recidit obtrectationem, sed ad bellum se erumpit; neque, mearum rerum quid consilii capiam, reperio; quod non dubito, quin te quoque haec deliberatio sit perturbatura. Nam mihi cum hominibus his et gratia et † necessitudinem cum causam illam unde homines odi. {{pn|14.3|3}} Illud te non arbitror fugere, quin homines in dissensione domestica debeant, quam diu civiliter sine armis certetur, honestiorem sequi partem, ubi ad bellum et castra ventum sit, firmiorem et id melius statuere, quod tutius sit. In hac discordia video Cn. Pompeium senatum, quique res iudicant, secum habiturum, ad Caesarem omnes, qui cum timore aut mala spe vivant, accessuros; exercitum conferendum non esse. Omnino satis spatiist ad considerandas utriusque copias et eligendam partem.

{{pn|14.4|4}} Prope oblitus sum, quod maxime fuit scribendum. Scis Appium censorem hic ostenta facere, de signis et tabulis, de agri modo, de aere alieno acerrime agere? persuasum est ei censuram lomentum aut nitrum esse. Errare mihi videtur; nam sordes eluere vult, venas sibi omnis et viscera aperit. Curre, per deos atque homines! et quam primum haec risum veni, legis Scantiniae iudicium apud Drusum fieri, Appium de tabulis et signis agere; crede mihi, est properandum. Curio noster sapienter id, quod remisit de stipendio Pompei, fecisse existimatur. Ad summam, quaeris, quid putem futurum. Si alter uter eorum ad Parthicum bellum non eat, video magnas inpendere discordias, quas ferrum et vis iudicabit; uterque et animo et copiis est paratus. Si sine † suo periculo fieri posset, magnum et iucundum tibi Fortuna spectaculum parabat.
==XV.==
{{indent|''Scr. c. VII Id. Mart. a. 705 (49).''|0}}
::CAELIUS CICERONI S.
{{pn|15.1|1}} Ecquando tu hominem ineptiorem quam tuum Cn. Pompeium vidisti, qui tantas turbas, qui tam nugax esset, commorit? ecquem autem Caesare nostro acriorem in rebus gerendis, eodem in victoria temperatiorem aut legisti aut audisti? Quid est? num tibi nostri milites, qui durissimis et frigidissimis locis, taeterrima hieme bellum ambulando confecerunt, malis orbiculatis esse pasti videntur? ‘Quid iam’? inquis. Gloriose omnia. Si scias, quam sollicitus sim, tum hanc meam gloriam, quae ad me nihil pertinet, derideas; quae tibi exponere nisi coram non possum, idque celeriter fore spero; nam me, cum expulisset ex Italia Pompeium, constituit ad urbem vocare, id quod iam existimo confectum, nisi si maluit Pompeius Brundisi circumsederi. {{pn|15.2|2}} Peream, si minima causa est properandi isto mihi, quod te videre et omnia intima conferre discupio, habeo autem quam multa. Hui vereor, quod solet fieri, ne, cum te videro, omnia obliviscar. Sed tamen quod ob scelus iter mihi necessarium retro ad Alpis versus incidit? Adeo quod Intimelii in armis sunt, neque de magna causa. Bellienus, verna Demetri, qui ibi cum praesidio erat, Domitium quendam, nobilem illi, Caesaris hospitem, a contraria factione nummis acceptis conprendit et strangulavit; civitas ad arma iit; eo † num cohortibus mihi per nives eundum est. ‘Usque quaque’, inquis, ‘se Domitii male dant’. Vellem quidem Venere prognatus tantum animi habuisset in vestro Domitio, quantum psacade natus in hoc habuit. Ciceroni {{tooltip|f. s. d.|filio salutem do}}.
==XVI.==
{{indent|''Scr. Intimili XVI K. Mai. a. 705 (49).''|0}}
::CAELIUS CICERONI S.
{{pn|16.1|1}} Exanimatus tuis litteris, quibus te nihil nisi triste cogitare ostendisti neque, id quid esset, perscripsisti neque non tamen, quale esset, quod cogitares, aperuisti, has ad te illico litteras scripsi. Per fortunas tuas, Cicero, per liberos te oro et obsecro, ne quid gravius de salute et incolumitate tua consulas; nam deos hominesque amicitiamque nostram testificor me tibi praedixisse neque temere monuisse, sed, postquam Caesarem convenerim sententiamque eius, qualis futura esset parta victoria, cognorim, te certiorem fecisse. Si existimas eandem rationem fore Caesaris in dimittendis adversariis et condicionibus ferendis, erras; nihil nisi atrox et saevum cogitat atque etiam loquitur; iratus senatui exiit, his intercessionibus plane incitatus est; non mehercules erit deprecationi locus. {{pn|16.2|2}} Quare, si tibi tu, si filius unicus, si domus, si spes tuae reliquae tibi carae sunt, si aliquid apud te nos, si vir optimus, gener tuus, valemus, quorum fortunam non debes velle conturbare, ut eam causam, in quoius victoria salus nostra est, odisse aut relinquere cogamur aut inpiam cupiditatem contra salutem tuam habeamus—denique illud cogita, quod offensae fuerit in ista cunctatione, te subisse; nunc te contra victorem Caesarem facere, quem dubiis rebus laedere noluisti, et ad eos fugatos accedere, quos resistentis sequi nolueris, summae stultitiae est. Vide, ne, dum pudet te parum optimatem esse, parum diligenter, quid optimum sit, eligas. {{pn|16.3|3}} Quod si totum tibi persuadere non possum, saltem, dum, quid de Hispaniis agamus, scitur, exspecta; quas tibi nuntio adventu Caesaris fore nostras. Quam isti spem habeant amissis Hispaniis, nescio; quod porro tuum consilium sit ad desperatos accedere, non medius fidius reperio. {{pn|16.4|4}} Hoc, quod tu non dicendo mihi significasti, Caesar audierat ac, simulatque ‘have’ mihi dixit, statim, quid de te audisset, exposuit. Negavi me scire, sed tamen ab eo petii, ut ad te litteras mitteret, quibus maxime ad remanendum commoveri posses. Me secum in Hispaniam ducit; nam, nisi ita faceret, ego, priusquam ad urbem accederem, ubicumque esses, ad te percucurrissem et hoc a te praesens contendissem atque omni vi te retinuissem. {{pn|16.5|5}} Etiam atque etiam, Cicero, cogita, ne te tuosque omnis funditus evertas, ne te sciens prudensque eo demittas, unde exitum vides nullum esse. Quodsi te aut voces optimatium commovent, aut non nullorum hominum insolentiam et iactationem ferre non potes, eligas censeo aliquod oppidum vacuum a bello, dum haec decernuntur; quae iam erunt confecta. Id si feceris, et ego te sapienter fecisse iudicabo, et Caesarem non offendes.
==XVII.==
{{indent|''Scr. Romae vel ex. m. Ian. vel m. Febr. a. 706 (48).''|0}}
::CAELIUS CICERONI S.
{{pn|17.1|1}} Ergo me potius in Hispania fuisse tum quam Formiis, quom tu profectus es ad Pompeium! quodutinam † aut Appius Claudius in ista parte C. Curio, quoius amicitia me paulatim in hanc perditam causam imposuit; nam mihi sentio bonam mentem iracundia et amore ablatam. Tu, tu porro, cum ad te proficiscens Ariminum noctu venissem, dum mihi pacis mandata das ad Caesarem et mirificum civem agis, amici officium neglexisti neque mi consuluisti. Neque haec dico, quod diffidam huic causae, sed, crede mihi, perire satius est quam hos videre. {{pn|16.2|2}} Quodsi timor vestrae crudelitatis non esset, eiecti iam pridem hinc essemus; nam hic nunc praeter faeneratores paucos nec homo nec ordo quisquam est nisi Pompeianus. Equidem iam effeci, ut maxime plebs et, qui antea noster fuit, populus vester esset. ‘Cur hoc?’ inquis. Immo reliqua exspectate; vos invitos vincere coegero. † Arruntanum me Catonem; vos dormitis nec haec adhuc mihi videmini intellegere, qua nos pateamus et quam simus inbecilli. Atque hoc nullius praemii spe faciam, sed, quod apud me plurimum solet valere, doloris atque indignitatis causa. Quid istic facitis? proelium exspectatis, quod firmissimum † haec? vestras copias non novi; nostri valde depugnare et facile algere et esurire consuerunt.</text>
      <sha1>97ls0rco92ji7p2m1a0lhf9o60jygwi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269589</id>
      <parentid>269481</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46635" sha1="10nwk1y2qnqrijz9zqz8o4f4vk0vswz" xml:space="preserve">{{titulus
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|Annus=anni 51–48 a.Ch.n
|SubTitulus=Liber VIII&lt;br&gt;M. Caeli epistulae ad M. Tullium Ciceronem
|Editio=1896, Lipsiae: Teubner; [[w:de:Carl Friedrich Wilhelm Müller|C. F. W. Müller]]
|Fons=[https://archive.org/details/p1scriptaquaemanse03ciceuoft/page/201/mode/1up?view=theater archive.org]
}}
{{Liber
|Ante=Liber VII
|AnteNomen=../Liber VII
|Post=Liber IX
|PostNomen=../Liber IX
}}


{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae IX K. Iun. aut paulo post a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|1.1|1}} Quod tibi discedens pollicitus sum me omnes res urbanas diligentissime tibi perscripturum, data opera paravi, qui sic omnia persequeretur, ut verear, ne tibi nimium arguta haec sedulitas videatur; tametsi tu scio quam sis curiosus, et quam omnibus peregrinantibus gratum sit minimarum quoque rerum, quae domi gerantur, fieri certiores. Tamen in hoc te deprecor, ne meum hoc officium adrogantiae condemnes, quod hunc laborem alteri delegavi, non quin mihi suavissimum sit et occupato et ad litteras scribendas, ut tu nosti, pigerrimo tuae memoriae dare operam, sed ipsum volumen, quod tibi misi, facile, ut ego arbitror, me excusat. Nescio quoius otii esset non modo perscribere haec, sed omnino animadvertere; omnia enim sunt ibi senatus consulta, edicta, fabulae, rumores. Quod exemplum si forte minus te delectarit, ne molestiam tibi cum inpensa mea exhibeam, fac me certiorem. {{pn|1.2|2}} Si quid in re {{tooltip|p.|publica}} maius actum erit, quod isti operarii minus commode persequi possint, et quem ad modum actum sit, et quae existimatio secuta quaeque de eo spes sit, diligenter tibi perscribemus. Ut nunc est, nulla magnopere exspectatio est. Nam et illi rumores de comitiis Transpadanorum Cumarum tenus caluerunt, Romam cum venissem, ne tenuissimam quidem auditionem de ea re accepi; praeterea Marcellus, quod adhuc nihil rettulit de successione provinciarum Galliarum et in K. Iun., ut mihi ipse dixit, eam distulit relationem, sane quam eos sermones expressit, qui de eo tum fuerant, cum Romae nos essemus. {{pn|1.3|3}} Tu si Pompeium, ut volebas, offendisti, qui tibi visus sit et quam orationem habuerit tecum quamque ostenderit voluntatem (solet enim aliud sentire et loqui neque tantum valere ingenio, ut non appareat, quid cupiat), fac mihi perscribas. {{pn|1.4|4}} Quod ad Caesarem, crebri et non belli de eo rumores, sed susurratores dumtaxat veniunt. Alius equitem perdidisse, quod, opinor, certe factum est, alius septimam legionem vapulasse, ipsum apud Bellovacos circumsederi interclusum ab reliquo exercitu; neque adhuc certi quicquam est, neque haec incerta tamen vulgo iactantur, sed inter paucos, quos tu nosti, palam secreto narrantur; at Domitius, cum manus ad os apposuit. Te {{tooltip|a. d.|ante diem}} {{font-size|90%|VIIII}} K. Iun. subrostrani (quod illorum capiti sit!) dissiparant perisse. Urbe ac foro toto maximus rumor fuit te a Q. Pompeio in itinere occisum. Ego, qui scirem Q. Pompeium Baulis † embaeneticam facere et usque eo, ut ego misererer eius, esurire, non sum commotus et, hoc mendacio, si qua pericula tibi impenderent, ut defungeremur, optavi. Plancus quidem tuus Ravennaest et magno congiario donatus a Caesare nec beatus nec bene instructus est. Tui politici libri omnibus vigent. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae m. Iun. a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI SAL.}}
{{pn|2.1|1}} Certe, inquam, absolutus est (me † repraesentante pronuntiatum est), et quidem omnibus ordinibus et singulis in uno quoque ordine sententiis. ‘Ride modo’, inquis. Non mehercules; nihil umquam enim tam praeter opinionem, tam quod videretur omnibus indignum, accidit. Quin ego, cum pro amicitia validissime faverem ei et me iam ad dolendum praeparassem, postquam factum est, obstipui et mihi visus sum captus esse. Quid alios putas? Clamoribus scilicet maximis iudices corripuerunt et ostenderunt plane esse, quod ferri non posset. Itaque relictus legi Liciniae maiore esse periculo videtur. Accessit huc, quod postridie eius absolutionem in theatrum Curionis Hortensius introiit, puto, ut suum gaudium gauderemus. Hic tibi
::‘Strépitus, fremitus, clámor tonitruum ét rudentum síbilus’.
{{indent|Hoc magis animadversum est, quod intactus ab sibilo pervenerat Hortensius ad senectutem; sed tum tam bene, ut in totam vitam quoivis satis esset et paeniteret eum iam vicisse.|0}}

{{pn|2.2|2}} De re p. quod tibi scribam, nihil habeo: Marcelli impetus resederunt non inertia, sed, ut mihi videbantur, consilio. De comitiis consularibus incertissima est existimatio. Ego incidi in competitorem nobilem et nobilem agentem; nam M. Octavius Cn. f. et C. Hirrus mecum petit. Hoc ideo scripsi, quod scio te acriter propter Hirrum nuntium nostrorum comitiorum exspectaturum. Tu tamen simulac me designatum audieris, ut tibi curae sit, quod ''ad'' pantheras attinet, rogo. Syngrapham Sittianam tibi commendo. Commentarium rerum urbanarum primum dedi L. Castrinio Paeto, secundum ei, qui has litteras tibi dedit.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae circ. IV Id. Iun. a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}{{pn|3.1|1}} Estne? vici et tibi saepe, quod negaras discedens curaturum tibi, litteras mitto? Est, siquidem perferuntur, quas do. Atque hoc eo diligentius facio, quod, cum otiosus sum, plane, ubi delectem otiolum meum, non habeo. Tu cum Romae eras, hoc mihi certum ac iucundissimum vacanti negotium erat, tecum id otii tempus consumere; idque non mediocriter desidero, ut mihi non modo solus esse, sed Romae te profecto solitudo videatur facta, et, qui, quae mea neglegentiast, multos saepe dies ad te, cum hic eras, non accedebam, nunc cotidie non esse te, ad quem cursitem, discrucior. Maxime vero, ut te dies noctesque quaeram, competitor Hirrus curat. Quo modo illum putas auguratus tuum competitorem dolere et dissimulare me certiorem quam se candidatum? De quo ut, quem optas, quam primum nuntium accipias, tua medius fidius magis quam mea causa cupio; † nam mea, si fio, si forsitan cum locupletiore referam; sed hoc usque eo suave est, ut, si acciderit, tota vita risus nobis deesse non possit. † Sed tanti sed mehercules non multum M. Octavius eorum odia, quae Hirrum premunt, quae permulta sunt, sublevat.

{{pn|3.2|2}} Quod ad Philotimi liberti officium et bona Milonis attinet, dedimus operam, ut et Philotimus quam honestissime Miloni apsenti eiusque necessariis satis faceret, et secundum eius fidem et sedulitatem existimatio tua conservaretur.

{{pn|3.3|3}} Illud nunc a te peto, si eris, ut spero, otiosus, aliquod ad nos, ut intellegamus nos tibi curae esse, {{Graeca|σύνταγμα}} conscribas. ‘Qui tibi istuc’, inquis, ‘in mentem venit, homini non inepto?’ † Aliquod ex tam multis tuis monimentis extare, quod nostrae amicitiae memoriam posteris quoque prodat. Cuius modi velim, puto, quaeris. Tu citius, qui omnem nosti disciplinam, quod maxime conveniat, excogitabis, genere tamen, quod et ad nos pertineat et {{Graeca|διδασκαλίαν}} quandam, ut versetur inter manus, habeat.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae K. Sext. a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|4.1|1}} Invideo tibi; tam multa cotidie, quae mirere, istoc perferuntur, primum illud, absolutum Messalam, deinde eundem condemnatum, C. Marcellum {{tooltip|cos.|consulem}} factum, M. Calidium ab repulsa postulatum a Galliis duobus, P. Dolabellam {{font-size|90%|XV}} virum factum. Hoc tibi non invideo, caruisse te pulcherrimo spectaculo et Lentuli Cruris repulsi vultum non vidisse. At qua spe, quam certa opinione descenderat, quam ipso diffidente Dolabella! Et hercules, nisi nostri ''equites'' acutius vidissent, paene concedente adversario superasset. {{pn|4.2|2}} Illud te non arbitror miratum, Servaeum, designatum {{tooltip|tr. pl.|tribunum plebis}}, condemnatum; ''in'' cuius locum C. Curio petiit. Sane quam incutit multis, qui eum facilitatemque eius non norunt, magnum metum; sed, ut spero et volo, et ut se fert ipse, bonos et senatum malet; totus, ut nunc est, hoc scaturit. Huius autem voluntatis initium et causa est, quod eum non mediocriter Caesar, qui solet infimorum hominum amicitiam sibi qualibet inpensa adiungere, valde contempsit. Qua in re mihi videtur illud perquam venuste cecidisse, quod a reliquis quoque usque eo est animadversum, ut Curio, qui nihil consilio facit, ratione et insidiis usus videretur in evitandis iis consiliis, qui se intenderant adversarios in eius tribunatum, Laelios et Antonios et id genus valentis dico.

{{pn|4.3|3}} Has ego tibi litteras eo maiore misi intervallo, quod comitiorum dilationes occupatiorem me habebant et exspectare in dies exitum cogebant, ut confectis omnibus te facerem certiorem. Ad K. Sext. usque exspectavi. Praetoriis morae quaedam inciderunt. Mea porro comitia quem eventum sint habitura, nescio; opinionem quidem, quod ad Hirrum attinet, incredibilem {{tooltip|aed. pl.|aedilium plebis}} comitiis nacta sunt. Nam M. Coelium Vinicianum mentio illa fatua, quam deriseramus olim, et promulgatio de dictatore subito deiecit et deiectum magno clamore insecuta est. Inde Hirrum cuncti iam non faciendum flagitare. Spero te celeriter et de nobis, quod sperasti, et de illo, quod vix sperare ausus es, auditurum.

{{pn|4.4|4}} De re p. iam novi quicquam exspectare desieramus; sed, cum senatus habitus esset ad Apollinis {{tooltip|a. d.|ante diem}} {{font-size|90%|XI}} K. Sext., et referretur de stipendio Cn. Pompei, mentio facta est de legione ea, quam expensam tulit C. Caesari Pompeius, quo numero esset, quoad pateretur eam Pompeius esse in Gallia. Coactus est dicere Pompeius se legionem abducturum, sed non statim sub mentionem et convicium obtrectatorum; inde interrogatus de successione C. Caesaris; de qua, hoc est de provinciis, placitum est, ut quam primum ad urbem reverteretur Cn. Pompeius, ut coram eo de successione provinciarum ageretur; nam Ariminum ad exercitum Pompeius erat iturus et statim iit. Puto Idibus Sext. de ea re actum iri. Profecto aut transigetur aliquid, aut turpiter intercedetur; nam in disputando coiecit illam vocem Cn. Pompeius, omnes oportere senatui dicto audientes esse. Ego tamen sic nihil exspecto quo modo Paulum, {{tooltip|cos.|consulem}} designatum, primum sententiam dicentem.

{{pn|4.5|5}} Saepius te admoneo de syngrapha Sittiana (cupio enim te intellegere eam rem ad me valde pertinere); item de pantheris, ut Ciburatas accersas curesque, ut mi vehantur; praeterea (nuntiatur ''enim'' nobis et pro certo iam habetur regem Alexandrinum mortuum), quid mihi suadeas, quo modo regnum illud se habeat, quis procuret, diligenter mihi perscribas.&amp;emsp;K. Sext.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|V.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ante Id. Sext. a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|5.1|1}} Qua tu cura sis, quod ad pacem provinciae tuae finitimarumque regionum attinet, nescio; ego quidem vehementer animi pendeo. Nam, si hoc modo rem moderari possemus, ut pro viribus copiarum tuarum belli quoque existeret magnitudo, et, quantum gloriae triumphoque opus esset, adsequeremur, periculosam et gravem illam dimicationem evitaremus, nihil tam esset optandum; nunc, si Parthus movet aliquid, scio non mediocrem fore contentionem; tuus porro exercitus vix unum saltum tueri potest. Hanc autem nemo ducit rationem, sed omnia desiderantur ab eo, tamquam nihil denegatum sit ei, quo minus quam paratissimus esset, qui publico negotio praepositus est. {{pn|5.2|2}} Accedit huc, quod successionem futuram propter Galliarum controversiam non video. Tametsi hac de re puto te constitutum, quid facturus esses, habere, tamen, quo maturius constitueres, cum hunc eventum providebam, visum est, ut te facerem certiorem. Nosti enim haec tralaticia: de Galliis constituetur; erit, qui intercedat; deinde alius existet, qui, nisi libere liceat de omnibus provinciis decernere senatui, reliquas impediat. Sic multum ac diu ludetur, atque ita diu, ut plus biennium in his tricis moretur.

{{pn|5.3|3}} Si quid novi de re p. quod tibi scriberem haberem, usus essem mea consuetudine, ut diligenter, et quid actum esset, et quid ex eo futurum sperarem, perscriberem. Sane tamquam in quodam incili iam omnia adhaeserunt. Marcellus idem illud de provinciis urget neque adhuc frequentiam senatus efficere potuit. Hoc sic praeterito anno Curio tribunus erit, eadem actio de provinciis introibit. Quam facile nunc sit omnia impedire, et quam hoc Caesari, qui sua causa rem {{tooltip|p.|publicam}} non curent, † superet, non te fallit.
==VI.==
{{indent|Scr. Romae ante ex. m. Febr. a. 704 (50).''|0}}
::CAELIUS CICERONI S.
{{pn|6.1|1}} Non dubito, quin perlatum ad te sit Appium a Dolabella reum factum sane quam non ea, qua existimaveram, invidia; neque enim stulte Appius, qui, simulatque Dolabella accessit ad tribunal, introierat in urbem triumphique postulationem abiecerat; quo facto rettudit sermones paratiorque visus est, quam speraverat accusator. Is nunc in te maximam spem habet. Scio tibi eum non esse odio; quam velis eum obligare, in tua manu est. Cum quo ''si'' simultas tibi non fuisset, liberius tibi de tota re esset; nunc, si ad illam summam veritatem legitimum ius exegeris, cavendum tibi erit, ne parum simpliciter et candide posuisse inimicitias videaris. In hanc partem porro tutum tibi erit si quid volueris gratificari; nemo enim necessitudine et amicitia te deterritum ab officio dicet.

{{pn|6.2|2}} Illud mihi occurrit, quod inter postulationem et nominis delationem uxor a Dolabella discessit. Quid mihi discedens mandaris, memini; quid ego tibi scripserim, te non arbitror oblitum. Non est iam tempus plura narrandi; unum illud monere te possum, si res tibi non displicebit, tamen hoc tempore nihil de tua voluntate ostendas et exspectes, quem ad modum exeat ex hac causa. † Denique invidiosum tibi sit, si emanarit porro significatio ulla intercessit, clarius, quam deceat aut expediat, fiat. Neque ille tacere eam rem poterit, quae suae spei tam opportuna acciderit, quaeque in negotio conficiendo tanto inlustrior erit, cum praesertim is sit, qui, si perniciosum sciret esse loqui de hac re, vix tamen se contineret.

{{pn|6.3|3}} Pompeius dicitur valde pro Appio laborare, ut etiam putent alterum utrum de filiis ad te missurum. Hic nos omnes absolvimus, et hercules consaepta omnia foeda et inhonesta sunt. Consules autem habemus summa diligentia; adhuc {{tooltip|s. c.|senatus consultum}} nisi de feriis Latinis nullum facere potuerunt. Curioni nostro tribunatus conglaciat. {{pn|6.4|4}} Sed dici non potest, quo modo hic omnia iaceant. Nisi ego cum tabernariis et aquariis pugnarem, veternus civitatem occupasset. Si Parthi vox nihil calficiunt, nos [nihil] frigore frigescimus. Tamen, quoquo modo potuit, sine Parthis Bibulus in Amano nescio quid cohorticularum amisit. Hoc sic nuntiatum est.

{{pn|6.5|5}} Quod tibi supra scripsi Curionem valde frigere, iam calet; nam ferventissime concerpitur. Levissime enim, quia de intercalando non optinuerat, transfugit ad populum et pro Caesare loqui coepit legemque viariam non dissimilem agrariae Rulli et alumentariam, quae iubet aediles metiri, iactavit. Hoc nondum fecerat, cum priorem partem epistulae scripsi. Amabo te, si quid, quod opus fuerit Appio, facies, ponito me in gratia. De Dolabella integrum tibi reserves, suadeo. Et huic rei, de qua loquor, et dignitati tuae aequitatisque opinioni hoc ita facere expedit. Turpe tibi erit pantheras Graecas me non habere.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ex. m. Apr. aut in. Mai. a. 704 (50).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|7.1|1}} Quam cito tu istinc decedere cupias, nescio; ego quidem eo magis, quo adhuc felicius res gessisti, dum istic eris, de belli Parthici periculo cruciabor, ne hunc risum meum metus aliqui perturbet. Breviores has litteras properanti publicanorum tabellario subito dedi; tuo liberto pluribus verbis scriptas pridie dederam. {{pn|7.2|2}} Res autem novae nullae sane acciderunt, nisi haec vis tibi scribi, quae certe vis: Cornificius adulescens Orestillae filiam sibi despondit; Paula Valeria, soror Triari, divortium sine causa, quo die vir e provincia venturus erat, fecit; nuptura est D. Bruto. † Nondum rettuleras. Multa in hoc genere incredibilia te absente acciderunt. Servius Ocella nemini persuasisset se moechum esse, nisi triduo bis deprehensus esset. Quaeres, ubi. ''Ubi'' hercules ego minime vellem. Relinquo tibi, quod ab aliis quaeras; neque enim displicet mihi imperatorem singulos percontari, cum qua sit aliqui deprehensus. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae in. m. Oct. a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|8.1|1}} Etsi, de re {{tooltip|p.|publica}} quae tibi scribam, habeo, tamen nihil, quod magis gavisurum te putem, habeo quam hoc: Scito C. Sempronium Rufum, mel ac delicias tuas, calumniam maximo plausu tulisse. Quaeris, qua in causa. M. Tuccium, accusatorem suum, post ludos Romanos reum lege Plotia de vi fecit hoc consilio, quod videbat, si extraordinarius reus nemo accessisset, sibi hoc anno causam esse dicendam. Dubium porro illi non erat, quid futurum esset. Nemini hoc deferre munusculum maluit quam suo accusatori; itaque sine ullo subscriptore descendit et Tuccium reum fecit. At ego, simulatque audivi, invocatus ad subsellia rei occurro; surgo neque verbum de re facio; totum Sempronium usque eo perago, ut Vestorium quoque interponam et illam fabulam narrem, quem ad modum tibi pro beneficio dederit, † si quod iniuriis suis esset, ut Vestorius teneret.

{{pn|8.2|2}} Haec quoque magna nunc contentio forum tenet: M. Servilius postquam, ut coeperat, omnibus in rebus turbarat nec, quod non venderet, quicquam reliquerat maximaeque nobis traditus erat invidiae, neque Laterensis praetor postulante Pausania nobis patronis, {{font-size|90%|QVO EA PECUNIA PERVENISSET}}, recipere voluit, Q. Pilius, necessarius Attici nostri, ''de'' repetundis eum postulavit. Magna ilico fama surrexit, et de damnatione ferventer loqui est coeptum. Quo vento proicitur Appius minor, ut † inpicet depecuniam ex bonis patris pervenisse ad Servilium praevaricationisque causa diceret depositum HS {{font-size|90%|LXXXI}}. Admiraris amentiam; immo, si actionem stultissimasque de se, nefarias de patre confessiones audisses.{{pn|8.3|3}} Mittit in consilium eosdem illos, qui litis aestimarant iudices. Cum aequo numero sententiae fuissent, Laterensis leges ignorans pronuntiavit, quid singuli ordines iudicassent, et ad extremum, ut solent, ‘{{font-size|90%|NON REDIGAM}}’. Postquam discessit, et pro absoluto Servilius haberi coeptus, legisque unum et centesimum caput legit, in quo ita erat: ‘{{font-size|90%|QVOD EORVM IVDICVM MAIOR PARS IVDICARIT, ID IUS RATVMQVE ESTO}}’, in tabulas absolutum non rettulit, ordinum iudicia perscripsit; postulante rursus Appio cum L. Lollio transegit et se relaturum dixit. Sic nunc neque absolutus neque damnatus Servilius de repetundis saucius Pilio tradetur. Nam de divinatione Appius, cum calumniam iurasset, contendere ausus non est Pilioque cessit et ipse de pecuniis repetundis a Serviliis est postulatus et praeterea de vi reus a quodam suo emissario, S. Tettio, factus. Recte hoc par habet.

{{pn|8.4|4}} Quod ad rem publicam pertinet, omnino multis diebus exspectatione Galliarum actum nihil est; aliquando tamen saepe re dilata et graviter acta et plane perspecta Cn. Pompei voluntate in eam partem, ut eum decedere post K. Martias placeret, senatus consultum, quod tibi misi, factum est auctoritatesque perscriptae.

{{pn|8.5|5}} ''[Senatus consultum, auctoritas]. {{tooltip|Pr.|Pridie}} K. Octobris in aede Apollinis scrib. adfuerunt L. Domitius Cn. f. Fab. Ahenobarbus, Q. Caecilius Q. f. Fab. Metellus Pius Scipio, L. Villius L. f. Pom. Annalis, C. Septimius T. f. Qui., C. Lucilius C. f. Pup. Hirrus, C. Scribonius C. f. Pop. Curio, L. Ateius L. f. An. Capito, M. Eppius M. f. Ter. Quod M. Marcellus {{tooltip|cos. v. f.|consulem verba fecit}} de provinciis consularibus, {{tooltip|d. e. r. i. c.|de ea re ita censuerunt}}, uti L. Paullus, C. Marcellus cos., cum magistratum inissent, ex K. Mart., quae in suo magistratu futurae essent, de consularibus provinciis ad senatum referrent, neve quid prius ex K. Mart. ad senatum referrent, neve quid coniunctim [de ea re referretur a consiliis], utique eius rei causa per dies comitiales senatum haberent senatusque cons. facerent, et, cum de ea re ad senatum referretur, a consiliis, qui eorum in {{font-size|90%|CCC}} iudicibus essent, {{tooltip|s. f. s.|sine fraude sua}} adducere liceret; si quid de ea re ad populum {{tooltip|pl. ve|plebemve}} lato opus esset, uti Ser. Sulpicius, M. Marcellus cos., praetores {{tooltip|tr. q.|tribunique}} pl., quibus eorum videretur, ad populum pl. ve ferrent; quod si ii non tulissent, uti, quicumque deinceps essent, ad populum, pl. ve ferrent.&amp;emsp;{{tooltip|C.|censuere}}''

{{pn|8.6|6}} ''Pr. K. Octobres in aede Apollinis scrib. adfuerunt L. Domitius Cn. f. Fab. Ahenobarbus, Q. Caecilius Q. f. Fab. Metellus Pius Scipio, L. Villius L. f. Pom. Annalis, C. Septimius T. f. Qui., C. Lucilius C. f. Pup. Hirrus, C. Scribonius C. f. Pop. Curio, L. Ateius L. f. An. Capito, M. Eppius M. f. Ter. Quod M. Marcellus {{tooltip|cos. v. f.|consulem verba fecit}} de provinciis, {{tooltip|d. e. r. i. c.|de ea re ita censuerunt}}, senatum existimare neminem eorum, qui potestatem habent intercedendi, impediendi, moram adferre oportere, quo minus de {{tooltip|r. p. p. R. q. p.|re publica populi Romani quam primum}} ad senatum referri senatique consultum fieri possit; qui impedierit, prohibuerit, eum senatum existimare contra rem publicam fecisse. Si quis huic s. c. intercesserit, senatui placere auctoritatem perscribi et de ea re ad senatum {{tooltip|p. q. t.|primo quoque tempore}} referri. Huic s. c. intercessit C. Caelius, L. Vinicius, P. Cornelius, C. Vibius Pansa, {{tooltip|tr. pl.|tribuni plebi(s)}}''

{{pn|8.7|7}} ''Item senatui placere de militibus, qui in exercitu C. Caesaris sunt, qui eorum stipendia emerita aut causas, quibus de causis missi fieri debeant, habeant, ad hunc ordinem referri, ut eorum ratio habeatur causaeque cognoscantur. Si quis huic s. c. intercessisset, senatui placere auctoritatem perscribi et de ea re {{tooltip|p. q. t.|primo quoque tempore}} ad hunc ordinem referri. Huic s. c. intercessit C. Caelius, C. Pansa, tr. pl.''

{{pn|8.8|8}} ''Itemque senatui placere in Ciliciam provinciam, in {{font-size|90%|VIII}} reliquas provincias, quas praetorii pro praetore optinerent, eos, qui praetores fuerunt neque in provincia cum imperio fuerunt, quos eorum ex s. c. cum imperio in provincias pro praetore mitti oporteret, eos sortito in provincias mitti placere; si ex eo numero, quos ex s. c. in provincias ire oporteret, ad numerum non essent, qui in eas provincias proficiscerentur, tum, uti quodque conlegium primum praetorum fuisset neque in provincias profecti essent, ita sorte in provincias proficiscerentur; si ii ad numerum non essent, tum deinceps proximi cuiusque collegii qui praetores fuissent neque in provincias profecti essent, in sortem coicerentur, quoad is numerus effectus esset, quem ad numerum in provincias mitti oporteret. Si quis huic s. c. intercessisset, auctoritas perscriberetur. Huic s. c. intercessit C. Caelius, C. Pansa, tr. pl.''

{{pn|8.9|9}} Illa praeterea Cn. Pompei sunt animadversa, quae maxime confidentiam attulerunt hominibus, ut diceret se ante K. Martias non posse sine iniuria de provinciis Caesaris statuere, post K. Martias se non dubitaturum. Cum interrogaretur, si qui tum intercederent, dixit hoc nihil interesse, utrum C. Caesar senatui dicto audiens futurus non esset an pararet, qui senatum decernere non pateretur. ‘Quid, si’, inquit alius, ‘et consul esse et exercitum habere volet?’ At ille quam clementer: ‘Quid, si filius meus fustum mihi impingere volet?’ His vocibus, ut existimarent homines Pompeio cum Caesare esse negotium, effecit; itaque iam, ut video, alteram utram ad condicionem descendere vult Caesar, ut aut maneat, neque hoc anno sua ratio habeatur, aut, si designari poterit, decedat. {{pn|8.10|10}} Curio se contra eum totum parat. Quid adsequi possit, nescio; illud video, bene sentientem, etsi nihil effecerit, cadere non posse. Me tractat liberaliter Curio et mihi suo munere negotium imposuit; nam, si mihi non dedisset eas, quae ad ludos ei advectae erant Africanae, potuit supersederi; nunc, quoniam dare necesse est, velim tibi curae sit, quod a te semper petii, ut aliquid istinc bestiarum habeamus; Sittianamque syngrapham tibi commendo. Libertum Philonem istuc misi et Diogenem Graecum, quibus mandata et litteras ad te dedi. Eos tibi et rem, de qua misi, velim curae habeas; nam, quam vehementer ad me pertineat, in iis, quas tibi illi reddent, litteris perscripsi.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae IV Non. Sept. a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|9.1|1}} ‘Sic tu’, inquis, ‘Hirrum tractasti?’ Immo, si scias, quam facile, quam ne contentionis quidem minimae fuerit, pudeat te ausum illum umquam esse incedere tamquam tuum competitorem. Post repulsam vero risus facit; civem bonum ludit et contra Caesarem sententias dicit, exspectationem corripit, Curionem prorsus [Curionem] non mediocriter obiurgat, totus ac repulsa se mutavit. Praeterea, qui numquam in foro apparuerit, non multum in iudiciis versatus sit, agit causas liberalis, sed raro post meridiem. {{pn|9.2|2}} De provinciis quod tibi scripseram Idibus Sext. actum iri, interpellat iudicium Marcelli, consulis designati. In Kal. ''res'' reiecta est; ne frequentiam quidem efficere potuerant. Has litteras {{tooltip|a. d.|ante diem}} {{font-size|90%|IIII}} Non. Septembris dedi, cum ad eam diem ne profligatum quidem quicquam erat. Ut video, causa haec integra in proximum annum transferetur, et, quantum divino, relinquendus tibi erit, qui provinciam optineat; nam non expeditur successio, quoniam Galliae, quae habent intercessorem, in eandem condicionem quam ceterae provinciae vocantur. Hoc mihi non est dubium; quo tibi magis scripsi, ut ad hunc eventum te parares.

{{pn|9.3|3}} Fere litteris omnibus tibi de pantheris scripsi. Turpe tibi erit Patiscum Curioni decem pantheras misisse, te non multis partibus pluris; quas ipsas Curio mihi et alias Africanas decem donavit, ne putes illum tantum praedia rustica dare scire. Tu, si modo memoria tenueris et Cibyratas arcessieris itemque in Pamphyliam litteras miseris (nam ibi plures capi aiunt), quod voles, efficies. Hoc vehementius laboro nunc, quod seorsus a collega puto mihi omnia paranda. Amabo te, impera tibi hoc. Curare soles libenter ut ego maiorem partem nihil curare. In hoc negotio nulla tua nisi loquendi cura est, hoc est imperandi et mandandi; nam, simulatque erunt captae, qui alant eas et deportent, habes eos, quos ad Sittianam syngrapham misi. Puto etiam, si ullam spem mihi litteris ostenderis, me isto missurum alios.

{{pn|9.4|4}} M. Feridium, {{tooltip|eq. R.|equitem Romanum}}, amici mei filium, bonum et strenuum adulescentem, qui ad suum negotium istoc venit, tibi commendo et te rogo, ut eum in tuorum numero habeas. Agros, quos fructuarios habent civitates, vult tuo beneficio, quod tibi facile et honestum factu est, inmunes esse. Gratos et bonos viros tibi obligaris.

{{pn|9.5|5}} Nolo te putare Favonium a columnariis praeteritum; optimus quisque eum non fecit. † Pompeius tuus aperte Caesarem et provinciam tenere cum exercitu et consul; ipse tamen hanc sententiam dixit, nullum hoc tempore senatus consultum faciendum, Scipio hanc, ut K. Martiis de provinciis Galliis neu quid coniunctim referretur. Contristavit haec sententia Balbum Cornelium, et scio eum questum esse cum Scipione. Calidius in defensione sua fuit disertissimus, in accusatione satis frigidus. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|X.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae XIIII K. Decembres a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|10.1|1}} Sane quam litteris C. Cassi et Deiotari sumus commoti; nam Cassius cis Euphraten copias Parthorum esse scripsit, Deiotarus profectas per Commagenen in provinciam nostram. Ego quidem praecipuum metum, quod ad te attinebat, habui, qui scirem, quam paratus ab exercitu esses, ne quod hic tumultus dignitati tuae periculum adferret; nam de vita, si paratior ab exercitu esses, timuissem; nunc haec exiguitas copiarum recessum, non dimicationem mihi tuam praesagiebat. Hoc quo modo acciperent homines, quam probabilis necessitas futura esset, vereor etiam nunc neque prius desinam formidare, quam tetigisse te Italiam audiero. {{pn|10.2|2}} Sed de Parthorum transitu nuntii varios sermones excitarunt; alius enim Pompeium mittendum, alius ab urbe Pompeium non removendum, alius Caesarem cum suo exercitu, alius consules, nemo tamen ex senatus consulto privatos. Consules autem, quia verentur, ne illud senatus consultum fiat, ut paludati exeant, et contumeliose praeter eos ad alium res transferatur, omnino senatum haberi nolunt, usque eo ut parum diligentes in re publica videantur; sed honeste, sive neglegentia sive inertiast sive ille, quem proposui, metus, latet sub hac temperantiae existimatione nolle provinciam.

A te litterae non venerunt, et, nisi Deiotari subsecutae essent, in eam opinionem Cassius veniat, quae diripuisset ipse, ut viderentur ab hoste vastata, finxisse bellum et Arabas in provinciam immisisse eosque Parthos esse senatui renuntiasse. Quare tibi suadeo, quicumque est istic status rerum, diligenter et caute perscribas, ne aut velificatus aliquoi dicaris aut aliquid, quod referret scire, reticuisse.

{{pn|10.3|3}} Nunc exitus est anni; nam ego has litteras {{tooltip|a. d.|ante diem}} {{font-size|90%|XIIII}} K. Decembris scripsi. Plane nihil video ante K. Ianuarias agi posse. Nosti Marcellum, quam tardus et parum efficax sit, itemque Servius quam cunctator. Cuius modi putas hos esse aut quam id, quod nolint, conficere posse, qui, quae cupiunt, tamen ita frigide agunt, ut nolle existimentur? Novis magistratibus autem, si Parthicum bellum erit, haec causa primos menses occupabit; sin † aut sit aut non erit istic bellum aut tantum erit, ut vos aut successores parvis additis copiis sustinere possint, Curionem video se dupliciter iactaturum, primum ut aliquid Caesari adimat, inde ut aliquid Pompeio tribuat, quodvis quamlibet tenue munusculum. Paullus porro non humane de provincia loquitur. Huius cupiditati occursurus est Furnius noster; pluris suspicari non possum. {{pn|10.4|4}} Haec novi; alia quae possunt accidere, non cerno. Multa tempus adferre et praeparata mutare scio; sed intra finis hos, quaecumque acciderint, vertentur. Illud addo ad actiones C. Curionis, de agro Campano; de quo negant Caesarem laborare, sed Pompeium valde nolle, ne vacuus advenienti Caesari pateat.

{{pn|10.5|5}} Quod ad tuum decessum attinet, illud tibi non possum polliceri, me curaturum, ut tibi succedatur; illud certe praestabo, ne amplius prorogetur. Tui consilii est, si tempus, si senatus coget, si honeste a nobis recusari non poterit, velisne perseverare; mei officii est meminisse, qua obtestatione discedens mihi, ne paterer fieri, mandaris.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ex. m. Apr. aut in. Mai. a. 704 (50).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|11.1|1}} Non diu, sed acriter nos tuae supplicationes torserunt; incideramus enim in difficilem nodum. Nam Curio tui cupidissimus, quoi omnibus rationibus comitiales ''dies'' eripiebantur, negabat se ullo modo pati posse decerni supplicationes, ne, quod furore Pauli adeptus esset boni, sua culpa videretur amisisse et praevaricator causae publicae existimaretur. Itaque ad pactionem descendimus, et confirmarunt consules se his supplicationibus in hunc annum non usuros. Plane, quod utrisque consulibus gratias agas, est, Paulo magis certe; nam Marcellus sic respondit ei, spem in istis supplicationibus non habere, Paullus, se omnino in hunc annum non edicturum. {{pn|11.2|2}} Renuntiatum nobis erat Hirrum diutius dicturum. Prendimus eum; non modo non fecit, sed, cum de hostiis ageretur, et posset rem impedire, si, ut numeraretur, postularet, tacuit; tantum Catoni adsensus est, qui ''de'' te locutus honorifice non decrerat supplicationes. Tertius ad hos Favonius accessit. Quare pro cuiusque natura et instituto gratiae sunt agendae, his, quod tantum voluntatem ostenderunt, pro sententia, cum impedire possent, non pugnarunt, Curioni vero, quod de suarum actionum cursu tua causa deflexit. Nam Furnius et Lentulus, ut debuerunt, quasi eorum res esset, una nobiscum circumierunt et laborarunt Balbi quoque Corneli operam et sedulitatem laudare possum; nam cum Curione vehementer locutus est et eum, si aliter fecisset, iniuriam Caesari facturum dixit, tum eius fidem in suspicionem adduxit. Decrerant quidem neque transigi volebant Domitii, Scipiones. Quibus hac re ad intercessionem evocandam interpellantibus venustissime Curio respondit se eo libentius non intercedere, quod quosdam, qui decernerent, videret confici nolle.

{{pn|11.3|3}} Quod ad rem publicam attinet, in unam causam omnis contentio conlecta est de provinciis; in quam adhuc incubuisse cum senatu Pompeius videtur, ut Caesar Id. Nov. decedat; Curio omnia potius subire constituit quam id pati, ceteras suas abiecit actiones. Nostri porro, quos tu bene nosti, ad extremum certamen rem deducere non audent. Scaena rei totius haec: Pompeius, tamquam Caesarem non impugnet, sed, quod illi aequum putet, constituat, ait Curionem quaerere discordias, valde autem non vult et plane timet Caesarem † {{tooltip|cos. desig.|consulem designari/consulatum inire}} prius, quam exercitum et provinciam tradiderit. Accipitur satis male a Curione, et totus eius secundus consulatus exagitatur. Hoc tibi dico: Si omnibus rebus prement Curionem, Caesar defendet intercessorem; si, quod videntur, reformidarint, Caesar, quoad volet, manebit. {{pn|11.4|4}} Quam quisque sententiam dixerit, in commentariost rerum urbanarum; ex quo tu, quae digna sunt, selige; multa transi, in primis ludorum explosiones et funerum et ineptiarum ceterarum. Plura habet utilia; denique malo in hanc partem errare, ut, quae non desideres, audias, quam quicquam, quod opus est, praetermittatur. Tibi curae fuisse de Sittiano negotio gaudeo; sed, quoniam suspicaris minus certa fide † eos tibi visos, tamquam procurator sic agas, rogo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae circ. XII K. Oct. a. 704 (50).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|12.1|1}} Pudet me tibi confiteri et queri de Appi, hominis ingratissimi, iniuriis, qui me odisse, quia magna mihi debebat beneficia, coepit et, cum homo avarus, ut ea solveret, sibi imperare non posset, occultum bellum mihi indixit, ita occultum tamen, ut multi mihi renuntiarent, et ipse facile animadverterem male eum de me cogitare. Posteaquam vero comperi eum conlegium temptasse, deinde aperte cum quibusdam locutum, cum L. Domitio, ut nunc est, mihi inimicissimo homine, deliberare, velle hoc munusculum deferre Cn. Pompeio, ipsum reprehenderem et ab eo deprecarer iniuriam, quem vitam mihi debere putaram, impetrare a me non potui. {{pn|12.2|2}} Quid ergo? † st tamen quasi aliquot amicis, qui testes erant meorum in illum meritorum, locutus sum. Posteaquam illum, ne quoi satis faceret quidem, me dignum habere sensi, malui collegae eius, homini alienissimo mihi et propter amicitiam tuam non aequissimo, me obligare quam illius simiae vultum subire. Id postquam resciit, excanduit et me causam inimicitiarum quaerere clamitavit, ut, si mihi in pecunia minus satis fecisset, per hanc speciem simultatis eum consectarer. Postea non destitit accersere Polam Servium accusatorem, inire cum Domitio consilia. {{pn|12.3|3}} Quibus cum parum procederet, ut ulla lege mihi ponerent accusatorem, conpellari ea lege me voluerunt, qua dicere non poterant; insolentissimi homines summis Circensibus ludis meis postulandum me lege Scantinia curant. Vix hoc erat Pola elocutus, cum ego Appium censorem eadem lege postulavi. Quod melius caderet, nihil vidi; nam sic est a populo et non infimo quoque adprobatum, ut maiorem Appio dolorem fama quam postulatio attulerit. Praeterea coepi sacellum, in domo quod est, ab eo petere.

{{pn|12.4|4}} Conturbat me mora servi huius, qui tibi litteras attulit; nam acceptis prioribus litteris amplius ''dies'' quadraginta mansit. Quid tibi scribam, nesio. Scis Domitio ''comitiorum'' diem timori esse. Te exspecto valde et quam primum videre cupio. A te peto, ut meas iniurias proinde doleas, ut me existimas et dolere et ulcisci tuas solere.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ex. m. Mai. aut in. Iun. a. 704 (50).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|13.1|1}} Gratulor tibi adfinitate viri medius fidius optimi; nam hoc ego de illo existimo. Cetera porro, quibus adhuc ille sibi parum utilis fuit, et aetate iam sunt decussa, et consuetudine atque auctoriate tua, pudore Tulliae, si qua restabunt, confido celeriter sublatum iri; non est enim pugnax in vitiis neque hebes ad id, quod melius sit, intellegendum. Deinde, quod maximum est, ego illum valde amo.

{{pn|13.2|2}} † Voles, Cicero, Curionem nostrum lautum intercessionis de porvinciis exitum habuisse; nam, cum ''de'' intercessione referretur, quae relatio fiebat ex senatus consulto, primaque M. Marcelli sententia pronuntiata esset, qui agendum cum tribunis pl. censebat, frequens senatus in alia omnia iit. Stomachost scilicet Pompeius Magnus nunc ita languenti, ut vix id, quod sibi placeat, reperiat. Transierant illuc, rationem eius habendam, qui ''neque'' exercitum neque provincias traderet. Quem ad modum hoc Pompeius laturus sit, cum cognoscam; quidnam rei publicae futurum sit, si † aut non curet, vos senes divites videritis. Q. Hortensius, cum has litteras scripsi, animam agebat.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae circ. VIII K. Oct. a. 704 (50).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|14.1|1}} Tanti non fuit Arsacen capere et Seleuceam expugnare, ut earum rerum, quae hic gestae sunt, spectaculo careres; numquam tibi oculi doluissent, si in repulsa Domiti vultum vidisses. Magna illa comitia fuerunt, et plane studia ex partium sensu apparuerunt; perpauci necessitudinem secuti officium praestiterunt. Itaque mihi est Domitius inimicissimus, ut ne familiarem quidem suum quemquam tam oderit quam me, atque eo magis, quod per iniuriam sibi putat ereptum ''auguratum'', quoius ego auctor fuerim. Nunc furit tam gavisos homines suum dolorem † unumque move studiosiorem Antoni; nam Cn. Saturninum adulescentem ipse Cn. Domitius reum fecit sane quam superiore a vita invidiosum; quod iudicium nunc in exspectatione est, etiam in bona spe post Sex. Peducaei absolutionem.

{{pn|14.2|2}} De summa re publica saepe tibi scripsi me ''in'' annum pacem non videre, et, quo propius ea contentio, quam fieri necesse est, accedit, eo clarius id periculum apparet. Propositum hoc est, de quo, qui rerum potiuntur, sunt dimicaturi, quod Cn. Pompeius constituit non pati C. Caesarem consulem aliter fieri, nisi exercitum et provincias tradiderit, Caesari autem persuasum est se salvum esse non posse, ''si'' ab exercitu recesserit; fert illam tamen condicionem, ut ambo exercitus tradant. Sic illi amores et ''in''vidiosa coniunctio non ad occultam recidit obtrectationem, sed ad bellum se erumpit; neque, mearum rerum quid consilii capiam, reperio; quod non dubito, quin te quoque haec deliberatio sit perturbatura. Nam mihi cum hominibus his et gratia et † necessitudinem cum causam illam unde homines odi. {{pn|14.3|3}} Illud te non arbitror fugere, quin homines in dissensione domestica debeant, quam diu civiliter sine armis certetur, honestiorem sequi partem, ubi ad bellum et castra ventum sit, firmiorem et id melius statuere, quod tutius sit. In hac discordia video Cn. Pompeium senatum, quique res iudicant, secum habiturum, ad Caesarem omnes, qui cum timore aut mala spe vivant, accessuros; exercitum conferendum non esse. Omnino satis spatiist ad considerandas utriusque copias et eligendam partem.

{{pn|14.4|4}} Prope oblitus sum, quod maxime fuit scribendum. Scis Appium censorem hic ostenta facere, de signis et tabulis, de agri modo, de aere alieno acerrime agere? persuasum est ei censuram lomentum aut nitrum esse. Errare mihi videtur; nam sordes eluere vult, venas sibi omnis et viscera aperit. Curre, per deos atque homines! et quam primum haec risum veni, legis Scantiniae iudicium apud Drusum fieri, Appium de tabulis et signis agere; crede mihi, est properandum. Curio noster sapienter id, quod remisit de stipendio Pompei, fecisse existimatur. Ad summam, quaeris, quid putem futurum. Si alter uter eorum ad Parthicum bellum non eat, video magnas inpendere discordias, quas ferrum et vis iudicabit; uterque et animo et copiis est paratus. Si sine † suo periculo fieri posset, magnum et iucundum tibi Fortuna spectaculum parabat.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XV.}}}}&lt;br&gt;Scr. c. VII Id. Mart. a. 705 (49).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|15.1|1}} Ecquando tu hominem ineptiorem quam tuum Cn. Pompeium vidisti, qui tantas turbas, qui tam nugax esset, commorit? ecquem autem Caesare nostro acriorem in rebus gerendis, eodem in victoria temperatiorem aut legisti aut audisti? Quid est? num tibi nostri milites, qui durissimis et frigidissimis locis, taeterrima hieme bellum ambulando confecerunt, malis orbiculatis esse pasti videntur? ‘Quid iam’? inquis. Gloriose omnia. Si scias, quam sollicitus sim, tum hanc meam gloriam, quae ad me nihil pertinet, derideas; quae tibi exponere nisi coram non possum, idque celeriter fore spero; nam me, cum expulisset ex Italia Pompeium, constituit ad urbem vocare, id quod iam existimo confectum, nisi si maluit Pompeius Brundisi circumsederi. {{pn|15.2|2}} Peream, si minima causa est properandi isto mihi, quod te videre et omnia intima conferre discupio, habeo autem quam multa. Hui vereor, quod solet fieri, ne, cum te videro, omnia obliviscar. Sed tamen quod ob scelus iter mihi necessarium retro ad Alpis versus incidit? Adeo quod Intimelii in armis sunt, neque de magna causa. Bellienus, verna Demetri, qui ibi cum praesidio erat, Domitium quendam, nobilem illi, Caesaris hospitem, a contraria factione nummis acceptis conprendit et strangulavit; civitas ad arma iit; eo † num cohortibus mihi per nives eundum est. ‘Usque quaque’, inquis, ‘se Domitii male dant’. Vellem quidem Venere prognatus tantum animi habuisset in vestro Domitio, quantum psacade natus in hoc habuit. Ciceroni {{tooltip|f. s. d.|filio salutem do}}.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Intimili XVI K. Mai. a. 705 (49).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|16.1|1}} Exanimatus tuis litteris, quibus te nihil nisi triste cogitare ostendisti neque, id quid esset, perscripsisti neque non tamen, quale esset, quod cogitares, aperuisti, has ad te illico litteras scripsi. Per fortunas tuas, Cicero, per liberos te oro et obsecro, ne quid gravius de salute et incolumitate tua consulas; nam deos hominesque amicitiamque nostram testificor me tibi praedixisse neque temere monuisse, sed, postquam Caesarem convenerim sententiamque eius, qualis futura esset parta victoria, cognorim, te certiorem fecisse. Si existimas eandem rationem fore Caesaris in dimittendis adversariis et condicionibus ferendis, erras; nihil nisi atrox et saevum cogitat atque etiam loquitur; iratus senatui exiit, his intercessionibus plane incitatus est; non mehercules erit deprecationi locus. {{pn|16.2|2}} Quare, si tibi tu, si filius unicus, si domus, si spes tuae reliquae tibi carae sunt, si aliquid apud te nos, si vir optimus, gener tuus, valemus, quorum fortunam non debes velle conturbare, ut eam causam, in quoius victoria salus nostra est, odisse aut relinquere cogamur aut inpiam cupiditatem contra salutem tuam habeamus—denique illud cogita, quod offensae fuerit in ista cunctatione, te subisse; nunc te contra victorem Caesarem facere, quem dubiis rebus laedere noluisti, et ad eos fugatos accedere, quos resistentis sequi nolueris, summae stultitiae est. Vide, ne, dum pudet te parum optimatem esse, parum diligenter, quid optimum sit, eligas. {{pn|16.3|3}} Quod si totum tibi persuadere non possum, saltem, dum, quid de Hispaniis agamus, scitur, exspecta; quas tibi nuntio adventu Caesaris fore nostras. Quam isti spem habeant amissis Hispaniis, nescio; quod porro tuum consilium sit ad desperatos accedere, non medius fidius reperio. {{pn|16.4|4}} Hoc, quod tu non dicendo mihi significasti, Caesar audierat ac, simulatque ‘have’ mihi dixit, statim, quid de te audisset, exposuit. Negavi me scire, sed tamen ab eo petii, ut ad te litteras mitteret, quibus maxime ad remanendum commoveri posses. Me secum in Hispaniam ducit; nam, nisi ita faceret, ego, priusquam ad urbem accederem, ubicumque esses, ad te percucurrissem et hoc a te praesens contendissem atque omni vi te retinuissem. {{pn|16.5|5}} Etiam atque etiam, Cicero, cogita, ne te tuosque omnis funditus evertas, ne te sciens prudensque eo demittas, unde exitum vides nullum esse. Quodsi te aut voces optimatium commovent, aut non nullorum hominum insolentiam et iactationem ferre non potes, eligas censeo aliquod oppidum vacuum a bello, dum haec decernuntur; quae iam erunt confecta. Id si feceris, et ego te sapienter fecisse iudicabo, et Caesarem non offendes.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae vel ex. m. Ian. vel m. Febr. a. 706 (48).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|17.1|1}} Ergo me potius in Hispania fuisse tum quam Formiis, quom tu profectus es ad Pompeium! quodutinam † aut Appius Claudius in ista parte C. Curio, quoius amicitia me paulatim in hanc perditam causam imposuit; nam mihi sentio bonam mentem iracundia et amore ablatam. Tu, tu porro, cum ad te proficiscens Ariminum noctu venissem, dum mihi pacis mandata das ad Caesarem et mirificum civem agis, amici officium neglexisti neque mi consuluisti. Neque haec dico, quod diffidam huic causae, sed, crede mihi, perire satius est quam hos videre. {{pn|17.2|2}} Quodsi timor vestrae crudelitatis non esset, eiecti iam pridem hinc essemus; nam hic nunc praeter faeneratores paucos nec homo nec ordo quisquam est nisi Pompeianus. Equidem iam effeci, ut maxime plebs et, qui antea noster fuit, populus vester esset. ‘Cur hoc?’ inquis. Immo reliqua exspectate; vos invitos vincere coegero. † Arruntanum me Catonem; vos dormitis nec haec adhuc mihi videmini intellegere, qua nos pateamus et quam simus inbecilli. Atque hoc nullius praemii spe faciam, sed, quod apud me plurimum solet valere, doloris atque indignitatis causa. Quid istic facitis? proelium exspectatis, quod firmissimum † haec? vestras copias non novi; nostri valde depugnare et facile algere et esurire consuerunt.
{{Liber
|Ante=Liber VII
|AnteNomen=../Liber VII
|Post=Liber IX
|PostNomen=../Liber IX
}}</text>
      <sha1>10nwk1y2qnqrijz9zqz8o4f4vk0vswz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269591</id>
      <parentid>269589</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46634" sha1="e3cvg8owg064jto0pkxzmzh5jhqe7t1" xml:space="preserve">{{titulus
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|Annus=anni 51–48 a.Ch.n
|SubTitulus=Liber VIII&lt;br&gt;M. Caeli epistulae ad M. Tullium Ciceronem
|Editio=1896, Lipsiae: Teubner; [[w:de:Carl Friedrich Wilhelm Müller|C. F. W. Müller]]
|Fons=[https://archive.org/details/p1scriptaquaemanse03ciceuoft/page/201/mode/1up?view=theater archive.org]
}}
{{Liber
|Ante=Liber VII
|AnteNomen=../Liber VII
|Post=Liber IX
|PostNomen=../Liber IX
}}

{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae IX K. Iun. aut paulo post a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|1.1|1}} Quod tibi discedens pollicitus sum me omnes res urbanas diligentissime tibi perscripturum, data opera paravi, qui sic omnia persequeretur, ut verear, ne tibi nimium arguta haec sedulitas videatur; tametsi tu scio quam sis curiosus, et quam omnibus peregrinantibus gratum sit minimarum quoque rerum, quae domi gerantur, fieri certiores. Tamen in hoc te deprecor, ne meum hoc officium adrogantiae condemnes, quod hunc laborem alteri delegavi, non quin mihi suavissimum sit et occupato et ad litteras scribendas, ut tu nosti, pigerrimo tuae memoriae dare operam, sed ipsum volumen, quod tibi misi, facile, ut ego arbitror, me excusat. Nescio quoius otii esset non modo perscribere haec, sed omnino animadvertere; omnia enim sunt ibi senatus consulta, edicta, fabulae, rumores. Quod exemplum si forte minus te delectarit, ne molestiam tibi cum inpensa mea exhibeam, fac me certiorem. {{pn|1.2|2}} Si quid in re {{tooltip|p.|publica}} maius actum erit, quod isti operarii minus commode persequi possint, et quem ad modum actum sit, et quae existimatio secuta quaeque de eo spes sit, diligenter tibi perscribemus. Ut nunc est, nulla magnopere exspectatio est. Nam et illi rumores de comitiis Transpadanorum Cumarum tenus caluerunt, Romam cum venissem, ne tenuissimam quidem auditionem de ea re accepi; praeterea Marcellus, quod adhuc nihil rettulit de successione provinciarum Galliarum et in K. Iun., ut mihi ipse dixit, eam distulit relationem, sane quam eos sermones expressit, qui de eo tum fuerant, cum Romae nos essemus. {{pn|1.3|3}} Tu si Pompeium, ut volebas, offendisti, qui tibi visus sit et quam orationem habuerit tecum quamque ostenderit voluntatem (solet enim aliud sentire et loqui neque tantum valere ingenio, ut non appareat, quid cupiat), fac mihi perscribas. {{pn|1.4|4}} Quod ad Caesarem, crebri et non belli de eo rumores, sed susurratores dumtaxat veniunt. Alius equitem perdidisse, quod, opinor, certe factum est, alius septimam legionem vapulasse, ipsum apud Bellovacos circumsederi interclusum ab reliquo exercitu; neque adhuc certi quicquam est, neque haec incerta tamen vulgo iactantur, sed inter paucos, quos tu nosti, palam secreto narrantur; at Domitius, cum manus ad os apposuit. Te {{tooltip|a. d.|ante diem}} {{font-size|90%|VIIII}} K. Iun. subrostrani (quod illorum capiti sit!) dissiparant perisse. Urbe ac foro toto maximus rumor fuit te a Q. Pompeio in itinere occisum. Ego, qui scirem Q. Pompeium Baulis † embaeneticam facere et usque eo, ut ego misererer eius, esurire, non sum commotus et, hoc mendacio, si qua pericula tibi impenderent, ut defungeremur, optavi. Plancus quidem tuus Ravennaest et magno congiario donatus a Caesare nec beatus nec bene instructus est. Tui politici libri omnibus vigent. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae m. Iun. a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI SAL.}}
{{pn|2.1|1}} Certe, inquam, absolutus est (me † repraesentante pronuntiatum est), et quidem omnibus ordinibus et singulis in uno quoque ordine sententiis. ‘Ride modo’, inquis. Non mehercules; nihil umquam enim tam praeter opinionem, tam quod videretur omnibus indignum, accidit. Quin ego, cum pro amicitia validissime faverem ei et me iam ad dolendum praeparassem, postquam factum est, obstipui et mihi visus sum captus esse. Quid alios putas? Clamoribus scilicet maximis iudices corripuerunt et ostenderunt plane esse, quod ferri non posset. Itaque relictus legi Liciniae maiore esse periculo videtur. Accessit huc, quod postridie eius absolutionem in theatrum Curionis Hortensius introiit, puto, ut suum gaudium gauderemus. Hic tibi
::‘Strépitus, fremitus, clámor tonitruum ét rudentum síbilus’.
{{indent|Hoc magis animadversum est, quod intactus ab sibilo pervenerat Hortensius ad senectutem; sed tum tam bene, ut in totam vitam quoivis satis esset et paeniteret eum iam vicisse.|0}}

{{pn|2.2|2}} De re p. quod tibi scribam, nihil habeo: Marcelli impetus resederunt non inertia, sed, ut mihi videbantur, consilio. De comitiis consularibus incertissima est existimatio. Ego incidi in competitorem nobilem et nobilem agentem; nam M. Octavius Cn. f. et C. Hirrus mecum petit. Hoc ideo scripsi, quod scio te acriter propter Hirrum nuntium nostrorum comitiorum exspectaturum. Tu tamen simulac me designatum audieris, ut tibi curae sit, quod ''ad'' pantheras attinet, rogo. Syngrapham Sittianam tibi commendo. Commentarium rerum urbanarum primum dedi L. Castrinio Paeto, secundum ei, qui has litteras tibi dedit.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae circ. IV Id. Iun. a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}{{pn|3.1|1}} Estne? vici et tibi saepe, quod negaras discedens curaturum tibi, litteras mitto? Est, siquidem perferuntur, quas do. Atque hoc eo diligentius facio, quod, cum otiosus sum, plane, ubi delectem otiolum meum, non habeo. Tu cum Romae eras, hoc mihi certum ac iucundissimum vacanti negotium erat, tecum id otii tempus consumere; idque non mediocriter desidero, ut mihi non modo solus esse, sed Romae te profecto solitudo videatur facta, et, qui, quae mea neglegentiast, multos saepe dies ad te, cum hic eras, non accedebam, nunc cotidie non esse te, ad quem cursitem, discrucior. Maxime vero, ut te dies noctesque quaeram, competitor Hirrus curat. Quo modo illum putas auguratus tuum competitorem dolere et dissimulare me certiorem quam se candidatum? De quo ut, quem optas, quam primum nuntium accipias, tua medius fidius magis quam mea causa cupio; † nam mea, si fio, si forsitan cum locupletiore referam; sed hoc usque eo suave est, ut, si acciderit, tota vita risus nobis deesse non possit. † Sed tanti sed mehercules non multum M. Octavius eorum odia, quae Hirrum premunt, quae permulta sunt, sublevat.

{{pn|3.2|2}} Quod ad Philotimi liberti officium et bona Milonis attinet, dedimus operam, ut et Philotimus quam honestissime Miloni apsenti eiusque necessariis satis faceret, et secundum eius fidem et sedulitatem existimatio tua conservaretur.

{{pn|3.3|3}} Illud nunc a te peto, si eris, ut spero, otiosus, aliquod ad nos, ut intellegamus nos tibi curae esse, {{Graeca|σύνταγμα}} conscribas. ‘Qui tibi istuc’, inquis, ‘in mentem venit, homini non inepto?’ † Aliquod ex tam multis tuis monimentis extare, quod nostrae amicitiae memoriam posteris quoque prodat. Cuius modi velim, puto, quaeris. Tu citius, qui omnem nosti disciplinam, quod maxime conveniat, excogitabis, genere tamen, quod et ad nos pertineat et {{Graeca|διδασκαλίαν}} quandam, ut versetur inter manus, habeat.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae K. Sext. a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|4.1|1}} Invideo tibi; tam multa cotidie, quae mirere, istoc perferuntur, primum illud, absolutum Messalam, deinde eundem condemnatum, C. Marcellum {{tooltip|cos.|consulem}} factum, M. Calidium ab repulsa postulatum a Galliis duobus, P. Dolabellam {{font-size|90%|XV}} virum factum. Hoc tibi non invideo, caruisse te pulcherrimo spectaculo et Lentuli Cruris repulsi vultum non vidisse. At qua spe, quam certa opinione descenderat, quam ipso diffidente Dolabella! Et hercules, nisi nostri ''equites'' acutius vidissent, paene concedente adversario superasset. {{pn|4.2|2}} Illud te non arbitror miratum, Servaeum, designatum {{tooltip|tr. pl.|tribunum plebis}}, condemnatum; ''in'' cuius locum C. Curio petiit. Sane quam incutit multis, qui eum facilitatemque eius non norunt, magnum metum; sed, ut spero et volo, et ut se fert ipse, bonos et senatum malet; totus, ut nunc est, hoc scaturit. Huius autem voluntatis initium et causa est, quod eum non mediocriter Caesar, qui solet infimorum hominum amicitiam sibi qualibet inpensa adiungere, valde contempsit. Qua in re mihi videtur illud perquam venuste cecidisse, quod a reliquis quoque usque eo est animadversum, ut Curio, qui nihil consilio facit, ratione et insidiis usus videretur in evitandis iis consiliis, qui se intenderant adversarios in eius tribunatum, Laelios et Antonios et id genus valentis dico.

{{pn|4.3|3}} Has ego tibi litteras eo maiore misi intervallo, quod comitiorum dilationes occupatiorem me habebant et exspectare in dies exitum cogebant, ut confectis omnibus te facerem certiorem. Ad K. Sext. usque exspectavi. Praetoriis morae quaedam inciderunt. Mea porro comitia quem eventum sint habitura, nescio; opinionem quidem, quod ad Hirrum attinet, incredibilem {{tooltip|aed. pl.|aedilium plebis}} comitiis nacta sunt. Nam M. Coelium Vinicianum mentio illa fatua, quam deriseramus olim, et promulgatio de dictatore subito deiecit et deiectum magno clamore insecuta est. Inde Hirrum cuncti iam non faciendum flagitare. Spero te celeriter et de nobis, quod sperasti, et de illo, quod vix sperare ausus es, auditurum.

{{pn|4.4|4}} De re p. iam novi quicquam exspectare desieramus; sed, cum senatus habitus esset ad Apollinis {{tooltip|a. d.|ante diem}} {{font-size|90%|XI}} K. Sext., et referretur de stipendio Cn. Pompei, mentio facta est de legione ea, quam expensam tulit C. Caesari Pompeius, quo numero esset, quoad pateretur eam Pompeius esse in Gallia. Coactus est dicere Pompeius se legionem abducturum, sed non statim sub mentionem et convicium obtrectatorum; inde interrogatus de successione C. Caesaris; de qua, hoc est de provinciis, placitum est, ut quam primum ad urbem reverteretur Cn. Pompeius, ut coram eo de successione provinciarum ageretur; nam Ariminum ad exercitum Pompeius erat iturus et statim iit. Puto Idibus Sext. de ea re actum iri. Profecto aut transigetur aliquid, aut turpiter intercedetur; nam in disputando coiecit illam vocem Cn. Pompeius, omnes oportere senatui dicto audientes esse. Ego tamen sic nihil exspecto quo modo Paulum, {{tooltip|cos.|consulem}} designatum, primum sententiam dicentem.

{{pn|4.5|5}} Saepius te admoneo de syngrapha Sittiana (cupio enim te intellegere eam rem ad me valde pertinere); item de pantheris, ut Ciburatas accersas curesque, ut mi vehantur; praeterea (nuntiatur ''enim'' nobis et pro certo iam habetur regem Alexandrinum mortuum), quid mihi suadeas, quo modo regnum illud se habeat, quis procuret, diligenter mihi perscribas.&amp;emsp;K. Sext.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|V.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ante Id. Sext. a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|5.1|1}} Qua tu cura sis, quod ad pacem provinciae tuae finitimarumque regionum attinet, nescio; ego quidem vehementer animi pendeo. Nam, si hoc modo rem moderari possemus, ut pro viribus copiarum tuarum belli quoque existeret magnitudo, et, quantum gloriae triumphoque opus esset, adsequeremur, periculosam et gravem illam dimicationem evitaremus, nihil tam esset optandum; nunc, si Parthus movet aliquid, scio non mediocrem fore contentionem; tuus porro exercitus vix unum saltum tueri potest. Hanc autem nemo ducit rationem, sed omnia desiderantur ab eo, tamquam nihil denegatum sit ei, quo minus quam paratissimus esset, qui publico negotio praepositus est. {{pn|5.2|2}} Accedit huc, quod successionem futuram propter Galliarum controversiam non video. Tametsi hac de re puto te constitutum, quid facturus esses, habere, tamen, quo maturius constitueres, cum hunc eventum providebam, visum est, ut te facerem certiorem. Nosti enim haec tralaticia: de Galliis constituetur; erit, qui intercedat; deinde alius existet, qui, nisi libere liceat de omnibus provinciis decernere senatui, reliquas impediat. Sic multum ac diu ludetur, atque ita diu, ut plus biennium in his tricis moretur.

{{pn|5.3|3}} Si quid novi de re p. quod tibi scriberem haberem, usus essem mea consuetudine, ut diligenter, et quid actum esset, et quid ex eo futurum sperarem, perscriberem. Sane tamquam in quodam incili iam omnia adhaeserunt. Marcellus idem illud de provinciis urget neque adhuc frequentiam senatus efficere potuit. Hoc sic praeterito anno Curio tribunus erit, eadem actio de provinciis introibit. Quam facile nunc sit omnia impedire, et quam hoc Caesari, qui sua causa rem {{tooltip|p.|publicam}} non curent, † superet, non te fallit.
==VI.==
{{indent|Scr. Romae ante ex. m. Febr. a. 704 (50).''|0}}
::CAELIUS CICERONI S.
{{pn|6.1|1}} Non dubito, quin perlatum ad te sit Appium a Dolabella reum factum sane quam non ea, qua existimaveram, invidia; neque enim stulte Appius, qui, simulatque Dolabella accessit ad tribunal, introierat in urbem triumphique postulationem abiecerat; quo facto rettudit sermones paratiorque visus est, quam speraverat accusator. Is nunc in te maximam spem habet. Scio tibi eum non esse odio; quam velis eum obligare, in tua manu est. Cum quo ''si'' simultas tibi non fuisset, liberius tibi de tota re esset; nunc, si ad illam summam veritatem legitimum ius exegeris, cavendum tibi erit, ne parum simpliciter et candide posuisse inimicitias videaris. In hanc partem porro tutum tibi erit si quid volueris gratificari; nemo enim necessitudine et amicitia te deterritum ab officio dicet.

{{pn|6.2|2}} Illud mihi occurrit, quod inter postulationem et nominis delationem uxor a Dolabella discessit. Quid mihi discedens mandaris, memini; quid ego tibi scripserim, te non arbitror oblitum. Non est iam tempus plura narrandi; unum illud monere te possum, si res tibi non displicebit, tamen hoc tempore nihil de tua voluntate ostendas et exspectes, quem ad modum exeat ex hac causa. † Denique invidiosum tibi sit, si emanarit porro significatio ulla intercessit, clarius, quam deceat aut expediat, fiat. Neque ille tacere eam rem poterit, quae suae spei tam opportuna acciderit, quaeque in negotio conficiendo tanto inlustrior erit, cum praesertim is sit, qui, si perniciosum sciret esse loqui de hac re, vix tamen se contineret.

{{pn|6.3|3}} Pompeius dicitur valde pro Appio laborare, ut etiam putent alterum utrum de filiis ad te missurum. Hic nos omnes absolvimus, et hercules consaepta omnia foeda et inhonesta sunt. Consules autem habemus summa diligentia; adhuc {{tooltip|s. c.|senatus consultum}} nisi de feriis Latinis nullum facere potuerunt. Curioni nostro tribunatus conglaciat. {{pn|6.4|4}} Sed dici non potest, quo modo hic omnia iaceant. Nisi ego cum tabernariis et aquariis pugnarem, veternus civitatem occupasset. Si Parthi vox nihil calficiunt, nos [nihil] frigore frigescimus. Tamen, quoquo modo potuit, sine Parthis Bibulus in Amano nescio quid cohorticularum amisit. Hoc sic nuntiatum est.

{{pn|6.5|5}} Quod tibi supra scripsi Curionem valde frigere, iam calet; nam ferventissime concerpitur. Levissime enim, quia de intercalando non optinuerat, transfugit ad populum et pro Caesare loqui coepit legemque viariam non dissimilem agrariae Rulli et alumentariam, quae iubet aediles metiri, iactavit. Hoc nondum fecerat, cum priorem partem epistulae scripsi. Amabo te, si quid, quod opus fuerit Appio, facies, ponito me in gratia. De Dolabella integrum tibi reserves, suadeo. Et huic rei, de qua loquor, et dignitati tuae aequitatisque opinioni hoc ita facere expedit. Turpe tibi erit pantheras Graecas me non habere.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ex. m. Apr. aut in. Mai. a. 704 (50).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|7.1|1}} Quam cito tu istinc decedere cupias, nescio; ego quidem eo magis, quo adhuc felicius res gessisti, dum istic eris, de belli Parthici periculo cruciabor, ne hunc risum meum metus aliqui perturbet. Breviores has litteras properanti publicanorum tabellario subito dedi; tuo liberto pluribus verbis scriptas pridie dederam. {{pn|7.2|2}} Res autem novae nullae sane acciderunt, nisi haec vis tibi scribi, quae certe vis: Cornificius adulescens Orestillae filiam sibi despondit; Paula Valeria, soror Triari, divortium sine causa, quo die vir e provincia venturus erat, fecit; nuptura est D. Bruto. † Nondum rettuleras. Multa in hoc genere incredibilia te absente acciderunt. Servius Ocella nemini persuasisset se moechum esse, nisi triduo bis deprehensus esset. Quaeres, ubi. ''Ubi'' hercules ego minime vellem. Relinquo tibi, quod ab aliis quaeras; neque enim displicet mihi imperatorem singulos percontari, cum qua sit aliqui deprehensus. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae in. m. Oct. a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|8.1|1}} Etsi, de re {{tooltip|p.|publica}} quae tibi scribam, habeo, tamen nihil, quod magis gavisurum te putem, habeo quam hoc: Scito C. Sempronium Rufum, mel ac delicias tuas, calumniam maximo plausu tulisse. Quaeris, qua in causa. M. Tuccium, accusatorem suum, post ludos Romanos reum lege Plotia de vi fecit hoc consilio, quod videbat, si extraordinarius reus nemo accessisset, sibi hoc anno causam esse dicendam. Dubium porro illi non erat, quid futurum esset. Nemini hoc deferre munusculum maluit quam suo accusatori; itaque sine ullo subscriptore descendit et Tuccium reum fecit. At ego, simulatque audivi, invocatus ad subsellia rei occurro; surgo neque verbum de re facio; totum Sempronium usque eo perago, ut Vestorium quoque interponam et illam fabulam narrem, quem ad modum tibi pro beneficio dederit, † si quod iniuriis suis esset, ut Vestorius teneret.

{{pn|8.2|2}} Haec quoque magna nunc contentio forum tenet: M. Servilius postquam, ut coeperat, omnibus in rebus turbarat nec, quod non venderet, quicquam reliquerat maximaeque nobis traditus erat invidiae, neque Laterensis praetor postulante Pausania nobis patronis, {{font-size|90%|QVO EA PECUNIA PERVENISSET}}, recipere voluit, Q. Pilius, necessarius Attici nostri, ''de'' repetundis eum postulavit. Magna ilico fama surrexit, et de damnatione ferventer loqui est coeptum. Quo vento proicitur Appius minor, ut † inpicet depecuniam ex bonis patris pervenisse ad Servilium praevaricationisque causa diceret depositum HS {{font-size|90%|LXXXI}}. Admiraris amentiam; immo, si actionem stultissimasque de se, nefarias de patre confessiones audisses.{{pn|8.3|3}} Mittit in consilium eosdem illos, qui litis aestimarant iudices. Cum aequo numero sententiae fuissent, Laterensis leges ignorans pronuntiavit, quid singuli ordines iudicassent, et ad extremum, ut solent, ‘{{font-size|90%|NON REDIGAM}}’. Postquam discessit, et pro absoluto Servilius haberi coeptus, legisque unum et centesimum caput legit, in quo ita erat: ‘{{font-size|90%|QVOD EORVM IVDICVM MAIOR PARS IVDICARIT, ID IUS RATVMQVE ESTO}}’, in tabulas absolutum non rettulit, ordinum iudicia perscripsit; postulante rursus Appio cum L. Lollio transegit et se relaturum dixit. Sic nunc neque absolutus neque damnatus Servilius de repetundis saucius Pilio tradetur. Nam de divinatione Appius, cum calumniam iurasset, contendere ausus non est Pilioque cessit et ipse de pecuniis repetundis a Serviliis est postulatus et praeterea de vi reus a quodam suo emissario, S. Tettio, factus. Recte hoc par habet.

{{pn|8.4|4}} Quod ad rem publicam pertinet, omnino multis diebus exspectatione Galliarum actum nihil est; aliquando tamen saepe re dilata et graviter acta et plane perspecta Cn. Pompei voluntate in eam partem, ut eum decedere post K. Martias placeret, senatus consultum, quod tibi misi, factum est auctoritatesque perscriptae.

{{pn|8.5|5}} ''[Senatus consultum, auctoritas]. {{tooltip|Pr.|Pridie}} K. Octobris in aede Apollinis scrib. adfuerunt L. Domitius Cn. f. Fab. Ahenobarbus, Q. Caecilius Q. f. Fab. Metellus Pius Scipio, L. Villius L. f. Pom. Annalis, C. Septimius T. f. Qui., C. Lucilius C. f. Pup. Hirrus, C. Scribonius C. f. Pop. Curio, L. Ateius L. f. An. Capito, M. Eppius M. f. Ter. Quod M. Marcellus {{tooltip|cos. v. f.|consulem verba fecit}} de provinciis consularibus, {{tooltip|d. e. r. i. c.|de ea re ita censuerunt}}, uti L. Paullus, C. Marcellus cos., cum magistratum inissent, ex K. Mart., quae in suo magistratu futurae essent, de consularibus provinciis ad senatum referrent, neve quid prius ex K. Mart. ad senatum referrent, neve quid coniunctim [de ea re referretur a consiliis], utique eius rei causa per dies comitiales senatum haberent senatusque cons. facerent, et, cum de ea re ad senatum referretur, a consiliis, qui eorum in {{font-size|90%|CCC}} iudicibus essent, {{tooltip|s. f. s.|sine fraude sua}} adducere liceret; si quid de ea re ad populum {{tooltip|pl. ve|plebemve}} lato opus esset, uti Ser. Sulpicius, M. Marcellus cos., praetores {{tooltip|tr. q.|tribunique}} pl., quibus eorum videretur, ad populum pl. ve ferrent; quod si ii non tulissent, uti, quicumque deinceps essent, ad populum, pl. ve ferrent.&amp;emsp;{{tooltip|C.|censuere}}''

{{pn|8.6|6}} ''Pr. K. Octobres in aede Apollinis scrib. adfuerunt L. Domitius Cn. f. Fab. Ahenobarbus, Q. Caecilius Q. f. Fab. Metellus Pius Scipio, L. Villius L. f. Pom. Annalis, C. Septimius T. f. Qui., C. Lucilius C. f. Pup. Hirrus, C. Scribonius C. f. Pop. Curio, L. Ateius L. f. An. Capito, M. Eppius M. f. Ter. Quod M. Marcellus {{tooltip|cos. v. f.|consulem verba fecit}} de provinciis, {{tooltip|d. e. r. i. c.|de ea re ita censuerunt}}, senatum existimare neminem eorum, qui potestatem habent intercedendi, impediendi, moram adferre oportere, quo minus de {{tooltip|r. p. p. R. q. p.|re publica populi Romani quam primum}} ad senatum referri senatique consultum fieri possit; qui impedierit, prohibuerit, eum senatum existimare contra rem publicam fecisse. Si quis huic s. c. intercesserit, senatui placere auctoritatem perscribi et de ea re ad senatum {{tooltip|p. q. t.|primo quoque tempore}} referri. Huic s. c. intercessit C. Caelius, L. Vinicius, P. Cornelius, C. Vibius Pansa, {{tooltip|tr. pl.|tribuni plebi(s)}}''

{{pn|8.7|7}} ''Item senatui placere de militibus, qui in exercitu C. Caesaris sunt, qui eorum stipendia emerita aut causas, quibus de causis missi fieri debeant, habeant, ad hunc ordinem referri, ut eorum ratio habeatur causaeque cognoscantur. Si quis huic s. c. intercessisset, senatui placere auctoritatem perscribi et de ea re {{tooltip|p. q. t.|primo quoque tempore}} ad hunc ordinem referri. Huic s. c. intercessit C. Caelius, C. Pansa, tr. pl.''

{{pn|8.8|8}} ''Itemque senatui placere in Ciliciam provinciam, in {{font-size|90%|VIII}} reliquas provincias, quas praetorii pro praetore optinerent, eos, qui praetores fuerunt neque in provincia cum imperio fuerunt, quos eorum ex s. c. cum imperio in provincias pro praetore mitti oporteret, eos sortito in provincias mitti placere; si ex eo numero, quos ex s. c. in provincias ire oporteret, ad numerum non essent, qui in eas provincias proficiscerentur, tum, uti quodque conlegium primum praetorum fuisset neque in provincias profecti essent, ita sorte in provincias proficiscerentur; si ii ad numerum non essent, tum deinceps proximi cuiusque collegii qui praetores fuissent neque in provincias profecti essent, in sortem coicerentur, quoad is numerus effectus esset, quem ad numerum in provincias mitti oporteret. Si quis huic s. c. intercessisset, auctoritas perscriberetur. Huic s. c. intercessit C. Caelius, C. Pansa, tr. pl.''

{{pn|8.9|9}} Illa praeterea Cn. Pompei sunt animadversa, quae maxime confidentiam attulerunt hominibus, ut diceret se ante K. Martias non posse sine iniuria de provinciis Caesaris statuere, post K. Martias se non dubitaturum. Cum interrogaretur, si qui tum intercederent, dixit hoc nihil interesse, utrum C. Caesar senatui dicto audiens futurus non esset an pararet, qui senatum decernere non pateretur. ‘Quid, si’, inquit alius, ‘et consul esse et exercitum habere volet?’ At ille quam clementer: ‘Quid, si filius meus fustum mihi impingere volet?’ His vocibus, ut existimarent homines Pompeio cum Caesare esse negotium, effecit; itaque iam, ut video, alteram utram ad condicionem descendere vult Caesar, ut aut maneat, neque hoc anno sua ratio habeatur, aut, si designari poterit, decedat. {{pn|8.10|10}} Curio se contra eum totum parat. Quid adsequi possit, nescio; illud video, bene sentientem, etsi nihil effecerit, cadere non posse. Me tractat liberaliter Curio et mihi suo munere negotium imposuit; nam, si mihi non dedisset eas, quae ad ludos ei advectae erant Africanae, potuit supersederi; nunc, quoniam dare necesse est, velim tibi curae sit, quod a te semper petii, ut aliquid istinc bestiarum habeamus; Sittianamque syngrapham tibi commendo. Libertum Philonem istuc misi et Diogenem Graecum, quibus mandata et litteras ad te dedi. Eos tibi et rem, de qua misi, velim curae habeas; nam, quam vehementer ad me pertineat, in iis, quas tibi illi reddent, litteris perscripsi.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae IV Non. Sept. a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|9.1|1}} ‘Sic tu’, inquis, ‘Hirrum tractasti?’ Immo, si scias, quam facile, quam ne contentionis quidem minimae fuerit, pudeat te ausum illum umquam esse incedere tamquam tuum competitorem. Post repulsam vero risus facit; civem bonum ludit et contra Caesarem sententias dicit, exspectationem corripit, Curionem prorsus [Curionem] non mediocriter obiurgat, totus ac repulsa se mutavit. Praeterea, qui numquam in foro apparuerit, non multum in iudiciis versatus sit, agit causas liberalis, sed raro post meridiem. {{pn|9.2|2}} De provinciis quod tibi scripseram Idibus Sext. actum iri, interpellat iudicium Marcelli, consulis designati. In Kal. ''res'' reiecta est; ne frequentiam quidem efficere potuerant. Has litteras {{tooltip|a. d.|ante diem}} {{font-size|90%|IIII}} Non. Septembris dedi, cum ad eam diem ne profligatum quidem quicquam erat. Ut video, causa haec integra in proximum annum transferetur, et, quantum divino, relinquendus tibi erit, qui provinciam optineat; nam non expeditur successio, quoniam Galliae, quae habent intercessorem, in eandem condicionem quam ceterae provinciae vocantur. Hoc mihi non est dubium; quo tibi magis scripsi, ut ad hunc eventum te parares.

{{pn|9.3|3}} Fere litteris omnibus tibi de pantheris scripsi. Turpe tibi erit Patiscum Curioni decem pantheras misisse, te non multis partibus pluris; quas ipsas Curio mihi et alias Africanas decem donavit, ne putes illum tantum praedia rustica dare scire. Tu, si modo memoria tenueris et Cibyratas arcessieris itemque in Pamphyliam litteras miseris (nam ibi plures capi aiunt), quod voles, efficies. Hoc vehementius laboro nunc, quod seorsus a collega puto mihi omnia paranda. Amabo te, impera tibi hoc. Curare soles libenter ut ego maiorem partem nihil curare. In hoc negotio nulla tua nisi loquendi cura est, hoc est imperandi et mandandi; nam, simulatque erunt captae, qui alant eas et deportent, habes eos, quos ad Sittianam syngrapham misi. Puto etiam, si ullam spem mihi litteris ostenderis, me isto missurum alios.

{{pn|9.4|4}} M. Feridium, {{tooltip|eq. R.|equitem Romanum}}, amici mei filium, bonum et strenuum adulescentem, qui ad suum negotium istoc venit, tibi commendo et te rogo, ut eum in tuorum numero habeas. Agros, quos fructuarios habent civitates, vult tuo beneficio, quod tibi facile et honestum factu est, inmunes esse. Gratos et bonos viros tibi obligaris.

{{pn|9.5|5}} Nolo te putare Favonium a columnariis praeteritum; optimus quisque eum non fecit. † Pompeius tuus aperte Caesarem et provinciam tenere cum exercitu et consul; ipse tamen hanc sententiam dixit, nullum hoc tempore senatus consultum faciendum, Scipio hanc, ut K. Martiis de provinciis Galliis neu quid coniunctim referretur. Contristavit haec sententia Balbum Cornelium, et scio eum questum esse cum Scipione. Calidius in defensione sua fuit disertissimus, in accusatione satis frigidus. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|X.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae XIIII K. Decembres a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|10.1|1}} Sane quam litteris C. Cassi et Deiotari sumus commoti; nam Cassius cis Euphraten copias Parthorum esse scripsit, Deiotarus profectas per Commagenen in provinciam nostram. Ego quidem praecipuum metum, quod ad te attinebat, habui, qui scirem, quam paratus ab exercitu esses, ne quod hic tumultus dignitati tuae periculum adferret; nam de vita, si paratior ab exercitu esses, timuissem; nunc haec exiguitas copiarum recessum, non dimicationem mihi tuam praesagiebat. Hoc quo modo acciperent homines, quam probabilis necessitas futura esset, vereor etiam nunc neque prius desinam formidare, quam tetigisse te Italiam audiero. {{pn|10.2|2}} Sed de Parthorum transitu nuntii varios sermones excitarunt; alius enim Pompeium mittendum, alius ab urbe Pompeium non removendum, alius Caesarem cum suo exercitu, alius consules, nemo tamen ex senatus consulto privatos. Consules autem, quia verentur, ne illud senatus consultum fiat, ut paludati exeant, et contumeliose praeter eos ad alium res transferatur, omnino senatum haberi nolunt, usque eo ut parum diligentes in re publica videantur; sed honeste, sive neglegentia sive inertiast sive ille, quem proposui, metus, latet sub hac temperantiae existimatione nolle provinciam.

A te litterae non venerunt, et, nisi Deiotari subsecutae essent, in eam opinionem Cassius veniat, quae diripuisset ipse, ut viderentur ab hoste vastata, finxisse bellum et Arabas in provinciam immisisse eosque Parthos esse senatui renuntiasse. Quare tibi suadeo, quicumque est istic status rerum, diligenter et caute perscribas, ne aut velificatus aliquoi dicaris aut aliquid, quod referret scire, reticuisse.

{{pn|10.3|3}} Nunc exitus est anni; nam ego has litteras {{tooltip|a. d.|ante diem}} {{font-size|90%|XIIII}} K. Decembris scripsi. Plane nihil video ante K. Ianuarias agi posse. Nosti Marcellum, quam tardus et parum efficax sit, itemque Servius quam cunctator. Cuius modi putas hos esse aut quam id, quod nolint, conficere posse, qui, quae cupiunt, tamen ita frigide agunt, ut nolle existimentur? Novis magistratibus autem, si Parthicum bellum erit, haec causa primos menses occupabit; sin † aut sit aut non erit istic bellum aut tantum erit, ut vos aut successores parvis additis copiis sustinere possint, Curionem video se dupliciter iactaturum, primum ut aliquid Caesari adimat, inde ut aliquid Pompeio tribuat, quodvis quamlibet tenue munusculum. Paullus porro non humane de provincia loquitur. Huius cupiditati occursurus est Furnius noster; pluris suspicari non possum. {{pn|10.4|4}} Haec novi; alia quae possunt accidere, non cerno. Multa tempus adferre et praeparata mutare scio; sed intra finis hos, quaecumque acciderint, vertentur. Illud addo ad actiones C. Curionis, de agro Campano; de quo negant Caesarem laborare, sed Pompeium valde nolle, ne vacuus advenienti Caesari pateat.

{{pn|10.5|5}} Quod ad tuum decessum attinet, illud tibi non possum polliceri, me curaturum, ut tibi succedatur; illud certe praestabo, ne amplius prorogetur. Tui consilii est, si tempus, si senatus coget, si honeste a nobis recusari non poterit, velisne perseverare; mei officii est meminisse, qua obtestatione discedens mihi, ne paterer fieri, mandaris.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ex. m. Apr. aut in. Mai. a. 704 (50).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|11.1|1}} Non diu, sed acriter nos tuae supplicationes torserunt; incideramus enim in difficilem nodum. Nam Curio tui cupidissimus, quoi omnibus rationibus comitiales ''dies'' eripiebantur, negabat se ullo modo pati posse decerni supplicationes, ne, quod furore Pauli adeptus esset boni, sua culpa videretur amisisse et praevaricator causae publicae existimaretur. Itaque ad pactionem descendimus, et confirmarunt consules se his supplicationibus in hunc annum non usuros. Plane, quod utrisque consulibus gratias agas, est, Paulo magis certe; nam Marcellus sic respondit ei, spem in istis supplicationibus non habere, Paullus, se omnino in hunc annum non edicturum. {{pn|11.2|2}} Renuntiatum nobis erat Hirrum diutius dicturum. Prendimus eum; non modo non fecit, sed, cum de hostiis ageretur, et posset rem impedire, si, ut numeraretur, postularet, tacuit; tantum Catoni adsensus est, qui ''de'' te locutus honorifice non decrerat supplicationes. Tertius ad hos Favonius accessit. Quare pro cuiusque natura et instituto gratiae sunt agendae, his, quod tantum voluntatem ostenderunt, pro sententia, cum impedire possent, non pugnarunt, Curioni vero, quod de suarum actionum cursu tua causa deflexit. Nam Furnius et Lentulus, ut debuerunt, quasi eorum res esset, una nobiscum circumierunt et laborarunt Balbi quoque Corneli operam et sedulitatem laudare possum; nam cum Curione vehementer locutus est et eum, si aliter fecisset, iniuriam Caesari facturum dixit, tum eius fidem in suspicionem adduxit. Decrerant quidem neque transigi volebant Domitii, Scipiones. Quibus hac re ad intercessionem evocandam interpellantibus venustissime Curio respondit se eo libentius non intercedere, quod quosdam, qui decernerent, videret confici nolle.

{{pn|11.3|3}} Quod ad rem publicam attinet, in unam causam omnis contentio conlecta est de provinciis; in quam adhuc incubuisse cum senatu Pompeius videtur, ut Caesar Id. Nov. decedat; Curio omnia potius subire constituit quam id pati, ceteras suas abiecit actiones. Nostri porro, quos tu bene nosti, ad extremum certamen rem deducere non audent. Scaena rei totius haec: Pompeius, tamquam Caesarem non impugnet, sed, quod illi aequum putet, constituat, ait Curionem quaerere discordias, valde autem non vult et plane timet Caesarem † {{tooltip|cos. desig.|consulem designari/consulatum inire}} prius, quam exercitum et provinciam tradiderit. Accipitur satis male a Curione, et totus eius secundus consulatus exagitatur. Hoc tibi dico: Si omnibus rebus prement Curionem, Caesar defendet intercessorem; si, quod videntur, reformidarint, Caesar, quoad volet, manebit. {{pn|11.4|4}} Quam quisque sententiam dixerit, in commentariost rerum urbanarum; ex quo tu, quae digna sunt, selige; multa transi, in primis ludorum explosiones et funerum et ineptiarum ceterarum. Plura habet utilia; denique malo in hanc partem errare, ut, quae non desideres, audias, quam quicquam, quod opus est, praetermittatur. Tibi curae fuisse de Sittiano negotio gaudeo; sed, quoniam suspicaris minus certa fide † eos tibi visos, tamquam procurator sic agas, rogo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae circ. XII K. Oct. a. 704 (50).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|12.1|1}} Pudet me tibi confiteri et queri de Appi, hominis ingratissimi, iniuriis, qui me odisse, quia magna mihi debebat beneficia, coepit et, cum homo avarus, ut ea solveret, sibi imperare non posset, occultum bellum mihi indixit, ita occultum tamen, ut multi mihi renuntiarent, et ipse facile animadverterem male eum de me cogitare. Posteaquam vero comperi eum conlegium temptasse, deinde aperte cum quibusdam locutum, cum L. Domitio, ut nunc est, mihi inimicissimo homine, deliberare, velle hoc munusculum deferre Cn. Pompeio, ipsum reprehenderem et ab eo deprecarer iniuriam, quem vitam mihi debere putaram, impetrare a me non potui. {{pn|12.2|2}} Quid ergo? † st tamen quasi aliquot amicis, qui testes erant meorum in illum meritorum, locutus sum. Posteaquam illum, ne quoi satis faceret quidem, me dignum habere sensi, malui collegae eius, homini alienissimo mihi et propter amicitiam tuam non aequissimo, me obligare quam illius simiae vultum subire. Id postquam resciit, excanduit et me causam inimicitiarum quaerere clamitavit, ut, si mihi in pecunia minus satis fecisset, per hanc speciem simultatis eum consectarer. Postea non destitit accersere Polam Servium accusatorem, inire cum Domitio consilia. {{pn|12.3|3}} Quibus cum parum procederet, ut ulla lege mihi ponerent accusatorem, conpellari ea lege me voluerunt, qua dicere non poterant; insolentissimi homines summis Circensibus ludis meis postulandum me lege Scantinia curant. Vix hoc erat Pola elocutus, cum ego Appium censorem eadem lege postulavi. Quod melius caderet, nihil vidi; nam sic est a populo et non infimo quoque adprobatum, ut maiorem Appio dolorem fama quam postulatio attulerit. Praeterea coepi sacellum, in domo quod est, ab eo petere.

{{pn|12.4|4}} Conturbat me mora servi huius, qui tibi litteras attulit; nam acceptis prioribus litteris amplius ''dies'' quadraginta mansit. Quid tibi scribam, nesio. Scis Domitio ''comitiorum'' diem timori esse. Te exspecto valde et quam primum videre cupio. A te peto, ut meas iniurias proinde doleas, ut me existimas et dolere et ulcisci tuas solere.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ex. m. Mai. aut in. Iun. a. 704 (50).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|13.1|1}} Gratulor tibi adfinitate viri medius fidius optimi; nam hoc ego de illo existimo. Cetera porro, quibus adhuc ille sibi parum utilis fuit, et aetate iam sunt decussa, et consuetudine atque auctoriate tua, pudore Tulliae, si qua restabunt, confido celeriter sublatum iri; non est enim pugnax in vitiis neque hebes ad id, quod melius sit, intellegendum. Deinde, quod maximum est, ego illum valde amo.

{{pn|13.2|2}} † Voles, Cicero, Curionem nostrum lautum intercessionis de porvinciis exitum habuisse; nam, cum ''de'' intercessione referretur, quae relatio fiebat ex senatus consulto, primaque M. Marcelli sententia pronuntiata esset, qui agendum cum tribunis pl. censebat, frequens senatus in alia omnia iit. Stomachost scilicet Pompeius Magnus nunc ita languenti, ut vix id, quod sibi placeat, reperiat. Transierant illuc, rationem eius habendam, qui ''neque'' exercitum neque provincias traderet. Quem ad modum hoc Pompeius laturus sit, cum cognoscam; quidnam rei publicae futurum sit, si † aut non curet, vos senes divites videritis. Q. Hortensius, cum has litteras scripsi, animam agebat.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae circ. VIII K. Oct. a. 704 (50).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|14.1|1}} Tanti non fuit Arsacen capere et Seleuceam expugnare, ut earum rerum, quae hic gestae sunt, spectaculo careres; numquam tibi oculi doluissent, si in repulsa Domiti vultum vidisses. Magna illa comitia fuerunt, et plane studia ex partium sensu apparuerunt; perpauci necessitudinem secuti officium praestiterunt. Itaque mihi est Domitius inimicissimus, ut ne familiarem quidem suum quemquam tam oderit quam me, atque eo magis, quod per iniuriam sibi putat ereptum ''auguratum'', quoius ego auctor fuerim. Nunc furit tam gavisos homines suum dolorem † unumque move studiosiorem Antoni; nam Cn. Saturninum adulescentem ipse Cn. Domitius reum fecit sane quam superiore a vita invidiosum; quod iudicium nunc in exspectatione est, etiam in bona spe post Sex. Peducaei absolutionem.

{{pn|14.2|2}} De summa re publica saepe tibi scripsi me ''in'' annum pacem non videre, et, quo propius ea contentio, quam fieri necesse est, accedit, eo clarius id periculum apparet. Propositum hoc est, de quo, qui rerum potiuntur, sunt dimicaturi, quod Cn. Pompeius constituit non pati C. Caesarem consulem aliter fieri, nisi exercitum et provincias tradiderit, Caesari autem persuasum est se salvum esse non posse, ''si'' ab exercitu recesserit; fert illam tamen condicionem, ut ambo exercitus tradant. Sic illi amores et ''in''vidiosa coniunctio non ad occultam recidit obtrectationem, sed ad bellum se erumpit; neque, mearum rerum quid consilii capiam, reperio; quod non dubito, quin te quoque haec deliberatio sit perturbatura. Nam mihi cum hominibus his et gratia et † necessitudinem cum causam illam unde homines odi. {{pn|14.3|3}} Illud te non arbitror fugere, quin homines in dissensione domestica debeant, quam diu civiliter sine armis certetur, honestiorem sequi partem, ubi ad bellum et castra ventum sit, firmiorem et id melius statuere, quod tutius sit. In hac discordia video Cn. Pompeium senatum, quique res iudicant, secum habiturum, ad Caesarem omnes, qui cum timore aut mala spe vivant, accessuros; exercitum conferendum non esse. Omnino satis spatiist ad considerandas utriusque copias et eligendam partem.

{{pn|14.4|4}} Prope oblitus sum, quod maxime fuit scribendum. Scis Appium censorem hic ostenta facere, de signis et tabulis, de agri modo, de aere alieno acerrime agere? persuasum est ei censuram lomentum aut nitrum esse. Errare mihi videtur; nam sordes eluere vult, venas sibi omnis et viscera aperit. Curre, per deos atque homines! et quam primum haec risum veni, legis Scantiniae iudicium apud Drusum fieri, Appium de tabulis et signis agere; crede mihi, est properandum. Curio noster sapienter id, quod remisit de stipendio Pompei, fecisse existimatur. Ad summam, quaeris, quid putem futurum. Si alter uter eorum ad Parthicum bellum non eat, video magnas inpendere discordias, quas ferrum et vis iudicabit; uterque et animo et copiis est paratus. Si sine † suo periculo fieri posset, magnum et iucundum tibi Fortuna spectaculum parabat.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XV.}}}}&lt;br&gt;Scr. c. VII Id. Mart. a. 705 (49).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|15.1|1}} Ecquando tu hominem ineptiorem quam tuum Cn. Pompeium vidisti, qui tantas turbas, qui tam nugax esset, commorit? ecquem autem Caesare nostro acriorem in rebus gerendis, eodem in victoria temperatiorem aut legisti aut audisti? Quid est? num tibi nostri milites, qui durissimis et frigidissimis locis, taeterrima hieme bellum ambulando confecerunt, malis orbiculatis esse pasti videntur? ‘Quid iam’? inquis. Gloriose omnia. Si scias, quam sollicitus sim, tum hanc meam gloriam, quae ad me nihil pertinet, derideas; quae tibi exponere nisi coram non possum, idque celeriter fore spero; nam me, cum expulisset ex Italia Pompeium, constituit ad urbem vocare, id quod iam existimo confectum, nisi si maluit Pompeius Brundisi circumsederi. {{pn|15.2|2}} Peream, si minima causa est properandi isto mihi, quod te videre et omnia intima conferre discupio, habeo autem quam multa. Hui vereor, quod solet fieri, ne, cum te videro, omnia obliviscar. Sed tamen quod ob scelus iter mihi necessarium retro ad Alpis versus incidit? Adeo quod Intimelii in armis sunt, neque de magna causa. Bellienus, verna Demetri, qui ibi cum praesidio erat, Domitium quendam, nobilem illi, Caesaris hospitem, a contraria factione nummis acceptis conprendit et strangulavit; civitas ad arma iit; eo † num cohortibus mihi per nives eundum est. ‘Usque quaque’, inquis, ‘se Domitii male dant’. Vellem quidem Venere prognatus tantum animi habuisset in vestro Domitio, quantum psacade natus in hoc habuit. Ciceroni {{tooltip|f. s. d.|filio salutem do}}.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Intimili XVI K. Mai. a. 705 (49).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|16.1|1}} Exanimatus tuis litteris, quibus te nihil nisi triste cogitare ostendisti neque, id quid esset, perscripsisti neque non tamen, quale esset, quod cogitares, aperuisti, has ad te illico litteras scripsi. Per fortunas tuas, Cicero, per liberos te oro et obsecro, ne quid gravius de salute et incolumitate tua consulas; nam deos hominesque amicitiamque nostram testificor me tibi praedixisse neque temere monuisse, sed, postquam Caesarem convenerim sententiamque eius, qualis futura esset parta victoria, cognorim, te certiorem fecisse. Si existimas eandem rationem fore Caesaris in dimittendis adversariis et condicionibus ferendis, erras; nihil nisi atrox et saevum cogitat atque etiam loquitur; iratus senatui exiit, his intercessionibus plane incitatus est; non mehercules erit deprecationi locus. {{pn|16.2|2}} Quare, si tibi tu, si filius unicus, si domus, si spes tuae reliquae tibi carae sunt, si aliquid apud te nos, si vir optimus, gener tuus, valemus, quorum fortunam non debes velle conturbare, ut eam causam, in quoius victoria salus nostra est, odisse aut relinquere cogamur aut inpiam cupiditatem contra salutem tuam habeamus—denique illud cogita, quod offensae fuerit in ista cunctatione, te subisse; nunc te contra victorem Caesarem facere, quem dubiis rebus laedere noluisti, et ad eos fugatos accedere, quos resistentis sequi nolueris, summae stultitiae est. Vide, ne, dum pudet te parum optimatem esse, parum diligenter, quid optimum sit, eligas. {{pn|16.3|3}} Quod si totum tibi persuadere non possum, saltem, dum, quid de Hispaniis agamus, scitur, exspecta; quas tibi nuntio adventu Caesaris fore nostras. Quam isti spem habeant amissis Hispaniis, nescio; quod porro tuum consilium sit ad desperatos accedere, non medius fidius reperio. {{pn|16.4|4}} Hoc, quod tu non dicendo mihi significasti, Caesar audierat ac, simulatque ‘have’ mihi dixit, statim, quid de te audisset, exposuit. Negavi me scire, sed tamen ab eo petii, ut ad te litteras mitteret, quibus maxime ad remanendum commoveri posses. Me secum in Hispaniam ducit; nam, nisi ita faceret, ego, priusquam ad urbem accederem, ubicumque esses, ad te percucurrissem et hoc a te praesens contendissem atque omni vi te retinuissem. {{pn|16.5|5}} Etiam atque etiam, Cicero, cogita, ne te tuosque omnis funditus evertas, ne te sciens prudensque eo demittas, unde exitum vides nullum esse. Quodsi te aut voces optimatium commovent, aut non nullorum hominum insolentiam et iactationem ferre non potes, eligas censeo aliquod oppidum vacuum a bello, dum haec decernuntur; quae iam erunt confecta. Id si feceris, et ego te sapienter fecisse iudicabo, et Caesarem non offendes.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae vel ex. m. Ian. vel m. Febr. a. 706 (48).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|17.1|1}} Ergo me potius in Hispania fuisse tum quam Formiis, quom tu profectus es ad Pompeium! quodutinam † aut Appius Claudius in ista parte C. Curio, quoius amicitia me paulatim in hanc perditam causam imposuit; nam mihi sentio bonam mentem iracundia et amore ablatam. Tu, tu porro, cum ad te proficiscens Ariminum noctu venissem, dum mihi pacis mandata das ad Caesarem et mirificum civem agis, amici officium neglexisti neque mi consuluisti. Neque haec dico, quod diffidam huic causae, sed, crede mihi, perire satius est quam hos videre. {{pn|17.2|2}} Quodsi timor vestrae crudelitatis non esset, eiecti iam pridem hinc essemus; nam hic nunc praeter faeneratores paucos nec homo nec ordo quisquam est nisi Pompeianus. Equidem iam effeci, ut maxime plebs et, qui antea noster fuit, populus vester esset. ‘Cur hoc?’ inquis. Immo reliqua exspectate; vos invitos vincere coegero. † Arruntanum me Catonem; vos dormitis nec haec adhuc mihi videmini intellegere, qua nos pateamus et quam simus inbecilli. Atque hoc nullius praemii spe faciam, sed, quod apud me plurimum solet valere, doloris atque indignitatis causa. Quid istic facitis? proelium exspectatis, quod firmissimum † haec? vestras copias non novi; nostri valde depugnare et facile algere et esurire consuerunt.
{{Liber
|Ante=Liber VII
|AnteNomen=../Liber VII
|Post=Liber IX
|PostNomen=../Liber IX
}}</text>
      <sha1>e3cvg8owg064jto0pkxzmzh5jhqe7t1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269611</id>
      <parentid>269591</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:23:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46608" sha1="qkh4621mkczjvismth0hf3o61wij8w8" xml:space="preserve">{{titulus
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|SubTitulus=Liber VIII&lt;br&gt;M. Caeli epistulae ad M. Tullium Ciceronem.
|Editio=1896, Lipsiae: Teubner; [[w:de:Carl Friedrich Wilhelm Müller|C. F. W. Müller]]
|Fons=[https://archive.org/details/p1scriptaquaemanse03ciceuoft/page/201/mode/1up?view=theater archive.org]
}}
{{Liber
|Ante=Liber VII
|AnteNomen=../Liber VII
|Post=Liber IX
|PostNomen=../Liber IX
}}

{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae IX K. Iun. aut paulo post a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|1.1|1}} Quod tibi discedens pollicitus sum me omnes res urbanas diligentissime tibi perscripturum, data opera paravi, qui sic omnia persequeretur, ut verear, ne tibi nimium arguta haec sedulitas videatur; tametsi tu scio quam sis curiosus, et quam omnibus peregrinantibus gratum sit minimarum quoque rerum, quae domi gerantur, fieri certiores. Tamen in hoc te deprecor, ne meum hoc officium adrogantiae condemnes, quod hunc laborem alteri delegavi, non quin mihi suavissimum sit et occupato et ad litteras scribendas, ut tu nosti, pigerrimo tuae memoriae dare operam, sed ipsum volumen, quod tibi misi, facile, ut ego arbitror, me excusat. Nescio quoius otii esset non modo perscribere haec, sed omnino animadvertere; omnia enim sunt ibi senatus consulta, edicta, fabulae, rumores. Quod exemplum si forte minus te delectarit, ne molestiam tibi cum inpensa mea exhibeam, fac me certiorem. {{pn|1.2|2}} Si quid in re {{tooltip|p.|publica}} maius actum erit, quod isti operarii minus commode persequi possint, et quem ad modum actum sit, et quae existimatio secuta quaeque de eo spes sit, diligenter tibi perscribemus. Ut nunc est, nulla magnopere exspectatio est. Nam et illi rumores de comitiis Transpadanorum Cumarum tenus caluerunt, Romam cum venissem, ne tenuissimam quidem auditionem de ea re accepi; praeterea Marcellus, quod adhuc nihil rettulit de successione provinciarum Galliarum et in K. Iun., ut mihi ipse dixit, eam distulit relationem, sane quam eos sermones expressit, qui de eo tum fuerant, cum Romae nos essemus. {{pn|1.3|3}} Tu si Pompeium, ut volebas, offendisti, qui tibi visus sit et quam orationem habuerit tecum quamque ostenderit voluntatem (solet enim aliud sentire et loqui neque tantum valere ingenio, ut non appareat, quid cupiat), fac mihi perscribas. {{pn|1.4|4}} Quod ad Caesarem, crebri et non belli de eo rumores, sed susurratores dumtaxat veniunt. Alius equitem perdidisse, quod, opinor, certe factum est, alius septimam legionem vapulasse, ipsum apud Bellovacos circumsederi interclusum ab reliquo exercitu; neque adhuc certi quicquam est, neque haec incerta tamen vulgo iactantur, sed inter paucos, quos tu nosti, palam secreto narrantur; at Domitius, cum manus ad os apposuit. Te {{tooltip|a. d.|ante diem}} {{font-size|90%|VIIII}} K. Iun. subrostrani (quod illorum capiti sit!) dissiparant perisse. Urbe ac foro toto maximus rumor fuit te a Q. Pompeio in itinere occisum. Ego, qui scirem Q. Pompeium Baulis † embaeneticam facere et usque eo, ut ego misererer eius, esurire, non sum commotus et, hoc mendacio, si qua pericula tibi impenderent, ut defungeremur, optavi. Plancus quidem tuus Ravennaest et magno congiario donatus a Caesare nec beatus nec bene instructus est. Tui politici libri omnibus vigent. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae m. Iun. a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI SAL.}}
{{pn|2.1|1}} Certe, inquam, absolutus est (me † repraesentante pronuntiatum est), et quidem omnibus ordinibus et singulis in uno quoque ordine sententiis. ‘Ride modo’, inquis. Non mehercules; nihil umquam enim tam praeter opinionem, tam quod videretur omnibus indignum, accidit. Quin ego, cum pro amicitia validissime faverem ei et me iam ad dolendum praeparassem, postquam factum est, obstipui et mihi visus sum captus esse. Quid alios putas? Clamoribus scilicet maximis iudices corripuerunt et ostenderunt plane esse, quod ferri non posset. Itaque relictus legi Liciniae maiore esse periculo videtur. Accessit huc, quod postridie eius absolutionem in theatrum Curionis Hortensius introiit, puto, ut suum gaudium gauderemus. Hic tibi
::‘Strépitus, fremitus, clámor tonitruum ét rudentum síbilus’.
{{indent|Hoc magis animadversum est, quod intactus ab sibilo pervenerat Hortensius ad senectutem; sed tum tam bene, ut in totam vitam quoivis satis esset et paeniteret eum iam vicisse.|0}}

{{pn|2.2|2}} De re p. quod tibi scribam, nihil habeo: Marcelli impetus resederunt non inertia, sed, ut mihi videbantur, consilio. De comitiis consularibus incertissima est existimatio. Ego incidi in competitorem nobilem et nobilem agentem; nam M. Octavius Cn. f. et C. Hirrus mecum petit. Hoc ideo scripsi, quod scio te acriter propter Hirrum nuntium nostrorum comitiorum exspectaturum. Tu tamen simulac me designatum audieris, ut tibi curae sit, quod ''ad'' pantheras attinet, rogo. Syngrapham Sittianam tibi commendo. Commentarium rerum urbanarum primum dedi L. Castrinio Paeto, secundum ei, qui has litteras tibi dedit.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae circ. IV Id. Iun. a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}{{pn|3.1|1}} Estne? vici et tibi saepe, quod negaras discedens curaturum tibi, litteras mitto? Est, siquidem perferuntur, quas do. Atque hoc eo diligentius facio, quod, cum otiosus sum, plane, ubi delectem otiolum meum, non habeo. Tu cum Romae eras, hoc mihi certum ac iucundissimum vacanti negotium erat, tecum id otii tempus consumere; idque non mediocriter desidero, ut mihi non modo solus esse, sed Romae te profecto solitudo videatur facta, et, qui, quae mea neglegentiast, multos saepe dies ad te, cum hic eras, non accedebam, nunc cotidie non esse te, ad quem cursitem, discrucior. Maxime vero, ut te dies noctesque quaeram, competitor Hirrus curat. Quo modo illum putas auguratus tuum competitorem dolere et dissimulare me certiorem quam se candidatum? De quo ut, quem optas, quam primum nuntium accipias, tua medius fidius magis quam mea causa cupio; † nam mea, si fio, si forsitan cum locupletiore referam; sed hoc usque eo suave est, ut, si acciderit, tota vita risus nobis deesse non possit. † Sed tanti sed mehercules non multum M. Octavius eorum odia, quae Hirrum premunt, quae permulta sunt, sublevat.

{{pn|3.2|2}} Quod ad Philotimi liberti officium et bona Milonis attinet, dedimus operam, ut et Philotimus quam honestissime Miloni apsenti eiusque necessariis satis faceret, et secundum eius fidem et sedulitatem existimatio tua conservaretur.

{{pn|3.3|3}} Illud nunc a te peto, si eris, ut spero, otiosus, aliquod ad nos, ut intellegamus nos tibi curae esse, {{Graeca|σύνταγμα}} conscribas. ‘Qui tibi istuc’, inquis, ‘in mentem venit, homini non inepto?’ † Aliquod ex tam multis tuis monimentis extare, quod nostrae amicitiae memoriam posteris quoque prodat. Cuius modi velim, puto, quaeris. Tu citius, qui omnem nosti disciplinam, quod maxime conveniat, excogitabis, genere tamen, quod et ad nos pertineat et {{Graeca|διδασκαλίαν}} quandam, ut versetur inter manus, habeat.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae K. Sext. a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|4.1|1}} Invideo tibi; tam multa cotidie, quae mirere, istoc perferuntur, primum illud, absolutum Messalam, deinde eundem condemnatum, C. Marcellum {{tooltip|cos.|consulem}} factum, M. Calidium ab repulsa postulatum a Galliis duobus, P. Dolabellam {{font-size|90%|XV}} virum factum. Hoc tibi non invideo, caruisse te pulcherrimo spectaculo et Lentuli Cruris repulsi vultum non vidisse. At qua spe, quam certa opinione descenderat, quam ipso diffidente Dolabella! Et hercules, nisi nostri ''equites'' acutius vidissent, paene concedente adversario superasset. {{pn|4.2|2}} Illud te non arbitror miratum, Servaeum, designatum {{tooltip|tr. pl.|tribunum plebis}}, condemnatum; ''in'' cuius locum C. Curio petiit. Sane quam incutit multis, qui eum facilitatemque eius non norunt, magnum metum; sed, ut spero et volo, et ut se fert ipse, bonos et senatum malet; totus, ut nunc est, hoc scaturit. Huius autem voluntatis initium et causa est, quod eum non mediocriter Caesar, qui solet infimorum hominum amicitiam sibi qualibet inpensa adiungere, valde contempsit. Qua in re mihi videtur illud perquam venuste cecidisse, quod a reliquis quoque usque eo est animadversum, ut Curio, qui nihil consilio facit, ratione et insidiis usus videretur in evitandis iis consiliis, qui se intenderant adversarios in eius tribunatum, Laelios et Antonios et id genus valentis dico.

{{pn|4.3|3}} Has ego tibi litteras eo maiore misi intervallo, quod comitiorum dilationes occupatiorem me habebant et exspectare in dies exitum cogebant, ut confectis omnibus te facerem certiorem. Ad K. Sext. usque exspectavi. Praetoriis morae quaedam inciderunt. Mea porro comitia quem eventum sint habitura, nescio; opinionem quidem, quod ad Hirrum attinet, incredibilem {{tooltip|aed. pl.|aedilium plebis}} comitiis nacta sunt. Nam M. Coelium Vinicianum mentio illa fatua, quam deriseramus olim, et promulgatio de dictatore subito deiecit et deiectum magno clamore insecuta est. Inde Hirrum cuncti iam non faciendum flagitare. Spero te celeriter et de nobis, quod sperasti, et de illo, quod vix sperare ausus es, auditurum.

{{pn|4.4|4}} De re p. iam novi quicquam exspectare desieramus; sed, cum senatus habitus esset ad Apollinis {{tooltip|a. d.|ante diem}} {{font-size|90%|XI}} K. Sext., et referretur de stipendio Cn. Pompei, mentio facta est de legione ea, quam expensam tulit C. Caesari Pompeius, quo numero esset, quoad pateretur eam Pompeius esse in Gallia. Coactus est dicere Pompeius se legionem abducturum, sed non statim sub mentionem et convicium obtrectatorum; inde interrogatus de successione C. Caesaris; de qua, hoc est de provinciis, placitum est, ut quam primum ad urbem reverteretur Cn. Pompeius, ut coram eo de successione provinciarum ageretur; nam Ariminum ad exercitum Pompeius erat iturus et statim iit. Puto Idibus Sext. de ea re actum iri. Profecto aut transigetur aliquid, aut turpiter intercedetur; nam in disputando coiecit illam vocem Cn. Pompeius, omnes oportere senatui dicto audientes esse. Ego tamen sic nihil exspecto quo modo Paulum, {{tooltip|cos.|consulem}} designatum, primum sententiam dicentem.

{{pn|4.5|5}} Saepius te admoneo de syngrapha Sittiana (cupio enim te intellegere eam rem ad me valde pertinere); item de pantheris, ut Ciburatas accersas curesque, ut mi vehantur; praeterea (nuntiatur ''enim'' nobis et pro certo iam habetur regem Alexandrinum mortuum), quid mihi suadeas, quo modo regnum illud se habeat, quis procuret, diligenter mihi perscribas.&amp;emsp;K. Sext.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|V.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ante Id. Sext. a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|5.1|1}} Qua tu cura sis, quod ad pacem provinciae tuae finitimarumque regionum attinet, nescio; ego quidem vehementer animi pendeo. Nam, si hoc modo rem moderari possemus, ut pro viribus copiarum tuarum belli quoque existeret magnitudo, et, quantum gloriae triumphoque opus esset, adsequeremur, periculosam et gravem illam dimicationem evitaremus, nihil tam esset optandum; nunc, si Parthus movet aliquid, scio non mediocrem fore contentionem; tuus porro exercitus vix unum saltum tueri potest. Hanc autem nemo ducit rationem, sed omnia desiderantur ab eo, tamquam nihil denegatum sit ei, quo minus quam paratissimus esset, qui publico negotio praepositus est. {{pn|5.2|2}} Accedit huc, quod successionem futuram propter Galliarum controversiam non video. Tametsi hac de re puto te constitutum, quid facturus esses, habere, tamen, quo maturius constitueres, cum hunc eventum providebam, visum est, ut te facerem certiorem. Nosti enim haec tralaticia: de Galliis constituetur; erit, qui intercedat; deinde alius existet, qui, nisi libere liceat de omnibus provinciis decernere senatui, reliquas impediat. Sic multum ac diu ludetur, atque ita diu, ut plus biennium in his tricis moretur.

{{pn|5.3|3}} Si quid novi de re p. quod tibi scriberem haberem, usus essem mea consuetudine, ut diligenter, et quid actum esset, et quid ex eo futurum sperarem, perscriberem. Sane tamquam in quodam incili iam omnia adhaeserunt. Marcellus idem illud de provinciis urget neque adhuc frequentiam senatus efficere potuit. Hoc sic praeterito anno Curio tribunus erit, eadem actio de provinciis introibit. Quam facile nunc sit omnia impedire, et quam hoc Caesari, qui sua causa rem {{tooltip|p.|publicam}} non curent, † superet, non te fallit.
==VI.==
{{indent|Scr. Romae ante ex. m. Febr. a. 704 (50).''|0}}
::CAELIUS CICERONI S.
{{pn|6.1|1}} Non dubito, quin perlatum ad te sit Appium a Dolabella reum factum sane quam non ea, qua existimaveram, invidia; neque enim stulte Appius, qui, simulatque Dolabella accessit ad tribunal, introierat in urbem triumphique postulationem abiecerat; quo facto rettudit sermones paratiorque visus est, quam speraverat accusator. Is nunc in te maximam spem habet. Scio tibi eum non esse odio; quam velis eum obligare, in tua manu est. Cum quo ''si'' simultas tibi non fuisset, liberius tibi de tota re esset; nunc, si ad illam summam veritatem legitimum ius exegeris, cavendum tibi erit, ne parum simpliciter et candide posuisse inimicitias videaris. In hanc partem porro tutum tibi erit si quid volueris gratificari; nemo enim necessitudine et amicitia te deterritum ab officio dicet.

{{pn|6.2|2}} Illud mihi occurrit, quod inter postulationem et nominis delationem uxor a Dolabella discessit. Quid mihi discedens mandaris, memini; quid ego tibi scripserim, te non arbitror oblitum. Non est iam tempus plura narrandi; unum illud monere te possum, si res tibi non displicebit, tamen hoc tempore nihil de tua voluntate ostendas et exspectes, quem ad modum exeat ex hac causa. † Denique invidiosum tibi sit, si emanarit porro significatio ulla intercessit, clarius, quam deceat aut expediat, fiat. Neque ille tacere eam rem poterit, quae suae spei tam opportuna acciderit, quaeque in negotio conficiendo tanto inlustrior erit, cum praesertim is sit, qui, si perniciosum sciret esse loqui de hac re, vix tamen se contineret.

{{pn|6.3|3}} Pompeius dicitur valde pro Appio laborare, ut etiam putent alterum utrum de filiis ad te missurum. Hic nos omnes absolvimus, et hercules consaepta omnia foeda et inhonesta sunt. Consules autem habemus summa diligentia; adhuc {{tooltip|s. c.|senatus consultum}} nisi de feriis Latinis nullum facere potuerunt. Curioni nostro tribunatus conglaciat. {{pn|6.4|4}} Sed dici non potest, quo modo hic omnia iaceant. Nisi ego cum tabernariis et aquariis pugnarem, veternus civitatem occupasset. Si Parthi vox nihil calficiunt, nos [nihil] frigore frigescimus. Tamen, quoquo modo potuit, sine Parthis Bibulus in Amano nescio quid cohorticularum amisit. Hoc sic nuntiatum est.

{{pn|6.5|5}} Quod tibi supra scripsi Curionem valde frigere, iam calet; nam ferventissime concerpitur. Levissime enim, quia de intercalando non optinuerat, transfugit ad populum et pro Caesare loqui coepit legemque viariam non dissimilem agrariae Rulli et alumentariam, quae iubet aediles metiri, iactavit. Hoc nondum fecerat, cum priorem partem epistulae scripsi. Amabo te, si quid, quod opus fuerit Appio, facies, ponito me in gratia. De Dolabella integrum tibi reserves, suadeo. Et huic rei, de qua loquor, et dignitati tuae aequitatisque opinioni hoc ita facere expedit. Turpe tibi erit pantheras Graecas me non habere.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ex. m. Apr. aut in. Mai. a. 704 (50).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|7.1|1}} Quam cito tu istinc decedere cupias, nescio; ego quidem eo magis, quo adhuc felicius res gessisti, dum istic eris, de belli Parthici periculo cruciabor, ne hunc risum meum metus aliqui perturbet. Breviores has litteras properanti publicanorum tabellario subito dedi; tuo liberto pluribus verbis scriptas pridie dederam. {{pn|7.2|2}} Res autem novae nullae sane acciderunt, nisi haec vis tibi scribi, quae certe vis: Cornificius adulescens Orestillae filiam sibi despondit; Paula Valeria, soror Triari, divortium sine causa, quo die vir e provincia venturus erat, fecit; nuptura est D. Bruto. † Nondum rettuleras. Multa in hoc genere incredibilia te absente acciderunt. Servius Ocella nemini persuasisset se moechum esse, nisi triduo bis deprehensus esset. Quaeres, ubi. ''Ubi'' hercules ego minime vellem. Relinquo tibi, quod ab aliis quaeras; neque enim displicet mihi imperatorem singulos percontari, cum qua sit aliqui deprehensus. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae in. m. Oct. a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|8.1|1}} Etsi, de re {{tooltip|p.|publica}} quae tibi scribam, habeo, tamen nihil, quod magis gavisurum te putem, habeo quam hoc: Scito C. Sempronium Rufum, mel ac delicias tuas, calumniam maximo plausu tulisse. Quaeris, qua in causa. M. Tuccium, accusatorem suum, post ludos Romanos reum lege Plotia de vi fecit hoc consilio, quod videbat, si extraordinarius reus nemo accessisset, sibi hoc anno causam esse dicendam. Dubium porro illi non erat, quid futurum esset. Nemini hoc deferre munusculum maluit quam suo accusatori; itaque sine ullo subscriptore descendit et Tuccium reum fecit. At ego, simulatque audivi, invocatus ad subsellia rei occurro; surgo neque verbum de re facio; totum Sempronium usque eo perago, ut Vestorium quoque interponam et illam fabulam narrem, quem ad modum tibi pro beneficio dederit, † si quod iniuriis suis esset, ut Vestorius teneret.

{{pn|8.2|2}} Haec quoque magna nunc contentio forum tenet: M. Servilius postquam, ut coeperat, omnibus in rebus turbarat nec, quod non venderet, quicquam reliquerat maximaeque nobis traditus erat invidiae, neque Laterensis praetor postulante Pausania nobis patronis, {{font-size|90%|QVO EA PECUNIA PERVENISSET}}, recipere voluit, Q. Pilius, necessarius Attici nostri, ''de'' repetundis eum postulavit. Magna ilico fama surrexit, et de damnatione ferventer loqui est coeptum. Quo vento proicitur Appius minor, ut † inpicet depecuniam ex bonis patris pervenisse ad Servilium praevaricationisque causa diceret depositum HS {{font-size|90%|LXXXI}}. Admiraris amentiam; immo, si actionem stultissimasque de se, nefarias de patre confessiones audisses.{{pn|8.3|3}} Mittit in consilium eosdem illos, qui litis aestimarant iudices. Cum aequo numero sententiae fuissent, Laterensis leges ignorans pronuntiavit, quid singuli ordines iudicassent, et ad extremum, ut solent, ‘{{font-size|90%|NON REDIGAM}}’. Postquam discessit, et pro absoluto Servilius haberi coeptus, legisque unum et centesimum caput legit, in quo ita erat: ‘{{font-size|90%|QVOD EORVM IVDICVM MAIOR PARS IVDICARIT, ID IUS RATVMQVE ESTO}}’, in tabulas absolutum non rettulit, ordinum iudicia perscripsit; postulante rursus Appio cum L. Lollio transegit et se relaturum dixit. Sic nunc neque absolutus neque damnatus Servilius de repetundis saucius Pilio tradetur. Nam de divinatione Appius, cum calumniam iurasset, contendere ausus non est Pilioque cessit et ipse de pecuniis repetundis a Serviliis est postulatus et praeterea de vi reus a quodam suo emissario, S. Tettio, factus. Recte hoc par habet.

{{pn|8.4|4}} Quod ad rem publicam pertinet, omnino multis diebus exspectatione Galliarum actum nihil est; aliquando tamen saepe re dilata et graviter acta et plane perspecta Cn. Pompei voluntate in eam partem, ut eum decedere post K. Martias placeret, senatus consultum, quod tibi misi, factum est auctoritatesque perscriptae.

{{pn|8.5|5}} ''[Senatus consultum, auctoritas]. {{tooltip|Pr.|Pridie}} K. Octobris in aede Apollinis scrib. adfuerunt L. Domitius Cn. f. Fab. Ahenobarbus, Q. Caecilius Q. f. Fab. Metellus Pius Scipio, L. Villius L. f. Pom. Annalis, C. Septimius T. f. Qui., C. Lucilius C. f. Pup. Hirrus, C. Scribonius C. f. Pop. Curio, L. Ateius L. f. An. Capito, M. Eppius M. f. Ter. Quod M. Marcellus {{tooltip|cos. v. f.|consulem verba fecit}} de provinciis consularibus, {{tooltip|d. e. r. i. c.|de ea re ita censuerunt}}, uti L. Paullus, C. Marcellus cos., cum magistratum inissent, ex K. Mart., quae in suo magistratu futurae essent, de consularibus provinciis ad senatum referrent, neve quid prius ex K. Mart. ad senatum referrent, neve quid coniunctim [de ea re referretur a consiliis], utique eius rei causa per dies comitiales senatum haberent senatusque cons. facerent, et, cum de ea re ad senatum referretur, a consiliis, qui eorum in {{font-size|90%|CCC}} iudicibus essent, {{tooltip|s. f. s.|sine fraude sua}} adducere liceret; si quid de ea re ad populum {{tooltip|pl. ve|plebemve}} lato opus esset, uti Ser. Sulpicius, M. Marcellus cos., praetores {{tooltip|tr. q.|tribunique}} pl., quibus eorum videretur, ad populum pl. ve ferrent; quod si ii non tulissent, uti, quicumque deinceps essent, ad populum, pl. ve ferrent.&amp;emsp;{{tooltip|C.|censuere}}''

{{pn|8.6|6}} ''Pr. K. Octobres in aede Apollinis scrib. adfuerunt L. Domitius Cn. f. Fab. Ahenobarbus, Q. Caecilius Q. f. Fab. Metellus Pius Scipio, L. Villius L. f. Pom. Annalis, C. Septimius T. f. Qui., C. Lucilius C. f. Pup. Hirrus, C. Scribonius C. f. Pop. Curio, L. Ateius L. f. An. Capito, M. Eppius M. f. Ter. Quod M. Marcellus {{tooltip|cos. v. f.|consulem verba fecit}} de provinciis, {{tooltip|d. e. r. i. c.|de ea re ita censuerunt}}, senatum existimare neminem eorum, qui potestatem habent intercedendi, impediendi, moram adferre oportere, quo minus de {{tooltip|r. p. p. R. q. p.|re publica populi Romani quam primum}} ad senatum referri senatique consultum fieri possit; qui impedierit, prohibuerit, eum senatum existimare contra rem publicam fecisse. Si quis huic s. c. intercesserit, senatui placere auctoritatem perscribi et de ea re ad senatum {{tooltip|p. q. t.|primo quoque tempore}} referri. Huic s. c. intercessit C. Caelius, L. Vinicius, P. Cornelius, C. Vibius Pansa, {{tooltip|tr. pl.|tribuni plebi(s)}}''

{{pn|8.7|7}} ''Item senatui placere de militibus, qui in exercitu C. Caesaris sunt, qui eorum stipendia emerita aut causas, quibus de causis missi fieri debeant, habeant, ad hunc ordinem referri, ut eorum ratio habeatur causaeque cognoscantur. Si quis huic s. c. intercessisset, senatui placere auctoritatem perscribi et de ea re {{tooltip|p. q. t.|primo quoque tempore}} ad hunc ordinem referri. Huic s. c. intercessit C. Caelius, C. Pansa, tr. pl.''

{{pn|8.8|8}} ''Itemque senatui placere in Ciliciam provinciam, in {{font-size|90%|VIII}} reliquas provincias, quas praetorii pro praetore optinerent, eos, qui praetores fuerunt neque in provincia cum imperio fuerunt, quos eorum ex s. c. cum imperio in provincias pro praetore mitti oporteret, eos sortito in provincias mitti placere; si ex eo numero, quos ex s. c. in provincias ire oporteret, ad numerum non essent, qui in eas provincias proficiscerentur, tum, uti quodque conlegium primum praetorum fuisset neque in provincias profecti essent, ita sorte in provincias proficiscerentur; si ii ad numerum non essent, tum deinceps proximi cuiusque collegii qui praetores fuissent neque in provincias profecti essent, in sortem coicerentur, quoad is numerus effectus esset, quem ad numerum in provincias mitti oporteret. Si quis huic s. c. intercessisset, auctoritas perscriberetur. Huic s. c. intercessit C. Caelius, C. Pansa, tr. pl.''

{{pn|8.9|9}} Illa praeterea Cn. Pompei sunt animadversa, quae maxime confidentiam attulerunt hominibus, ut diceret se ante K. Martias non posse sine iniuria de provinciis Caesaris statuere, post K. Martias se non dubitaturum. Cum interrogaretur, si qui tum intercederent, dixit hoc nihil interesse, utrum C. Caesar senatui dicto audiens futurus non esset an pararet, qui senatum decernere non pateretur. ‘Quid, si’, inquit alius, ‘et consul esse et exercitum habere volet?’ At ille quam clementer: ‘Quid, si filius meus fustum mihi impingere volet?’ His vocibus, ut existimarent homines Pompeio cum Caesare esse negotium, effecit; itaque iam, ut video, alteram utram ad condicionem descendere vult Caesar, ut aut maneat, neque hoc anno sua ratio habeatur, aut, si designari poterit, decedat. {{pn|8.10|10}} Curio se contra eum totum parat. Quid adsequi possit, nescio; illud video, bene sentientem, etsi nihil effecerit, cadere non posse. Me tractat liberaliter Curio et mihi suo munere negotium imposuit; nam, si mihi non dedisset eas, quae ad ludos ei advectae erant Africanae, potuit supersederi; nunc, quoniam dare necesse est, velim tibi curae sit, quod a te semper petii, ut aliquid istinc bestiarum habeamus; Sittianamque syngrapham tibi commendo. Libertum Philonem istuc misi et Diogenem Graecum, quibus mandata et litteras ad te dedi. Eos tibi et rem, de qua misi, velim curae habeas; nam, quam vehementer ad me pertineat, in iis, quas tibi illi reddent, litteris perscripsi.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae IV Non. Sept. a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|9.1|1}} ‘Sic tu’, inquis, ‘Hirrum tractasti?’ Immo, si scias, quam facile, quam ne contentionis quidem minimae fuerit, pudeat te ausum illum umquam esse incedere tamquam tuum competitorem. Post repulsam vero risus facit; civem bonum ludit et contra Caesarem sententias dicit, exspectationem corripit, Curionem prorsus [Curionem] non mediocriter obiurgat, totus ac repulsa se mutavit. Praeterea, qui numquam in foro apparuerit, non multum in iudiciis versatus sit, agit causas liberalis, sed raro post meridiem. {{pn|9.2|2}} De provinciis quod tibi scripseram Idibus Sext. actum iri, interpellat iudicium Marcelli, consulis designati. In Kal. ''res'' reiecta est; ne frequentiam quidem efficere potuerant. Has litteras {{tooltip|a. d.|ante diem}} {{font-size|90%|IIII}} Non. Septembris dedi, cum ad eam diem ne profligatum quidem quicquam erat. Ut video, causa haec integra in proximum annum transferetur, et, quantum divino, relinquendus tibi erit, qui provinciam optineat; nam non expeditur successio, quoniam Galliae, quae habent intercessorem, in eandem condicionem quam ceterae provinciae vocantur. Hoc mihi non est dubium; quo tibi magis scripsi, ut ad hunc eventum te parares.

{{pn|9.3|3}} Fere litteris omnibus tibi de pantheris scripsi. Turpe tibi erit Patiscum Curioni decem pantheras misisse, te non multis partibus pluris; quas ipsas Curio mihi et alias Africanas decem donavit, ne putes illum tantum praedia rustica dare scire. Tu, si modo memoria tenueris et Cibyratas arcessieris itemque in Pamphyliam litteras miseris (nam ibi plures capi aiunt), quod voles, efficies. Hoc vehementius laboro nunc, quod seorsus a collega puto mihi omnia paranda. Amabo te, impera tibi hoc. Curare soles libenter ut ego maiorem partem nihil curare. In hoc negotio nulla tua nisi loquendi cura est, hoc est imperandi et mandandi; nam, simulatque erunt captae, qui alant eas et deportent, habes eos, quos ad Sittianam syngrapham misi. Puto etiam, si ullam spem mihi litteris ostenderis, me isto missurum alios.

{{pn|9.4|4}} M. Feridium, {{tooltip|eq. R.|equitem Romanum}}, amici mei filium, bonum et strenuum adulescentem, qui ad suum negotium istoc venit, tibi commendo et te rogo, ut eum in tuorum numero habeas. Agros, quos fructuarios habent civitates, vult tuo beneficio, quod tibi facile et honestum factu est, inmunes esse. Gratos et bonos viros tibi obligaris.

{{pn|9.5|5}} Nolo te putare Favonium a columnariis praeteritum; optimus quisque eum non fecit. † Pompeius tuus aperte Caesarem et provinciam tenere cum exercitu et consul; ipse tamen hanc sententiam dixit, nullum hoc tempore senatus consultum faciendum, Scipio hanc, ut K. Martiis de provinciis Galliis neu quid coniunctim referretur. Contristavit haec sententia Balbum Cornelium, et scio eum questum esse cum Scipione. Calidius in defensione sua fuit disertissimus, in accusatione satis frigidus. 

{{c|{{x-maior|{{ancora+|X.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae XIIII K. Decembres a. 703 (51).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|10.1|1}} Sane quam litteris C. Cassi et Deiotari sumus commoti; nam Cassius cis Euphraten copias Parthorum esse scripsit, Deiotarus profectas per Commagenen in provinciam nostram. Ego quidem praecipuum metum, quod ad te attinebat, habui, qui scirem, quam paratus ab exercitu esses, ne quod hic tumultus dignitati tuae periculum adferret; nam de vita, si paratior ab exercitu esses, timuissem; nunc haec exiguitas copiarum recessum, non dimicationem mihi tuam praesagiebat. Hoc quo modo acciperent homines, quam probabilis necessitas futura esset, vereor etiam nunc neque prius desinam formidare, quam tetigisse te Italiam audiero. {{pn|10.2|2}} Sed de Parthorum transitu nuntii varios sermones excitarunt; alius enim Pompeium mittendum, alius ab urbe Pompeium non removendum, alius Caesarem cum suo exercitu, alius consules, nemo tamen ex senatus consulto privatos. Consules autem, quia verentur, ne illud senatus consultum fiat, ut paludati exeant, et contumeliose praeter eos ad alium res transferatur, omnino senatum haberi nolunt, usque eo ut parum diligentes in re publica videantur; sed honeste, sive neglegentia sive inertiast sive ille, quem proposui, metus, latet sub hac temperantiae existimatione nolle provinciam.

A te litterae non venerunt, et, nisi Deiotari subsecutae essent, in eam opinionem Cassius veniat, quae diripuisset ipse, ut viderentur ab hoste vastata, finxisse bellum et Arabas in provinciam immisisse eosque Parthos esse senatui renuntiasse. Quare tibi suadeo, quicumque est istic status rerum, diligenter et caute perscribas, ne aut velificatus aliquoi dicaris aut aliquid, quod referret scire, reticuisse.

{{pn|10.3|3}} Nunc exitus est anni; nam ego has litteras {{tooltip|a. d.|ante diem}} {{font-size|90%|XIIII}} K. Decembris scripsi. Plane nihil video ante K. Ianuarias agi posse. Nosti Marcellum, quam tardus et parum efficax sit, itemque Servius quam cunctator. Cuius modi putas hos esse aut quam id, quod nolint, conficere posse, qui, quae cupiunt, tamen ita frigide agunt, ut nolle existimentur? Novis magistratibus autem, si Parthicum bellum erit, haec causa primos menses occupabit; sin † aut sit aut non erit istic bellum aut tantum erit, ut vos aut successores parvis additis copiis sustinere possint, Curionem video se dupliciter iactaturum, primum ut aliquid Caesari adimat, inde ut aliquid Pompeio tribuat, quodvis quamlibet tenue munusculum. Paullus porro non humane de provincia loquitur. Huius cupiditati occursurus est Furnius noster; pluris suspicari non possum. {{pn|10.4|4}} Haec novi; alia quae possunt accidere, non cerno. Multa tempus adferre et praeparata mutare scio; sed intra finis hos, quaecumque acciderint, vertentur. Illud addo ad actiones C. Curionis, de agro Campano; de quo negant Caesarem laborare, sed Pompeium valde nolle, ne vacuus advenienti Caesari pateat.

{{pn|10.5|5}} Quod ad tuum decessum attinet, illud tibi non possum polliceri, me curaturum, ut tibi succedatur; illud certe praestabo, ne amplius prorogetur. Tui consilii est, si tempus, si senatus coget, si honeste a nobis recusari non poterit, velisne perseverare; mei officii est meminisse, qua obtestatione discedens mihi, ne paterer fieri, mandaris.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ex. m. Apr. aut in. Mai. a. 704 (50).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|11.1|1}} Non diu, sed acriter nos tuae supplicationes torserunt; incideramus enim in difficilem nodum. Nam Curio tui cupidissimus, quoi omnibus rationibus comitiales ''dies'' eripiebantur, negabat se ullo modo pati posse decerni supplicationes, ne, quod furore Pauli adeptus esset boni, sua culpa videretur amisisse et praevaricator causae publicae existimaretur. Itaque ad pactionem descendimus, et confirmarunt consules se his supplicationibus in hunc annum non usuros. Plane, quod utrisque consulibus gratias agas, est, Paulo magis certe; nam Marcellus sic respondit ei, spem in istis supplicationibus non habere, Paullus, se omnino in hunc annum non edicturum. {{pn|11.2|2}} Renuntiatum nobis erat Hirrum diutius dicturum. Prendimus eum; non modo non fecit, sed, cum de hostiis ageretur, et posset rem impedire, si, ut numeraretur, postularet, tacuit; tantum Catoni adsensus est, qui ''de'' te locutus honorifice non decrerat supplicationes. Tertius ad hos Favonius accessit. Quare pro cuiusque natura et instituto gratiae sunt agendae, his, quod tantum voluntatem ostenderunt, pro sententia, cum impedire possent, non pugnarunt, Curioni vero, quod de suarum actionum cursu tua causa deflexit. Nam Furnius et Lentulus, ut debuerunt, quasi eorum res esset, una nobiscum circumierunt et laborarunt Balbi quoque Corneli operam et sedulitatem laudare possum; nam cum Curione vehementer locutus est et eum, si aliter fecisset, iniuriam Caesari facturum dixit, tum eius fidem in suspicionem adduxit. Decrerant quidem neque transigi volebant Domitii, Scipiones. Quibus hac re ad intercessionem evocandam interpellantibus venustissime Curio respondit se eo libentius non intercedere, quod quosdam, qui decernerent, videret confici nolle.

{{pn|11.3|3}} Quod ad rem publicam attinet, in unam causam omnis contentio conlecta est de provinciis; in quam adhuc incubuisse cum senatu Pompeius videtur, ut Caesar Id. Nov. decedat; Curio omnia potius subire constituit quam id pati, ceteras suas abiecit actiones. Nostri porro, quos tu bene nosti, ad extremum certamen rem deducere non audent. Scaena rei totius haec: Pompeius, tamquam Caesarem non impugnet, sed, quod illi aequum putet, constituat, ait Curionem quaerere discordias, valde autem non vult et plane timet Caesarem † {{tooltip|cos. desig.|consulem designari/consulatum inire}} prius, quam exercitum et provinciam tradiderit. Accipitur satis male a Curione, et totus eius secundus consulatus exagitatur. Hoc tibi dico: Si omnibus rebus prement Curionem, Caesar defendet intercessorem; si, quod videntur, reformidarint, Caesar, quoad volet, manebit. {{pn|11.4|4}} Quam quisque sententiam dixerit, in commentariost rerum urbanarum; ex quo tu, quae digna sunt, selige; multa transi, in primis ludorum explosiones et funerum et ineptiarum ceterarum. Plura habet utilia; denique malo in hanc partem errare, ut, quae non desideres, audias, quam quicquam, quod opus est, praetermittatur. Tibi curae fuisse de Sittiano negotio gaudeo; sed, quoniam suspicaris minus certa fide † eos tibi visos, tamquam procurator sic agas, rogo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae circ. XII K. Oct. a. 704 (50).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|12.1|1}} Pudet me tibi confiteri et queri de Appi, hominis ingratissimi, iniuriis, qui me odisse, quia magna mihi debebat beneficia, coepit et, cum homo avarus, ut ea solveret, sibi imperare non posset, occultum bellum mihi indixit, ita occultum tamen, ut multi mihi renuntiarent, et ipse facile animadverterem male eum de me cogitare. Posteaquam vero comperi eum conlegium temptasse, deinde aperte cum quibusdam locutum, cum L. Domitio, ut nunc est, mihi inimicissimo homine, deliberare, velle hoc munusculum deferre Cn. Pompeio, ipsum reprehenderem et ab eo deprecarer iniuriam, quem vitam mihi debere putaram, impetrare a me non potui. {{pn|12.2|2}} Quid ergo? † st tamen quasi aliquot amicis, qui testes erant meorum in illum meritorum, locutus sum. Posteaquam illum, ne quoi satis faceret quidem, me dignum habere sensi, malui collegae eius, homini alienissimo mihi et propter amicitiam tuam non aequissimo, me obligare quam illius simiae vultum subire. Id postquam resciit, excanduit et me causam inimicitiarum quaerere clamitavit, ut, si mihi in pecunia minus satis fecisset, per hanc speciem simultatis eum consectarer. Postea non destitit accersere Polam Servium accusatorem, inire cum Domitio consilia. {{pn|12.3|3}} Quibus cum parum procederet, ut ulla lege mihi ponerent accusatorem, conpellari ea lege me voluerunt, qua dicere non poterant; insolentissimi homines summis Circensibus ludis meis postulandum me lege Scantinia curant. Vix hoc erat Pola elocutus, cum ego Appium censorem eadem lege postulavi. Quod melius caderet, nihil vidi; nam sic est a populo et non infimo quoque adprobatum, ut maiorem Appio dolorem fama quam postulatio attulerit. Praeterea coepi sacellum, in domo quod est, ab eo petere.

{{pn|12.4|4}} Conturbat me mora servi huius, qui tibi litteras attulit; nam acceptis prioribus litteris amplius ''dies'' quadraginta mansit. Quid tibi scribam, nesio. Scis Domitio ''comitiorum'' diem timori esse. Te exspecto valde et quam primum videre cupio. A te peto, ut meas iniurias proinde doleas, ut me existimas et dolere et ulcisci tuas solere.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ex. m. Mai. aut in. Iun. a. 704 (50).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|13.1|1}} Gratulor tibi adfinitate viri medius fidius optimi; nam hoc ego de illo existimo. Cetera porro, quibus adhuc ille sibi parum utilis fuit, et aetate iam sunt decussa, et consuetudine atque auctoriate tua, pudore Tulliae, si qua restabunt, confido celeriter sublatum iri; non est enim pugnax in vitiis neque hebes ad id, quod melius sit, intellegendum. Deinde, quod maximum est, ego illum valde amo.

{{pn|13.2|2}} † Voles, Cicero, Curionem nostrum lautum intercessionis de porvinciis exitum habuisse; nam, cum ''de'' intercessione referretur, quae relatio fiebat ex senatus consulto, primaque M. Marcelli sententia pronuntiata esset, qui agendum cum tribunis pl. censebat, frequens senatus in alia omnia iit. Stomachost scilicet Pompeius Magnus nunc ita languenti, ut vix id, quod sibi placeat, reperiat. Transierant illuc, rationem eius habendam, qui ''neque'' exercitum neque provincias traderet. Quem ad modum hoc Pompeius laturus sit, cum cognoscam; quidnam rei publicae futurum sit, si † aut non curet, vos senes divites videritis. Q. Hortensius, cum has litteras scripsi, animam agebat.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae circ. VIII K. Oct. a. 704 (50).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|14.1|1}} Tanti non fuit Arsacen capere et Seleuceam expugnare, ut earum rerum, quae hic gestae sunt, spectaculo careres; numquam tibi oculi doluissent, si in repulsa Domiti vultum vidisses. Magna illa comitia fuerunt, et plane studia ex partium sensu apparuerunt; perpauci necessitudinem secuti officium praestiterunt. Itaque mihi est Domitius inimicissimus, ut ne familiarem quidem suum quemquam tam oderit quam me, atque eo magis, quod per iniuriam sibi putat ereptum ''auguratum'', quoius ego auctor fuerim. Nunc furit tam gavisos homines suum dolorem † unumque move studiosiorem Antoni; nam Cn. Saturninum adulescentem ipse Cn. Domitius reum fecit sane quam superiore a vita invidiosum; quod iudicium nunc in exspectatione est, etiam in bona spe post Sex. Peducaei absolutionem.

{{pn|14.2|2}} De summa re publica saepe tibi scripsi me ''in'' annum pacem non videre, et, quo propius ea contentio, quam fieri necesse est, accedit, eo clarius id periculum apparet. Propositum hoc est, de quo, qui rerum potiuntur, sunt dimicaturi, quod Cn. Pompeius constituit non pati C. Caesarem consulem aliter fieri, nisi exercitum et provincias tradiderit, Caesari autem persuasum est se salvum esse non posse, ''si'' ab exercitu recesserit; fert illam tamen condicionem, ut ambo exercitus tradant. Sic illi amores et ''in''vidiosa coniunctio non ad occultam recidit obtrectationem, sed ad bellum se erumpit; neque, mearum rerum quid consilii capiam, reperio; quod non dubito, quin te quoque haec deliberatio sit perturbatura. Nam mihi cum hominibus his et gratia et † necessitudinem cum causam illam unde homines odi. {{pn|14.3|3}} Illud te non arbitror fugere, quin homines in dissensione domestica debeant, quam diu civiliter sine armis certetur, honestiorem sequi partem, ubi ad bellum et castra ventum sit, firmiorem et id melius statuere, quod tutius sit. In hac discordia video Cn. Pompeium senatum, quique res iudicant, secum habiturum, ad Caesarem omnes, qui cum timore aut mala spe vivant, accessuros; exercitum conferendum non esse. Omnino satis spatiist ad considerandas utriusque copias et eligendam partem.

{{pn|14.4|4}} Prope oblitus sum, quod maxime fuit scribendum. Scis Appium censorem hic ostenta facere, de signis et tabulis, de agri modo, de aere alieno acerrime agere? persuasum est ei censuram lomentum aut nitrum esse. Errare mihi videtur; nam sordes eluere vult, venas sibi omnis et viscera aperit. Curre, per deos atque homines! et quam primum haec risum veni, legis Scantiniae iudicium apud Drusum fieri, Appium de tabulis et signis agere; crede mihi, est properandum. Curio noster sapienter id, quod remisit de stipendio Pompei, fecisse existimatur. Ad summam, quaeris, quid putem futurum. Si alter uter eorum ad Parthicum bellum non eat, video magnas inpendere discordias, quas ferrum et vis iudicabit; uterque et animo et copiis est paratus. Si sine † suo periculo fieri posset, magnum et iucundum tibi Fortuna spectaculum parabat.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XV.}}}}&lt;br&gt;Scr. c. VII Id. Mart. a. 705 (49).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|15.1|1}} Ecquando tu hominem ineptiorem quam tuum Cn. Pompeium vidisti, qui tantas turbas, qui tam nugax esset, commorit? ecquem autem Caesare nostro acriorem in rebus gerendis, eodem in victoria temperatiorem aut legisti aut audisti? Quid est? num tibi nostri milites, qui durissimis et frigidissimis locis, taeterrima hieme bellum ambulando confecerunt, malis orbiculatis esse pasti videntur? ‘Quid iam’? inquis. Gloriose omnia. Si scias, quam sollicitus sim, tum hanc meam gloriam, quae ad me nihil pertinet, derideas; quae tibi exponere nisi coram non possum, idque celeriter fore spero; nam me, cum expulisset ex Italia Pompeium, constituit ad urbem vocare, id quod iam existimo confectum, nisi si maluit Pompeius Brundisi circumsederi. {{pn|15.2|2}} Peream, si minima causa est properandi isto mihi, quod te videre et omnia intima conferre discupio, habeo autem quam multa. Hui vereor, quod solet fieri, ne, cum te videro, omnia obliviscar. Sed tamen quod ob scelus iter mihi necessarium retro ad Alpis versus incidit? Adeo quod Intimelii in armis sunt, neque de magna causa. Bellienus, verna Demetri, qui ibi cum praesidio erat, Domitium quendam, nobilem illi, Caesaris hospitem, a contraria factione nummis acceptis conprendit et strangulavit; civitas ad arma iit; eo † num cohortibus mihi per nives eundum est. ‘Usque quaque’, inquis, ‘se Domitii male dant’. Vellem quidem Venere prognatus tantum animi habuisset in vestro Domitio, quantum psacade natus in hoc habuit. Ciceroni {{tooltip|f. s. d.|filio salutem do}}.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Intimili XVI K. Mai. a. 705 (49).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|16.1|1}} Exanimatus tuis litteris, quibus te nihil nisi triste cogitare ostendisti neque, id quid esset, perscripsisti neque non tamen, quale esset, quod cogitares, aperuisti, has ad te illico litteras scripsi. Per fortunas tuas, Cicero, per liberos te oro et obsecro, ne quid gravius de salute et incolumitate tua consulas; nam deos hominesque amicitiamque nostram testificor me tibi praedixisse neque temere monuisse, sed, postquam Caesarem convenerim sententiamque eius, qualis futura esset parta victoria, cognorim, te certiorem fecisse. Si existimas eandem rationem fore Caesaris in dimittendis adversariis et condicionibus ferendis, erras; nihil nisi atrox et saevum cogitat atque etiam loquitur; iratus senatui exiit, his intercessionibus plane incitatus est; non mehercules erit deprecationi locus. {{pn|16.2|2}} Quare, si tibi tu, si filius unicus, si domus, si spes tuae reliquae tibi carae sunt, si aliquid apud te nos, si vir optimus, gener tuus, valemus, quorum fortunam non debes velle conturbare, ut eam causam, in quoius victoria salus nostra est, odisse aut relinquere cogamur aut inpiam cupiditatem contra salutem tuam habeamus—denique illud cogita, quod offensae fuerit in ista cunctatione, te subisse; nunc te contra victorem Caesarem facere, quem dubiis rebus laedere noluisti, et ad eos fugatos accedere, quos resistentis sequi nolueris, summae stultitiae est. Vide, ne, dum pudet te parum optimatem esse, parum diligenter, quid optimum sit, eligas. {{pn|16.3|3}} Quod si totum tibi persuadere non possum, saltem, dum, quid de Hispaniis agamus, scitur, exspecta; quas tibi nuntio adventu Caesaris fore nostras. Quam isti spem habeant amissis Hispaniis, nescio; quod porro tuum consilium sit ad desperatos accedere, non medius fidius reperio. {{pn|16.4|4}} Hoc, quod tu non dicendo mihi significasti, Caesar audierat ac, simulatque ‘have’ mihi dixit, statim, quid de te audisset, exposuit. Negavi me scire, sed tamen ab eo petii, ut ad te litteras mitteret, quibus maxime ad remanendum commoveri posses. Me secum in Hispaniam ducit; nam, nisi ita faceret, ego, priusquam ad urbem accederem, ubicumque esses, ad te percucurrissem et hoc a te praesens contendissem atque omni vi te retinuissem. {{pn|16.5|5}} Etiam atque etiam, Cicero, cogita, ne te tuosque omnis funditus evertas, ne te sciens prudensque eo demittas, unde exitum vides nullum esse. Quodsi te aut voces optimatium commovent, aut non nullorum hominum insolentiam et iactationem ferre non potes, eligas censeo aliquod oppidum vacuum a bello, dum haec decernuntur; quae iam erunt confecta. Id si feceris, et ego te sapienter fecisse iudicabo, et Caesarem non offendes.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae vel ex. m. Ian. vel m. Febr. a. 706 (48).&lt;br&gt;CAELIUS CICERONI S.}}
{{pn|17.1|1}} Ergo me potius in Hispania fuisse tum quam Formiis, quom tu profectus es ad Pompeium! quodutinam † aut Appius Claudius in ista parte C. Curio, quoius amicitia me paulatim in hanc perditam causam imposuit; nam mihi sentio bonam mentem iracundia et amore ablatam. Tu, tu porro, cum ad te proficiscens Ariminum noctu venissem, dum mihi pacis mandata das ad Caesarem et mirificum civem agis, amici officium neglexisti neque mi consuluisti. Neque haec dico, quod diffidam huic causae, sed, crede mihi, perire satius est quam hos videre. {{pn|17.2|2}} Quodsi timor vestrae crudelitatis non esset, eiecti iam pridem hinc essemus; nam hic nunc praeter faeneratores paucos nec homo nec ordo quisquam est nisi Pompeianus. Equidem iam effeci, ut maxime plebs et, qui antea noster fuit, populus vester esset. ‘Cur hoc?’ inquis. Immo reliqua exspectate; vos invitos vincere coegero. † Arruntanum me Catonem; vos dormitis nec haec adhuc mihi videmini intellegere, qua nos pateamus et quam simus inbecilli. Atque hoc nullius praemii spe faciam, sed, quod apud me plurimum solet valere, doloris atque indignitatis causa. Quid istic facitis? proelium exspectatis, quod firmissimum † haec? vestras copias non novi; nostri valde depugnare et facile algere et esurire consuerunt.
{{Liber
|Ante=Liber VII
|AnteNomen=../Liber VII
|Post=Liber IX
|PostNomen=../Liber IX
}}</text>
      <sha1>qkh4621mkczjvismth0hf3o61wij8w8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37447</id>
    <revision>
      <id>269477</id>
      <parentid>125379</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:11:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/VI]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VI]]</comment>
      <origin>125379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50613" sha1="h02vhgz2iwhu10lf59uenibk7sxnveb" xml:space="preserve">{{TextQuality|75%}}
{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus= [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares|Epistulae ad Familiares VI]]
}}

&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;


M. TVLLI CICERONIS EPISTVLARVM AD FAMILIARES LIBER SEXTVS

Ad A. Torquatum et Ceteros


==I. Scr. Romae a.u.c. 709. M. CICERO S. D. A. TORQUATO==

Etsi ea perturbatio est omnium rerum, ut suae quemque fortunae maxime poeniteat nemoque sit, quin ubivis quam ibi, ubi sit, esse malit, tamen mihi dubium non est, quin hoc tempore bono viro Romae esse miserrimum sit; nam, etsi, quocumque in loco quisque est, idem est ei sensus et eadem acerbitas ex interitu rerum et publicarum et suarum, tamen oculi augent dolorem, qui ea, quae ceteri audiunt, intueri coguntur nec avertere a miseriis cogitationem sinunt: quare, etsi multarum rerum desiderio te angi necesse est, tamen illo dolore, quo maxime te confici audio, quod Romae non sis, animum tuum libera; etsi enim cum magna molestia tuos tuaque desideras, tamen illa quidem, quae requiris, suum statum tenent nec melius, si tu adesses, tenerent nec sunt ullo in proprio periculo, nec debes tu, cum de tuis cogitas, aut praecipuam aliquam fortunam postulare aut communem recusare. De te autem ipso, Torquate, est tuum sic agitare animo, ut non adhibeas in consilium cogitationum tuarum desperationem aut timorem; nec enim is, qui in te adhuc iniustior, quam tua dignitas postulabat, fuit, non magna signa dedit animi erga te mitigati, nec tamen is ipse, a quo salus petitur, habet explicatam aut exploratam rationem salutis suae, cumque omnium bellorum exitus incerti sint, ab altera victoria tibi periculum nullum esse perspicio, quod quidem seiunctum sit ab omnium interitu, ab altera te ipsum numquam timuisse certo scio. Reliquum est, ut te id ipsum, quod ego quasi consolationis loco pono, maxime excruciet, commune periculum rei publicae: cuius tanti mali, quamvis docti viri multa dicant, tamen vereor ne consolatio nulla possit vera reperiri praeter illam, quae tanta est, quantum in cuiusque animo roboris est atque nervorum; si enim bene sentire recteque facere satis est ad bene beateque vivendum, vereor, ne eum, qui se optimorum consiliorum conscientia sustentare possit, miserum esse nefas sit dicere. Nec enim nos arbitror victoriae praemiis ductos patriam olim et liberos et fortunas reliquisse; sed quoddam nobis officium iustum et pium et debitum rei publicae nostraeque dignitati videbamur sequi, nec, cum id faciebamus, tam eramus amentes, ut explorata nobis esset victoria. Quare, si id evenit, quod ingredientibus nobis in causam propositum fuit accidere posse, non debemus ita cadere animis, quasi aliquid evenerit, quod fieri posse numquam putarimus. Simus igitur ea mente, quam ratio et veritas praescribit, ut nihil in vita nobis praestandum praeter culpam putemus, eaque cum careamus, omnia humana placate et moderate feramus. Atque haec eo pertinet oratio, ut perditis rebus omnibus tamen ipsa virtus se sustentare posse videatur; sed, si est spes aliqua de rebus communibus, ea tu, quicumque status est futurus, carere non debes. Atque haec mihi scribenti veniebat in mentem me esse eum, cuius tu desperationem accusare solitus esses quemque auctoritate tua cunctantem et diffidentem excitare—quo quidem tempore non ego causam nostram, sed consilium improbabam; sero enim nos iis armis adversari videbam, quae multo ante confirmata per nosmet ipsos erant, dolebamque pilis et gladiis, non consiliis neque auctoritatibus nostris de iure publico disceptari; neque ego, ea, quae facta sunt, fore cum dicebam, divinabam futura, sed, quod et fieri posse et exitiosum fore, si evenisset, videbam, id ne accideret timebam, praesertim cum, si mihi alterum utrum de eventu atque exitu rerum promittendum esset, id futurum, quod evenit, exploratius possem promittere; iis enim rebus praestabamus, quae non prodeunt in aciem, usu autem armorum et militum robore inferiores eramus—; sed tu illum animum nunc adhibe, quaeso, quo me tum esse oportere censebas. Haec eo scripsi, quod mihi Philargyrus tuus omnia de te requirenti fidelissimo animo, ut mihi quidem visus est, narravit te interdum sollicitum solere esse vehementius: quod facere non debes nec dubitare, quin aut aliqua re publica sis futurus, qui esse debes, aut perdita non afflictiore condicione quam ceteri. Hoc vero tempus, quo exanimati omnes et suspensi sumus, hoc moderatiore animo ferre debes, quod et in urbe ea es, ubi nata et alta est ratio ac moderatio vitae, et habes Ser. Sulpicium—quem semper unice dilexisti—, qui te profecto et benevolentia et sapientia consolatur, cuius si essemus et auctoritatem et consilium secuti, togati potius potentiam quam armati victoriam subissemus. Sed haec longiora fortasse fuerunt, quam necesse fuit; illa, quae maiora sunt, brevius exponam: ego habeo, cui plus quam tibi debeam, neminem—quibus tantum debebam, quantum tu intelligis, eos huius mihi belli casus eripuit—; qui sim autem hoc tempore, intelligo, sed, quia nemo est tam afflictus, quin, si nihil aliud studeat nisi id, quod agit, possit navare aliquid et efficere, omne meum consilium, operam, studium certe, velim existimes tibi tuisque liberis esse debitum.

==II. Scr. Asturae mense Iunio aut Quinctili a.u.c. 709. M. CICERO S. D. A. TORQUATO==

Peto a te, ne me putes oblivione tui rarius ad te scribere, quam solebam, sed aut gravitate valetudinis, qua tamen iam paullum videor levari, aut quod absim ab urbe, ut, qui ad te proficiscantur, scire non possim; quare velim ita statutum habeas, me tui memoriam cum summa benevolentia tenere tuasque omnes res non minori mihi curae quam meas esse. Quod maiore in varietate versata est adhuc tua causa, quam homines aut volebant aut opinabantur, mihi crede, non est pro malis temporum, quod moleste feras; necesse est enim aut armis urgeri rem publicam sempiternis aut iis positis recreari aliquando aut funditus interire: si arma valebunt, nec eos, a quibus reciperis, vereri debes nec eos, quos adiuvisti; si armis aut condicione positis aut defetigatione abiectis aut victoria detractis civitas respiraverit, et dignitate tua frui tibi et fortunis licebit; sin omnino interierint omnia fueritque is exitus, quem vir prudentissimus, M. Antonius, iam tum timebat, cum tantum instare malorum suspicabatur, misera est illa quidem consolatio, tali praesertim civi et viro, sed tamen necessaria, nihil esse praecipue cuiquam dolendum in eo, quod accidat universis. Quae vis insit in his paucis verbis—plura enim committenda epistulae non erant—, si attendes, quod facis, profecto etiam sine meis litteris intelliges te aliquid habere, quod speres, nihil, quod aut hoc aut aliquo rei publicae statu timeas; omnia si intererint, cum superstitem te esse rei publicae ne si liceat quidem velis, ferendam esse fortunam, praesertim quae absit a culpa. Sed haec hactenus: tu velim scribas ad me, quid agas et ubi futurus sis, ut aut quo scribam aut quo veniam scire possim.

==Scr. Romae a.u.c. 709. III.  M. CICERO S. D. A. TORQUATO==


Superioribus litteris benevolentia magis adductus, quam quo res ita postularet, fui longior; neque enim confirmatione nostra egebat virtus tua neque erat ea mea causa atque fortuna, ut, cui ipsi omnia deessent, alterum confirmarem. Hoc item tempore brevior esse debeo; sive enim nihil tum opus fuit tam multis verbis, nihilo magis nunc opus est, sive tum opus fuit, illud satis est, praesertim cum accesserit nihil novi: nam, etsi quotidie aliquid audimus earum rerum, quas ad te perferri existimo, summa tamen eadem est et idem exitus; quem ego tam video animo, quam ea, quae oculis cernimus, nec vero quidquam video, quod non idem te videre certo scio; nam, etsi, quem exitum acies habitura sit, divinare nemo potest, tamen et belli exitum video et, si id minus, hoc quidem certe, cum sit necesse alterum utrum vincere, qualis futura sit vel haec vel illa victoria. Idque cum optime perspexi, tum tale video, nihil ut mali videatur futurum, si id ante acciderit, quod vel maximum ad timorem proponitur; ita enim vivere, ut tum sit vivendum, miserrimum est; mori autem nemo sapiens miserum duxit, ne beato quidem. Sed in ea es urbe, in qua haec vel plura et ornatiora parietes ipsi loqui posse videantur. Ego tibi hoc confirmo, etsi levis est consolatio ex miseriis aliorum, nihilo te nunc maiore in discrimine esse quam quemvis aut eorum, qui discesserint, aut eorum, qui remanserint: alteri dimicant, alteri victorem timent. Sed haec consolatio levis est; illa gravior, qua te uti spero, ego certe utor: nec enim, dum ero, angar ulla re, cum omni vacem culpa, et, si non ero, sensu omnino carebo. Sed rursus glaËx' eÞs 'AyÆnaw, qui ad te haec. Mihi tu, tui, tua omnia maximae curae sunt et, dum vivam, erunt. Vale.

IV. Scr. Romae a.u.c. 709
M. CICERO S. D. A. TORQUATO
Novi, quod ad te scriberem, nihil erat, et tamen, si quid esset, sciebam te a tuis certiorem fieri solere; de futuris autem rebus etsi semper difficile est dicere, tamen interdum coniectura possis propius accedere, quam est res eiusmodi, cuius exitus provideri possit. Nunc tantum videmur intelligere, non diuturnum bellum, etsi id ipsum nonnullis videtur secus. Equidem, cum haec scribebam, aliquid iam actum putabam: non quo, sed quod difficilis erat coniectura; nam, cum omnis belli Mars communis et cum semper incerti exitus proeliorum sunt, tum hoc tempore ita magnae utrimque copiae, ita paratae ad depugnandum esse dicuntur, ut, utercumque vicerit, non sit mirum futurum. Ilia in dies singulos magis magisque opinio hominum confirmatur, etiamsi inter causas armorum aliquantum intersit, tamen inter victorias non multum interfuturum: alteros propemodum iam sumus experti; de altero nemo est quin cogitet, quam sit metuendus iratus victor armatus. Hoc loco si videor augere dolorem tuum, quem consolando levare debebam, fateor me communium malorum consolationem nullam invenire praeter illam—quae tamen, si possis eam suscipere, maxima est quaque ego quotidie magis utor—: conscientiam rectae voluntatis maximam consolationem esse rerum incommodarum nec esse ullum magnum malum praeter culpam: a qua quoniam tantum absumus, ut etiam optime senserimus, eventusque magis nostri consilii quam consilium reprehendatur, et quoniam praestitimus, quod debuimus, moderate, quod evenit, feramus. Sed hoc mihi tamen non sumo, ut te consoler de communibus miseriis, quae ad consolandum maioris ingenii et ad ferendum singularis virtutis indigent: illud cuivis facile est docere, cur praecipue tu dolere nihil debeas; eius enim, qui tardior in te levando fuit, quam fore putaramus, non est mihi dubia de tua salute sententia, de illis autem non arbitror te exspectare quid sentiam. Reliquum est, ut te angat, quod absis a tuis tamdiu: res molesta, praesertim ab iis pueris, quibus nihil potest esse festivius; sed, ut ad te scripsi antea, tempus est huiusmodi, ut suam quisque condicionem miserrimam putet et, ubi quisque sit, ibi esse minime velit. Equidem, nos qui Romae sumus, miserrimos esse duco, non solum quod in malis omnibus acerbius est videre quam audire, sed etiam quod ad omnes casus subitorum periculorum magis obiecti sumus, quam si abessemus; etsi me ipsum, consolatorem tuum, non tantum litterae, quibus semper studui, quantum longinquitas temporis mitigavit. Quanto fuerim dolore, meministi: in quo prima illa consolatio est, vidisse me plus quam ceteros, cum cupiebam quamvis iniqua condicione pacem, quod etsi casu, non divinatione mea factum est, tamen in hac inani prudentiae laude delector; deinde, quod mihi ad consolationem commune tecum est, si iam vocer ad exitum vitae, non ab ea re publica avellar, qua carendum esse doleam, praesertim cum id sine ullo sensu futurum sit; adiuvat etiam aetas et acta iam vita, quae cum cursu suo bene confecto delectat, tum vetat in eo vim timere, quo nos iam natura ipsa paene perduxerit; postremo is vir vel etiam ii viri hoc bello occiderunt, ut impudentia videatur eandem fortunam, si res cogat, recusare. Equidem mihi omnia propono nec ullum est tantum malum, quod non putem impendere; sed, cum plus in metuendo mali sit quam in ipso illo, quod timetur, metuere desino, praesertim cum id impendeat, in quo non modo dolor nullus, verum finis etiam doloris futurus sit. Sed haec satis multa vel plura potius, quam necesse fuit; facit autem non loquacitas mea, sed benevolentia longiores epistulas. Servium discessisse Athenis moleste tuli; non enim dubito, quin magnae tibi levationi solitus sit esse quotidianus congressus et sermo cum familiarissimi hominis, tum optimi et prudentissimi viri. Tu velim te, ut debes et soles, tua virtute sustentes: ego, quae te velle quaeque ad te et ad tuos pertinere arbitrabor, omnia studiose diligenterque curabo; quae cum faciam, benevolentiam tuam erga me imitabor, merita non assequar. Vale.

==V. Scr. Romae exeunte anno u. c. 708. M. CICERO S. D. A CAECINAE==

Quotiescumque filium tuum video—video autem fere quotidie—, polliceor ei studium quidem meum et operam sine ulla exceptione aut laboris aut occupationis aut temporis, gratiam autem atque auctoritatem cum hac exceptione, quantum valeam quantumque possim. Liber tuus et lectus est et legitur a me diligenter et custoditur diligentissime. Res et fortunae tuae mihi maximae curae sunt, quae quidem quotidie faciliores mihi et meliores videntur, multisque video magnae esse curae, quorum de studio et de sua spe filium ad te perscripsisse certo scio; iis autem de rebus, quas coniectura consequi possumus, non mihi sumo, ut plus ipse prospiciam, quam te videre atque intelligere mihi persuaserim, sed tamen, quia fieri potest, ut tu ea perturbatiore animo cogites, puto esse meum, quid sentiam, exponere: ea natura rerum est et is temporum cursus, ut non possit ista aut tibi aut ceteris fortuna esse diuturna neque haerere in tam bona causa et in tam bonis civibus tam acerba iniuria. Quare ad eam spem, quam de omnibus habemus, accedit ea, quam extra ordinem de te ipso habemus non solum propter dignitatem et virtutem tuam—haec enim ornamenta sunt tibi etiam cum aliis communia—, sed etiam propter eximium ingenium summamque eloquentiam, cui mehercules hic, cuius in potestate sumus, multum tribuit. Itaque ne punctum quidem temporis in ista fortuna fuisses, nisi eo ipso bono tuo, quo delectatur, se violatum putasset; quod ipsum lenitur quotidie, significaturque nobis ab iis, qui simul cum eo vivunt, tibi hanc ipsam opinionem ingenii apud illum plurimum profuturam. Quapropter primum fac animo forti atque magno sis—ita enim natus, ita educatus, ita doctus es, ita etiam cognitus, ut tibi id faciendum sit—, deinde spem quoque habeas firmissimam propter eas causas, quas scripsi: a me vero tibi omnia liberisque tuis paratissima esse confidas velim; id enim et vetustas nostri amoris et mea consuetudo in meos et tua multa erga me officia postulant.

==VI. Scr. Romae (post VII. K. Sext.) a.u.c. 708. M. CICERO S. D. A. CAECINAE==

Vereor, ne desideres officium meum, quod tibi pro nostra et meritorum multorum et studiorum parium coniunctione deesse non debet, sed tamen vereor, ne litterarum a me officium requiras, quas tibi et iampridem et saepe misissem, nisi quotidie melius exspectans gratulationem quam confirmationem animi tui complecti litteris maluissem. Nunc, ut spero, brevi gratulabimur: itaque in aliud tempus id argumentum epistulae differo; his autem litteris animum tuum, quem minime imbecillum esse et audio et spero, etsi non sapientissimi, at amicissimi hominis auctoritate confirmandum etiam atque etiam puto, nec iis quidem verbis, quibus te consoler ut afflictum et iam omni spe salutis orbatum, sed ut eum, de cuius incolumitate non plus dubitem, quam te memini dubitare de mea; nam, cum me ex re publica expulissent ii, qui illam cadere posse stante me non putarunt, memini me ex multis hospitibus, qui ad me ex Asia, in qua tu eras, venerant, audire te de glorioso et celeri reditu meo confirmare. Si te ratio quaedam Etruscae disciplinae, quam a patre, nobilissimo atque optimo viro, acceperas, non fefellit, ne nos quidem nostra divinatio fallet, quam cum sapientissimorum virorum monitis atque praeceptis plurimoque, ut tu scis, doctrinae studio, tum magno etiam usu tractandae rei publicae magnaque nostrorum temporum varietate consecuti sumus; cui quidem divinationi hoc plus confidimus, quod ea nos nihil in his tam obscuris rebus tamque perturbatis umquam omnino fefellit. Dicerem, quae ante futura dixissem, ni vererer, ne ex eventis fingere viderer; sed tamen plurimi sunt testes me et initio, ne coniungeret se cum Caesare, monuisse Pompeium et postea, ne se diiungeret: coniunctione frangi senatus opes, diiunctione civile bellum excitari videbam, atque utebar familiarissime Caesare, Pompeium faciebam plurimi, sed erat meum consilium cum fidele Pompeio, tum salutare utrique. Quae praeterea providerim, praetereo; nolo enim hunc de me optime meritum existimare ea me suasisse Pompeio, quibus ille si paruisset, esset hic quidem clarus in toga et princeps, sed tantas opes, quantas nunc habet, non haberet: eundem in Hispaniam censui; quod si fecisset, civile bellum nullum omnino fuisset. Rationem haberi absentis non tam pugnavi ut liceret, quam ut, quoniam ipso consule pugnante populus iusserat, haberetur. Causa orta belli est: quid ego praetermisi aut monitorum aut querelarum, cum vel iniquissimam pacem iustissimo bello anteferrem? Victa est auctoritas mea, non tam a Pompeio—nam is movebatur—, quam ab iis, qui duce Pompeio freti peropportunam et rebus domesticis et cupiditatibus suis illius belli victoriam fore putabant. Susceptum bellum est quiescente me, depulsum ex Italia manente me, quoad potui, sed valuit apud me plus pudor meus quam timor: veritus sum deesse Pompeii saluti, cum ille aliquando non defuisset meae. Itaque vel officio vel fama bonorum vel pudore victus, ut in fabulis Amphiaraus, sic ego prudens et sciens ad pestem ante oculos positam sum profectus; quo in bello nihil adversi accidit non praedicente me. Quare, quoniam, ut augures et astrologi solent, ego quoque augur publicus ex meis superioribus praedictis constitui apud te auctoritatem angurii et divinationis meae, debebit habere fidem nostra praedictio. Non igitur ex alitis volatu nec e cantu sinistro oscinis, ut in nostra disciplina est, nec ex tripudiis solistimis aut soniviis tibi auguror, sed habeo alia signa, quae observem; quae etsi non sunt certiora illis, minus tamen habent vel obscuritatis vel erroris. Notantur autem mihi ad divinandum signa duplici quadam via, quarum alteram duco e Caesare ipso, alteram e temporum civilium natura atque ratione. In Caesare haec sunt: mitis clemensque natura, qualis exprimitur praeclaro illo libro Querelarum tuarum; accedit, quod mirifice ingeniis excellentibus, quale est tuum, delectatur; praeterea cedit multorum iustis et officio incensis, non inanibus aut ambitiosis, voluntatibus, in quo vehementer eum consentiens Etruria movebit. Cur haec igitur adhuc parum profecerunt? Quia non putat se sustinere causas posse multorum, si tibi, cui iustius videtur irasci posse, concesserit. &quot;Quae est igitur,&quot; inquies, &quot;spes ab irato?&quot; Eodem e fonte se hausturum intelligit laudes suas, e quo sit leviter aspersus. Postremo homo valde est acutus et multum providens: intelligit te, hominem in parte Italiae minime contemnenda facile omnium nobilissimum et in communi re publica cuivis summorum tuae aetatis vel ingenio vel gratia vel fama populi Romani parem, non posse prohiberi re publica diutius; nolet hoc temporis potius esse aliquando beneficium quam iam suum. Dixi de Caesare; nunc dicam de temporum rerumque natura: nemo est tam inimicus ei causae, quam Pompeius animatus melius quam paratus susceperat, qui nos malos cives dicere aut homines improbos audeat; in quo admirari soleo gravitatem et iustitiam et sapientiam Caesaris: numquam nisi honorificentissime Pompeium appellat. &quot;At in eius persona multa fecit asperius.&quot; Armorum ista et victoriae sunt facta, non Caesaris. At nos quemadmodum est complexus! Cassium sibi legavit; Brutum Galliae praefecit, Sulpicium Graeciae; Marcellum, cui maxime suscensebat, cum summa illius dignitate restituit. Quo igitur haec spectant? Rerum hoc natura et civilium temporum non patietur, nec manens nec mutata ratio feret, primum ut non in causa pari eadem sit et condicio et fortuna omnium, deinde ut in eam civitatem boni viri et boni cives nulla ignominia notati non reverbantur, in quam tot nefariorum scelerum condemnati reverterunt. Habes augurium meum, quo, si quid addubitarem, non potius uterer quam illa consolatione, qua facile fortem virum sustentarem: te, si explorata victoria arma sumpsisses pro re publica—ita enim tum putabas—-, non nimis esse laudandum, sin propter incertos exitus eventusque bellorum posse accidere, ut vinceremur, putasses, non debere te ad secundam fortunam bene paratum fuisse, adversam ferre nullo modo posse. Disputarem etiam, quanto solatio tibi conscientia tui facti, quantae delectationi in rebus adversis litterae esse deberent; commemorarem non solum veterum, sed horum etiam recentium vel ducum vel comitum tuorum gravissimos casus; etiam externos multos claros viros nominarem; levat enim dolorem communis quasi legis et humanae conditionis recordatio; exponerem etiam, quemadmodum hic et quanta in turba quantaque in confusione rerum omnium viveremus; necesse est enim minore desiderio perdita re publica carere quam bona. Sed hoc genere nihil opus est: incolumem te cito, ut spero, vel potius, ut perspicio, videbimus. Interea tibi absenti et huic, qui adest, imagini animi et corporis tui, constantissimo atque optimo filio tuo, studium officium, operam laborem meum iampridem et pollicitus sum et detuli, nunc hoc amplius, quod me amicissime quotidie magis Caesar amplecitur, familiares quidem eius, sicuti neminem: apud quem quidquid valebo vel auctoritate vel gratia, valebo tibi; tu cura, ut cum firmitudine te animi, tum etiam spe optima sustentes.

==VII. Scr. in Sicilia exeunte anno u.c. 708. CAECINA CICERONI PLUR. SAL==

Quod tibi non tam celeriter liber est redditus, ignosce timori nostro et miserere temporis. Filius, ut audio, pertimuit, neque iniuria, si liber exisset—quoniam non tam interest, quo animo scribatur, quam quo accipiatur—, ne ea res inepte mihi noceret, cum praesertim adhuc stili poenas dem. Qua quidem in re singulari sum fato; nam, cum mendum scripturae litura tollatur, stultitia fama multetur, meus error exsilio corrigitur, cuius summa criminis est, quod armatus adversario male dixi. Nemo nostrum est, ut opinor, quin vota Victoriae suae fecerit, nemo, quin etiam, cum de alia re immolaret, tamen eo quidem ipso tempore, ut quam primum Caesar superaretur, optarit: hoc si non cogitat, omnibus rebus felix est; si scit et persuasus est, quid irascitur ei, qui aliquid scripsit contra suam voluntatem, cum ignorit omnibus, qui multa deos venerati sunt contra eius salutem? Sed, ut eodem revertar, causa haec fuit timoris: scripsi de te parce medius fidius et timide, non revocans me ipse, sed paene refugiens; genus autem hoc scripturae non modo liberum, sed incitatum atque elatum esse debere quis ignorat? solutum existimatur esse alteri male dicere—tamen cavendum est, ne in petulantiam incidas—; impeditum se ipsum laudare, ne vitium arrogantiae subsequatur; solum vero liberum alterum laudare, de quo quidquid detrahas, necesse est aut infirmitati aut invidiae assignetur. Ac nescio an tibi gratius opportuniusque acciderit; nam, quod praeclare facere non poteram, primum erat non attingere, secundum beneficium quam parcissime facere. Sed tamen ego quidem me sustinui: multa minui, multa sustuli, complura ne posui quidem; quemadmodum igitur, scalarum gradus si alios tollas, alios incidas, nonnullos male haerentes relinquas, ruinae periculum struas, non ascensum pares, sic tot malis tum victum tum fractum studium scribendi quid dignum auribus aut probabile potest afferre? Cum vero ad ipsius Caesaris nomen veni, toto corpore contremesco, non poenae metu, sed illius iudicii; totum enim Caesarem non novi: quem putas animum esse, ubi secum loquitur? &quot;Hoc probabit: hoc verbum suspiciosum est. Quid, si hoc muto? at vereor, ne peius sit. Age vero, laudo aliquem: non offendo? cum porro offendam, quid, si non vult? armati stilum persequitur: victi et nondum restituti quid faciet?&quot; Auges etiam tu mihi timorem, qui in Oratore tuo caves tibi per Brutum et ad excusationem socium quaeris: ubi hoc omnium patronus facit, quid me, veterem tuum, nunc omnium clientem, sentire oportet? In hac igitur calumnia timoris et caecae suspicionis tormento, cum plurima ad alieni sensus coniecturam, non ad suum iudicium scribantur, quam difficile sit evadere, si minus expertus es, quod te ad omnia summum atque excellens ingenium armavit, nos sentimus. Sed tamen ego filio dixeram, librum tibi legeret et auferret, aut ea condicione daret, si reciperes te correcturum, hoc est, si totum alium faceres. De Asiatico itinere, quamquam summa necessitas premebat, ut imperasti, feci. Te pro me quid horter? vides tempus venisse, quo necesse sit de nobis constitui. Nihil est, mi Cicero, quod filium meum exspectes: adolescens est; omnia excogitare vel studio vel aetate vel metu non potest. Totum negotium tu sustineas oportet; in te mihi omnis spes est. Tu pro tua prudentia, quibus rebus gaudeat, quibus capiatur Caesar, tenes: a te omnia proficiscantur et per te ad exitum perducantur necesse est; apud ipsum multum, apud eius omnes plurimum potes. Unum tibi si persuaseris, non hoc esse tui muneris, si quid rogatus fueris, ut facias—quamquam id magnum et amplum est—, sed totum tuum esse onus, perficies: nisi forte aut in miseria nimis stulte aut in amicitia nimis impudenter tibi onus impono; sed utrique rei excusationem tuae vitae consuetudo dat, nam, quod ita consuesti pro amicis laborare, non iam sic sperant abs te, sed etiam sic imperant tibi familiares. Quod ad librum attinet, quem tibi filius dabit, peto a te, ne exeat, aut ita corrigas, ne mihi noceat.

==VIII. Scr. Romae exeunte anno u.c. 708. CICERO CAECINAE==

Cum esset mecum Largus, homo tui studiosus, locutus Kalendas Ianuarias tibi praefinitas esse, quod omnibus rebus perspexeram, quae Balbus et Oppius absente Caesare egissent, ea solere illi rata esse, egi vehementer cum iis, ut hoc mihi darent, tibi in Sicilia, quoad vellemus, esse uti liceret. Qui mihi consuessent aut libenter polliceri, si quid esset eiusmodi, quod eorum animos non offenderet, aut etiam negare et afferre rationem, cur negarent, huic meae rogationi vel efflagitationi potius non continuo responderunt; eodem die tamen ad me reverterunt; mihi hoc dederunt, ut esses in Sicilia, quoad velles; se praestaturos nihil ex eo te offensionis habiturum. Quoniam, quid tibi permittatur, cognosti, quid mihi placeat, puto te scire oportere. Actis his rebus litterae a te mihi redditae sunt, quibus a me consilium petis, quid sim tibi auctor, in Siciliane ut subsidas an ut ad reliquias Asiaticae negotiationis proficiscare. Haec tua deliberatio non mihi convenire visa est cum oratione Largi; ille enim mecum, quasi tibi non liceret in Sicilia diutius commorari, ita locutus erat, tu autem, quasi concessum sit, ita deliberas. Sed ego, sive hoc sive illud est, in Sicilia censeo commorandum: propinquitas locorum vel ad impetrandum adiuvabit crebris litteris et nuntiis vel ad reditus celeritatem re aut impetrata, quod spero, aut aliqua ratione confecta; quamobrem censeo magno opere commorandum. T. Furfanio Postumo, familiari meo, legatisque eius, item meis familiaribus, diligentissime te commendabo, cum venerint; erant enim omnes Mutinae: viri sunt optimi et tui similium studiosi et mei necessarii. Quae mihi venient in mentem, quae ad te pertinere arbitrabor, ea mea sponte faciam: si quid ignorabo, de eo admonitus omnium studia vincam. Ego etsi coram de te cum Furfanio ita loquar, ut tibi litteris meis ad eum nihil opus sit, tamen, quoniam tuis placuit te habere meas litteras, quas ei redderes, morem iis gessi: earum litterarum exemplum infra scriptum est.

==IX. Scr. Romae exeunte anno u.c. 708. M. CICERO T. FURFANIO PROCOS. S==

Cum A. Caecina tanta mihi familiaritas consuetudoque semper fuit, ut nulla maior esse possit; nam et patre eius, claro homine et forti viro, plurimum sum usus et hunc a puero, quod et spem magnam mihi afferebat summae probitatis summaeque eloquentiae et vivebat mecum coniunctissime non solum amicitiae officiis, sed etiam studiis communibus, sic semper dilexi, nullo ut cum homine coniunctius viverem. Nihil attinet me plura scribere; quam mihi necesse sit eius salutem et fortunas quibuscumque rebus possim tueri, vides. Reliquum est, ut, cum cognorim pluribus rebus, quid tu et de bonorum fortuna et de rei publicae calamitatibus sentires, nihil a te petam, nisi ut ad eam voluntatem, quam tua sponte erga Caecinam habiturus es, tantus cumulus accedat commendatione mea, quanti me a te fieri intelligo: hoc mihi gratius facere nihil potes. Vale.

Xa. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO TREBIANO S. D
Ego quanti te faciam semperque fecerim quantique me a te fieri intellexerim, sum mihi ipse testis; nam et consilium tuum vel casus potius diutius in armis civilibus commorandi semper mihi magno dolori fuit, et hic eventus, quod tardius, quam est aequum et quam ego vellem, reciperas fortunam et dignitatem tuam, mihi non minori curae est, quam tibi semper fuerunt casus mei. Itaque et Postumuleno et Sestio et saepissime Attico nostro proximeque Theudae, liberto tuo, totum me patefeci et hoc iis singulis saepe dixi, quacumque re possem, me tibi et liberis tuis satisfacere cupere, idque tu ad tuos velim scribas, haec quidem certe, quae in potestate mea sunt, ut operam consilium, rem fidem meam sibi ad omnes res paratam putent. Si auctoritate et gratia tantum possem, quantum in ea re publica, de qua ita meritus sum, posse deberem, tu quoque is esses, qui fuisti, cum omni gradu amplissimo dignissimus, tum certe ordinis tui facile princeps, sed, quoniam eodem tempore eademque de causa nostrum uterque cecidit, tibi et illa polliceor, quae supra scripsi, quae sunt adhuc mea, et ea, quae praeterea videor mihi ex aliqua parte retinere tamquam ex reliquiis pristinae dignitatis: neque enim ipse Caesar, ut multis rebus intelligere potui, est alienus a nobis et omnes fere familiarissimi eius casu devincti magnis meis veteribus officiis me diligenter observant et colunt. Itaque, si qui mihi erit aditus de tuis fortunis, id est de tua incolumitate, in qua sunt omnia, agendi, quod quidem quotidie magis ex eorum sermonibus adducor ut sperem, agam per me ipse et moliar. Singula persequi non est necesse: universum studium meum et benevolentiam ad te defero. Sed magni mea interest hoc tuos omnes scire, quod tuis litteris fieri potest ut intelligant, omnia Ciceronis patere Trebiano. Hoc eo pertinet, ut nihil existiment esse tam difficile, quod non pro te mihi susceptum iucundum sit futurum.

==Xb. Scr. Romae a.u.c. 708. ==

Antea misissem ad te litteras, si genus scribendi invenirem; tali enim tempore aut consolari amicorum est aut polliceri: consolatione non utebar, quod ex multis audiebam, quam fortiter sapienterque ferres iniuriam temporum quamque te vehementer consolaretur conscientia factorum et consiliorum tuorum; quod quidem si facis, magnum fructum studiorum optimorum capis, in quibus te semper scio esse versatum, idque ut facias etiam atque etiam te hortor. Simul et illud tibi, homini peritissimo rerum et exemplorum et omnis vetustatis, ne ipse quidem rudis, sed in studio minus fortasse, quam vellem, in rebus atque usu plus etiam, quam vellem, versatus spondeo, tibi istam acerbitatem et iniuriam non diuturnam fore; nam et ipse, qui plurimum potest, quotidie mihi delabi ad aequitatem et ad rerum naturam videtur et ipsa causa ea est, ut iam simul cum re publica, quae in perpetuum iacere non potest, necessario revivescat atque recreetur, quotidieque aliquid fit lenius et liberalius, quam timebamus: quae quoniam in temporum inclinationibus saepe parvis posita sunt, omnia momenta observabimus neque ullum praetermittemus tui iuvandi et levandi locum. Itaque illud alterum, quod dixi, litterarum genus quotidie mihi, ut spero, fiet proclivius, ut etiam polliceri possim: id re quam verbis faciam libentius. Tu velim existimes et plures te amicos habere, quam qui in isto casu sint ac fuerint, quantum quidem ego intelligere potuerim, et me concedere eorum nemini. Fortem fac animum habeas et magnum, quod est in uno te: quae sunt in fortuna, temporibus regentur et consiliis nostris providebuntur.

==XI. Scr. Romae a.u.c. 709. [M.] CICERO S. D. TREBIANO==

Dolabellam antea tantummodo diligebam, obligatus ei nihil eram—nec enim acciderat mihi opus esse, et ille mihi debebat, quod non defueram eius periculis—: nunc tanto sum devinctus eius beneficio, quod et antea in re et hoc tempore in salute tua cumulatissime mihi satisfecit, ut nemini plus debeam. Qua in re tibi gratulor ita vehementer, ut te quoque mihi gratulari quam gratias agere malim: alterum omnino non desidero, alterum vere facere poteris. Quod reliquum est, quoniam tibi virtus et dignitas tua reditum ad tuos aperuit, est tuae sapientiae magnitudinisque animi, quid amiseris, oblivisci, quid reciperaris, cogitare: vives cum tuis, vives nobiscum; plus acquisisti dignitatis quam amisisti rei familiaris, quae ipsa tum esset iucundior, si ulla res esset publica. Vestorius, noster familiaris, ad me scripsit te mihi maximas gratias agere: haec praedicatio tua mihi valde grata est eaque te uti facile patior, cum apud alios, tum mehercule apud Syronem, nostrum amicum; quae enim facimus, ea prudentissimo cuique maxime probata esse volumus. Te cupio videre quam primum.

==XII. Scr. Romae a.u.c. 708. CICERO AMPIO SAL. PLUR==

Gratulor tibi, mi Balbe, vereque gratulor nec sum tam stultus, ut te usura falsi gaudii frui velim, deinde frangi repente atque ita cadere, ut nulla res te ad aequitatem animi possit postea extollere. Egi tuam causam apertius, quam mea tempora ferebant; vincebatur enim fortuna ipsa debilitatae gratiae nostrae tui caritate et meo perpetuo erga te amore culto a te diligentissime. Omnia promissa confirmata certa et rata sunt, quae ad reditum et ad salutem tuam pertinent: vidi, cognovi, interfui; etenim omnes Caesaris familiares satis opportune habet implicatos consuetudine et benevolentia sic, ut, cum ab illo discesserint, me habeant proximum. Hoc Pansa, Hirtius, Balbus, Oppius, Matius, Postumus plane ita faciunt, ut me unice diligant: quod si mihi per me efficiundum fuisset, non me poeniteret pro ratione temporum ita esse molitum; sed nihil est a me inservitum temporis causa, veteres mihi necessitudines cum iis omnibus intercedunt, quibuscum ego agere de te non destiti. Principem tamen habuimus Pansam, tui studiosissimum, mei cupidum, qui valeret apud illum non minus auctoritate quam gratia. Cimber autem Tillius mihi plane satisfecit; valent enim apud Caesarem non tam ambitiosae rogationes quam necessariae, quam quia Cimber habebat, plus valuit, quam pro ullo alio valere potuisset. Diploma statim non est datum, quod mirifica est improbitas in quibusdam, qui tulissent acerbius veniam tibi dari, quam illi appellant tubam belli civilis multaque ita dicunt, quasi non gaudeant id bellum incidisse. Quare visum est occultius agendum neque ullo modo divulgandum de te iam esse perfectum; sed id erit perbrevi, nec dubito, quin legente te has litteras confecta iam res futura sit: Pansa quidem mihi, gravis homo et certus, non solum confirmavit, verum etiam recepit perceleriter se ablaturum diploma. Mihi tamen placuit haec ad te perscribi; minus enim te firmum sermo Eppuleiae tuae lacrimaeque Ampiae declarabant, quam significant tuae litterae, atque illae arbitrabantur, quoniam a te abessent ipsae, multo in graviore te cura futurum; quare magno opere putavi angoris et doloris tui levandi causa pro certis ad te ea, quae essent certa, perscribi. Scis me antea sic solitum esse scribere ad te, magis ut consolarer fortem virum atque sapientem, quam ut exploratam spem salutis ostenderem, nisi eam, quam ab ipsa re publica, cum hic ardor restinctus esset, sperari oportere censerem. Recordare tuas litteras, quibus et magnum animum mihi semper ostendisti et ad omnes casus ferendos constantem ac paratum; quod ego non mirabar, cum recordarer te et a primis temporibus aetatis in re publica esse versatum et tuos magistratus in ipsa discrimina incidisse salutis fortunarumque communium et in hoc ipsum bellum esse ingressum, non solum ut victor beatus, sed etiam ut, si ita accidisset, victus sapiens esses. Deinde, cum studium tuum consumas in virorum fortium factis memoriae prodendis, considerare debes nihil tibi esse committendum, quamobrem eorum, quos laudas, te non simillimum praebeas. Sed haec oratio magis esset apta ad illa tempora, quae iam effugisti: nunc vero tantum te para ad haec nobiscum ferenda, quibus ego si quam medicinam invenirem, tibi quoque eandem traderem; sed est unum perfugium doctrina ac litterae, quibus semper usi sumus, quae secundis rebus delectationem modo habere videbantur, nunc vero etiam salutem. Sed, ut ad initium revertar, cave dubites, quin omnia de salute ac reditu tuo perfecta sint.

==XIII. Scr. Romae exeunte a.u.c. 708. CICERO LIGARIO==

Etsi tali tuo tempore me aut consolandi aut iuvandi tui causa scribere ad te aliquid pro nostra amicitia oportebat, tamen adhuc id non feceram, quia neque lenire videbar oratione neque levare posse dolorem tuum; postea vera quam magnam spem habere coepi fore, ut te brevi tempore incolumem haberemus, facere non potui, quin tibi et sententiam et voluntatem declararem meam. Primum igitur scribam, quod intelligo et perspicio, non fore in te Caesarem duriorem; nam et res eum quotidie et dies et opinio hominum et, ut mihi videtur, etiam sua natura mitiorem facit, idque cum de reliquis sentio, tum de te etiam audio ex familiarissimis eius, quibus ego ex eo tempore, quo primum ex Africa nuntius venit, supplicare una cum fratribus tuis non destiti, quorum quidem et virtute et pietate et amore in te singulari et assidua et perpetua cura salutis tuae tantum proficitur, ut nihil sit, quod non ipsum Caesarem tributurum existimem; sed, si tardius fit, quam volumus, magnis occupationibus eius, a quo omnia petuntur, aditus ad eum difficiliores fuerunt, et simul Africanae causae iratior diutius velle videtur eos habere sollicitos, a quibus se putat diuturnioribus esse molestiis conflictatum, sed hoc ipsum intelligimus eum quotidie remissus et placatius ferre: quare mihi crede—et memoriae manda me tibi id affirmasse—te in istis molestiis diutius non futurum. Quoniam, quid sentirem, exposui, quid velim tua causa, re potius declarabo quam oratione: si tantum possem, quantum in ea re publica, de qua ita sum meritus, ut tu existimas, posse debebam, ne tu quidem in istis incommodis esses; eadem enim causa opes meas fregit, quae tuam salutem in discrimen adduxit; sed tamen, quidquid imago veteris meae dignitatis, quidquid reliquiae gratiae valebunt, studium, consilium, opera, [gratia,] fides mea nullo loco deerit tuis optimis fratribus. Tu fac habeas fortem animum, quem semper habuisti, primum ob eas causas, quas scripsi, deinde quod ea de re publica semper voluisti atque sensisti, ut non modo nunc secunda sperare debeas, sed etiam, si omnia adversa essent, tamen conscientia et factorum et consiliorum tuorum, quaecumque acciderent, fortissimo et maximo animo ferre deberes.

==XIV. Scr. Romae a. d. v. Kal. intercal. priores a.u.c. 708. CICERO LIGARIO==

Me scito omnem meum laborem, omnem operam, curam, studium, in tua salute consumere; nam cum te semper maxime dilexi, tum fratrum tuorum, quos aeque atque te summa benevolentia sum complexus, singularis pietas amorque fraternus nullum me patitur officii erga te studiique munus aut tempus praetermittere. Sed, quae faciam fecerimque pro te, ex illorum te litteris quam ex meis malo cognoscere; quid autem sperem aut confidam et exploratum habeam de salute tua, id tibi a me declarari volo: nam, si quisquam est timidus in magnis periculosisque rebus sermperque magis adversos rerum exitus metuens quam sperans secundos, is ego sum et, si hoc vitium est, eo me non carere confiteor; ego idem tamen, cum a. d. V. Kal. intercalares priores rogatu fratrum tuorum venissem mane ad Caesarem atque omnem adeundi et conveniendi illius indignitatem et molestiam pertulissem, cum fratres et propinqui tui iacerent ad pedes et ego essem locutus, quae causa, quae tuum tempus postulabat, non solum ex oratione Caesaris, quae sane mollis et liberalis fuit, sed etiam ex oculis et vultu, ex multis praeterea signis, quae facilius perspicere potui quam scribere, hac opinione discessi, ut mihi tua salus dubia non esset. Quamobrem fac animo magno fortique sis et, si turbidissima sapienter ferebas, tranquilliora laete feras. Ego tamen tuis rebus sic adero, ut difficillimis, neque Caesari solum, sed etiam amicis eius omnibus, quos mihi amicissimos esse cognavi, pro te, sicut adhuc feci, libentissime supplicabo. Vale.

==XV. Scr. paullo post Idus Martias a.u.c. 710. CICERO BASILO SAL==

Tibi gratulor, mihi gaudeo; te amo, tua tueor; a te amari et, quid agas quidque agatur, certior fieri volo.

==XVI. Scr. anno incerto (710, post Id. Mart.?) BITHYNICUS CICERONI SAL==

Si mihi tecum non et multae et iustae causae amicitiae privatim essent, repeterm initia amicitiae ex parentibus nostris, quod faciendum iis existimo, qui paternam amicitiam nullis ipsi officiis prosecuti sunt: itaque contentus ero nostra ipsorum amicitia, cuius fiducia peto a te, ut absentem me, quibuscumque in rebus opus fuerit, tueare, si nullum officium tuum apud me intermoriturum existimas. Vale.

==XVII. Scr. anno incerto (710, post Id. Mart.?) CICERO BITHYNICO==

Cum ceterarum rerum causa cupio esse aliquando rem publicam constitutam, tum velim mihi credas accedere etiam, id quo magis expetam, promissum tuum, quo in litteris uteris; scribis enim, si ita sit, te mecum esse victurum. Gratissima mihi tua voluntas est, facisque nihil alienum necessitudine nostra iudiciisque patris tui de me summi viri; nam sic habeto, beneficiorum magnitudine eos, qui temporibus valuerunt ut valeant, coniunctiores tecum esse quam me, necessitudine neminem. Quamobrem grata mihi est et memoria tua nostrae coniunctionis et eius etiam augendae voluntas.

== XVIII. Scr. Romae mense Ianuario a.u.c. 709. CICERO LEPTAE==

Simulatque accepi a Seleuco tuo litteras, statim quaesivi e Balbo per codicillos, quid esset in lege: rescripsit eos, qui facerent praeconium, vetari esse in decurionibus, qui fecissent, non vetari. Quare bono animo sint et tui et mei familiares; neque enim erat ferendum, cum, qui hodie haruspicinam facerent, in senatum Romae legerentur, eos, qui aliquando praeconium fecissent, in municipiis decuriones esse non licere. De Hispaniis novi nihil: magnum tamen exercitum Pompeium habere constat, nam Caesar ipse ad suos misit exemplum Paciaeci litterarum, in quo erat illas XI. esse legiones; scripserat etima Messalla Q. Salasso P. Curtium fratrem eius iussu Pompeii inspectante exercitu interfectum, quod consensisset cum Hispanis quibusdam, si in oppidum nescio quod Pompeius rei frumentariae causa venisset, eum comprehendere ad Caesaremque deducere. De tuo negotio, quod sponsor es pro Pompeio, si Galba consponsor tuus redierit, homo in re familiari non parum diligens, non desinam cum illo communicare, si quid expediri possit, quod videbatur mihi ille confidere. Oratorem meum tanto opere a te probari vehementer gaudeo; mihi quidem sic persuadeo, me, quidquid habuerim iudicii de dicendo, in illum librum contulisse: qui si est talis, qualem tibi videri scribis, ego quoque aliquid sum; sin aliter, non recuso, quin, quantum de illo libro, tantundem de mei iudicii fama detrahatur. Leptam nostrum cupio delectari iam talibus scriptis: etsi abest maturitas aetatis, tamen personare aures eius huiusmodi vocibus non est inutile. Me Romae tenuit omnino Tulliae meae partus; sed, cum ea, quemadmodum spero, satis firma sit, teneor tamen, dum a Dolabellae procuratoribus exigam primam pensionem, et mehercule non tam sum peregrinator iam, quam solebam: aedificia mea me delectabant et otium; nunc domus est, quae nulli mearum villarum cedat, otium omni desertissima regione maius. Itaque ne litterae quidem meae impediuntur, in quibus sine ulla interpellatione versor; quare, ut arbitror, prius hic te nos, quam istic tu nos videbis. Lepta suavissimus edicat Hesiodum et habeat in ore tƒw d' *retƒw þdr«ta et cetera.

==XIX. Scr. Asturae mense Sextili a.u.c. 709. CICERO LEPTAE==

Maculam officio functum esse gaudeo. Eius Falernum mihi semper idoneum visum est deversorio, si modo tecti satis est ad comitatum nostrum recipiendum; ceteroqui mihi locus non displicet. Nec ea re Petrinum tuum deseram; nam et villa et amoenitas illa commorationis est, non deversorii. De curatione aliqua munerum regiorum cum Oppio locutus sum; nam Balbum, posteaquam tu es profectus, non vidi: tantis pedum doloribus afficitur, ut se conveniri nolit. Omnino de tota re, ut mihi videris, sapientus faceres, si non curares; quod enim eo labore assequi vis, nullo modo assequere; tanta est enim intimorum multitudo, ut ex iis aliquis potius effluat, quam novo sit aditus, praesertim qui nihil afferat praeter operam, in qua ille se dedisse beneficium putabit—si modo id ipsum sciet—, non accepisse. Sed tamen aliquid videbimus, in quo sit species; aliter quidem non modo non appetendum, sed etiam fugiendum puto. Ego me Asturae diutius arbitror commoraturum, quoad ille quandoque veniat. Vale.

XX. Scr. Asturae exeunte mense Sextili a.u.c. 709.
CICERO TORANIO SAL
Dederam triduo ante pueris Cn. Plancii litteras ad te; eo nunc ero brevior teque, ut antea consolabar, hoc tempore monebo. Nihil puto tibi esse utilius quam ibidem opperiri, quoad scire possis, quid tibi agendum sit: nam praeter navigationis longae et hiemalis et minime portuosae periculum, quod vitaveris, ne illud quidem non quantivis, subito, cum certi aliquid audieris, te istim posse proficisci; nihil est praeterea, cur adventibus te offerre gestias; multa praeterea metuo, quae cum Cilone nostro communicavi. Quid multa? loco opportuniore in his malis nullo esse potuisti, ex quo te, quocumque opus erit, facillime et expeditissime conferas: quod si recipiet ille se, ad tempus aderis; sin—quoniam multa accidere possunt—aliqua res eum vel impediet vel morabitur, tu ibi eris, ubi omnia scire possis. Hoc mihi prorsus valde placet; de reliquo, ut te saepe per litteras hortatus sum, ita velim tibi persuadeas, te in hac causa nihil habere, quod tibi timendum sit, praeter communem casum civitatis, qui etsi est gravissimus, tamen ita viximus et id aetatis iam sumus, ut omnia, quae non nostra culpa nobis accidant, fortiter ferre debeamus. Hic tui omnes valent summaque pietate te desiderant et diligunt et colunt: tu cura, ut valeas et te istim ne temere commoveas.

==XXI. Scr. Asturae mense Aprili a.u.c. 709. CICERO TORANIO==

Etsi, cum haec ad te scribebam, aut appropinquare exitus huius calamitosissimi belli aut iam aliquid actum et confectum videbatur, tamen quotidie commemorabam te unum in tanto exercitu mihi fuisse assensorem et me tibi solosque nos vidisse, quantum esset in eo bello mali, in quo spe pacis exclusa ipsa victoria futura esset acerbissima, quae aut interitum allatura esset, si victus esses, aut, si vicisses, servitutem. Itaque ego, quem tum fortes illi viri et sapientes, Domitii et Lentuli, timidum esse dicebant—eram plane; timebam enim, ne evenirent ea, quae acciderunt—, idem nunc nihil timeo et ad omnem eventum paratus sum: cum aliquid videbatur caveri posse, tum id negligi dolebam; nunc vero eversis omnibus rebus, cum consilio profici nihil possit, una ratio videtur, quidquid evenerit, ferre moderate, praesertim cum omnium rerum mors sit extremum et mihi sim conscius me, quoad licuerit, dignitati rei publicae consuluisse et hac amissa salutem retinere voluisse. Haec scripsi, non ut de me ipse dicerem, sed ut tu, qui coniunctissima fuisti mecum et sententia et voluntate, eadem cogitares; magna enim consolatio est, cum recordare, etiamsi secus acciderit, te tamen recte vereque sensisse. Atque utinam liceat aliquando aliquo rei publicae statu nos frui inter nosque conferre sollicitudines nostras, quas pertulimus tum, cum timidi putabamur, quia dicebamus ea futura, quae facta sunt. De tuis rebus nihil esse, quod timeas, praeter universae rei publicae interitum tibi confirmo; de me autem sic velim iudices, quantum ego possim, me tibi, saluti tuae liberisque tuis summo cum studio praesto semper futurum. Vale.

XXII. Scr. Romae ineunte anno u.c. 708.
CICERO DOMITIO
Non ea res me deterruit, quo minus, posteaquam in Italiam venisti, litteras ad te mitterem, quod tu ad me nullas miseras, sed quia nec, quid tibi pollicerer ipse egens rebus omnibus, nec, quid suaderem, cum mihimet ipsi consilium deesset, nec, quid consolationis afferrem in tantis malis, reperiebam. Haec quamquam nihilo meliora sunt nunc atque etiam multo desperatiora, tamen inanes esse meas litteras quam nullas malui. Ego, si te intelligerem plus conatum esse suscipere rei publicae causa muneris, quam quantum praestare potuisses, tamen, quibuscumque rebus possem, ad eamm condicionem te vivendi, quae daretur quaeque esset, hortarer; sed, cum consilii tui bene fortiterque suscepti eum tibi finem statueris, quem ipsa fortuna terminum nostrarum contentionum esse voluisset, oro obtestorque te pro vetere nostra coniunctione ac necessitudine proque summa mea in te benevolentia et tua in me pari, te ut nobis, parenti, coniugi tuisque omnibus, quibus es fuistique semper carissimus, salvum conserves, incolumitati tuae tuorumque, qui ex te pendent, consulas, quae didicisti quaeque ab adolescentia pulcherrime a sapientissimis viris tradita memoria et scientia comprehendisti, iis hoc tempore utare, quos coniunctos summa benevolentia plurimisque officiis amisisti, eorum desiderium, si non aequo animo, at forti feras. Ego quid possim nescio vel potius me parum posse sentio: illud tamen tibi polliceor, me, quaecumque saluti dignitatique tuae conducere arbitrabor, tanto studio esse facturum, quanto semper tu et studio et officio in meis rebus fuisti; hanc meam voluntatem ad matrem tuam, optimam feminam tuique amantissimam, detuli. Si quid ad me scripseris, ita faciam, ut te velle intellexero; sin autem tu minus scripseris, ego tamen omnia, quae tibi utilia esse arbitrabor, summo studio diligenterque curabo. Vale.</text>
      <sha1>h02vhgz2iwhu10lf59uenibk7sxnveb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269517</id>
      <parentid>269477</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T21:54:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50963" sha1="axuhv519cplhf7j4qms3ep66wzzt21y" xml:space="preserve">{{TextQuality|75%}}
{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus=Liber VI&lt;br&gt;Ad A. Torquatum et ceteros.
}}
{{Liber
|Ante=Liber V
|AnteNomen=../Liber V
|Post=Liber VII
|PostNomen=../Liber VII
}}

&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;

{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 709. &lt;br&gt;M. CICERO S. D. A. TORQUATO}}

Etsi ea perturbatio est omnium rerum, ut suae quemque fortunae maxime poeniteat nemoque sit, quin ubivis quam ibi, ubi sit, esse malit, tamen mihi dubium non est, quin hoc tempore bono viro Romae esse miserrimum sit; nam, etsi, quocumque in loco quisque est, idem est ei sensus et eadem acerbitas ex interitu rerum et publicarum et suarum, tamen oculi augent dolorem, qui ea, quae ceteri audiunt, intueri coguntur nec avertere a miseriis cogitationem sinunt: quare, etsi multarum rerum desiderio te angi necesse est, tamen illo dolore, quo maxime te confici audio, quod Romae non sis, animum tuum libera; etsi enim cum magna molestia tuos tuaque desideras, tamen illa quidem, quae requiris, suum statum tenent nec melius, si tu adesses, tenerent nec sunt ullo in proprio periculo, nec debes tu, cum de tuis cogitas, aut praecipuam aliquam fortunam postulare aut communem recusare. De te autem ipso, Torquate, est tuum sic agitare animo, ut non adhibeas in consilium cogitationum tuarum desperationem aut timorem; nec enim is, qui in te adhuc iniustior, quam tua dignitas postulabat, fuit, non magna signa dedit animi erga te mitigati, nec tamen is ipse, a quo salus petitur, habet explicatam aut exploratam rationem salutis suae, cumque omnium bellorum exitus incerti sint, ab altera victoria tibi periculum nullum esse perspicio, quod quidem seiunctum sit ab omnium interitu, ab altera te ipsum numquam timuisse certo scio. Reliquum est, ut te id ipsum, quod ego quasi consolationis loco pono, maxime excruciet, commune periculum rei publicae: cuius tanti mali, quamvis docti viri multa dicant, tamen vereor ne consolatio nulla possit vera reperiri praeter illam, quae tanta est, quantum in cuiusque animo roboris est atque nervorum; si enim bene sentire recteque facere satis est ad bene beateque vivendum, vereor, ne eum, qui se optimorum consiliorum conscientia sustentare possit, miserum esse nefas sit dicere. Nec enim nos arbitror victoriae praemiis ductos patriam olim et liberos et fortunas reliquisse; sed quoddam nobis officium iustum et pium et debitum rei publicae nostraeque dignitati videbamur sequi, nec, cum id faciebamus, tam eramus amentes, ut explorata nobis esset victoria. Quare, si id evenit, quod ingredientibus nobis in causam propositum fuit accidere posse, non debemus ita cadere animis, quasi aliquid evenerit, quod fieri posse numquam putarimus. Simus igitur ea mente, quam ratio et veritas praescribit, ut nihil in vita nobis praestandum praeter culpam putemus, eaque cum careamus, omnia humana placate et moderate feramus. Atque haec eo pertinet oratio, ut perditis rebus omnibus tamen ipsa virtus se sustentare posse videatur; sed, si est spes aliqua de rebus communibus, ea tu, quicumque status est futurus, carere non debes. Atque haec mihi scribenti veniebat in mentem me esse eum, cuius tu desperationem accusare solitus esses quemque auctoritate tua cunctantem et diffidentem excitare—quo quidem tempore non ego causam nostram, sed consilium improbabam; sero enim nos iis armis adversari videbam, quae multo ante confirmata per nosmet ipsos erant, dolebamque pilis et gladiis, non consiliis neque auctoritatibus nostris de iure publico disceptari; neque ego, ea, quae facta sunt, fore cum dicebam, divinabam futura, sed, quod et fieri posse et exitiosum fore, si evenisset, videbam, id ne accideret timebam, praesertim cum, si mihi alterum utrum de eventu atque exitu rerum promittendum esset, id futurum, quod evenit, exploratius possem promittere; iis enim rebus praestabamus, quae non prodeunt in aciem, usu autem armorum et militum robore inferiores eramus—; sed tu illum animum nunc adhibe, quaeso, quo me tum esse oportere censebas. Haec eo scripsi, quod mihi Philargyrus tuus omnia de te requirenti fidelissimo animo, ut mihi quidem visus est, narravit te interdum sollicitum solere esse vehementius: quod facere non debes nec dubitare, quin aut aliqua re publica sis futurus, qui esse debes, aut perdita non afflictiore condicione quam ceteri. Hoc vero tempus, quo exanimati omnes et suspensi sumus, hoc moderatiore animo ferre debes, quod et in urbe ea es, ubi nata et alta est ratio ac moderatio vitae, et habes Ser. Sulpicium—quem semper unice dilexisti—, qui te profecto et benevolentia et sapientia consolatur, cuius si essemus et auctoritatem et consilium secuti, togati potius potentiam quam armati victoriam subissemus. Sed haec longiora fortasse fuerunt, quam necesse fuit; illa, quae maiora sunt, brevius exponam: ego habeo, cui plus quam tibi debeam, neminem—quibus tantum debebam, quantum tu intelligis, eos huius mihi belli casus eripuit—; qui sim autem hoc tempore, intelligo, sed, quia nemo est tam afflictus, quin, si nihil aliud studeat nisi id, quod agit, possit navare aliquid et efficere, omne meum consilium, operam, studium certe, velim existimes tibi tuisque liberis esse debitum.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. Asturae mense Iunio aut Quinctili a.u.c. 709. &lt;br&gt;M. CICERO S. D. A. TORQUATO}}

Peto a te, ne me putes oblivione tui rarius ad te scribere, quam solebam, sed aut gravitate valetudinis, qua tamen iam paullum videor levari, aut quod absim ab urbe, ut, qui ad te proficiscantur, scire non possim; quare velim ita statutum habeas, me tui memoriam cum summa benevolentia tenere tuasque omnes res non minori mihi curae quam meas esse. Quod maiore in varietate versata est adhuc tua causa, quam homines aut volebant aut opinabantur, mihi crede, non est pro malis temporum, quod moleste feras; necesse est enim aut armis urgeri rem publicam sempiternis aut iis positis recreari aliquando aut funditus interire: si arma valebunt, nec eos, a quibus reciperis, vereri debes nec eos, quos adiuvisti; si armis aut condicione positis aut defetigatione abiectis aut victoria detractis civitas respiraverit, et dignitate tua frui tibi et fortunis licebit; sin omnino interierint omnia fueritque is exitus, quem vir prudentissimus, M. Antonius, iam tum timebat, cum tantum instare malorum suspicabatur, misera est illa quidem consolatio, tali praesertim civi et viro, sed tamen necessaria, nihil esse praecipue cuiquam dolendum in eo, quod accidat universis. Quae vis insit in his paucis verbis—plura enim committenda epistulae non erant—, si attendes, quod facis, profecto etiam sine meis litteris intelliges te aliquid habere, quod speres, nihil, quod aut hoc aut aliquo rei publicae statu timeas; omnia si intererint, cum superstitem te esse rei publicae ne si liceat quidem velis, ferendam esse fortunam, praesertim quae absit a culpa. Sed haec hactenus: tu velim scribas ad me, quid agas et ubi futurus sis, ut aut quo scribam aut quo veniam scire possim.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 709. III.  &lt;br&gt;M. CICERO S. D. A. TORQUATO}}


Superioribus litteris benevolentia magis adductus, quam quo res ita postularet, fui longior; neque enim confirmatione nostra egebat virtus tua neque erat ea mea causa atque fortuna, ut, cui ipsi omnia deessent, alterum confirmarem. Hoc item tempore brevior esse debeo; sive enim nihil tum opus fuit tam multis verbis, nihilo magis nunc opus est, sive tum opus fuit, illud satis est, praesertim cum accesserit nihil novi: nam, etsi quotidie aliquid audimus earum rerum, quas ad te perferri existimo, summa tamen eadem est et idem exitus; quem ego tam video animo, quam ea, quae oculis cernimus, nec vero quidquam video, quod non idem te videre certo scio; nam, etsi, quem exitum acies habitura sit, divinare nemo potest, tamen et belli exitum video et, si id minus, hoc quidem certe, cum sit necesse alterum utrum vincere, qualis futura sit vel haec vel illa victoria. Idque cum optime perspexi, tum tale video, nihil ut mali videatur futurum, si id ante acciderit, quod vel maximum ad timorem proponitur; ita enim vivere, ut tum sit vivendum, miserrimum est; mori autem nemo sapiens miserum duxit, ne beato quidem. Sed in ea es urbe, in qua haec vel plura et ornatiora parietes ipsi loqui posse videantur. Ego tibi hoc confirmo, etsi levis est consolatio ex miseriis aliorum, nihilo te nunc maiore in discrimine esse quam quemvis aut eorum, qui discesserint, aut eorum, qui remanserint: alteri dimicant, alteri victorem timent. Sed haec consolatio levis est; illa gravior, qua te uti spero, ego certe utor: nec enim, dum ero, angar ulla re, cum omni vacem culpa, et, si non ero, sensu omnino carebo. Sed rursus glaËx' eÞs 'AyÆnaw, qui ad te haec. Mihi tu, tui, tua omnia maximae curae sunt et, dum vivam, erunt. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 709. &lt;br&gt;M. CICERO S. D. A. TORQUATO}}
Novi, quod ad te scriberem, nihil erat, et tamen, si quid esset, sciebam te a tuis certiorem fieri solere; de futuris autem rebus etsi semper difficile est dicere, tamen interdum coniectura possis propius accedere, quam est res eiusmodi, cuius exitus provideri possit. Nunc tantum videmur intelligere, non diuturnum bellum, etsi id ipsum nonnullis videtur secus. Equidem, cum haec scribebam, aliquid iam actum putabam: non quo, sed quod difficilis erat coniectura; nam, cum omnis belli Mars communis et cum semper incerti exitus proeliorum sunt, tum hoc tempore ita magnae utrimque copiae, ita paratae ad depugnandum esse dicuntur, ut, utercumque vicerit, non sit mirum futurum. Ilia in dies singulos magis magisque opinio hominum confirmatur, etiamsi inter causas armorum aliquantum intersit, tamen inter victorias non multum interfuturum: alteros propemodum iam sumus experti; de altero nemo est quin cogitet, quam sit metuendus iratus victor armatus. Hoc loco si videor augere dolorem tuum, quem consolando levare debebam, fateor me communium malorum consolationem nullam invenire praeter illam—quae tamen, si possis eam suscipere, maxima est quaque ego quotidie magis utor—: conscientiam rectae voluntatis maximam consolationem esse rerum incommodarum nec esse ullum magnum malum praeter culpam: a qua quoniam tantum absumus, ut etiam optime senserimus, eventusque magis nostri consilii quam consilium reprehendatur, et quoniam praestitimus, quod debuimus, moderate, quod evenit, feramus. Sed hoc mihi tamen non sumo, ut te consoler de communibus miseriis, quae ad consolandum maioris ingenii et ad ferendum singularis virtutis indigent: illud cuivis facile est docere, cur praecipue tu dolere nihil debeas; eius enim, qui tardior in te levando fuit, quam fore putaramus, non est mihi dubia de tua salute sententia, de illis autem non arbitror te exspectare quid sentiam. Reliquum est, ut te angat, quod absis a tuis tamdiu: res molesta, praesertim ab iis pueris, quibus nihil potest esse festivius; sed, ut ad te scripsi antea, tempus est huiusmodi, ut suam quisque condicionem miserrimam putet et, ubi quisque sit, ibi esse minime velit. Equidem, nos qui Romae sumus, miserrimos esse duco, non solum quod in malis omnibus acerbius est videre quam audire, sed etiam quod ad omnes casus subitorum periculorum magis obiecti sumus, quam si abessemus; etsi me ipsum, consolatorem tuum, non tantum litterae, quibus semper studui, quantum longinquitas temporis mitigavit. Quanto fuerim dolore, meministi: in quo prima illa consolatio est, vidisse me plus quam ceteros, cum cupiebam quamvis iniqua condicione pacem, quod etsi casu, non divinatione mea factum est, tamen in hac inani prudentiae laude delector; deinde, quod mihi ad consolationem commune tecum est, si iam vocer ad exitum vitae, non ab ea re publica avellar, qua carendum esse doleam, praesertim cum id sine ullo sensu futurum sit; adiuvat etiam aetas et acta iam vita, quae cum cursu suo bene confecto delectat, tum vetat in eo vim timere, quo nos iam natura ipsa paene perduxerit; postremo is vir vel etiam ii viri hoc bello occiderunt, ut impudentia videatur eandem fortunam, si res cogat, recusare. Equidem mihi omnia propono nec ullum est tantum malum, quod non putem impendere; sed, cum plus in metuendo mali sit quam in ipso illo, quod timetur, metuere desino, praesertim cum id impendeat, in quo non modo dolor nullus, verum finis etiam doloris futurus sit. Sed haec satis multa vel plura potius, quam necesse fuit; facit autem non loquacitas mea, sed benevolentia longiores epistulas. Servium discessisse Athenis moleste tuli; non enim dubito, quin magnae tibi levationi solitus sit esse quotidianus congressus et sermo cum familiarissimi hominis, tum optimi et prudentissimi viri. Tu velim te, ut debes et soles, tua virtute sustentes: ego, quae te velle quaeque ad te et ad tuos pertinere arbitrabor, omnia studiose diligenterque curabo; quae cum faciam, benevolentiam tuam erga me imitabor, merita non assequar. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|V.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte anno u. c. 708. &lt;br&gt;M. CICERO S. D. A CAECINAE}}

Quotiescumque filium tuum video—video autem fere quotidie—, polliceor ei studium quidem meum et operam sine ulla exceptione aut laboris aut occupationis aut temporis, gratiam autem atque auctoritatem cum hac exceptione, quantum valeam quantumque possim. Liber tuus et lectus est et legitur a me diligenter et custoditur diligentissime. Res et fortunae tuae mihi maximae curae sunt, quae quidem quotidie faciliores mihi et meliores videntur, multisque video magnae esse curae, quorum de studio et de sua spe filium ad te perscripsisse certo scio; iis autem de rebus, quas coniectura consequi possumus, non mihi sumo, ut plus ipse prospiciam, quam te videre atque intelligere mihi persuaserim, sed tamen, quia fieri potest, ut tu ea perturbatiore animo cogites, puto esse meum, quid sentiam, exponere: ea natura rerum est et is temporum cursus, ut non possit ista aut tibi aut ceteris fortuna esse diuturna neque haerere in tam bona causa et in tam bonis civibus tam acerba iniuria. Quare ad eam spem, quam de omnibus habemus, accedit ea, quam extra ordinem de te ipso habemus non solum propter dignitatem et virtutem tuam—haec enim ornamenta sunt tibi etiam cum aliis communia—, sed etiam propter eximium ingenium summamque eloquentiam, cui mehercules hic, cuius in potestate sumus, multum tribuit. Itaque ne punctum quidem temporis in ista fortuna fuisses, nisi eo ipso bono tuo, quo delectatur, se violatum putasset; quod ipsum lenitur quotidie, significaturque nobis ab iis, qui simul cum eo vivunt, tibi hanc ipsam opinionem ingenii apud illum plurimum profuturam. Quapropter primum fac animo forti atque magno sis—ita enim natus, ita educatus, ita doctus es, ita etiam cognitus, ut tibi id faciendum sit—, deinde spem quoque habeas firmissimam propter eas causas, quas scripsi: a me vero tibi omnia liberisque tuis paratissima esse confidas velim; id enim et vetustas nostri amoris et mea consuetudo in meos et tua multa erga me officia postulant.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae (post VII. K. Sext.) a.u.c. 708. &lt;br&gt;M. CICERO S. D. A. CAECINAE}}

Vereor, ne desideres officium meum, quod tibi pro nostra et meritorum multorum et studiorum parium coniunctione deesse non debet, sed tamen vereor, ne litterarum a me officium requiras, quas tibi et iampridem et saepe misissem, nisi quotidie melius exspectans gratulationem quam confirmationem animi tui complecti litteris maluissem. Nunc, ut spero, brevi gratulabimur: itaque in aliud tempus id argumentum epistulae differo; his autem litteris animum tuum, quem minime imbecillum esse et audio et spero, etsi non sapientissimi, at amicissimi hominis auctoritate confirmandum etiam atque etiam puto, nec iis quidem verbis, quibus te consoler ut afflictum et iam omni spe salutis orbatum, sed ut eum, de cuius incolumitate non plus dubitem, quam te memini dubitare de mea; nam, cum me ex re publica expulissent ii, qui illam cadere posse stante me non putarunt, memini me ex multis hospitibus, qui ad me ex Asia, in qua tu eras, venerant, audire te de glorioso et celeri reditu meo confirmare. Si te ratio quaedam Etruscae disciplinae, quam a patre, nobilissimo atque optimo viro, acceperas, non fefellit, ne nos quidem nostra divinatio fallet, quam cum sapientissimorum virorum monitis atque praeceptis plurimoque, ut tu scis, doctrinae studio, tum magno etiam usu tractandae rei publicae magnaque nostrorum temporum varietate consecuti sumus; cui quidem divinationi hoc plus confidimus, quod ea nos nihil in his tam obscuris rebus tamque perturbatis umquam omnino fefellit. Dicerem, quae ante futura dixissem, ni vererer, ne ex eventis fingere viderer; sed tamen plurimi sunt testes me et initio, ne coniungeret se cum Caesare, monuisse Pompeium et postea, ne se diiungeret: coniunctione frangi senatus opes, diiunctione civile bellum excitari videbam, atque utebar familiarissime Caesare, Pompeium faciebam plurimi, sed erat meum consilium cum fidele Pompeio, tum salutare utrique. Quae praeterea providerim, praetereo; nolo enim hunc de me optime meritum existimare ea me suasisse Pompeio, quibus ille si paruisset, esset hic quidem clarus in toga et princeps, sed tantas opes, quantas nunc habet, non haberet: eundem in Hispaniam censui; quod si fecisset, civile bellum nullum omnino fuisset. Rationem haberi absentis non tam pugnavi ut liceret, quam ut, quoniam ipso consule pugnante populus iusserat, haberetur. Causa orta belli est: quid ego praetermisi aut monitorum aut querelarum, cum vel iniquissimam pacem iustissimo bello anteferrem? Victa est auctoritas mea, non tam a Pompeio—nam is movebatur—, quam ab iis, qui duce Pompeio freti peropportunam et rebus domesticis et cupiditatibus suis illius belli victoriam fore putabant. Susceptum bellum est quiescente me, depulsum ex Italia manente me, quoad potui, sed valuit apud me plus pudor meus quam timor: veritus sum deesse Pompeii saluti, cum ille aliquando non defuisset meae. Itaque vel officio vel fama bonorum vel pudore victus, ut in fabulis Amphiaraus, sic ego prudens et sciens ad pestem ante oculos positam sum profectus; quo in bello nihil adversi accidit non praedicente me. Quare, quoniam, ut augures et astrologi solent, ego quoque augur publicus ex meis superioribus praedictis constitui apud te auctoritatem angurii et divinationis meae, debebit habere fidem nostra praedictio. Non igitur ex alitis volatu nec e cantu sinistro oscinis, ut in nostra disciplina est, nec ex tripudiis solistimis aut soniviis tibi auguror, sed habeo alia signa, quae observem; quae etsi non sunt certiora illis, minus tamen habent vel obscuritatis vel erroris. Notantur autem mihi ad divinandum signa duplici quadam via, quarum alteram duco e Caesare ipso, alteram e temporum civilium natura atque ratione. In Caesare haec sunt: mitis clemensque natura, qualis exprimitur praeclaro illo libro Querelarum tuarum; accedit, quod mirifice ingeniis excellentibus, quale est tuum, delectatur; praeterea cedit multorum iustis et officio incensis, non inanibus aut ambitiosis, voluntatibus, in quo vehementer eum consentiens Etruria movebit. Cur haec igitur adhuc parum profecerunt? Quia non putat se sustinere causas posse multorum, si tibi, cui iustius videtur irasci posse, concesserit. &quot;Quae est igitur,&quot; inquies, &quot;spes ab irato?&quot; Eodem e fonte se hausturum intelligit laudes suas, e quo sit leviter aspersus. Postremo homo valde est acutus et multum providens: intelligit te, hominem in parte Italiae minime contemnenda facile omnium nobilissimum et in communi re publica cuivis summorum tuae aetatis vel ingenio vel gratia vel fama populi Romani parem, non posse prohiberi re publica diutius; nolet hoc temporis potius esse aliquando beneficium quam iam suum. Dixi de Caesare; nunc dicam de temporum rerumque natura: nemo est tam inimicus ei causae, quam Pompeius animatus melius quam paratus susceperat, qui nos malos cives dicere aut homines improbos audeat; in quo admirari soleo gravitatem et iustitiam et sapientiam Caesaris: numquam nisi honorificentissime Pompeium appellat. &quot;At in eius persona multa fecit asperius.&quot; Armorum ista et victoriae sunt facta, non Caesaris. At nos quemadmodum est complexus! Cassium sibi legavit; Brutum Galliae praefecit, Sulpicium Graeciae; Marcellum, cui maxime suscensebat, cum summa illius dignitate restituit. Quo igitur haec spectant? Rerum hoc natura et civilium temporum non patietur, nec manens nec mutata ratio feret, primum ut non in causa pari eadem sit et condicio et fortuna omnium, deinde ut in eam civitatem boni viri et boni cives nulla ignominia notati non reverbantur, in quam tot nefariorum scelerum condemnati reverterunt. Habes augurium meum, quo, si quid addubitarem, non potius uterer quam illa consolatione, qua facile fortem virum sustentarem: te, si explorata victoria arma sumpsisses pro re publica—ita enim tum putabas—-, non nimis esse laudandum, sin propter incertos exitus eventusque bellorum posse accidere, ut vinceremur, putasses, non debere te ad secundam fortunam bene paratum fuisse, adversam ferre nullo modo posse. Disputarem etiam, quanto solatio tibi conscientia tui facti, quantae delectationi in rebus adversis litterae esse deberent; commemorarem non solum veterum, sed horum etiam recentium vel ducum vel comitum tuorum gravissimos casus; etiam externos multos claros viros nominarem; levat enim dolorem communis quasi legis et humanae conditionis recordatio; exponerem etiam, quemadmodum hic et quanta in turba quantaque in confusione rerum omnium viveremus; necesse est enim minore desiderio perdita re publica carere quam bona. Sed hoc genere nihil opus est: incolumem te cito, ut spero, vel potius, ut perspicio, videbimus. Interea tibi absenti et huic, qui adest, imagini animi et corporis tui, constantissimo atque optimo filio tuo, studium officium, operam laborem meum iampridem et pollicitus sum et detuli, nunc hoc amplius, quod me amicissime quotidie magis Caesar amplecitur, familiares quidem eius, sicuti neminem: apud quem quidquid valebo vel auctoritate vel gratia, valebo tibi; tu cura, ut cum firmitudine te animi, tum etiam spe optima sustentes.

==VII. Scr. in Sicilia exeunte anno u.c. 708. CAECINA CICERONI PLUR. SAL==

Quod tibi non tam celeriter liber est redditus, ignosce timori nostro et miserere temporis. Filius, ut audio, pertimuit, neque iniuria, si liber exisset—quoniam non tam interest, quo animo scribatur, quam quo accipiatur—, ne ea res inepte mihi noceret, cum praesertim adhuc stili poenas dem. Qua quidem in re singulari sum fato; nam, cum mendum scripturae litura tollatur, stultitia fama multetur, meus error exsilio corrigitur, cuius summa criminis est, quod armatus adversario male dixi. Nemo nostrum est, ut opinor, quin vota Victoriae suae fecerit, nemo, quin etiam, cum de alia re immolaret, tamen eo quidem ipso tempore, ut quam primum Caesar superaretur, optarit: hoc si non cogitat, omnibus rebus felix est; si scit et persuasus est, quid irascitur ei, qui aliquid scripsit contra suam voluntatem, cum ignorit omnibus, qui multa deos venerati sunt contra eius salutem? Sed, ut eodem revertar, causa haec fuit timoris: scripsi de te parce medius fidius et timide, non revocans me ipse, sed paene refugiens; genus autem hoc scripturae non modo liberum, sed incitatum atque elatum esse debere quis ignorat? solutum existimatur esse alteri male dicere—tamen cavendum est, ne in petulantiam incidas—; impeditum se ipsum laudare, ne vitium arrogantiae subsequatur; solum vero liberum alterum laudare, de quo quidquid detrahas, necesse est aut infirmitati aut invidiae assignetur. Ac nescio an tibi gratius opportuniusque acciderit; nam, quod praeclare facere non poteram, primum erat non attingere, secundum beneficium quam parcissime facere. Sed tamen ego quidem me sustinui: multa minui, multa sustuli, complura ne posui quidem; quemadmodum igitur, scalarum gradus si alios tollas, alios incidas, nonnullos male haerentes relinquas, ruinae periculum struas, non ascensum pares, sic tot malis tum victum tum fractum studium scribendi quid dignum auribus aut probabile potest afferre? Cum vero ad ipsius Caesaris nomen veni, toto corpore contremesco, non poenae metu, sed illius iudicii; totum enim Caesarem non novi: quem putas animum esse, ubi secum loquitur? &quot;Hoc probabit: hoc verbum suspiciosum est. Quid, si hoc muto? at vereor, ne peius sit. Age vero, laudo aliquem: non offendo? cum porro offendam, quid, si non vult? armati stilum persequitur: victi et nondum restituti quid faciet?&quot; Auges etiam tu mihi timorem, qui in Oratore tuo caves tibi per Brutum et ad excusationem socium quaeris: ubi hoc omnium patronus facit, quid me, veterem tuum, nunc omnium clientem, sentire oportet? In hac igitur calumnia timoris et caecae suspicionis tormento, cum plurima ad alieni sensus coniecturam, non ad suum iudicium scribantur, quam difficile sit evadere, si minus expertus es, quod te ad omnia summum atque excellens ingenium armavit, nos sentimus. Sed tamen ego filio dixeram, librum tibi legeret et auferret, aut ea condicione daret, si reciperes te correcturum, hoc est, si totum alium faceres. De Asiatico itinere, quamquam summa necessitas premebat, ut imperasti, feci. Te pro me quid horter? vides tempus venisse, quo necesse sit de nobis constitui. Nihil est, mi Cicero, quod filium meum exspectes: adolescens est; omnia excogitare vel studio vel aetate vel metu non potest. Totum negotium tu sustineas oportet; in te mihi omnis spes est. Tu pro tua prudentia, quibus rebus gaudeat, quibus capiatur Caesar, tenes: a te omnia proficiscantur et per te ad exitum perducantur necesse est; apud ipsum multum, apud eius omnes plurimum potes. Unum tibi si persuaseris, non hoc esse tui muneris, si quid rogatus fueris, ut facias—quamquam id magnum et amplum est—, sed totum tuum esse onus, perficies: nisi forte aut in miseria nimis stulte aut in amicitia nimis impudenter tibi onus impono; sed utrique rei excusationem tuae vitae consuetudo dat, nam, quod ita consuesti pro amicis laborare, non iam sic sperant abs te, sed etiam sic imperant tibi familiares. Quod ad librum attinet, quem tibi filius dabit, peto a te, ne exeat, aut ita corrigas, ne mihi noceat.

==VIII. Scr. Romae exeunte anno u.c. 708. CICERO CAECINAE==

Cum esset mecum Largus, homo tui studiosus, locutus Kalendas Ianuarias tibi praefinitas esse, quod omnibus rebus perspexeram, quae Balbus et Oppius absente Caesare egissent, ea solere illi rata esse, egi vehementer cum iis, ut hoc mihi darent, tibi in Sicilia, quoad vellemus, esse uti liceret. Qui mihi consuessent aut libenter polliceri, si quid esset eiusmodi, quod eorum animos non offenderet, aut etiam negare et afferre rationem, cur negarent, huic meae rogationi vel efflagitationi potius non continuo responderunt; eodem die tamen ad me reverterunt; mihi hoc dederunt, ut esses in Sicilia, quoad velles; se praestaturos nihil ex eo te offensionis habiturum. Quoniam, quid tibi permittatur, cognosti, quid mihi placeat, puto te scire oportere. Actis his rebus litterae a te mihi redditae sunt, quibus a me consilium petis, quid sim tibi auctor, in Siciliane ut subsidas an ut ad reliquias Asiaticae negotiationis proficiscare. Haec tua deliberatio non mihi convenire visa est cum oratione Largi; ille enim mecum, quasi tibi non liceret in Sicilia diutius commorari, ita locutus erat, tu autem, quasi concessum sit, ita deliberas. Sed ego, sive hoc sive illud est, in Sicilia censeo commorandum: propinquitas locorum vel ad impetrandum adiuvabit crebris litteris et nuntiis vel ad reditus celeritatem re aut impetrata, quod spero, aut aliqua ratione confecta; quamobrem censeo magno opere commorandum. T. Furfanio Postumo, familiari meo, legatisque eius, item meis familiaribus, diligentissime te commendabo, cum venerint; erant enim omnes Mutinae: viri sunt optimi et tui similium studiosi et mei necessarii. Quae mihi venient in mentem, quae ad te pertinere arbitrabor, ea mea sponte faciam: si quid ignorabo, de eo admonitus omnium studia vincam. Ego etsi coram de te cum Furfanio ita loquar, ut tibi litteris meis ad eum nihil opus sit, tamen, quoniam tuis placuit te habere meas litteras, quas ei redderes, morem iis gessi: earum litterarum exemplum infra scriptum est.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte anno u.c. 708. &lt;br&gt;M. CICERO T. FURFANIO PROCOS. S}}

Cum A. Caecina tanta mihi familiaritas consuetudoque semper fuit, ut nulla maior esse possit; nam et patre eius, claro homine et forti viro, plurimum sum usus et hunc a puero, quod et spem magnam mihi afferebat summae probitatis summaeque eloquentiae et vivebat mecum coniunctissime non solum amicitiae officiis, sed etiam studiis communibus, sic semper dilexi, nullo ut cum homine coniunctius viverem. Nihil attinet me plura scribere; quam mihi necesse sit eius salutem et fortunas quibuscumque rebus possim tueri, vides. Reliquum est, ut, cum cognorim pluribus rebus, quid tu et de bonorum fortuna et de rei publicae calamitatibus sentires, nihil a te petam, nisi ut ad eam voluntatem, quam tua sponte erga Caecinam habiturus es, tantus cumulus accedat commendatione mea, quanti me a te fieri intelligo: hoc mihi gratius facere nihil potes. Vale.

==Xa. Scr. Romae a.u.c. 708. CICERO TREBIANO S. D==
Ego quanti te faciam semperque fecerim quantique me a te fieri intellexerim, sum mihi ipse testis; nam et consilium tuum vel casus potius diutius in armis civilibus commorandi semper mihi magno dolori fuit, et hic eventus, quod tardius, quam est aequum et quam ego vellem, reciperas fortunam et dignitatem tuam, mihi non minori curae est, quam tibi semper fuerunt casus mei. Itaque et Postumuleno et Sestio et saepissime Attico nostro proximeque Theudae, liberto tuo, totum me patefeci et hoc iis singulis saepe dixi, quacumque re possem, me tibi et liberis tuis satisfacere cupere, idque tu ad tuos velim scribas, haec quidem certe, quae in potestate mea sunt, ut operam consilium, rem fidem meam sibi ad omnes res paratam putent. Si auctoritate et gratia tantum possem, quantum in ea re publica, de qua ita meritus sum, posse deberem, tu quoque is esses, qui fuisti, cum omni gradu amplissimo dignissimus, tum certe ordinis tui facile princeps, sed, quoniam eodem tempore eademque de causa nostrum uterque cecidit, tibi et illa polliceor, quae supra scripsi, quae sunt adhuc mea, et ea, quae praeterea videor mihi ex aliqua parte retinere tamquam ex reliquiis pristinae dignitatis: neque enim ipse Caesar, ut multis rebus intelligere potui, est alienus a nobis et omnes fere familiarissimi eius casu devincti magnis meis veteribus officiis me diligenter observant et colunt. Itaque, si qui mihi erit aditus de tuis fortunis, id est de tua incolumitate, in qua sunt omnia, agendi, quod quidem quotidie magis ex eorum sermonibus adducor ut sperem, agam per me ipse et moliar. Singula persequi non est necesse: universum studium meum et benevolentiam ad te defero. Sed magni mea interest hoc tuos omnes scire, quod tuis litteris fieri potest ut intelligant, omnia Ciceronis patere Trebiano. Hoc eo pertinet, ut nihil existiment esse tam difficile, quod non pro te mihi susceptum iucundum sit futurum.

==Xb. Scr. Romae a.u.c. 708. ==

Antea misissem ad te litteras, si genus scribendi invenirem; tali enim tempore aut consolari amicorum est aut polliceri: consolatione non utebar, quod ex multis audiebam, quam fortiter sapienterque ferres iniuriam temporum quamque te vehementer consolaretur conscientia factorum et consiliorum tuorum; quod quidem si facis, magnum fructum studiorum optimorum capis, in quibus te semper scio esse versatum, idque ut facias etiam atque etiam te hortor. Simul et illud tibi, homini peritissimo rerum et exemplorum et omnis vetustatis, ne ipse quidem rudis, sed in studio minus fortasse, quam vellem, in rebus atque usu plus etiam, quam vellem, versatus spondeo, tibi istam acerbitatem et iniuriam non diuturnam fore; nam et ipse, qui plurimum potest, quotidie mihi delabi ad aequitatem et ad rerum naturam videtur et ipsa causa ea est, ut iam simul cum re publica, quae in perpetuum iacere non potest, necessario revivescat atque recreetur, quotidieque aliquid fit lenius et liberalius, quam timebamus: quae quoniam in temporum inclinationibus saepe parvis posita sunt, omnia momenta observabimus neque ullum praetermittemus tui iuvandi et levandi locum. Itaque illud alterum, quod dixi, litterarum genus quotidie mihi, ut spero, fiet proclivius, ut etiam polliceri possim: id re quam verbis faciam libentius. Tu velim existimes et plures te amicos habere, quam qui in isto casu sint ac fuerint, quantum quidem ego intelligere potuerim, et me concedere eorum nemini. Fortem fac animum habeas et magnum, quod est in uno te: quae sunt in fortuna, temporibus regentur et consiliis nostris providebuntur.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 709. [&lt;br&gt;M.] CICERO S. D. TREBIANO}}

Dolabellam antea tantummodo diligebam, obligatus ei nihil eram—nec enim acciderat mihi opus esse, et ille mihi debebat, quod non defueram eius periculis—: nunc tanto sum devinctus eius beneficio, quod et antea in re et hoc tempore in salute tua cumulatissime mihi satisfecit, ut nemini plus debeam. Qua in re tibi gratulor ita vehementer, ut te quoque mihi gratulari quam gratias agere malim: alterum omnino non desidero, alterum vere facere poteris. Quod reliquum est, quoniam tibi virtus et dignitas tua reditum ad tuos aperuit, est tuae sapientiae magnitudinisque animi, quid amiseris, oblivisci, quid reciperaris, cogitare: vives cum tuis, vives nobiscum; plus acquisisti dignitatis quam amisisti rei familiaris, quae ipsa tum esset iucundior, si ulla res esset publica. Vestorius, noster familiaris, ad me scripsit te mihi maximas gratias agere: haec praedicatio tua mihi valde grata est eaque te uti facile patior, cum apud alios, tum mehercule apud Syronem, nostrum amicum; quae enim facimus, ea prudentissimo cuique maxime probata esse volumus. Te cupio videre quam primum.

==XII. Scr. Romae a.u.c. 708. CICERO AMPIO SAL. PLUR==

Gratulor tibi, mi Balbe, vereque gratulor nec sum tam stultus, ut te usura falsi gaudii frui velim, deinde frangi repente atque ita cadere, ut nulla res te ad aequitatem animi possit postea extollere. Egi tuam causam apertius, quam mea tempora ferebant; vincebatur enim fortuna ipsa debilitatae gratiae nostrae tui caritate et meo perpetuo erga te amore culto a te diligentissime. Omnia promissa confirmata certa et rata sunt, quae ad reditum et ad salutem tuam pertinent: vidi, cognovi, interfui; etenim omnes Caesaris familiares satis opportune habet implicatos consuetudine et benevolentia sic, ut, cum ab illo discesserint, me habeant proximum. Hoc Pansa, Hirtius, Balbus, Oppius, Matius, Postumus plane ita faciunt, ut me unice diligant: quod si mihi per me efficiundum fuisset, non me poeniteret pro ratione temporum ita esse molitum; sed nihil est a me inservitum temporis causa, veteres mihi necessitudines cum iis omnibus intercedunt, quibuscum ego agere de te non destiti. Principem tamen habuimus Pansam, tui studiosissimum, mei cupidum, qui valeret apud illum non minus auctoritate quam gratia. Cimber autem Tillius mihi plane satisfecit; valent enim apud Caesarem non tam ambitiosae rogationes quam necessariae, quam quia Cimber habebat, plus valuit, quam pro ullo alio valere potuisset. Diploma statim non est datum, quod mirifica est improbitas in quibusdam, qui tulissent acerbius veniam tibi dari, quam illi appellant tubam belli civilis multaque ita dicunt, quasi non gaudeant id bellum incidisse. Quare visum est occultius agendum neque ullo modo divulgandum de te iam esse perfectum; sed id erit perbrevi, nec dubito, quin legente te has litteras confecta iam res futura sit: Pansa quidem mihi, gravis homo et certus, non solum confirmavit, verum etiam recepit perceleriter se ablaturum diploma. Mihi tamen placuit haec ad te perscribi; minus enim te firmum sermo Eppuleiae tuae lacrimaeque Ampiae declarabant, quam significant tuae litterae, atque illae arbitrabantur, quoniam a te abessent ipsae, multo in graviore te cura futurum; quare magno opere putavi angoris et doloris tui levandi causa pro certis ad te ea, quae essent certa, perscribi. Scis me antea sic solitum esse scribere ad te, magis ut consolarer fortem virum atque sapientem, quam ut exploratam spem salutis ostenderem, nisi eam, quam ab ipsa re publica, cum hic ardor restinctus esset, sperari oportere censerem. Recordare tuas litteras, quibus et magnum animum mihi semper ostendisti et ad omnes casus ferendos constantem ac paratum; quod ego non mirabar, cum recordarer te et a primis temporibus aetatis in re publica esse versatum et tuos magistratus in ipsa discrimina incidisse salutis fortunarumque communium et in hoc ipsum bellum esse ingressum, non solum ut victor beatus, sed etiam ut, si ita accidisset, victus sapiens esses. Deinde, cum studium tuum consumas in virorum fortium factis memoriae prodendis, considerare debes nihil tibi esse committendum, quamobrem eorum, quos laudas, te non simillimum praebeas. Sed haec oratio magis esset apta ad illa tempora, quae iam effugisti: nunc vero tantum te para ad haec nobiscum ferenda, quibus ego si quam medicinam invenirem, tibi quoque eandem traderem; sed est unum perfugium doctrina ac litterae, quibus semper usi sumus, quae secundis rebus delectationem modo habere videbantur, nunc vero etiam salutem. Sed, ut ad initium revertar, cave dubites, quin omnia de salute ac reditu tuo perfecta sint.

==XIII. Scr. Romae exeunte a.u.c. 708. CICERO LIGARIO==

Etsi tali tuo tempore me aut consolandi aut iuvandi tui causa scribere ad te aliquid pro nostra amicitia oportebat, tamen adhuc id non feceram, quia neque lenire videbar oratione neque levare posse dolorem tuum; postea vera quam magnam spem habere coepi fore, ut te brevi tempore incolumem haberemus, facere non potui, quin tibi et sententiam et voluntatem declararem meam. Primum igitur scribam, quod intelligo et perspicio, non fore in te Caesarem duriorem; nam et res eum quotidie et dies et opinio hominum et, ut mihi videtur, etiam sua natura mitiorem facit, idque cum de reliquis sentio, tum de te etiam audio ex familiarissimis eius, quibus ego ex eo tempore, quo primum ex Africa nuntius venit, supplicare una cum fratribus tuis non destiti, quorum quidem et virtute et pietate et amore in te singulari et assidua et perpetua cura salutis tuae tantum proficitur, ut nihil sit, quod non ipsum Caesarem tributurum existimem; sed, si tardius fit, quam volumus, magnis occupationibus eius, a quo omnia petuntur, aditus ad eum difficiliores fuerunt, et simul Africanae causae iratior diutius velle videtur eos habere sollicitos, a quibus se putat diuturnioribus esse molestiis conflictatum, sed hoc ipsum intelligimus eum quotidie remissus et placatius ferre: quare mihi crede—et memoriae manda me tibi id affirmasse—te in istis molestiis diutius non futurum. Quoniam, quid sentirem, exposui, quid velim tua causa, re potius declarabo quam oratione: si tantum possem, quantum in ea re publica, de qua ita sum meritus, ut tu existimas, posse debebam, ne tu quidem in istis incommodis esses; eadem enim causa opes meas fregit, quae tuam salutem in discrimen adduxit; sed tamen, quidquid imago veteris meae dignitatis, quidquid reliquiae gratiae valebunt, studium, consilium, opera, [gratia,] fides mea nullo loco deerit tuis optimis fratribus. Tu fac habeas fortem animum, quem semper habuisti, primum ob eas causas, quas scripsi, deinde quod ea de re publica semper voluisti atque sensisti, ut non modo nunc secunda sperare debeas, sed etiam, si omnia adversa essent, tamen conscientia et factorum et consiliorum tuorum, quaecumque acciderent, fortissimo et maximo animo ferre deberes.

==XIV. Scr. Romae a. d. v. Kal. intercal. priores a.u.c. 708. CICERO LIGARIO==

Me scito omnem meum laborem, omnem operam, curam, studium, in tua salute consumere; nam cum te semper maxime dilexi, tum fratrum tuorum, quos aeque atque te summa benevolentia sum complexus, singularis pietas amorque fraternus nullum me patitur officii erga te studiique munus aut tempus praetermittere. Sed, quae faciam fecerimque pro te, ex illorum te litteris quam ex meis malo cognoscere; quid autem sperem aut confidam et exploratum habeam de salute tua, id tibi a me declarari volo: nam, si quisquam est timidus in magnis periculosisque rebus sermperque magis adversos rerum exitus metuens quam sperans secundos, is ego sum et, si hoc vitium est, eo me non carere confiteor; ego idem tamen, cum a. d. V. Kal. intercalares priores rogatu fratrum tuorum venissem mane ad Caesarem atque omnem adeundi et conveniendi illius indignitatem et molestiam pertulissem, cum fratres et propinqui tui iacerent ad pedes et ego essem locutus, quae causa, quae tuum tempus postulabat, non solum ex oratione Caesaris, quae sane mollis et liberalis fuit, sed etiam ex oculis et vultu, ex multis praeterea signis, quae facilius perspicere potui quam scribere, hac opinione discessi, ut mihi tua salus dubia non esset. Quamobrem fac animo magno fortique sis et, si turbidissima sapienter ferebas, tranquilliora laete feras. Ego tamen tuis rebus sic adero, ut difficillimis, neque Caesari solum, sed etiam amicis eius omnibus, quos mihi amicissimos esse cognavi, pro te, sicut adhuc feci, libentissime supplicabo. Vale.

==XV. Scr. paullo post Idus Martias a.u.c. 710. CICERO BASILO SAL==

Tibi gratulor, mihi gaudeo; te amo, tua tueor; a te amari et, quid agas quidque agatur, certior fieri volo.

==XVI. Scr. anno incerto (710, post Id. Mart.?) BITHYNICUS CICERONI SAL==

Si mihi tecum non et multae et iustae causae amicitiae privatim essent, repeterm initia amicitiae ex parentibus nostris, quod faciendum iis existimo, qui paternam amicitiam nullis ipsi officiis prosecuti sunt: itaque contentus ero nostra ipsorum amicitia, cuius fiducia peto a te, ut absentem me, quibuscumque in rebus opus fuerit, tueare, si nullum officium tuum apud me intermoriturum existimas. Vale.

==XVII. Scr. anno incerto (710, post Id. Mart.?) CICERO BITHYNICO==

Cum ceterarum rerum causa cupio esse aliquando rem publicam constitutam, tum velim mihi credas accedere etiam, id quo magis expetam, promissum tuum, quo in litteris uteris; scribis enim, si ita sit, te mecum esse victurum. Gratissima mihi tua voluntas est, facisque nihil alienum necessitudine nostra iudiciisque patris tui de me summi viri; nam sic habeto, beneficiorum magnitudine eos, qui temporibus valuerunt ut valeant, coniunctiores tecum esse quam me, necessitudine neminem. Quamobrem grata mihi est et memoria tua nostrae coniunctionis et eius etiam augendae voluntas.

== XVIII. Scr. Romae mense Ianuario a.u.c. 709. CICERO LEPTAE==

Simulatque accepi a Seleuco tuo litteras, statim quaesivi e Balbo per codicillos, quid esset in lege: rescripsit eos, qui facerent praeconium, vetari esse in decurionibus, qui fecissent, non vetari. Quare bono animo sint et tui et mei familiares; neque enim erat ferendum, cum, qui hodie haruspicinam facerent, in senatum Romae legerentur, eos, qui aliquando praeconium fecissent, in municipiis decuriones esse non licere. De Hispaniis novi nihil: magnum tamen exercitum Pompeium habere constat, nam Caesar ipse ad suos misit exemplum Paciaeci litterarum, in quo erat illas XI. esse legiones; scripserat etima Messalla Q. Salasso P. Curtium fratrem eius iussu Pompeii inspectante exercitu interfectum, quod consensisset cum Hispanis quibusdam, si in oppidum nescio quod Pompeius rei frumentariae causa venisset, eum comprehendere ad Caesaremque deducere. De tuo negotio, quod sponsor es pro Pompeio, si Galba consponsor tuus redierit, homo in re familiari non parum diligens, non desinam cum illo communicare, si quid expediri possit, quod videbatur mihi ille confidere. Oratorem meum tanto opere a te probari vehementer gaudeo; mihi quidem sic persuadeo, me, quidquid habuerim iudicii de dicendo, in illum librum contulisse: qui si est talis, qualem tibi videri scribis, ego quoque aliquid sum; sin aliter, non recuso, quin, quantum de illo libro, tantundem de mei iudicii fama detrahatur. Leptam nostrum cupio delectari iam talibus scriptis: etsi abest maturitas aetatis, tamen personare aures eius huiusmodi vocibus non est inutile. Me Romae tenuit omnino Tulliae meae partus; sed, cum ea, quemadmodum spero, satis firma sit, teneor tamen, dum a Dolabellae procuratoribus exigam primam pensionem, et mehercule non tam sum peregrinator iam, quam solebam: aedificia mea me delectabant et otium; nunc domus est, quae nulli mearum villarum cedat, otium omni desertissima regione maius. Itaque ne litterae quidem meae impediuntur, in quibus sine ulla interpellatione versor; quare, ut arbitror, prius hic te nos, quam istic tu nos videbis. Lepta suavissimus edicat Hesiodum et habeat in ore tƒw d' *retƒw þdr«ta et cetera.

==XIX. Scr. Asturae mense Sextili a.u.c. 709. CICERO LEPTAE==

Maculam officio functum esse gaudeo. Eius Falernum mihi semper idoneum visum est deversorio, si modo tecti satis est ad comitatum nostrum recipiendum; ceteroqui mihi locus non displicet. Nec ea re Petrinum tuum deseram; nam et villa et amoenitas illa commorationis est, non deversorii. De curatione aliqua munerum regiorum cum Oppio locutus sum; nam Balbum, posteaquam tu es profectus, non vidi: tantis pedum doloribus afficitur, ut se conveniri nolit. Omnino de tota re, ut mihi videris, sapientus faceres, si non curares; quod enim eo labore assequi vis, nullo modo assequere; tanta est enim intimorum multitudo, ut ex iis aliquis potius effluat, quam novo sit aditus, praesertim qui nihil afferat praeter operam, in qua ille se dedisse beneficium putabit—si modo id ipsum sciet—, non accepisse. Sed tamen aliquid videbimus, in quo sit species; aliter quidem non modo non appetendum, sed etiam fugiendum puto. Ego me Asturae diutius arbitror commoraturum, quoad ille quandoque veniat. Vale.

XX. Scr. Asturae exeunte mense Sextili a.u.c. 709.
CICERO TORANIO SAL
Dederam triduo ante pueris Cn. Plancii litteras ad te; eo nunc ero brevior teque, ut antea consolabar, hoc tempore monebo. Nihil puto tibi esse utilius quam ibidem opperiri, quoad scire possis, quid tibi agendum sit: nam praeter navigationis longae et hiemalis et minime portuosae periculum, quod vitaveris, ne illud quidem non quantivis, subito, cum certi aliquid audieris, te istim posse proficisci; nihil est praeterea, cur adventibus te offerre gestias; multa praeterea metuo, quae cum Cilone nostro communicavi. Quid multa? loco opportuniore in his malis nullo esse potuisti, ex quo te, quocumque opus erit, facillime et expeditissime conferas: quod si recipiet ille se, ad tempus aderis; sin—quoniam multa accidere possunt—aliqua res eum vel impediet vel morabitur, tu ibi eris, ubi omnia scire possis. Hoc mihi prorsus valde placet; de reliquo, ut te saepe per litteras hortatus sum, ita velim tibi persuadeas, te in hac causa nihil habere, quod tibi timendum sit, praeter communem casum civitatis, qui etsi est gravissimus, tamen ita viximus et id aetatis iam sumus, ut omnia, quae non nostra culpa nobis accidant, fortiter ferre debeamus. Hic tui omnes valent summaque pietate te desiderant et diligunt et colunt: tu cura, ut valeas et te istim ne temere commoveas.

==XXI. Scr. Asturae mense Aprili a.u.c. 709. CICERO TORANIO==

Etsi, cum haec ad te scribebam, aut appropinquare exitus huius calamitosissimi belli aut iam aliquid actum et confectum videbatur, tamen quotidie commemorabam te unum in tanto exercitu mihi fuisse assensorem et me tibi solosque nos vidisse, quantum esset in eo bello mali, in quo spe pacis exclusa ipsa victoria futura esset acerbissima, quae aut interitum allatura esset, si victus esses, aut, si vicisses, servitutem. Itaque ego, quem tum fortes illi viri et sapientes, Domitii et Lentuli, timidum esse dicebant—eram plane; timebam enim, ne evenirent ea, quae acciderunt—, idem nunc nihil timeo et ad omnem eventum paratus sum: cum aliquid videbatur caveri posse, tum id negligi dolebam; nunc vero eversis omnibus rebus, cum consilio profici nihil possit, una ratio videtur, quidquid evenerit, ferre moderate, praesertim cum omnium rerum mors sit extremum et mihi sim conscius me, quoad licuerit, dignitati rei publicae consuluisse et hac amissa salutem retinere voluisse. Haec scripsi, non ut de me ipse dicerem, sed ut tu, qui coniunctissima fuisti mecum et sententia et voluntate, eadem cogitares; magna enim consolatio est, cum recordare, etiamsi secus acciderit, te tamen recte vereque sensisse. Atque utinam liceat aliquando aliquo rei publicae statu nos frui inter nosque conferre sollicitudines nostras, quas pertulimus tum, cum timidi putabamur, quia dicebamus ea futura, quae facta sunt. De tuis rebus nihil esse, quod timeas, praeter universae rei publicae interitum tibi confirmo; de me autem sic velim iudices, quantum ego possim, me tibi, saluti tuae liberisque tuis summo cum studio praesto semper futurum. Vale.

XXII. Scr. Romae ineunte anno u.c. 708.
CICERO DOMITIO
Non ea res me deterruit, quo minus, posteaquam in Italiam venisti, litteras ad te mitterem, quod tu ad me nullas miseras, sed quia nec, quid tibi pollicerer ipse egens rebus omnibus, nec, quid suaderem, cum mihimet ipsi consilium deesset, nec, quid consolationis afferrem in tantis malis, reperiebam. Haec quamquam nihilo meliora sunt nunc atque etiam multo desperatiora, tamen inanes esse meas litteras quam nullas malui. Ego, si te intelligerem plus conatum esse suscipere rei publicae causa muneris, quam quantum praestare potuisses, tamen, quibuscumque rebus possem, ad eamm condicionem te vivendi, quae daretur quaeque esset, hortarer; sed, cum consilii tui bene fortiterque suscepti eum tibi finem statueris, quem ipsa fortuna terminum nostrarum contentionum esse voluisset, oro obtestorque te pro vetere nostra coniunctione ac necessitudine proque summa mea in te benevolentia et tua in me pari, te ut nobis, parenti, coniugi tuisque omnibus, quibus es fuistique semper carissimus, salvum conserves, incolumitati tuae tuorumque, qui ex te pendent, consulas, quae didicisti quaeque ab adolescentia pulcherrime a sapientissimis viris tradita memoria et scientia comprehendisti, iis hoc tempore utare, quos coniunctos summa benevolentia plurimisque officiis amisisti, eorum desiderium, si non aequo animo, at forti feras. Ego quid possim nescio vel potius me parum posse sentio: illud tamen tibi polliceor, me, quaecumque saluti dignitatique tuae conducere arbitrabor, tanto studio esse facturum, quanto semper tu et studio et officio in meis rebus fuisti; hanc meam voluntatem ad matrem tuam, optimam feminam tuique amantissimam, detuli. Si quid ad me scripseris, ita faciam, ut te velle intellexero; sin autem tu minus scripseris, ego tamen omnia, quae tibi utilia esse arbitrabor, summo studio diligenterque curabo. Vale.
{{Liber
|Ante=Liber V
|AnteNomen=../Liber V
|Post=Liber VII
|PostNomen=../Liber VII
}}</text>
      <sha1>axuhv519cplhf7j4qms3ep66wzzt21y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VII</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37448</id>
    <revision>
      <id>269479</id>
      <parentid>125380</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:11:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/VII]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VII]]</comment>
      <origin>125380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50494" sha1="h1n989j648hv68q3dsxl947h68t3oq5" xml:space="preserve">{{TextQuality|75%}}
{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus= [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares|Epistulae ad Familiares VII]]
}}
M. TVLLI CICERONIS EPISTVLARVM AD FAMILIARES LIBER SEPTIMVS

Ad M. Marium et Ceteros

==I. Scr. Romae a.u.c. 699. M. CICERO S. D. M. MARIO.==

Si te dolor aliqui corporis aut infirmitas valetudinis tuae tenuit, quo minus ad ludos venires, fortunae magis tribuo quam sapientiae tuae; sin haec, quae ceteri mirantur, contemnenda duxisti et, cum per valetudinem posses, venire tamen noluisti, utrumque laetor, et sine dolore corporis te fuisse et animo valuisse, cum ea, quae sine causa mirantur alii, neglexeris, modo ut tibi constiterit fructus otii tui, quo quidem tibi perfrui mirifice licuit, cum esses in ista amoenitate paene solus relictus. Neque tamen dubito, quin tu in illo cubiculo tuo, ex quo tibi Stabianum perforasti et patefecisti Misenum, per eos dies matutina tempora lectiunculis consumpseris, cum illi interea, qui te istic reliquerunt, spectarent communes mimos semisomni. Reliquas vero partes diei tu consumebas iis delectationibus, quas tibi ipse ad arbitrium tuum compararas, nobis autem erant ea perpetienda, quae Sp. Maecius probavisset. Omnino, si quaeris, ludi apparatissimi, sed non tui stomachi; coniecturam enim facio de meo; nam primum honoris causa in scenam redierant ii, quos ego honoris causa de scena decessisse arbitrabar; deliciae vero tuae, noster Aesopus, eiusmodi fuit, ut ei desinere per omnes homines liceret: is iurare cum coepisset, vox eum defecit in illo loco: &quot;si sciens fallo.&quot; Quid tibi ego alia narrem? nosti enim reliquos ludos, qui ne id quidem leporis habuerunt, quod solent mediocres ludi; apparatus enim spectatio tollebat omnem hilaritatem, quo quidem apparatu non dubito quin animo aequissimo carueris; quid enim delectationis habent sexcenti muli in Clytaemnestra aut in Equo Troiano creterrarum tria milia aut armatura varia peditatus et equitatus in aliqua pugna? quae popularem admirationem habuerunt, delectationem tibi nullam attulissent. Quod si tu per eos dies operam dedisti Protogeni tuo, dummodo is tibi quidvis potius quam orationes meas legerit, ne tu haud paullo plus quam quisquam nostrum delectationis habuisti; non enim te puto Graecos aut Oscos ludos desiderasse, praesertim cum Oscos vel in senatu vestro spectare possis, Graecos ita non ames, ut ne ad villam quidem tuam via Graeca ire soleas. Nam quid ego te athletas putem desiderare, qui gladiatores contempseris? in quibus ipse Pompeius confitetur se et operam et oleum perdidisse. Reliquae sunt venationes binae per dies quinque, magnificae—nemo negat—, sed quae potest homini esse polito delectatio, cum aut homo imbecillus a valentissima bestia laniatur aut praeclara bestia venabulo transverberatur? quae tamen, si videnda sunt, saepe vidisti, neque nos, qui haec spectavimus, quidquam novi vidimus. Extremus elephantorum dies fuit: in quo admiratio magna vulgi atque turbae, delectatio nulla exstitit; quin etiam misericordia quaedam consecuta est atque opinio eiusmodi, esse quandam illi beluae cum genere humano societatem. His ego tamen diebus, ne forte videar tibi non modo beatus, sed liber omnino fuisse, dirupi me paene in iudicio Galli Caninii, familiaris tui. Quod si tam facilem populum haberem, quam Aesopus habuit, libenter mehercule [artem] desinerem tecumque et cum similibus nostri viverem; nam me cum antea taedebat, cum et aetas et ambitio me hortabatur et licebat denique, quem nolebam, non defendere, tum vero hoc tempore vita nulla est; neque enim fructum ullum laboris exspecto et cogor nonnumquam homines non optime de me meritos rogatu eorum, qui bene meriti sunt, defendere. Itaque quaero causas omnes aliquando vivendi arbitratu meo teque et istam rationem otii tui et laudo vehementer et probo, quodque nos minus intervisis, hoc fero animo aequiore, quod, si Romae esses, tamen neque nos lepore tuo neque te—si qui est in me—meo frui liceret propter molestissimas occupationes meas; quibus si me relaxaro—nam, ut plane exsolvam, non postulo—, te ipsum, qui multos annos nihil aliud commentaris, docebo profecto, quid sit humaniter vivere. Tu modo istam imbecillitatem valetudinis tuae sustenta et tuere, ut facis, ut nostras villas obire et mecum simul lecticula concursare possis. Haec ad te pluribus verbis scripsi, quam soleo, non otii abundantia, sed amoris erga te, quod me quadam epistula subinvitaras, si memoria tenes, ut ad te aliquid eiusmodi scriberem, quo minus te praetermisisse ludos poeniteret: quod si assecutus sum, gaudeo; sin minus, hoc me tamen consolor, quod posthac ad ludos venies nosque vises neque in epistulis relinques meis spem aliquam delectationis tuae.

==II. Scr. Romae ineunte anno u.c. 703. M. CICERO S. D. M. MARIO.==

Mandatum tuum curabo diligenter; sed homo acutus ei mandasti potissimum, cui expediret illud venire quam plurimo; sed in eo vidisti multum, quod praefinisti, quo ne pluris emerem. Quod si mihi permisisses, qui meus amor in te est, confecissem cum coheredibus; nunc, quoniam tuum pretium novi, illicitatorem potius ponam, quam illud minoris veneat. Sed de ioco satis est: tuum negotium agam, sicuti debeo, diligenter. De Bursa te gaudere certo scio; sed nimis verecunde mihi gratularis; putas enim, ut scribis, propter hominis sordes minus me magnam illam laetitiam putare. Credas mihi velim magis me iudicio hoc quam morte inimici laetatum: primum enim iudicio malo quam gladio, deinde gloria potius amici quam calamitate; in primisque me delectavit tantum studium bonorum in me exstitisse contra incredibilem contentionem clarissimi et potentissimi viri; postremo—vix veri simile fortasse videatur—oderam multo peius hunc quam illum ipsum Clodium; illum enim oppugnaram, hunc defenderam, et ille, cum omnis res publica in meo capite discrimen esset habitura, magnum quiddam spectavit, nec sua sponte, sed eorum auxilio, qui me stante stare non poterant, hic simiolus animi cauas me, in quem inveheretur, delegerat persuaseratque nonnullis invidis meis se in me emissarium semper fore. Quamobrem valde iubeo gaudere te: magna res gesta est. Numquam ulli fortiores cives fuerunt, quam qui ausi sunt eum contra tantas opes eius, a quo ipsi lecti iudices erant, condemnare; quod fecissent numquam, nisi iis dolori meus fuisset dolor. Nos hic in multitudine et crebritate iudiciorum et novis legibus ita distinemur, ut quotidie vota faciamus, ne intercaletur, ut quam primum te videre possimus.

==III. Scr. Romae mense Quinctili a.u.c. 708. M. CICERO S. D. M. MARIO==

Persaepe mihi cogitanti de communibus miseriis, in quibus tot annos versamur et, ut video, versabimur, solet in mentem venire illius temporis, quo proxime fuimus una; quin etiam ipsum diem memoria teneo: nam a. d. IIII. Idus Maias Lentulo et Marcello consulibus, cum in Pompeianum vesperi venissem, tu mihi sollicito animo praesto fuisti; sollicitum autem te habebat cogitatio cum officii, tum etiam periculi mei: si manerem in Italia, verebare, ne officio deessem; si proficiscerer ad bellum, periculum te meum commovebat. Quo tempore vidisti profecto me quoque ita conturbatum, ut non explicarem, quid esset optimum factu; pudori tamen malui famaeque cedere quam salutis meae rationem ducere. Cuius me mei facti poenituit non tam propter periculum meum quam propter vitia multa, quae ibi offendi, quo veneram: primum neque magnas copias neque bellicosas; deinde extra ducem paucosque praeterea—de principibus loquor—reliquos primum in ipso bello rapaces, deinde in oratione ita crudeles, ut ipsam victoriam horrerem; maximum autem aes alienum amplissimorum virorum: quid quaeris? nihil boni praeter causam. Quae cum vidissem, desperans victoriam primum coepi suadere pacem, cuius fueram semper auctor; deinde, cum ab ea sententia Pompeius valde abhorreret, suadere institui, ut bellum duceret: hoc interdum probabat et in ea sententia videbatur fore et fuisset fortasse, nisi quadam ex pugna coepisset suis militibus confidere. Ex eo tempore vir ille summus nullus imperator fuit: signa tirone et collecticio exercitu cum legionibus robustissimis contulit; victus turpissime amissis etiam castris solus fugit. Hunc ego mihi belli finem feci nec putavi, cum integri pares non fuissemus, fractos nos superiores fore: discessi ab eo bello, in quo aut in acie cadendum fuit aut in aliquas insidias incidendum aut deveniendum in victoris manus aut ad Iubam confugiendum aut capiendus tamquam exsilio locus aut consciscenda mors voluntaria; certe nihil fuit praeterea, si te victori nolles aut non auderes committere. Ex omnibus autem iis, quae dixi, incommodis nihil tolerabilius exsilio, praesertim innocenti, ubi nulla adiuncta est turpitudo, addo etiam, cum ea urbe careas, in qua nihil sit, quod videre possis sine dolore: ego cum meis, si quidquam nunc cuiusquam est, etiam in meis esse malui. Quae acciderunt, omnia dixi futura; veni domum, non quo optima vivendi condicio esset, sed tamen, si esset aliqua forma rei publicae, tamquam in patria ut essem, si nulla, tamquam in exsilio. Mortem mihi cur consciscerem, causa non visa est, cur optarem, multae causae; vetus est enim: ubi non sis, qui fueris, non esse, cur velis vivere. Sed tamen vacare culpa magnum est solatium, praesertim cum habeam duas res, quibus me sustentem, optimarum artium scientiam et maximarum rerum gloriam, quarum altera mihi vivo numquam eripietur, altera ne mortuo quidem. Haec ad te scripsi verbosius et tibi molestus fui, quod te cum mei, tum rei publicae cognovi amantissimum. Notum tibi omne meum consilium esse volui, ut primum scires me numquam voluisse plus quemquam posse quam universam rem publicam, postea autem quam alicuius culpa tantum valeret unus, ut obsisti non posset, me voluisse pacem; amisso exercitu et eo duce, in quo spes fuerat uno, me voluisse etiam reliquis omnibus, postquam non potuerim, mihi ipsi finem fecisse belli; nunc autem, si haec civitas est, civem esse me, si non, exsulem esse non incommodiore loco, quam si Rhodum me aut Mytilenas contulissem. Haec tecum coram malueram; sed, quia longius fiebat, volui per litteras eadem, ut haberes, quid diceres, si quando in vituperatores meos incidisses; sunt enim, qui, cum meus interitus nihil fuerit rei publicae profuturus, criminis loco putent esse, quod vivam, quibus ego certo scio non videri satis multos perisse: qui, si me audissent, quamvis iniqua pace, honeste tamen viverent; armis enim inferiores, non causa fuissent. Habes epistulam verbosiorem fortasse, quam velles; quod tibi ita videri putabo, nisi mihi longiorem remiseris. Ego, si, quae volo, expediero, brevi tempore te, ut spero, videbo.

==IV. Scr. in Cumano a.u.c. 708. M. CICERO S. D. MARIO.==

A. d. VIII. Kal. in Cumanum veni cum Libone tuo vel nostro potius; in Pompeianum statim cogito, sed faciam ante te certiorem. Te cum semper valere cupio, tum certe, dum hic sumus; vides enim, quanto post una futuri simus. Quare, si quod constitutum cum podagra habes, fac, ut in alium diem differas. Cura igitur, ut valeas, et me hoc biduo aut triduo exspecta.

==V. Scr. Romae mense Martio a.u.c. 700. CICERO CAESARI IMP. S. D.==

Vide, quam mihi persuaserim te me esse alterum non modo in iis rebus, quae ad me ipsum, sed etiam in iis, quae ad meos pertinent: C. Trebatium cogitaram, quocumque exirem, mecum ducere, ut eum meis omnibus studiis, beneficiis quam ornatissimum domum reducerem; sed, posteaquam et Pompeii commoratio diuturnior erat, quam putaram, et mea quaedam tibi non ignota dubitatio aut impedire profectionem meam videbatur aut certe tardare, vide, quid mihi sumpserim: coepi velle ea Trebatium exspectare a te, quae sperasset a me, neque mehercule minus ei prolixe de tua voluntate promisi, quam eram solitus de mea polliceri. Casus vero mirificus quidam intervenit quasi vel testis opinionis meae vel sponsor humanitatis tuae: nam, cum de hoc ipso Trebatio cum Balbo nostro loquerer accuratius domi meae, litterae mihi dantur a te, quibus in extremis scriptum erat: &quot;M. itfiuium, (this word in the text is corrupt: has been conjectured as &quot;Titinium&quot; or &quot;Rufum&quot; —Webmaster) quem mihi commendas, vel regem Galliae faciam, vel hunc Leptae delegabo; si vis, tu ad me alium mitte, quem ornem.&quot; Sustulimus manus et ego et Balbus: tanta fuit opportunitas, ut illud nescio quid non fortuitum, sed divinum videretur. Mitto igitur ad te Trebatium atque ita mitto, ut initio mea sponte, post autem invitatu tuo mittendum duxerim. Hunc, mi Caesar, sic velim omni tua comitate complectare, ut omnia, quae per me possis adduci ut in meos conferre velis, in unum hunc conferas; de quo tibi homine hoc spondeo, non illo vetere verbo meo, quod, cum ad te de Milone scripsissem, iure lusisti, sed more Romano, quomodo homine non inepti loquuntur, probiorem hominem, meliorem virum, pudentiorem amicum esse neminem; accedit etiam, quod familiam ducit in iure civili singulari memoria, summa scientia. Huic ego neque tribunatum neque praefecturam neque ullius beneficii certum nomen peto, benevolentiam tuam et liberalitatem peto, neque impedio, quo minus, si tibi ita placuerit, etiam hisce eum ornes gloriolae insignibus; totum denique hominem tibi ita trado, &quot;de manu,&quot; ut aiunt, &quot;in manum&quot; tuam istam et victoria et fide praestantem; simus enim putidiusculi; quam per te vix licet; verum, ut video, licebit. Cura, ut valeas, et me, ut amas, ama.

==VI. Scr. Romae mense Maio a.u.c. 700 CICERO S. D. TREBATIO.==

In omnibus meis epistulis, quas ad Caesarem aut ad Balbum mitto, legitima quaedam est accessio commendationis tuae, nec ea vulgaris, sed cum aliquo insigni indicio meae erga te benevolentiae. Tu modo ineptias istas et desideria urbis et urbanitatis depone et, quo consilio profectus es, id assiduitate et virtute consequere: hoc tibi tam ignoscemus nos amici, quam ignoverunt Medeae,

:      quae Corinthum arcem altam habebant matronae opulentae, optimates,

quibus illa manibus gypsatissimis persuasit, ne sibi vitio illae verterent, quod abesset a patria; nam

:      multi suam rem bene gessere et publicam patria procul:
:      multi, qui domi aetatem agerent, propterea sunt improbati;

quo in numero tu certe fuisses, nisi te extrusissemus. Sed plura scribemus alias. Tu, qui ceteris cavere didicisti, in Britannia ne ab essedariis decipiaris caveto et, quoniam Medeam coepi agere, illud semper memento:

:      qui ipse sibi sapiens prodesse non quit, nequidquam sapit.

Cura, ut valeas.

==VII. Scr. Romae mense Maio a.u.c. 700. CICERO TREBATIO.==

Ego te commendare non desisto, sed, quid proficiam, ex te scire cupio: spem maximam habeo in Balbo, ad quem de te diligentissime et saepissime scribo. Illud soleo mirari, non me toties accipere tuas litteras, quoties a Quinto mihi fratre afferantur. In Britannia nihil esse audio neque auri neque argenti: id si ita est, essedum aliquod capias suadeo et ad nos quam primum recurras. Sin autem sine Britannia tamen assequi, quod volumus, possumus, perfice, ut sis in familiaribus Caesaris: multum te in eo frater adiuvabit meus, multum Balbus, sed, mihi crede, tuus pudor et labor plurimum. Imperatorem liberalissimum, aetatem opportunissimam, commendationem certe singularem habes, ut tibi unum timendum sit, ne ipse tibi defuisse videare.

==VIII. Scr. Romae mense Iunio a.u.c. 700. CICERO TREBATIO.==

Scripsit ad me Caesar perhumaniter nondum te sibi satis esse familiarem propter occupationes suas, sed certe fore: cui quidem ego rescripsi, quam mihi gratum esset futurum, si quam plurimum in te studii, officii, liberalitatis suae contulisset. Sed ex tuis litteris cognovi praeproperam quandam festinationem tuam et simul sum admiratus, cur tribunatus commoda, dempto praesertim labore militiae, contempseris. Querar cum Vacerra et Manilio; nam Cornelio nihil audeo dicere, cuius tu periculo stultus es, quoniam te ab eo sapere didicisse profiteris. Quin tu urges istam occasionem et facultatem, qua melior numquam reperietur? Quod scribis de illo Preciano iureconsulto, ego te ei non desino commendare; scribit etiam ipse mihi te sibi gratias agere debere: de eo quid sit, cura, ut sciam. Ego vestras Britannicas litteras exspecto.

==IX. Scr. Romae mense Sextili a.u.c. 700. CICERO TREBATIO.==

Iamdiu ignoro, quid agas; nihil enim scribis; neque ego ad te his duobus mensibus scripseram: quod cum Quinto fratre meo non eras, quo mitterem aut cui darem, nesciebam. Cupio scire, quid agas et ubi sis hiematurus: equidem velim cum Caesare, sed ad eum propter eius luctum nihil sum ausus scribere; ad Balbum tamen scripsi. Tu tibi deesse noli; serius potious ad nos, dum plenior. Quod huc properes, nihil est, praesertim Battara mortuo; sed tibi consilium non deest. Quid constitueris, cupio scire. Cn. Octavius est an Cn. Cornelius quidam, tuus familiaris, summo genere natus, terrae filius: is me, quia scit tuum familiarem essed, crebro ad coenam invitat; adhuc non potuit perducere, sed mihi tamen gratum est.

==X. Scr. Romae mense Decembri a.u.c. 700 [M.] CICERO S. D. TREBATIO.==

Legi tuas litteras, ex quibus intellexi te Caesari nostro valde iureconsultum videri: est, quod gaudeas te in ista loca venisse, ubi aliquid sapere viderere. Quod si in Britanniam quoque profectus esses, profecto nemo in illa tanta insula peritior te fuisset. Verum tamen—rideamus licet; sum enim a te invitatus—subinvideo tibi, ultro te etiam arcessitum ab eo, ad quem ceteri, non propter superbiam eius, sed propter occupationem, aspirare non possunt. Sed tu in ista epistula nihil mihi scripsisti de tuis rebus, quae mehercule mihi non minori curae sunt quam meae. Valde metuo, ne frigeas in hibernis; quamobrem camino luculento utendum censeo, idem Mucio et Manilio placebat, praesertim qui sagis non abundares: quamquam vos nunc istic satis calere audio; quo quidem nuntio valde mehercule de te timueram. Sed tu in re militari multo es cautior quam in advocationibus, qui neque in Oceano natare volueris, studiosissimus homo natandi, neque spectare essedarios, quem antea me andabata quidem defraudare poteramus. Sed iam satis iocati sumus. Ego de te ad Caesarem quam diligenter scripserim, tute scis, quam saepe, ego; sed mehercule iam intermiseram, ne viderer liberalissimi hominis meique amantissimi voluntati erga me diffidere; sed tamen iis litteris, quas proxime dedi, putavi esse hominem commonendum: id feci; quid profecerim, facias me velim certiorem et simul de toto statu tuo consiliisque omnibus; scire enim cupio, quid agas, quid exspectes, quam longum istum tuum discessum a nobis futurum putes: sic enim tibi persuadeas velim, unum mihi esse solatium, quare facilius possim pati te esse sine nobis, si tibi esse id emolumento sciam; sin autem id non est, nihil duobus nobis est stultius: me, qui te non Romam attraham, te, qui non huc advoles; una mehercule nostra vel severa vel iocosa congressio pluris erit quam non modo hostes, sed etiam fratres nostri Aedui. Quare omnibus de rebus fac ut quam primum sciam: aut consolando aut consilio aut re iuvero.

==XI. Scr. Romae (ante m. Martium) a.u.c. 701. CICERO TREBATIO.==

Nisi ante Roma profectus esses, nunc eam certe relinqueres; quis enim tot interregnis iureconsultum desiderat? Ego omnibus, unde petitur, hoc consilii dederim, ut a singulis interregibus binas advocationes postulent: satisne tibi videor abs te ius civile didicisse? Sed heus tu, quid agis? ecquid fit? video enim te iam iocari per litteras: haec signa meliora sunt quam in meo Tusculano; sed, quid sit, scire cupio. Consuli quidem te a Caesare scribis; sed ego tibi ab illo consuli mallem: quod si aut fit aut futurum putas, perfer istam militiam et permane; ego enim desiderium tui spe tuorum commodorum consolabor; sin autem ista sunt inaniora, recipe te ad nos; nam aut erit hic aliquid aliquando aut, si minus, una mehercule collocutio nostar pluris erit quam omnes Samarobrive; denique, si cito te rettuleris, sermo nullus erit, si diutius frustra afueris, non modo Laberium, sed etiam sodalem nostrum Valerium pertimesco; mira enim persona induci potest Britannici iureconsulti. Haec ego non rideo, quamvis tu rideas; sed de re severissima tecum, ut soleo, iocor. Remoto ioco tibi hoc amicissimo animo praecipio, ut, si istic mea commendatione tuam dignitatem obtinebis, perferas nostri desiderium, honestatem et facultates tuas augeas, sin autem ista frigebunt, recipias te ad nos. Omnia tamen, quae vis, et tua virtute profecto et nostro summo erga te studio consequere.

==XII. Scr. Romae (ante m. Martium) a.u.c. 701. CICERO TREBATIO.==

Mirabar, quid esset, quod tu mihi litteras mittere intermisisses: indicavit mihi Pansa meus Epicureum te esse factum. O castra praeclara! quid tu fecisses, si te Tarentum et non Samarobrivam misissem? iam tum mihi non placebas, cum idem tuebare, quod Zeius familiaris meus. Sed quonam modo ius civile defendes, cum omnia tua causa facias, non civium? Ubi porro illa erit formula fiduciae: VT INTER BONOS BENE AGIER OPORTET? quis enim bonus est, qui facit nihil nisi sua causa? Quod ius statues COMMVNI DIVIDVNDO, cum commune nihil possit esse apud eos, qui omnia voluptate sua metiuntur? Quomodo autem tibi placebit IOVEM LAPIDEM iurare, cum scias Iovem iratum esse nemini posse? Quid fiet porro populo Ulubrano, si tu statueris politeÊesyai non oportere? Quare, si plane a nobis deficis, moleste fero, sin Pansae assentari commodum est, ignosco: modo scribe aliquando ad nos, quid agas et a nobis quid fieri aut curari velis.

==XIII. Scr. Romae IV. Non. Mart. a.u.c. 701. [M.] CICERO S. D. TREBATIO.==

Adeone me iniustum esse existimasti, ut tibi irascerer, quod parum mihi constans et nimium cupidus decedendi viderere, ob eamque causam me arbitrarere litteras ad te iamdiu non misisse? mihi perturbatio animi tui, quam primis litteris perspiciebam, molestiam attulit; neque alia ulla fuit causa intermissionis epistularum, nisi quod, ubi esses, plane nesciebam. Hic tu me etiam insimulas nec satisfactionem meam accipis? Audi, Testa mi: utrum superbiorem te pecunia facit an quod te imperator consulit? moriar, ni, quae tua gloria est, puto te malle a Caesare consuli quam inaurari. Si vero utrumque est, quis te feret praeter me, qui omnia ferre possum? Sed, ut ad rem redeam, te istic invitum non esse vehementer gaudeo et, ut illud erat molestum, sic hoc est iucundum: tantum metuo, ne artificium tuum tibi parum prosit; nam, ut audio, istic

non ex iure manum consertum, sed magis ferro rem repetunt, et tu soles ad vim faciundam adhiberi, neque est, quod illam exceptionem in interdicto pertimescas: QUO TV PRIOR VI HOMINIBUS ARMATIS NON VENERIS; scio enim te non esse procacem in lacessendo. Sed, ut ego quoque te aliquid admoneam de vestris cautionibus, Treviros vites censeo: audio capitales esse; mallem auro, argento, aeri essent. Sed alias iocabimur: tu ad me de istis rebus omnibus scribas velim quam diligentissime. D. IIII. Non. Mart.

==XIV. Scr. Romae a.u.c. 701. CICERO TREBATIO.==

Chrysippus Vettius, Cyri architecti libertus, fecit, ut te non immemorem putarem mei; salutem enim verbis tuis mihi nuntiarat: valde iam lautus es, qui gravere litteras ad me dare, homini praesertim prope domestico. Quod si scribere oblitus es, minus multi iam te advocato causa cadent; si nostri oblitus es, dabo operam, ut istuc veniam, antequam plane ex animo tuo effluo: sin aestivorum timor te debilitat, aliquid excogita, ut fecisti de Britannia. Illud quidem perlibenter audivi ex eodem Chrysippo, te esse Caesari familiarem; sed mehercule mallem, id quod erat aequius, de tuis rebus ex tuis litteris quam saepissime cognoscerem: quod certe ita fieret, si tu maluisses benevolentiae quam litium iure perdiscere. Sed haec iocati sumus et tuo more et nonnihil etiam nostro. Te valde amamus nosque a te amari cum volumus, tum etiam confidimus.

==XV. Scr. Romae a.u.c. 701. CICERO TREBATIO.==

Quam sint morosi, qui amant, vel ex hoc intelligi potest: moleste ferebam antea te invitum istic esse; pungit me rursus, quod scribis esse te istic libenter; neque enim mea commendatione te non delectari facile patiebar et nunc angor quidquam tibi sine me esse iucundum; sed hoc tamen malo ferre nos desiderium, quam te non ea, quae spero, consequi. Quod vero in C. Matii, suavissimi doctissimique hominis, familiaritatem venisti, non dici potest, quam valde gaudeam; qui fac ut te quam maxime diligat: mihi crede, nihil ex ista provincia potes, quod iucundius sit, deportare. Cura, ut valeas.

==XVI. Scr. Romae (m. Novembri) a.u.c. 700. [M.] CICERO S. D. TREBATIO.==

In Equo Troiano scis esse in extremo &quot;sero sapiunt:&quot; tu tamen, mi vetule, non sero. Primas illas rabiosulas sat fatuas dedisti; deinde quod in Britannia non nimis filoy°vron te praebuisti, plane non reprehendo; nunc vero in hibernis intectus mihi videris, itaque te commovere non curas. Usquequaque sapere oportet: id erit telum acerrimum. Ego si foris coenitarem, Cn. Octavio, familiari tuo, non defuissem; cui tamen dixi, cum me aliquoties invitaret: &quot;oro te, quis tu es?&quot; sed mehercules extra iocum homo bellus est; vellem eum tecum abduxisses. Quid agatis et ecquid in Italiam venturi sitis hac hieme, fac plane sciam. Balbus mihi confirmavit te divitem futurum: id utrum Romano more locutus sit, bene nummatum te futurum, an, quomodo Stoici dicunt, omnes esse divites, qui caelo et terra frui possint, postea videro. Qui istinc veniunt, superbiam tuam accusant, quod negent te percontantibus respondere; sed tamen est, quod gaudeas; constat enim inter omnes neminem te uno Samarobrivae iuris peritiorem esse.

==XVII. Scr. Romae mense Sextili a.u.c. 700. CICERO TREBATIO SAL. ==

Ex tuis litteris et Quinto fratri gratias egi et te aliquando collaudare possum, quod iam videris certa aliqua in sententia constitisse; nam primorum mensum litteris tuis vehementer commovebar, quod mihi interdum—pace tua dixerim—levis in urbis urbanitatisque desiderio, interdum piger, interdum timidus in labore militari, saepe autem etiam, quod a te alienissimum est, subimpudens videbare; tamquam enim syngrapham ad imperatorem, non epistulam attulisses, sic pecunia ablata domum redire properabas, nec tibi in mentem veniebat eos ipsos, qui cum syngraphis venissent Alexandream, nummum adhuc nullum auferre potuisse. Ego, si mei commodi rationem ducerem, te mecum esse maxime vellem; non enim mediocri afficiebar vel voluptate ex consuetudine nostra vel utilitate ex consilio atque opera tua; sed, cum te ex adolescentia tua in amicitiam et fidem meam contulisses, semper te non modo tuendum mihi, sed etiam augendum atque ornandum putavi. Itaque, quoad opinatus sum me in provinciam exiturum, quae ad te ultro detulerim, meminisse te credo; posteaquam ea mutata ratio est, cum viderem me a Caesare honorificentissime tractari et unice diligi hominisque liberalitatem incredibilem et singularem fidem nossem, sic ei te commendavi et tradidi, ut gravissime diligentissimeque potui; quod ille ita et accepit et mihi saepe litteris significavit et tibi et verbis et re ostendit mea commendatione sese valde esse commotum. Hunc tu virum nactus, si me aut sapere aliquid aut velle tua causa putas, ne dimiseris, et, si quae te forte res aliquando offenderit, cum ille aut occupatione aut difficultate tardior tibi erit visus, perferto et ultima exspectato, quae ego tibi iucunda et honesta praestabo. Pluribus te hortari non debeo: tantum moneo, neque amicitiae confirmandae clarissimi ac liberalissimi viri neque uberioris provinciae neque aetatis magis idoneum tempus, si hoc amiseris, te esse ullum umquam reperturum. HOC, quemadmodum vos scribere soletis in vestris libris, IDEM Q. CORNELIO VIDEBATVR. In Britanniam te profectum non esse gaudeo, quod et labore caruisti et ego te de rebus illis non audiam. Ubi sis hibernaturus et qua spe aut condicione, perscribas ad me velim.

==XVIII. Scr. in Pomptino VI. Idus Apriles a.u.c. 701. CICERO TREBATIO SAL.==

Accepi a te aliquot epistulas uno tempore, quas tu diversis temporibus dederas: in quibus me cetera delectarunt; significabant enim te istam militiam iam firmo animo ferre et esse fortem virum et constantem; quae ego paullisper in te ita desideravi, non imbecillitate animi tui, sed magis ut desiderio nostri te aestuare putarem. Quare perge, ut coepisti; forti animo istam tolera militiam: multa, mihi crede, assequere; ego enim renovabo commendationem, sed tempore. Sic habeto, non tibi maiori esse curae, ut iste tuus a me discessus quam fructuosissimus tibi sit, quam mihi; itaque, quoniam vestrae cautiones infirmae sunt, Graeculam tibi misi cautionem chirographi mei. Tu me velim de ratione Gallici belli certiorem facias; ego enim ignavissimo cuique maximam fidem habeo. Sed, ut ad epistulas tuas redeam, cetera belle; illud miror: quis solet eodem exemplo plures dare, qui sua manu scribit? nam, quod in palimpsesto, laudo equidem parismoniam; sed miror, quid in illa chartula fuerit, quod delere malueris quam haec non scribere, nisi forte tuas formulas; non enim puto te meas epistulas delere, ut reponas tuas. An hoc significas, nihil fieri, frigere te, ne chartam quidem tibi suppeditare? iam ista tua culpa est, qui verecundiam tecum extuleris et non hic nobiscum reliqueris. Ego te Balbo, cum ad vos proficiscetur, more Romano commendabo: tu, si intervallum longius erit mearum litterarum, ne sis admiratus; eran enim afuturus mense Aprili. Has litteras scripsi in Pomptino, cum ad villam M. Aemilii Philemonis devertissem, ex qua iam audieram fremitum clientium meorum, quos quidem tu mihi conciliasti; nam Ulubris honoris mei causa vim maximam ranunculorum se commosse constabat. Cura, ut valeas. VI. Id. April. de Pomptino. Epistulam tuam, quam accepi ab L. Arruntio, conscidi innocentem; nihil enim habebat, quod non vel in concione recte legi posset; sed et Arruntius ita te mandasse aiebat et tu ascripseras. Verum illud esto: nihil te ad me postea scripsisse demiror, praesertim tam novis rebus.

==XIX. Scr. Regii V. Kal. Sextili. a.u.c. 710. CICERO TREBATIO SAL.==
Vide, quanti apud me sis; etsi iure id quidem, non enim te amore vinco; verumtamen, quod praesenti tibi prope subnegaram, non tribueram certe, id absenti debere non potui; itaque, ut primum Velia navigare coepi, institui Topica Aristotela conscribere ab ipsa urbe commonitus amantissima tui: eum librum tibi misi Regio scriptum, quam planissime res illa scribi potuit; sin tibi quaedam videbuntur obscuriora, cogitare debebis nullam artem litteris sine interprete et sine aliqua exercitatione percipi posse. Non longe abieris: num ius civile vestrum ex libris cognosci potest? qui quamquam plurimi sunt, doctorem tamen usumque desiderant: quamquam tu, si attente leges, si saepius, per te omnia consequere ut certe intelligas; ut vero etiam ipsi tibi loci proposita quaestione occurrant, exercitatione consequere, in qua quidem nos te continebimus, si et salvi redierimus et salva ista offenderimus. V. Kal. Sextil. Regio.

==XX. Scr. Veliae XIII. Kal. Sextiles a.u.c. 710. CICERO TREBATIO SAL.==

Amabilior mihi Velia fuit, quod te ab ea sensi amari; sed quid ego dicam te, quem quis non amat? Rufio, medius fidius, tuus ita desiderabatur, ut si esset unus e nobis; sed te ego non reprehendo, qui illum ad aedificationem tuam traduxeris; quamquam enim Velia non est vilior quam Lupercal, tamen istuc malo quam haec omnia. Tu, si me audies, quem soles, has paternas possessiones tenebis—nescio quid enim Velienses verebantur—, neque Heletem, nobilem amnem, relinques nec Papirianam domum deseres: quamquam illa quidem habet totum, a quo etiam advenae teneri solent—quem tamen si excideris, multum prospexeris—; sed in primis opportunum videtur, his praesertim temporibus, habere perfugium primum eorum urbem, quibus carus sis, deinde tuam domum tuosque agros, eaque remoto, salubri, amoeno loco; idque etiam mea interesse, mi Trebati, arbitror. Sed valebis meaque negotia videbis meque dis iuvantibus ante brumam exspectabis. Ego a Sex. Fadio, Niconis discipulo, librum abstuli N¤xvnow perÐ polufag¤aw : o medicum suavem meque docilem ad hanc disciplinam! sed Bassus noster me de hoc libro celavit; te quidem non videtur. Ventus increbrescit. Cura, ut valeas. XIII. Kal. Sextil. Velia.

XXI. Scr. in Tusculano mense Maio aut Iunio a.u.c. 710.
CICERO TREBATIO SAL.
Silii causam te docui: is postea fuit apud me. Cum ei dicerem tibi videri sponsionem illam nos sine periculo facere posse, SI BONORUM TVRPILIAE POSSESSIONEM Q. CAEPIO PRAETOR EX EDICTO SVO MIHI DEDIT, negare aiebat Servium tabulas testamenti esse eas, quas instituisset is, qui factionem testamenti non habuerit; hoc idem Offilium dicere; tecum se locutum negabat meque rogavit, ut se et causam suam tibi commendarem. Nec vir melior, mi Testa, nec mihi amicior P. Silio quisquam est, te tamen excepto: gratissimum mihi igitur feceris, si ad eum ultro veneris eique pollicitus eris, sed, si me amas, quam primum: hoc te vehementer etiam and etiam rogo.

==XXII. Scr. anno incerto CICERO TREBATIO SAL.==
Illuseras heri inter scyphos, quod dixeram controversiam esse, possetne heres, quod futurum antea factum esset, furti recte agere. Itaque, etsi domum bene potus seroque redieram, tamen id caput, ubi haec controversia est, notavi et descriptum tibi misi, ut scires id, quod tu neminem sensisse dicebas, Sex. Aelium, M'. Manilium, M. Brutum sensisse: ego tamen Scaevolae et Testae assentior.

==XXIII. Scr. Romae (ante Tulliae obitum et post initium belli civilis, fortasse a.u.c. 708). M. CICERO S. D. M. FADIO GALLO.==

Tantum quod ex Arpinati veneram, cum mihi a te litterae redditae sunt, ab eodemque accepi Avianii litteras, in quibus hoc inerat liberalissimum, nomina se facturum, cum venisset, qua ego vellem die. Fac, quaeso, qui ego sum, esse te: estne aut tui pudoris aut nostri primum rogare de die. deinde plus annua postulare? sed essent, mi Galle, omnia facilia, si et ea mercatus esses, quae ego desiderabam, et ad eam summam, quam volueram; ac tamen ista ipsa, quae te emisse scribis, non solum rata mihi erunt, sed etiam grata; plane enim intelligo te non modo studio, sed etiam amore usum, quae te delectarint, hominem, ut ego semper iudicavi, in omni iudicio elegantissimum, quae me digna putaris, coÎmisse. Sed velim maneat Damasippus in sententia; prorsus enim ex istis emptionibus nullam desidero; tu autem ignarus instituti mei, quanti ego genus omnino signorum omnium non aestimo, tanti ista quattuor aut quinque sumpsisti. Bacchas istas cum Musis Metelli comparas: quid simile? primum ipsas ego Musas numquam tanti putassem, atque id fecissem Musis omnibus approbantibus, sed tamen erant aptum bibliothecae studiisque nostris congruens; Bacchis vero ubi est apud me locus? &quot;At pulchellae sunt.&quot; Novi optime et saepe vidi: nominatim tibi signa mihi nota mandasem, si probassem; ea enim signa ego emere soleo, quae ad similitudinem gymnasiorum exornent mihi in palaestra locum. Martis vero signum quo mihi pacis auctori? gaudeo nullum Saturni signum fuisse; haec enim duo signa putarem mihi aes alienum attulisse. Mercurii mallem aliquod fuisset: felicius, puto, cum Avianio transigere possemus. Quod tibi destinaras trapezophorum, si te delectat, habebis; sin autem sententiam mutasti, ego habebo scilicet. Ista quidem summa ne ego multo libentius emerim deversorium Tarracinae, ne semper hospiti molestus sim. Omnino liberti mei video esse culpam, cui plane res certas mandaram, itemque Iunii, quem puto tibi notum esse Avianii familiarem. Exedria quaedam mihi nova sunt instituta in porticula Tusculani: ea volebam tabellis ornare; etenim, si quid generis istiusmodi me delectat, pictura delectat. Sed tamen, si ista mihi sunt habenda, certiorem velim me facias, ubi sint, quando arcessantur, quo genere vecturae; si enim Damasippus in sententia non manebit, aliquem Pseudodamasippum vel cum iactura reperiemus. Quod ad me de domo scribis iterum, iam id ego proficiscens mandaram meae Tulliae; ea enim ipsa hora acceperam tuas litteras; egeram etiam cum tuo Nicia, quod is utitur, ut scis, familiariter Cassio. Ut redii autem, priusquam tuas legi has proximas litteras, quaesivi de mea Tullia, quid egisset: per Liciniam se egisse dicebat—sed opinor Cassium uti non ita multum sorore—; eam porro negare se audere, cum vir abesset—est enim profectus in Hispaniam Dexius—, illo et absente et insciente migrare. Est mihi gratissimum tanti a te aestimatam consuetudinem vitae victusque nostri, primum ut eam domum sumeres, ut non modo prope me, sed plane mecum habitare posses, deinde ut migrare tanto opere festines. Sed ne vivam, si tibi concedo, ut eius rei tu cupidior sis, quam ego sum: itaque omnia experiar; video enim, quid mea intersit, quid utriusque nostrum. Si quid egero, faciam, ut scias: tu et ad omnia rescribes et, quando te exspectem, facies me, si tibi videtur, certiorem.

==XXIV. Scr. in Tusculano (ineunte m. Oct.?) a.u.c. 709. M. CICERO S. D. M. FADIO GALLO.==

Amoris quidem tui, quoquo me verti, vestigia, vel proxime de Tigellio; sensi enim ex litteris tuis valde te laborasse: amo igitur voluntatem. Sed pauca de re. Cipius, opinor, olim? &quot;non omnibus dormio:&quot; sic ego non omnibus, mi Galle, servio; etsi quae est haec servitus? olim, cum regnare existimabamur, non tam ab ullis, quam hoc tempore observor a familiarissimis Caesaris omnibus praeter istum: id ego in lucris pono, non ferre hominem pestilentiorem patria sua; eumque addictum iam tum puto esse Calvi Licinii Hipponacteo praeconio. At vide, quid suscenseat: Phameae causam receperam, ipsius quidem causa; erat enim mihi sane familiaris: is ad me venit dixitque iudicem sibi operam dare constituisse eo ipso die, quo de P. Sestio in consilium iri necesse erat; respondi nullo modo me facere posse; quem vellet alium diem si sumpsisset, me ei non defuturum; ille autem, qui sciret se nepotem bellum tibicinem habere et sat bonum unctorem, discessit a me, ut mihi videbatur, iratior. Habes &quot;Sardos venales, alium alio nequiorem;&quot; cognosti meam causam et istius salaconis iniquitatem. Catonem tuum mihi mitte; cupio enim legere: me adhuc non legisse turpe utrique nostrum est.

==XXV. Scr. in Tusculano (ineunte m. Octobri?) a.u.c. 709. M. CICERO S. D. M. FADIO GALLO.==

Quod epistulam conscissam doles, noli laborare, salva est: domo petes, cum libebit. Quod autem me mones, valde gratum est, idque ut semper facias rogo; videris enim mihi vereri, nisi istum habuerimus, rideamus g°lvta sard­nion. Sed heus tu, manum de tabula; magister adest citius, quam putaramus; vereor, ne in catonium Catoninos. Mi Galle, cave putes quidquam melius quam epistulae tuae partem ab eo loco: &quot;cetera labuntur.&quot; Secreto hoc audi, tecum habeto, ne Apellae quidem, liberto tuo, dixeris: praeter duo nos loquitur isto modo nemo; bene malene, videro, sed, quidquid est, nostrum est. Urge igitur nec transversum unguem, quod aiunt, a stilo; is enim est dicendi opifex; atque equidem aliquantum iam etiam noctis assumo.

==XXVI. Scr. in Tusculano a.u.c. 697. CICERO S. D. GALLO.==

Cum decimum iam diem graviter ex intestinis laborarem neque iis, qui mea opera uti volebant, me probarem non valere, quia febrim non haberem, fugi in Tusculanum, cum quidem biduum ita ieiunus fuissem, ut ne aquam quidem gustarem: itaque confectus languore et fame magis tuum officium desideravi, quam a te requiri putavi meum. Ego autem cum omnes morbos reformido, tum in quo Epicurum tuum Stoici male accipiunt, quia dicat straggourixë xaÐ dusenterixë p­yh sibi molesta esse, quorum alterum morbum edacitatis esse putant, quorum alterum morbum edacitatis esse putant, alterum etiam turpioris intemperantiae. Sane dusenter¤an pertimueram; sed visa est mihi vel loci mutatio vel animi etiam relaxatio vel ipsa fortasse iam senescentis morbi remissio profuisse. Ac tamen, ne mirere, unde hoc acciderit quomodove commiserim, lex sumptuaria, quae videtur litÒthta attulisse, ea mihi fraudi fuit. Nam, dum volunt isti lauti terra nata, quae lege excepta sunt, in honorem adducere, fungos, heluellas, herbas omnes ita condiunt, ut nihil possit esse suavius: in eas cum incidissem in coena augurali apud Lentulum, tanta me di­rroia arripuit, ut hodie primum videatur coepisse consistere. Ita ego, qui me ostreis et muraenis facile abstinebam, a beta et a malva deceptus sum; posthac igitur erimus cautiores. Tu tamen, cum audisses ab Anicio—vidit enim me nauseantem—, non modo mittendi causam iustam habuisti, sed etiam visendi: ego hic cogito commorari, quoad me reficiam, nam et vires et corpus amisi; sed, si morbum depulero, facile, ut spero, illa revocabo.

==XXVII. Scr. Romae a.u.c. 708. M. CICERO S. D. GALLO.==

Miror, cur me accuses, cum tibi id facere non liceat; quod si liceret, tamen non debebas. &quot;Ego enim te,&quot; inquis, &quot;in consulatu observaram,&quot; et ais fore, ut te Caesar restituat. Multa tu quidem dicis, sed tibi nemo credit. Tribunatum plebei dicis te mea causa petisse: utinam semper esses tribunus! intercessorem non quaereres. Negas me audere, quod sentiam, dicere: quasi tibi, cum impudenter me rogares, parum fortiter responderim. Haec tibi scripsi, ut isto ipso in genere, in quo aliquid posse vis, te nihil esse cognosceres. Quod si humaniter mecum questus esses, libenter tibi me et facile purgassem; non enim ingrata mihi sunt, quae fecisti, sed, quae scripsisti, molesta. Me autem, propter quem ceteri liberi sunt, tibi liberum non visum demiror; nam, si falsa fuerunt, quae tu ad me, ut ais, detulisti, quid tibi ego debeo? si vera, tu es optimus testis, quid mihi populus Romanus debeat.

==XXVIII. Scr. Romae (post VII. K. Sextil.) a.u.c. 708. [M.] CICERO S. D. CURIO.==
Memini, cum mihi desipere videbare, quod cum istis potius viveres quam nobiscum; erat enim multo domicilium huius urbis, cum quidem haec urbs fuit, aptius humanitati et suavitati tuae quam tota Peloponnesus, nedum Patrae: nunc contra et vidisse mihi multum videris, cum prope desperatis his rebus te in Graeciam contulisti, et hoc tempore non solum sapiens, qui hinc absis, sed etiam beatus; quamquam quis, qui aliquid sapiat, nunc esse beatus potest? Sed, quod tu, cui licebat, pedibus es consecutus, ut ibi esses, &quot;ubi nec Pelopidarum&quot; —nostri cetera—, nos idem propemodum consequimur alia ratione; cum enim salutationi nos dedimus amicorum, quae fit hoc etiam frequentius, quam solebat, quod quasi avem albam videntur bene sentientem civem videre, abdo me in bibliothecam. Itaqua opera efficio tanta, quanta fortasse tu senties; intellexi enim ex tuo sermone quodam, cum meam maestitiam et desperationem accusares domi tuae, discere te ex meis libris animum meum desiderare; sed mehercule et tum rem publicam lugebam, quae non solum suis erga me, sed etiam meis erga se beneficiis erat mihi vita mea carior, et hoc tempore, quamquam me non ratio solum consolatur, quae plurimum debet valere, sed etiam dies, quae stultis quoque mederi solet, tamen doleo ita rem communem esse dilapsam, ut ne spes quidem melius aliquando fore relinquatur. Nec vero nunc quidem culpa in eo est, in cuius potestate omnia sunt—nisi forte id ipsum esse non debuit—, sed alia casu, alia etiam nostra culpa sic acciderunt, ut de praeteritis non sit querendum. Reliquam spem nullam video; quare ad prima redeo: sapienter haec reliquisti, si consilio, feliciter, si casu.

==XXIX. Scr. Patris a. d. IIII. Kal. Nov. a.u.c. 709. CURIUS [M.] CICERONI SUO SAL.==

S. v. b. e.; sum enim xrÆsei m¢n tuus, xtÆsei d¢ Attici nostri; ergo fructus est tuus, mancipium illius, quod quidem si inter senes coÎmptionales venale proscripserit, egerit non multum. At illa nostra praedicatio quanti est, nos, quod simus, quod habeamus, quod homines existimemur, id omne abs te habere! Quare, Cicero mi, persevera constanter nos conservare et Sulpicii successori nos de meliore nota commenda, quo facilius tui praeceptis obtemperare [possimus] teque ad ver libentes videre et nostra refigere deportareque tuto possimus. Sed, amice magne, noli hanc epistulam Attico ostendere: sine eum errare et putare me virum bonum esse nec solere duo parietes de eadem fidelia dealbare. Ergo, patrone mi, bene vale Tironemque meum saluta nostris verbis. D. a. d. IIII. K. Nov.

XXX. Scr. Romae ineunte mense Ianuario a.u.c. 710.
CICERO CURIO S. D.
Ego vero iam te nec hortor nec rogo, ut domum redeas; quin hinc ipse evolare cupio et aliquo pervenire, &quot;ubi nec Pelopidarum nomen nec facta audiam.&quot; Incredibile est, quam turpiter mihi facere videar, qui his rebus intersim: ne tu videris multo ante providisse, quid impenderet, tum, cum hinc profugisti. Quamquam haec etiam auditu acerba sunt, tamen audire tolerabilius est quam videre. In campo certe non fuisti, cum hora secunda comitiis quaestoriis institutis sella Q. Maximi, quem illi consulem esse dicebant, posita est, quo mortuo nuntiato sella ablata est, ille autem, qui comitiis tributis esset auspicatus, centuriata habuit, consulem hora septima renuntiavit, qui usque ad Kalendas Ian. esset, quae erant futurae mane postridie: ita Caninio consule scito neminem prandisse; nihil tamen eo consule mali factum est; fuit enim mirifica vigilantia, qui suo toto consulatu somnum non viderit. Haec tibi ridicula videntur; non enim ades; quae si videres, lacrimas non teneres. Quid, si cetera scribam? sunt enim innumerabilia generis eiusdem, quae quidem ego non ferrem, nisi me in philosophiae portum contulissem et nisi haberem socium studiorum meorum Atticum nostrum; cuius quoniam proprium te esse scribis mancipio et nexo, meum autem usu et fructu, contentus isto sum; id enim est cuiusque proprium, quo quisque fruitur atque utitur. Sed haec alias pluribus. Acilius, qui in Graeciam cum legionibus missus est, maximo meo beneficio est—bis enim est a me iudicio capitis rebus salvis defensus—, et est homo non ingratus meque vehementer observat: ad eum de te diligentissime scripsi eamque epistulam cum hac epistula coniunxi, quam ille quomodo acceperit et quid tibi pollicitus sit, velim ad me scribas.

XXXI. Scr. Romae mense Februario a.u.c. 710.
CICERO CURIO S. D.
Facile perspexi ex tuis litteris, quod semper studui, et me a te plurimi fieri et te intelligere, quam mihi carus esses; quod quoniam uterque nostrum consecutus est, reliquum est, ut officiis certemus inter nos, quibus aequo animo vel vincam te vel vincar abs te. Acilio non fuisse necesse meas dari litteras facile patior; Sulpicii tibi operam intelligo ex tuis litteris non multum opus fuisse propter tuas res ita contractas, ut, quemadmodum scribis, nec caput nec pedes: equidem vellem, uti pedes haberent, ut aliquando redires; vides enim exaruisse iam veterem urbanitatem, ut Pomponius noster suo iure possit dicere: &quot;nisi nos pauci retineamus gloriam antiquam Atticam.&quot; ergo is tibi, nos ei succedimus. Veni igitur, quaeso, ne tamen semen urbanitatis una cum re publica intereat.

==XXXII. Scr. anno incerto (in Cilicia a. 703?) [M.] CICERO S. D. VOLUMNIO.==

Quod sine praenomine familiariter, ut debebas, ad me epistulam misisti, primum addubitavi, num a Volumnio senatore esset, quocum mihi est magnus usus; deinde eÈtrapelia litterarum fecit, ut intelligerem tuas esse; quibus in litteris omnia mihi periucunda fuerunt praeter illud, quod parum diligenter possessio salinarum mearum a te procuratore defenditur; ais enim, ut ego discesserim, omnia omnium dicta, in iis etiam Sestiana, in me conferri. Quid? tu id pateris? non me defendis? non resistis? Equidem sperabam ita notata me reliquisse genera dictorum meorum, ut cognosci sua sponte possent; sed, quoniam tanta faex est in urbe, ut nihil tam sit *xÊyhron, quod non alicui venustum esse videatur, pugna, si me amas, nisi acuta *mfibol¤a, nisi elegans ÍperbolÆ, nisi par­gramma bellum, nisi ridiculum parë prosdox¤an, nisi cetera, quae sunt a me in secundo libro de Oratore per Antonii personam disputata de ridiculis, |ntexna et arguta apparebunt, ut sacramento contendas mea non esse. Nam, de iudiciis quod quereris, multo laboro minus: trahantur per me pedibus omnes rei; sit vel Selius tam eloquens, ut possit probare se liberum: non laboro. Urbanitatis possessionem, amabo, quibusvis interdictis defendamus; in qua te unum metuo, contemno ceteros. Derideri te putas: nunc demum intelligo te sapere. Sed mehercules extra iocum valde mihi tuae litterae facetae elegantesque visae sunt. Illa, quamvis ridicula essent, sicut erant, mihi tamen risum non moverunt; cupio enim nostrum illum amicum in tribunatu quam plurimum habere gravitatis, idque cum ipsius causa—est mihi, ut scis, in amoribus—, tum mehercule etiam rei publicae, quam quidem, quamvis in me ingrata sit, amare non desinam. Tu, mi Volumni, quoniam et instituisti et mihi vides esse gratum, scribe ad me quam saepissime de rebus urbanis, de re publica: iucundus est mihi sermo litterarum tuarum. Praeterea Dolabellam, quem ego perspicio et iudico cupidissimum esse atque amantissimum mei, cohortare et confirma et redde plane meum, non mehercule, quo quidquam desit; sed, quia valde ei cupio, non videor nimium laborare.

XXXIII. Scr. Romae (post VII. Kal. Sext.) a.u.c. 708.
[M.] CICERO S. D. VOLUMNIO.
Quod declamationibus nostris cares, damni nihil facis; quod Hirtio invideres, nisi eum amares, non erat causa invidendi, nisi forte ipsius eloquentiae magis quam, quod me audiret, invideres; nos enim plane, mi suavissime Volumni, aut nihil sumus aut nobis quidem ipsis displicemus gregalibus illis, quibus te plaudente vigebamus, amissis, ut etiam, si quando aliquid dignum nostro nomine emisimus, ingemescamus, quod haec &quot;pinnigero, non armigero in corpore tela exerceantur,&quot; ut ait Philoctetes apud Attium, &quot;abiecta gloria.&quot; Sed tamen omnia mihi erunt, si tu veneris, hilariora; quamquam venies, ut ipse intelligis, in maximarum quasi concursum occupationum, quas si, ut volumus, exceperimus, ego vero multam salutem et foro dicam et curiae vivamque tecum multum et cum communibus nostris amatoribus; nam et Cassius tuus et Dolabella noster—vel potius uterque noster—studiis iisdem tenentur et meis aequissimis utuntur auribus. Opus est huc limatulo et polito tuo iudicio et illis interioribus litteris [meis], quibus saepe verecundiorem me in loquendo facis; mihi enim iudicatum est, si modo hoc Caesar aut patietur aut volet, deponere illam iam personam, in qua me saepe illi ipsi probavi, ac me totum in litteras abdere tecumque et cum ceteris earum studiosis honestissimo otio perfrui. Tu vellem ne veritus esses, ne pluribus legerem tuas litteras, si mihi, quemadmodum scribis, longiores forte misisses, ac velim posthac sic statuas, tuas mihi litteras longissimas quasque gratissimas fore.</text>
      <sha1>h1n989j648hv68q3dsxl947h68t3oq5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269518</id>
      <parentid>269479</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51105" sha1="hfu9t4irwniuu6qusalhu5atg3intoi" xml:space="preserve">{{TextQuality|75%}}
{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus=Liber VII&lt;br&gt;Ad M. Marium et ceteros.
}}
{{Liber
|Ante=Liber VI
|AnteNomen=../Liber VI
|Post=Liber VIII
|PostNomen=../Liber VIII
}}

{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 699.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. M. MARIO.}}

Si te dolor aliqui corporis aut infirmitas valetudinis tuae tenuit, quo minus ad ludos venires, fortunae magis tribuo quam sapientiae tuae; sin haec, quae ceteri mirantur, contemnenda duxisti et, cum per valetudinem posses, venire tamen noluisti, utrumque laetor, et sine dolore corporis te fuisse et animo valuisse, cum ea, quae sine causa mirantur alii, neglexeris, modo ut tibi constiterit fructus otii tui, quo quidem tibi perfrui mirifice licuit, cum esses in ista amoenitate paene solus relictus. Neque tamen dubito, quin tu in illo cubiculo tuo, ex quo tibi Stabianum perforasti et patefecisti Misenum, per eos dies matutina tempora lectiunculis consumpseris, cum illi interea, qui te istic reliquerunt, spectarent communes mimos semisomni. Reliquas vero partes diei tu consumebas iis delectationibus, quas tibi ipse ad arbitrium tuum compararas, nobis autem erant ea perpetienda, quae Sp. Maecius probavisset. Omnino, si quaeris, ludi apparatissimi, sed non tui stomachi; coniecturam enim facio de meo; nam primum honoris causa in scenam redierant ii, quos ego honoris causa de scena decessisse arbitrabar; deliciae vero tuae, noster Aesopus, eiusmodi fuit, ut ei desinere per omnes homines liceret: is iurare cum coepisset, vox eum defecit in illo loco: &quot;si sciens fallo.&quot; Quid tibi ego alia narrem? nosti enim reliquos ludos, qui ne id quidem leporis habuerunt, quod solent mediocres ludi; apparatus enim spectatio tollebat omnem hilaritatem, quo quidem apparatu non dubito quin animo aequissimo carueris; quid enim delectationis habent sexcenti muli in Clytaemnestra aut in Equo Troiano creterrarum tria milia aut armatura varia peditatus et equitatus in aliqua pugna? quae popularem admirationem habuerunt, delectationem tibi nullam attulissent. Quod si tu per eos dies operam dedisti Protogeni tuo, dummodo is tibi quidvis potius quam orationes meas legerit, ne tu haud paullo plus quam quisquam nostrum delectationis habuisti; non enim te puto Graecos aut Oscos ludos desiderasse, praesertim cum Oscos vel in senatu vestro spectare possis, Graecos ita non ames, ut ne ad villam quidem tuam via Graeca ire soleas. Nam quid ego te athletas putem desiderare, qui gladiatores contempseris? in quibus ipse Pompeius confitetur se et operam et oleum perdidisse. Reliquae sunt venationes binae per dies quinque, magnificae—nemo negat—, sed quae potest homini esse polito delectatio, cum aut homo imbecillus a valentissima bestia laniatur aut praeclara bestia venabulo transverberatur? quae tamen, si videnda sunt, saepe vidisti, neque nos, qui haec spectavimus, quidquam novi vidimus. Extremus elephantorum dies fuit: in quo admiratio magna vulgi atque turbae, delectatio nulla exstitit; quin etiam misericordia quaedam consecuta est atque opinio eiusmodi, esse quandam illi beluae cum genere humano societatem. His ego tamen diebus, ne forte videar tibi non modo beatus, sed liber omnino fuisse, dirupi me paene in iudicio Galli Caninii, familiaris tui. Quod si tam facilem populum haberem, quam Aesopus habuit, libenter mehercule [artem] desinerem tecumque et cum similibus nostri viverem; nam me cum antea taedebat, cum et aetas et ambitio me hortabatur et licebat denique, quem nolebam, non defendere, tum vero hoc tempore vita nulla est; neque enim fructum ullum laboris exspecto et cogor nonnumquam homines non optime de me meritos rogatu eorum, qui bene meriti sunt, defendere. Itaque quaero causas omnes aliquando vivendi arbitratu meo teque et istam rationem otii tui et laudo vehementer et probo, quodque nos minus intervisis, hoc fero animo aequiore, quod, si Romae esses, tamen neque nos lepore tuo neque te—si qui est in me—meo frui liceret propter molestissimas occupationes meas; quibus si me relaxaro—nam, ut plane exsolvam, non postulo—, te ipsum, qui multos annos nihil aliud commentaris, docebo profecto, quid sit humaniter vivere. Tu modo istam imbecillitatem valetudinis tuae sustenta et tuere, ut facis, ut nostras villas obire et mecum simul lecticula concursare possis. Haec ad te pluribus verbis scripsi, quam soleo, non otii abundantia, sed amoris erga te, quod me quadam epistula subinvitaras, si memoria tenes, ut ad te aliquid eiusmodi scriberem, quo minus te praetermisisse ludos poeniteret: quod si assecutus sum, gaudeo; sin minus, hoc me tamen consolor, quod posthac ad ludos venies nosque vises neque in epistulis relinques meis spem aliquam delectationis tuae.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ineunte anno u.c. 703.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. M. MARIO.}}

Mandatum tuum curabo diligenter; sed homo acutus ei mandasti potissimum, cui expediret illud venire quam plurimo; sed in eo vidisti multum, quod praefinisti, quo ne pluris emerem. Quod si mihi permisisses, qui meus amor in te est, confecissem cum coheredibus; nunc, quoniam tuum pretium novi, illicitatorem potius ponam, quam illud minoris veneat. Sed de ioco satis est: tuum negotium agam, sicuti debeo, diligenter. De Bursa te gaudere certo scio; sed nimis verecunde mihi gratularis; putas enim, ut scribis, propter hominis sordes minus me magnam illam laetitiam putare. Credas mihi velim magis me iudicio hoc quam morte inimici laetatum: primum enim iudicio malo quam gladio, deinde gloria potius amici quam calamitate; in primisque me delectavit tantum studium bonorum in me exstitisse contra incredibilem contentionem clarissimi et potentissimi viri; postremo—vix veri simile fortasse videatur—oderam multo peius hunc quam illum ipsum Clodium; illum enim oppugnaram, hunc defenderam, et ille, cum omnis res publica in meo capite discrimen esset habitura, magnum quiddam spectavit, nec sua sponte, sed eorum auxilio, qui me stante stare non poterant, hic simiolus animi cauas me, in quem inveheretur, delegerat persuaseratque nonnullis invidis meis se in me emissarium semper fore. Quamobrem valde iubeo gaudere te: magna res gesta est. Numquam ulli fortiores cives fuerunt, quam qui ausi sunt eum contra tantas opes eius, a quo ipsi lecti iudices erant, condemnare; quod fecissent numquam, nisi iis dolori meus fuisset dolor. Nos hic in multitudine et crebritate iudiciorum et novis legibus ita distinemur, ut quotidie vota faciamus, ne intercaletur, ut quam primum te videre possimus.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Quinctili a.u.c. 708.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. M. MARIO}}

Persaepe mihi cogitanti de communibus miseriis, in quibus tot annos versamur et, ut video, versabimur, solet in mentem venire illius temporis, quo proxime fuimus una; quin etiam ipsum diem memoria teneo: nam a. d. IIII. Idus Maias Lentulo et Marcello consulibus, cum in Pompeianum vesperi venissem, tu mihi sollicito animo praesto fuisti; sollicitum autem te habebat cogitatio cum officii, tum etiam periculi mei: si manerem in Italia, verebare, ne officio deessem; si proficiscerer ad bellum, periculum te meum commovebat. Quo tempore vidisti profecto me quoque ita conturbatum, ut non explicarem, quid esset optimum factu; pudori tamen malui famaeque cedere quam salutis meae rationem ducere. Cuius me mei facti poenituit non tam propter periculum meum quam propter vitia multa, quae ibi offendi, quo veneram: primum neque magnas copias neque bellicosas; deinde extra ducem paucosque praeterea—de principibus loquor—reliquos primum in ipso bello rapaces, deinde in oratione ita crudeles, ut ipsam victoriam horrerem; maximum autem aes alienum amplissimorum virorum: quid quaeris? nihil boni praeter causam. Quae cum vidissem, desperans victoriam primum coepi suadere pacem, cuius fueram semper auctor; deinde, cum ab ea sententia Pompeius valde abhorreret, suadere institui, ut bellum duceret: hoc interdum probabat et in ea sententia videbatur fore et fuisset fortasse, nisi quadam ex pugna coepisset suis militibus confidere. Ex eo tempore vir ille summus nullus imperator fuit: signa tirone et collecticio exercitu cum legionibus robustissimis contulit; victus turpissime amissis etiam castris solus fugit. Hunc ego mihi belli finem feci nec putavi, cum integri pares non fuissemus, fractos nos superiores fore: discessi ab eo bello, in quo aut in acie cadendum fuit aut in aliquas insidias incidendum aut deveniendum in victoris manus aut ad Iubam confugiendum aut capiendus tamquam exsilio locus aut consciscenda mors voluntaria; certe nihil fuit praeterea, si te victori nolles aut non auderes committere. Ex omnibus autem iis, quae dixi, incommodis nihil tolerabilius exsilio, praesertim innocenti, ubi nulla adiuncta est turpitudo, addo etiam, cum ea urbe careas, in qua nihil sit, quod videre possis sine dolore: ego cum meis, si quidquam nunc cuiusquam est, etiam in meis esse malui. Quae acciderunt, omnia dixi futura; veni domum, non quo optima vivendi condicio esset, sed tamen, si esset aliqua forma rei publicae, tamquam in patria ut essem, si nulla, tamquam in exsilio. Mortem mihi cur consciscerem, causa non visa est, cur optarem, multae causae; vetus est enim: ubi non sis, qui fueris, non esse, cur velis vivere. Sed tamen vacare culpa magnum est solatium, praesertim cum habeam duas res, quibus me sustentem, optimarum artium scientiam et maximarum rerum gloriam, quarum altera mihi vivo numquam eripietur, altera ne mortuo quidem. Haec ad te scripsi verbosius et tibi molestus fui, quod te cum mei, tum rei publicae cognovi amantissimum. Notum tibi omne meum consilium esse volui, ut primum scires me numquam voluisse plus quemquam posse quam universam rem publicam, postea autem quam alicuius culpa tantum valeret unus, ut obsisti non posset, me voluisse pacem; amisso exercitu et eo duce, in quo spes fuerat uno, me voluisse etiam reliquis omnibus, postquam non potuerim, mihi ipsi finem fecisse belli; nunc autem, si haec civitas est, civem esse me, si non, exsulem esse non incommodiore loco, quam si Rhodum me aut Mytilenas contulissem. Haec tecum coram malueram; sed, quia longius fiebat, volui per litteras eadem, ut haberes, quid diceres, si quando in vituperatores meos incidisses; sunt enim, qui, cum meus interitus nihil fuerit rei publicae profuturus, criminis loco putent esse, quod vivam, quibus ego certo scio non videri satis multos perisse: qui, si me audissent, quamvis iniqua pace, honeste tamen viverent; armis enim inferiores, non causa fuissent. Habes epistulam verbosiorem fortasse, quam velles; quod tibi ita videri putabo, nisi mihi longiorem remiseris. Ego, si, quae volo, expediero, brevi tempore te, ut spero, videbo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cumano a.u.c. 708.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. MARIO.}}

A. d. VIII. Kal. in Cumanum veni cum Libone tuo vel nostro potius; in Pompeianum statim cogito, sed faciam ante te certiorem. Te cum semper valere cupio, tum certe, dum hic sumus; vides enim, quanto post una futuri simus. Quare, si quod constitutum cum podagra habes, fac, ut in alium diem differas. Cura igitur, ut valeas, et me hoc biduo aut triduo exspecta.

==V. Scr. Romae mense Martio a.u.c. 700. CICERO CAESARI IMP. S. D.==

Vide, quam mihi persuaserim te me esse alterum non modo in iis rebus, quae ad me ipsum, sed etiam in iis, quae ad meos pertinent: C. Trebatium cogitaram, quocumque exirem, mecum ducere, ut eum meis omnibus studiis, beneficiis quam ornatissimum domum reducerem; sed, posteaquam et Pompeii commoratio diuturnior erat, quam putaram, et mea quaedam tibi non ignota dubitatio aut impedire profectionem meam videbatur aut certe tardare, vide, quid mihi sumpserim: coepi velle ea Trebatium exspectare a te, quae sperasset a me, neque mehercule minus ei prolixe de tua voluntate promisi, quam eram solitus de mea polliceri. Casus vero mirificus quidam intervenit quasi vel testis opinionis meae vel sponsor humanitatis tuae: nam, cum de hoc ipso Trebatio cum Balbo nostro loquerer accuratius domi meae, litterae mihi dantur a te, quibus in extremis scriptum erat: &quot;M. itfiuium, (this word in the text is corrupt: has been conjectured as &quot;Titinium&quot; or &quot;Rufum&quot; —Webmaster) quem mihi commendas, vel regem Galliae faciam, vel hunc Leptae delegabo; si vis, tu ad me alium mitte, quem ornem.&quot; Sustulimus manus et ego et Balbus: tanta fuit opportunitas, ut illud nescio quid non fortuitum, sed divinum videretur. Mitto igitur ad te Trebatium atque ita mitto, ut initio mea sponte, post autem invitatu tuo mittendum duxerim. Hunc, mi Caesar, sic velim omni tua comitate complectare, ut omnia, quae per me possis adduci ut in meos conferre velis, in unum hunc conferas; de quo tibi homine hoc spondeo, non illo vetere verbo meo, quod, cum ad te de Milone scripsissem, iure lusisti, sed more Romano, quomodo homine non inepti loquuntur, probiorem hominem, meliorem virum, pudentiorem amicum esse neminem; accedit etiam, quod familiam ducit in iure civili singulari memoria, summa scientia. Huic ego neque tribunatum neque praefecturam neque ullius beneficii certum nomen peto, benevolentiam tuam et liberalitatem peto, neque impedio, quo minus, si tibi ita placuerit, etiam hisce eum ornes gloriolae insignibus; totum denique hominem tibi ita trado, &quot;de manu,&quot; ut aiunt, &quot;in manum&quot; tuam istam et victoria et fide praestantem; simus enim putidiusculi; quam per te vix licet; verum, ut video, licebit. Cura, ut valeas, et me, ut amas, ama.

==VI. Scr. Romae mense Maio a.u.c. 700 CICERO S. D. TREBATIO.==

In omnibus meis epistulis, quas ad Caesarem aut ad Balbum mitto, legitima quaedam est accessio commendationis tuae, nec ea vulgaris, sed cum aliquo insigni indicio meae erga te benevolentiae. Tu modo ineptias istas et desideria urbis et urbanitatis depone et, quo consilio profectus es, id assiduitate et virtute consequere: hoc tibi tam ignoscemus nos amici, quam ignoverunt Medeae,

:      quae Corinthum arcem altam habebant matronae opulentae, optimates,

quibus illa manibus gypsatissimis persuasit, ne sibi vitio illae verterent, quod abesset a patria; nam

:      multi suam rem bene gessere et publicam patria procul:
:      multi, qui domi aetatem agerent, propterea sunt improbati;

quo in numero tu certe fuisses, nisi te extrusissemus. Sed plura scribemus alias. Tu, qui ceteris cavere didicisti, in Britannia ne ab essedariis decipiaris caveto et, quoniam Medeam coepi agere, illud semper memento:

:      qui ipse sibi sapiens prodesse non quit, nequidquam sapit.

Cura, ut valeas.

==VII. Scr. Romae mense Maio a.u.c. 700. CICERO TREBATIO.==

Ego te commendare non desisto, sed, quid proficiam, ex te scire cupio: spem maximam habeo in Balbo, ad quem de te diligentissime et saepissime scribo. Illud soleo mirari, non me toties accipere tuas litteras, quoties a Quinto mihi fratre afferantur. In Britannia nihil esse audio neque auri neque argenti: id si ita est, essedum aliquod capias suadeo et ad nos quam primum recurras. Sin autem sine Britannia tamen assequi, quod volumus, possumus, perfice, ut sis in familiaribus Caesaris: multum te in eo frater adiuvabit meus, multum Balbus, sed, mihi crede, tuus pudor et labor plurimum. Imperatorem liberalissimum, aetatem opportunissimam, commendationem certe singularem habes, ut tibi unum timendum sit, ne ipse tibi defuisse videare.

==VIII. Scr. Romae mense Iunio a.u.c. 700. CICERO TREBATIO.==

Scripsit ad me Caesar perhumaniter nondum te sibi satis esse familiarem propter occupationes suas, sed certe fore: cui quidem ego rescripsi, quam mihi gratum esset futurum, si quam plurimum in te studii, officii, liberalitatis suae contulisset. Sed ex tuis litteris cognovi praeproperam quandam festinationem tuam et simul sum admiratus, cur tribunatus commoda, dempto praesertim labore militiae, contempseris. Querar cum Vacerra et Manilio; nam Cornelio nihil audeo dicere, cuius tu periculo stultus es, quoniam te ab eo sapere didicisse profiteris. Quin tu urges istam occasionem et facultatem, qua melior numquam reperietur? Quod scribis de illo Preciano iureconsulto, ego te ei non desino commendare; scribit etiam ipse mihi te sibi gratias agere debere: de eo quid sit, cura, ut sciam. Ego vestras Britannicas litteras exspecto.

==IX. Scr. Romae mense Sextili a.u.c. 700. CICERO TREBATIO.==

Iamdiu ignoro, quid agas; nihil enim scribis; neque ego ad te his duobus mensibus scripseram: quod cum Quinto fratre meo non eras, quo mitterem aut cui darem, nesciebam. Cupio scire, quid agas et ubi sis hiematurus: equidem velim cum Caesare, sed ad eum propter eius luctum nihil sum ausus scribere; ad Balbum tamen scripsi. Tu tibi deesse noli; serius potious ad nos, dum plenior. Quod huc properes, nihil est, praesertim Battara mortuo; sed tibi consilium non deest. Quid constitueris, cupio scire. Cn. Octavius est an Cn. Cornelius quidam, tuus familiaris, summo genere natus, terrae filius: is me, quia scit tuum familiarem essed, crebro ad coenam invitat; adhuc non potuit perducere, sed mihi tamen gratum est.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|X.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Decembri a.u.c. 700.&lt;br&gt;[M.] CICERO S. D. TREBATIO.}}

Legi tuas litteras, ex quibus intellexi te Caesari nostro valde iureconsultum videri: est, quod gaudeas te in ista loca venisse, ubi aliquid sapere viderere. Quod si in Britanniam quoque profectus esses, profecto nemo in illa tanta insula peritior te fuisset. Verum tamen—rideamus licet; sum enim a te invitatus—subinvideo tibi, ultro te etiam arcessitum ab eo, ad quem ceteri, non propter superbiam eius, sed propter occupationem, aspirare non possunt. Sed tu in ista epistula nihil mihi scripsisti de tuis rebus, quae mehercule mihi non minori curae sunt quam meae. Valde metuo, ne frigeas in hibernis; quamobrem camino luculento utendum censeo, idem Mucio et Manilio placebat, praesertim qui sagis non abundares: quamquam vos nunc istic satis calere audio; quo quidem nuntio valde mehercule de te timueram. Sed tu in re militari multo es cautior quam in advocationibus, qui neque in Oceano natare volueris, studiosissimus homo natandi, neque spectare essedarios, quem antea me andabata quidem defraudare poteramus. Sed iam satis iocati sumus. Ego de te ad Caesarem quam diligenter scripserim, tute scis, quam saepe, ego; sed mehercule iam intermiseram, ne viderer liberalissimi hominis meique amantissimi voluntati erga me diffidere; sed tamen iis litteris, quas proxime dedi, putavi esse hominem commonendum: id feci; quid profecerim, facias me velim certiorem et simul de toto statu tuo consiliisque omnibus; scire enim cupio, quid agas, quid exspectes, quam longum istum tuum discessum a nobis futurum putes: sic enim tibi persuadeas velim, unum mihi esse solatium, quare facilius possim pati te esse sine nobis, si tibi esse id emolumento sciam; sin autem id non est, nihil duobus nobis est stultius: me, qui te non Romam attraham, te, qui non huc advoles; una mehercule nostra vel severa vel iocosa congressio pluris erit quam non modo hostes, sed etiam fratres nostri Aedui. Quare omnibus de rebus fac ut quam primum sciam: aut consolando aut consilio aut re iuvero.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae (ante m. Martium) a.u.c. 701.&lt;br&gt;CICERO TREBATIO.}}

Nisi ante Roma profectus esses, nunc eam certe relinqueres; quis enim tot interregnis iureconsultum desiderat? Ego omnibus, unde petitur, hoc consilii dederim, ut a singulis interregibus binas advocationes postulent: satisne tibi videor abs te ius civile didicisse? Sed heus tu, quid agis? ecquid fit? video enim te iam iocari per litteras: haec signa meliora sunt quam in meo Tusculano; sed, quid sit, scire cupio. Consuli quidem te a Caesare scribis; sed ego tibi ab illo consuli mallem: quod si aut fit aut futurum putas, perfer istam militiam et permane; ego enim desiderium tui spe tuorum commodorum consolabor; sin autem ista sunt inaniora, recipe te ad nos; nam aut erit hic aliquid aliquando aut, si minus, una mehercule collocutio nostar pluris erit quam omnes Samarobrive; denique, si cito te rettuleris, sermo nullus erit, si diutius frustra afueris, non modo Laberium, sed etiam sodalem nostrum Valerium pertimesco; mira enim persona induci potest Britannici iureconsulti. Haec ego non rideo, quamvis tu rideas; sed de re severissima tecum, ut soleo, iocor. Remoto ioco tibi hoc amicissimo animo praecipio, ut, si istic mea commendatione tuam dignitatem obtinebis, perferas nostri desiderium, honestatem et facultates tuas augeas, sin autem ista frigebunt, recipias te ad nos. Omnia tamen, quae vis, et tua virtute profecto et nostro summo erga te studio consequere.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae (ante m. Martium) a.u.c. 701.&lt;br&gt;CICERO TREBATIO.}}

Mirabar, quid esset, quod tu mihi litteras mittere intermisisses: indicavit mihi Pansa meus Epicureum te esse factum. O castra praeclara! quid tu fecisses, si te Tarentum et non Samarobrivam misissem? iam tum mihi non placebas, cum idem tuebare, quod Zeius familiaris meus. Sed quonam modo ius civile defendes, cum omnia tua causa facias, non civium? Ubi porro illa erit formula fiduciae: VT INTER BONOS BENE AGIER OPORTET? quis enim bonus est, qui facit nihil nisi sua causa? Quod ius statues COMMVNI DIVIDVNDO, cum commune nihil possit esse apud eos, qui omnia voluptate sua metiuntur? Quomodo autem tibi placebit IOVEM LAPIDEM iurare, cum scias Iovem iratum esse nemini posse? Quid fiet porro populo Ulubrano, si tu statueris politeÊesyai non oportere? Quare, si plane a nobis deficis, moleste fero, sin Pansae assentari commodum est, ignosco: modo scribe aliquando ad nos, quid agas et a nobis quid fieri aut curari velis.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae IV. Non. Mart. a.u.c. 701.&lt;br&gt;[M.] CICERO S. D. TREBATIO.}}

Adeone me iniustum esse existimasti, ut tibi irascerer, quod parum mihi constans et nimium cupidus decedendi viderere, ob eamque causam me arbitrarere litteras ad te iamdiu non misisse? mihi perturbatio animi tui, quam primis litteris perspiciebam, molestiam attulit; neque alia ulla fuit causa intermissionis epistularum, nisi quod, ubi esses, plane nesciebam. Hic tu me etiam insimulas nec satisfactionem meam accipis? Audi, Testa mi: utrum superbiorem te pecunia facit an quod te imperator consulit? moriar, ni, quae tua gloria est, puto te malle a Caesare consuli quam inaurari. Si vero utrumque est, quis te feret praeter me, qui omnia ferre possum? Sed, ut ad rem redeam, te istic invitum non esse vehementer gaudeo et, ut illud erat molestum, sic hoc est iucundum: tantum metuo, ne artificium tuum tibi parum prosit; nam, ut audio, istic

non ex iure manum consertum, sed magis ferro rem repetunt, et tu soles ad vim faciundam adhiberi, neque est, quod illam exceptionem in interdicto pertimescas: QUO TV PRIOR VI HOMINIBUS ARMATIS NON VENERIS; scio enim te non esse procacem in lacessendo. Sed, ut ego quoque te aliquid admoneam de vestris cautionibus, Treviros vites censeo: audio capitales esse; mallem auro, argento, aeri essent. Sed alias iocabimur: tu ad me de istis rebus omnibus scribas velim quam diligentissime. D. IIII. Non. Mart.

==XIV. Scr. Romae a.u.c. 701. CICERO TREBATIO.==

Chrysippus Vettius, Cyri architecti libertus, fecit, ut te non immemorem putarem mei; salutem enim verbis tuis mihi nuntiarat: valde iam lautus es, qui gravere litteras ad me dare, homini praesertim prope domestico. Quod si scribere oblitus es, minus multi iam te advocato causa cadent; si nostri oblitus es, dabo operam, ut istuc veniam, antequam plane ex animo tuo effluo: sin aestivorum timor te debilitat, aliquid excogita, ut fecisti de Britannia. Illud quidem perlibenter audivi ex eodem Chrysippo, te esse Caesari familiarem; sed mehercule mallem, id quod erat aequius, de tuis rebus ex tuis litteris quam saepissime cognoscerem: quod certe ita fieret, si tu maluisses benevolentiae quam litium iure perdiscere. Sed haec iocati sumus et tuo more et nonnihil etiam nostro. Te valde amamus nosque a te amari cum volumus, tum etiam confidimus.

==XV. Scr. Romae a.u.c. 701. CICERO TREBATIO.==

Quam sint morosi, qui amant, vel ex hoc intelligi potest: moleste ferebam antea te invitum istic esse; pungit me rursus, quod scribis esse te istic libenter; neque enim mea commendatione te non delectari facile patiebar et nunc angor quidquam tibi sine me esse iucundum; sed hoc tamen malo ferre nos desiderium, quam te non ea, quae spero, consequi. Quod vero in C. Matii, suavissimi doctissimique hominis, familiaritatem venisti, non dici potest, quam valde gaudeam; qui fac ut te quam maxime diligat: mihi crede, nihil ex ista provincia potes, quod iucundius sit, deportare. Cura, ut valeas.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae (m. Novembri) a.u.c. 700.&lt;br&gt;[M.] CICERO S. D. TREBATIO.}}

In Equo Troiano scis esse in extremo &quot;sero sapiunt:&quot; tu tamen, mi vetule, non sero. Primas illas rabiosulas sat fatuas dedisti; deinde quod in Britannia non nimis filoy°vron te praebuisti, plane non reprehendo; nunc vero in hibernis intectus mihi videris, itaque te commovere non curas. Usquequaque sapere oportet: id erit telum acerrimum. Ego si foris coenitarem, Cn. Octavio, familiari tuo, non defuissem; cui tamen dixi, cum me aliquoties invitaret: &quot;oro te, quis tu es?&quot; sed mehercules extra iocum homo bellus est; vellem eum tecum abduxisses. Quid agatis et ecquid in Italiam venturi sitis hac hieme, fac plane sciam. Balbus mihi confirmavit te divitem futurum: id utrum Romano more locutus sit, bene nummatum te futurum, an, quomodo Stoici dicunt, omnes esse divites, qui caelo et terra frui possint, postea videro. Qui istinc veniunt, superbiam tuam accusant, quod negent te percontantibus respondere; sed tamen est, quod gaudeas; constat enim inter omnes neminem te uno Samarobrivae iuris peritiorem esse.

==XVII. Scr. Romae mense Sextili a.u.c. 700. CICERO TREBATIO SAL. ==

Ex tuis litteris et Quinto fratri gratias egi et te aliquando collaudare possum, quod iam videris certa aliqua in sententia constitisse; nam primorum mensum litteris tuis vehementer commovebar, quod mihi interdum—pace tua dixerim—levis in urbis urbanitatisque desiderio, interdum piger, interdum timidus in labore militari, saepe autem etiam, quod a te alienissimum est, subimpudens videbare; tamquam enim syngrapham ad imperatorem, non epistulam attulisses, sic pecunia ablata domum redire properabas, nec tibi in mentem veniebat eos ipsos, qui cum syngraphis venissent Alexandream, nummum adhuc nullum auferre potuisse. Ego, si mei commodi rationem ducerem, te mecum esse maxime vellem; non enim mediocri afficiebar vel voluptate ex consuetudine nostra vel utilitate ex consilio atque opera tua; sed, cum te ex adolescentia tua in amicitiam et fidem meam contulisses, semper te non modo tuendum mihi, sed etiam augendum atque ornandum putavi. Itaque, quoad opinatus sum me in provinciam exiturum, quae ad te ultro detulerim, meminisse te credo; posteaquam ea mutata ratio est, cum viderem me a Caesare honorificentissime tractari et unice diligi hominisque liberalitatem incredibilem et singularem fidem nossem, sic ei te commendavi et tradidi, ut gravissime diligentissimeque potui; quod ille ita et accepit et mihi saepe litteris significavit et tibi et verbis et re ostendit mea commendatione sese valde esse commotum. Hunc tu virum nactus, si me aut sapere aliquid aut velle tua causa putas, ne dimiseris, et, si quae te forte res aliquando offenderit, cum ille aut occupatione aut difficultate tardior tibi erit visus, perferto et ultima exspectato, quae ego tibi iucunda et honesta praestabo. Pluribus te hortari non debeo: tantum moneo, neque amicitiae confirmandae clarissimi ac liberalissimi viri neque uberioris provinciae neque aetatis magis idoneum tempus, si hoc amiseris, te esse ullum umquam reperturum. HOC, quemadmodum vos scribere soletis in vestris libris, IDEM Q. CORNELIO VIDEBATVR. In Britanniam te profectum non esse gaudeo, quod et labore caruisti et ego te de rebus illis non audiam. Ubi sis hibernaturus et qua spe aut condicione, perscribas ad me velim.

==XVIII. Scr. in Pomptino VI. Idus Apriles a.u.c. 701. CICERO TREBATIO SAL.==

Accepi a te aliquot epistulas uno tempore, quas tu diversis temporibus dederas: in quibus me cetera delectarunt; significabant enim te istam militiam iam firmo animo ferre et esse fortem virum et constantem; quae ego paullisper in te ita desideravi, non imbecillitate animi tui, sed magis ut desiderio nostri te aestuare putarem. Quare perge, ut coepisti; forti animo istam tolera militiam: multa, mihi crede, assequere; ego enim renovabo commendationem, sed tempore. Sic habeto, non tibi maiori esse curae, ut iste tuus a me discessus quam fructuosissimus tibi sit, quam mihi; itaque, quoniam vestrae cautiones infirmae sunt, Graeculam tibi misi cautionem chirographi mei. Tu me velim de ratione Gallici belli certiorem facias; ego enim ignavissimo cuique maximam fidem habeo. Sed, ut ad epistulas tuas redeam, cetera belle; illud miror: quis solet eodem exemplo plures dare, qui sua manu scribit? nam, quod in palimpsesto, laudo equidem parismoniam; sed miror, quid in illa chartula fuerit, quod delere malueris quam haec non scribere, nisi forte tuas formulas; non enim puto te meas epistulas delere, ut reponas tuas. An hoc significas, nihil fieri, frigere te, ne chartam quidem tibi suppeditare? iam ista tua culpa est, qui verecundiam tecum extuleris et non hic nobiscum reliqueris. Ego te Balbo, cum ad vos proficiscetur, more Romano commendabo: tu, si intervallum longius erit mearum litterarum, ne sis admiratus; eran enim afuturus mense Aprili. Has litteras scripsi in Pomptino, cum ad villam M. Aemilii Philemonis devertissem, ex qua iam audieram fremitum clientium meorum, quos quidem tu mihi conciliasti; nam Ulubris honoris mei causa vim maximam ranunculorum se commosse constabat. Cura, ut valeas. VI. Id. April. de Pomptino. Epistulam tuam, quam accepi ab L. Arruntio, conscidi innocentem; nihil enim habebat, quod non vel in concione recte legi posset; sed et Arruntius ita te mandasse aiebat et tu ascripseras. Verum illud esto: nihil te ad me postea scripsisse demiror, praesertim tam novis rebus.

==XIX. Scr. Regii V. Kal. Sextili. a.u.c. 710. CICERO TREBATIO SAL.==
Vide, quanti apud me sis; etsi iure id quidem, non enim te amore vinco; verumtamen, quod praesenti tibi prope subnegaram, non tribueram certe, id absenti debere non potui; itaque, ut primum Velia navigare coepi, institui Topica Aristotela conscribere ab ipsa urbe commonitus amantissima tui: eum librum tibi misi Regio scriptum, quam planissime res illa scribi potuit; sin tibi quaedam videbuntur obscuriora, cogitare debebis nullam artem litteris sine interprete et sine aliqua exercitatione percipi posse. Non longe abieris: num ius civile vestrum ex libris cognosci potest? qui quamquam plurimi sunt, doctorem tamen usumque desiderant: quamquam tu, si attente leges, si saepius, per te omnia consequere ut certe intelligas; ut vero etiam ipsi tibi loci proposita quaestione occurrant, exercitatione consequere, in qua quidem nos te continebimus, si et salvi redierimus et salva ista offenderimus. V. Kal. Sextil. Regio.

==XX. Scr. Veliae XIII. Kal. Sextiles a.u.c. 710. CICERO TREBATIO SAL.==

Amabilior mihi Velia fuit, quod te ab ea sensi amari; sed quid ego dicam te, quem quis non amat? Rufio, medius fidius, tuus ita desiderabatur, ut si esset unus e nobis; sed te ego non reprehendo, qui illum ad aedificationem tuam traduxeris; quamquam enim Velia non est vilior quam Lupercal, tamen istuc malo quam haec omnia. Tu, si me audies, quem soles, has paternas possessiones tenebis—nescio quid enim Velienses verebantur—, neque Heletem, nobilem amnem, relinques nec Papirianam domum deseres: quamquam illa quidem habet totum, a quo etiam advenae teneri solent—quem tamen si excideris, multum prospexeris—; sed in primis opportunum videtur, his praesertim temporibus, habere perfugium primum eorum urbem, quibus carus sis, deinde tuam domum tuosque agros, eaque remoto, salubri, amoeno loco; idque etiam mea interesse, mi Trebati, arbitror. Sed valebis meaque negotia videbis meque dis iuvantibus ante brumam exspectabis. Ego a Sex. Fadio, Niconis discipulo, librum abstuli N¤xvnow perÐ polufag¤aw : o medicum suavem meque docilem ad hanc disciplinam! sed Bassus noster me de hoc libro celavit; te quidem non videtur. Ventus increbrescit. Cura, ut valeas. XIII. Kal. Sextil. Velia.

==XXI. Scr. in Tusculano mense Maio aut Iunio a.u.c. 710. CICERO TREBATIO SAL.==
Silii causam te docui: is postea fuit apud me. Cum ei dicerem tibi videri sponsionem illam nos sine periculo facere posse, SI BONORUM TVRPILIAE POSSESSIONEM Q. CAEPIO PRAETOR EX EDICTO SVO MIHI DEDIT, negare aiebat Servium tabulas testamenti esse eas, quas instituisset is, qui factionem testamenti non habuerit; hoc idem Offilium dicere; tecum se locutum negabat meque rogavit, ut se et causam suam tibi commendarem. Nec vir melior, mi Testa, nec mihi amicior P. Silio quisquam est, te tamen excepto: gratissimum mihi igitur feceris, si ad eum ultro veneris eique pollicitus eris, sed, si me amas, quam primum: hoc te vehementer etiam and etiam rogo.

==XXII. Scr. anno incerto CICERO TREBATIO SAL.==
Illuseras heri inter scyphos, quod dixeram controversiam esse, possetne heres, quod futurum antea factum esset, furti recte agere. Itaque, etsi domum bene potus seroque redieram, tamen id caput, ubi haec controversia est, notavi et descriptum tibi misi, ut scires id, quod tu neminem sensisse dicebas, Sex. Aelium, M'. Manilium, M. Brutum sensisse: ego tamen Scaevolae et Testae assentior.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae (ante Tulliae obitum et post initium belli civilis, fortasse a.u.c. 708).&lt;br&gt;M. CICERO S. D. M. FADIO GALLO.}}

Tantum quod ex Arpinati veneram, cum mihi a te litterae redditae sunt, ab eodemque accepi Avianii litteras, in quibus hoc inerat liberalissimum, nomina se facturum, cum venisset, qua ego vellem die. Fac, quaeso, qui ego sum, esse te: estne aut tui pudoris aut nostri primum rogare de die. deinde plus annua postulare? sed essent, mi Galle, omnia facilia, si et ea mercatus esses, quae ego desiderabam, et ad eam summam, quam volueram; ac tamen ista ipsa, quae te emisse scribis, non solum rata mihi erunt, sed etiam grata; plane enim intelligo te non modo studio, sed etiam amore usum, quae te delectarint, hominem, ut ego semper iudicavi, in omni iudicio elegantissimum, quae me digna putaris, coÎmisse. Sed velim maneat Damasippus in sententia; prorsus enim ex istis emptionibus nullam desidero; tu autem ignarus instituti mei, quanti ego genus omnino signorum omnium non aestimo, tanti ista quattuor aut quinque sumpsisti. Bacchas istas cum Musis Metelli comparas: quid simile? primum ipsas ego Musas numquam tanti putassem, atque id fecissem Musis omnibus approbantibus, sed tamen erant aptum bibliothecae studiisque nostris congruens; Bacchis vero ubi est apud me locus? &quot;At pulchellae sunt.&quot; Novi optime et saepe vidi: nominatim tibi signa mihi nota mandasem, si probassem; ea enim signa ego emere soleo, quae ad similitudinem gymnasiorum exornent mihi in palaestra locum. Martis vero signum quo mihi pacis auctori? gaudeo nullum Saturni signum fuisse; haec enim duo signa putarem mihi aes alienum attulisse. Mercurii mallem aliquod fuisset: felicius, puto, cum Avianio transigere possemus. Quod tibi destinaras trapezophorum, si te delectat, habebis; sin autem sententiam mutasti, ego habebo scilicet. Ista quidem summa ne ego multo libentius emerim deversorium Tarracinae, ne semper hospiti molestus sim. Omnino liberti mei video esse culpam, cui plane res certas mandaram, itemque Iunii, quem puto tibi notum esse Avianii familiarem. Exedria quaedam mihi nova sunt instituta in porticula Tusculani: ea volebam tabellis ornare; etenim, si quid generis istiusmodi me delectat, pictura delectat. Sed tamen, si ista mihi sunt habenda, certiorem velim me facias, ubi sint, quando arcessantur, quo genere vecturae; si enim Damasippus in sententia non manebit, aliquem Pseudodamasippum vel cum iactura reperiemus. Quod ad me de domo scribis iterum, iam id ego proficiscens mandaram meae Tulliae; ea enim ipsa hora acceperam tuas litteras; egeram etiam cum tuo Nicia, quod is utitur, ut scis, familiariter Cassio. Ut redii autem, priusquam tuas legi has proximas litteras, quaesivi de mea Tullia, quid egisset: per Liciniam se egisse dicebat—sed opinor Cassium uti non ita multum sorore—; eam porro negare se audere, cum vir abesset—est enim profectus in Hispaniam Dexius—, illo et absente et insciente migrare. Est mihi gratissimum tanti a te aestimatam consuetudinem vitae victusque nostri, primum ut eam domum sumeres, ut non modo prope me, sed plane mecum habitare posses, deinde ut migrare tanto opere festines. Sed ne vivam, si tibi concedo, ut eius rei tu cupidior sis, quam ego sum: itaque omnia experiar; video enim, quid mea intersit, quid utriusque nostrum. Si quid egero, faciam, ut scias: tu et ad omnia rescribes et, quando te exspectem, facies me, si tibi videtur, certiorem.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Tusculano (ineunte m. Oct.?) a.u.c. 709.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. M. FADIO GALLO.}}

Amoris quidem tui, quoquo me verti, vestigia, vel proxime de Tigellio; sensi enim ex litteris tuis valde te laborasse: amo igitur voluntatem. Sed pauca de re. Cipius, opinor, olim? &quot;non omnibus dormio:&quot; sic ego non omnibus, mi Galle, servio; etsi quae est haec servitus? olim, cum regnare existimabamur, non tam ab ullis, quam hoc tempore observor a familiarissimis Caesaris omnibus praeter istum: id ego in lucris pono, non ferre hominem pestilentiorem patria sua; eumque addictum iam tum puto esse Calvi Licinii Hipponacteo praeconio. At vide, quid suscenseat: Phameae causam receperam, ipsius quidem causa; erat enim mihi sane familiaris: is ad me venit dixitque iudicem sibi operam dare constituisse eo ipso die, quo de P. Sestio in consilium iri necesse erat; respondi nullo modo me facere posse; quem vellet alium diem si sumpsisset, me ei non defuturum; ille autem, qui sciret se nepotem bellum tibicinem habere et sat bonum unctorem, discessit a me, ut mihi videbatur, iratior. Habes &quot;Sardos venales, alium alio nequiorem;&quot; cognosti meam causam et istius salaconis iniquitatem. Catonem tuum mihi mitte; cupio enim legere: me adhuc non legisse turpe utrique nostrum est.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXV.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Tusculano (ineunte m. Octobri?) a.u.c. 709.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. M. FADIO GALLO.}}

Quod epistulam conscissam doles, noli laborare, salva est: domo petes, cum libebit. Quod autem me mones, valde gratum est, idque ut semper facias rogo; videris enim mihi vereri, nisi istum habuerimus, rideamus g°lvta sard­nion. Sed heus tu, manum de tabula; magister adest citius, quam putaramus; vereor, ne in catonium Catoninos. Mi Galle, cave putes quidquam melius quam epistulae tuae partem ab eo loco: &quot;cetera labuntur.&quot; Secreto hoc audi, tecum habeto, ne Apellae quidem, liberto tuo, dixeris: praeter duo nos loquitur isto modo nemo; bene malene, videro, sed, quidquid est, nostrum est. Urge igitur nec transversum unguem, quod aiunt, a stilo; is enim est dicendi opifex; atque equidem aliquantum iam etiam noctis assumo.

==XXVI. Scr. in Tusculano a.u.c. 697. CICERO S. D. GALLO.==

Cum decimum iam diem graviter ex intestinis laborarem neque iis, qui mea opera uti volebant, me probarem non valere, quia febrim non haberem, fugi in Tusculanum, cum quidem biduum ita ieiunus fuissem, ut ne aquam quidem gustarem: itaque confectus languore et fame magis tuum officium desideravi, quam a te requiri putavi meum. Ego autem cum omnes morbos reformido, tum in quo Epicurum tuum Stoici male accipiunt, quia dicat straggourixë xaÐ dusenterixë p­yh sibi molesta esse, quorum alterum morbum edacitatis esse putant, quorum alterum morbum edacitatis esse putant, alterum etiam turpioris intemperantiae. Sane dusenter¤an pertimueram; sed visa est mihi vel loci mutatio vel animi etiam relaxatio vel ipsa fortasse iam senescentis morbi remissio profuisse. Ac tamen, ne mirere, unde hoc acciderit quomodove commiserim, lex sumptuaria, quae videtur litÒthta attulisse, ea mihi fraudi fuit. Nam, dum volunt isti lauti terra nata, quae lege excepta sunt, in honorem adducere, fungos, heluellas, herbas omnes ita condiunt, ut nihil possit esse suavius: in eas cum incidissem in coena augurali apud Lentulum, tanta me di­rroia arripuit, ut hodie primum videatur coepisse consistere. Ita ego, qui me ostreis et muraenis facile abstinebam, a beta et a malva deceptus sum; posthac igitur erimus cautiores. Tu tamen, cum audisses ab Anicio—vidit enim me nauseantem—, non modo mittendi causam iustam habuisti, sed etiam visendi: ego hic cogito commorari, quoad me reficiam, nam et vires et corpus amisi; sed, si morbum depulero, facile, ut spero, illa revocabo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. GALLO.}}

Miror, cur me accuses, cum tibi id facere non liceat; quod si liceret, tamen non debebas. &quot;Ego enim te,&quot; inquis, &quot;in consulatu observaram,&quot; et ais fore, ut te Caesar restituat. Multa tu quidem dicis, sed tibi nemo credit. Tribunatum plebei dicis te mea causa petisse: utinam semper esses tribunus! intercessorem non quaereres. Negas me audere, quod sentiam, dicere: quasi tibi, cum impudenter me rogares, parum fortiter responderim. Haec tibi scripsi, ut isto ipso in genere, in quo aliquid posse vis, te nihil esse cognosceres. Quod si humaniter mecum questus esses, libenter tibi me et facile purgassem; non enim ingrata mihi sunt, quae fecisti, sed, quae scripsisti, molesta. Me autem, propter quem ceteri liberi sunt, tibi liberum non visum demiror; nam, si falsa fuerunt, quae tu ad me, ut ais, detulisti, quid tibi ego debeo? si vera, tu es optimus testis, quid mihi populus Romanus debeat.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae (post VII. K. Sextil.) a.u.c. 708.&lt;br&gt;[M.] CICERO S. D. CURIO.}}
Memini, cum mihi desipere videbare, quod cum istis potius viveres quam nobiscum; erat enim multo domicilium huius urbis, cum quidem haec urbs fuit, aptius humanitati et suavitati tuae quam tota Peloponnesus, nedum Patrae: nunc contra et vidisse mihi multum videris, cum prope desperatis his rebus te in Graeciam contulisti, et hoc tempore non solum sapiens, qui hinc absis, sed etiam beatus; quamquam quis, qui aliquid sapiat, nunc esse beatus potest? Sed, quod tu, cui licebat, pedibus es consecutus, ut ibi esses, &quot;ubi nec Pelopidarum&quot; —nostri cetera—, nos idem propemodum consequimur alia ratione; cum enim salutationi nos dedimus amicorum, quae fit hoc etiam frequentius, quam solebat, quod quasi avem albam videntur bene sentientem civem videre, abdo me in bibliothecam. Itaqua opera efficio tanta, quanta fortasse tu senties; intellexi enim ex tuo sermone quodam, cum meam maestitiam et desperationem accusares domi tuae, discere te ex meis libris animum meum desiderare; sed mehercule et tum rem publicam lugebam, quae non solum suis erga me, sed etiam meis erga se beneficiis erat mihi vita mea carior, et hoc tempore, quamquam me non ratio solum consolatur, quae plurimum debet valere, sed etiam dies, quae stultis quoque mederi solet, tamen doleo ita rem communem esse dilapsam, ut ne spes quidem melius aliquando fore relinquatur. Nec vero nunc quidem culpa in eo est, in cuius potestate omnia sunt—nisi forte id ipsum esse non debuit—, sed alia casu, alia etiam nostra culpa sic acciderunt, ut de praeteritis non sit querendum. Reliquam spem nullam video; quare ad prima redeo: sapienter haec reliquisti, si consilio, feliciter, si casu.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Patris a. d. IIII. Kal. Nov. a.u.c. 709.&lt;br&gt;CURIUS [M.] CICERONI SUO SAL.}}

S. v. b. e.; sum enim xrÆsei m¢n tuus, xtÆsei d¢ Attici nostri; ergo fructus est tuus, mancipium illius, quod quidem si inter senes coÎmptionales venale proscripserit, egerit non multum. At illa nostra praedicatio quanti est, nos, quod simus, quod habeamus, quod homines existimemur, id omne abs te habere! Quare, Cicero mi, persevera constanter nos conservare et Sulpicii successori nos de meliore nota commenda, quo facilius tui praeceptis obtemperare [possimus] teque ad ver libentes videre et nostra refigere deportareque tuto possimus. Sed, amice magne, noli hanc epistulam Attico ostendere: sine eum errare et putare me virum bonum esse nec solere duo parietes de eadem fidelia dealbare. Ergo, patrone mi, bene vale Tironemque meum saluta nostris verbis. D. a. d. IIII. K. Nov.

==XXX. Scr. Romae ineunte mense Ianuario a.u.c. 710.
CICERO CURIO S. D.==
Ego vero iam te nec hortor nec rogo, ut domum redeas; quin hinc ipse evolare cupio et aliquo pervenire, &quot;ubi nec Pelopidarum nomen nec facta audiam.&quot; Incredibile est, quam turpiter mihi facere videar, qui his rebus intersim: ne tu videris multo ante providisse, quid impenderet, tum, cum hinc profugisti. Quamquam haec etiam auditu acerba sunt, tamen audire tolerabilius est quam videre. In campo certe non fuisti, cum hora secunda comitiis quaestoriis institutis sella Q. Maximi, quem illi consulem esse dicebant, posita est, quo mortuo nuntiato sella ablata est, ille autem, qui comitiis tributis esset auspicatus, centuriata habuit, consulem hora septima renuntiavit, qui usque ad Kalendas Ian. esset, quae erant futurae mane postridie: ita Caninio consule scito neminem prandisse; nihil tamen eo consule mali factum est; fuit enim mirifica vigilantia, qui suo toto consulatu somnum non viderit. Haec tibi ridicula videntur; non enim ades; quae si videres, lacrimas non teneres. Quid, si cetera scribam? sunt enim innumerabilia generis eiusdem, quae quidem ego non ferrem, nisi me in philosophiae portum contulissem et nisi haberem socium studiorum meorum Atticum nostrum; cuius quoniam proprium te esse scribis mancipio et nexo, meum autem usu et fructu, contentus isto sum; id enim est cuiusque proprium, quo quisque fruitur atque utitur. Sed haec alias pluribus. Acilius, qui in Graeciam cum legionibus missus est, maximo meo beneficio est—bis enim est a me iudicio capitis rebus salvis defensus—, et est homo non ingratus meque vehementer observat: ad eum de te diligentissime scripsi eamque epistulam cum hac epistula coniunxi, quam ille quomodo acceperit et quid tibi pollicitus sit, velim ad me scribas.

==XXXI. Scr. Romae mense Februario a.u.c. 710.
CICERO CURIO S. D.==
Facile perspexi ex tuis litteris, quod semper studui, et me a te plurimi fieri et te intelligere, quam mihi carus esses; quod quoniam uterque nostrum consecutus est, reliquum est, ut officiis certemus inter nos, quibus aequo animo vel vincam te vel vincar abs te. Acilio non fuisse necesse meas dari litteras facile patior; Sulpicii tibi operam intelligo ex tuis litteris non multum opus fuisse propter tuas res ita contractas, ut, quemadmodum scribis, nec caput nec pedes: equidem vellem, uti pedes haberent, ut aliquando redires; vides enim exaruisse iam veterem urbanitatem, ut Pomponius noster suo iure possit dicere: &quot;nisi nos pauci retineamus gloriam antiquam Atticam.&quot; ergo is tibi, nos ei succedimus. Veni igitur, quaeso, ne tamen semen urbanitatis una cum re publica intereat.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXXII.}}}}&lt;br&gt;Scr. anno incerto (in Cilicia a. 703?)&lt;br&gt;[M.] CICERO S. D. VOLUMNIO.}}

Quod sine praenomine familiariter, ut debebas, ad me epistulam misisti, primum addubitavi, num a Volumnio senatore esset, quocum mihi est magnus usus; deinde eÈtrapelia litterarum fecit, ut intelligerem tuas esse; quibus in litteris omnia mihi periucunda fuerunt praeter illud, quod parum diligenter possessio salinarum mearum a te procuratore defenditur; ais enim, ut ego discesserim, omnia omnium dicta, in iis etiam Sestiana, in me conferri. Quid? tu id pateris? non me defendis? non resistis? Equidem sperabam ita notata me reliquisse genera dictorum meorum, ut cognosci sua sponte possent; sed, quoniam tanta faex est in urbe, ut nihil tam sit *xÊyhron, quod non alicui venustum esse videatur, pugna, si me amas, nisi acuta *mfibol¤a, nisi elegans ÍperbolÆ, nisi par­gramma bellum, nisi ridiculum parë prosdox¤an, nisi cetera, quae sunt a me in secundo libro de Oratore per Antonii personam disputata de ridiculis, |ntexna et arguta apparebunt, ut sacramento contendas mea non esse. Nam, de iudiciis quod quereris, multo laboro minus: trahantur per me pedibus omnes rei; sit vel Selius tam eloquens, ut possit probare se liberum: non laboro. Urbanitatis possessionem, amabo, quibusvis interdictis defendamus; in qua te unum metuo, contemno ceteros. Derideri te putas: nunc demum intelligo te sapere. Sed mehercules extra iocum valde mihi tuae litterae facetae elegantesque visae sunt. Illa, quamvis ridicula essent, sicut erant, mihi tamen risum non moverunt; cupio enim nostrum illum amicum in tribunatu quam plurimum habere gravitatis, idque cum ipsius causa—est mihi, ut scis, in amoribus—, tum mehercule etiam rei publicae, quam quidem, quamvis in me ingrata sit, amare non desinam. Tu, mi Volumni, quoniam et instituisti et mihi vides esse gratum, scribe ad me quam saepissime de rebus urbanis, de re publica: iucundus est mihi sermo litterarum tuarum. Praeterea Dolabellam, quem ego perspicio et iudico cupidissimum esse atque amantissimum mei, cohortare et confirma et redde plane meum, non mehercule, quo quidquam desit; sed, quia valde ei cupio, non videor nimium laborare.

==XXXIII. Scr. Romae (post VII. Kal. Sext.) a.u.c. 708.
[M.] CICERO S. D. VOLUMNIO.==
Quod declamationibus nostris cares, damni nihil facis; quod Hirtio invideres, nisi eum amares, non erat causa invidendi, nisi forte ipsius eloquentiae magis quam, quod me audiret, invideres; nos enim plane, mi suavissime Volumni, aut nihil sumus aut nobis quidem ipsis displicemus gregalibus illis, quibus te plaudente vigebamus, amissis, ut etiam, si quando aliquid dignum nostro nomine emisimus, ingemescamus, quod haec &quot;pinnigero, non armigero in corpore tela exerceantur,&quot; ut ait Philoctetes apud Attium, &quot;abiecta gloria.&quot; Sed tamen omnia mihi erunt, si tu veneris, hilariora; quamquam venies, ut ipse intelligis, in maximarum quasi concursum occupationum, quas si, ut volumus, exceperimus, ego vero multam salutem et foro dicam et curiae vivamque tecum multum et cum communibus nostris amatoribus; nam et Cassius tuus et Dolabella noster—vel potius uterque noster—studiis iisdem tenentur et meis aequissimis utuntur auribus. Opus est huc limatulo et polito tuo iudicio et illis interioribus litteris [meis], quibus saepe verecundiorem me in loquendo facis; mihi enim iudicatum est, si modo hoc Caesar aut patietur aut volet, deponere illam iam personam, in qua me saepe illi ipsi probavi, ac me totum in litteras abdere tecumque et cum ceteris earum studiosis honestissimo otio perfrui. Tu vellem ne veritus esses, ne pluribus legerem tuas litteras, si mihi, quemadmodum scribis, longiores forte misisses, ac velim posthac sic statuas, tuas mihi litteras longissimas quasque gratissimas fore.
{{Liber
|Ante=Liber VI
|AnteNomen=../Liber VI
|Post=Liber VIII
|PostNomen=../Liber VIII
}}</text>
      <sha1>hfu9t4irwniuu6qusalhu5atg3intoi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber X</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37449</id>
    <revision>
      <id>269485</id>
      <parentid>125439</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:12:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/X]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber X]]</comment>
      <origin>125439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72550" sha1="cs1tyjrfsgqhr4sv71lc92ogd4c3aa7" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus= [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares|Epistulae ad Familiares]] X
}}

M. TVLLI CICERONIS EPISTVLARVM AD FAMILIARES LIBER DECIMVS

Ad L. Plancum et Ceteros


==I. Scr. Romae post K. Sept. et ante XIV. K. Oct. a.u.c. 710. CICERO PLANCO.==

Et afui proficiscens in Graeciam et postea, quam de medio cursu rei publicae sum voce revocatus, numquam per M. Antonium quietus fui, cuius tanta est, non insolentia—nam id quidem vulgare vitium est—, sed immanitas, non modo ut vocem, sed ne vultum quidem liberum possit ferre cuiusquam. Itaque mihi maximae curae est, non de mea quidem vita, cui satisfeci vel aetate vel factis vel, si quid etiam hoc ad rem pertinet, gloria, sed me patria sollicitat in primisque, mi Plance, exspectatio consulatus tui, quae ita longa est, ut optandum sit, ut possimus ad id tempus rei publicae spiritum ducere; quae potest enim spes esse in ea re publica, in qua hominis impotentissimi atque intemperantissimi armis oppressa sunt omnia et in qua nec senatus nec populus vim habet ullam nec leges ullae sunt nec iudicia nec omnino simulacrum aliquod ac vestigium civitatis? Sed, quoniam acta omnia mitti ad te arbitrabar, nihil erat, quod singulis de rebus scriberem; illud autem erat amoris mei, quem a tua pueritia susceptum non servavi solum, sed etiam auxi, monere te atque hortari, ut in rem publicam omni cogitatione curaque incumberes: quae si ad tuum tempus perducitur, facilis gubernatio est; ut perducatur autem, magnae cum diligentiae est, tum etiam fortunae. Sed et te aliquanto ante, ut spero, habebimus et, praeterquam quod rei publicae consulere debemus, etiam tuae dignitati ita favemus, ut omne nostrum consilium studium, officium operam, laborem diligentiam ad amplitudinem tuam conferamus: ita facillime et rei publicae, quae mihi carissima est, et amicitiae nostrae, quam sanctissime nobis colendam puto, me intelligo satisfacturum. Furnium nostrum tanti a te fieri, quantum ipsius humanitas et dignitas postulat, nec miror et gaudeo teque hoc existimare volo, quidquid in eum iudicii officiique contuleris, id ita me accipere, ut in me ipsum te putem contulisse.

==II. Scr. Romae post V. Idus Decembres a.u.c. 710. CICERO PLANCO SAL.==

Meum studium honori tuo pro necessitudine nostra non defuisset, si aut tuto in senatum aut honeste venire potuissem; sed nec sine periculo quisquam libere de re publica sentiens versari potest in summa impunitate gladiorum nec nostrae dignitatis videtur esse ibi sententiam de re publica dicere, ubi me et melius et proprius audiant armati quam senatores. Quapropter in privatis rebus nullum neque officium neque studium meum desiderabis, ne in publicis quidem, si quid erit, in quo me interesse necesse sit, umquam deero, ne cum periculo quidem meo, dignitati tuae; in iis autem rebus, quae nihilo minus, ut ego absim, confici poterunt, peto a te ut me rationem habere velis et salutis et dignitatis meae.

==III. Scr. Romae eodem fere tempore, quo ep. II. CICERO PLANCO SAL.==

Cum ipsum Furnium per se vidi libentissime, tum hoc libentius, quod illum audiens te videbar audire; nam et in re militari virtutem et in administranda provincia iustitiam et in omni genere prudentiam mihi tuam exposuit et praeterea mihi non ignotam in consuetudine et familiaritate suavitatem tuam; adiunxit praeterea summam erga se liberalitatem: quae omnia mihi iucunda, hoc extremum etiam gratum fuit. Ego, Plance, necessitudinem constitutam habui cum domo vestra ante aliquanto, quam tu natus es, amorem autem erga te ab ineunte pueritia tua, confirmata iam aetate familiaritatem cum studio meo, tum iudicio tuo constitutam: his de causis mirabiliter faveo dignitati tuae, quam mihi tecum statuo debere esse communem. Omnia summa consecutus es virtute duce, comite fortuna, eaque es adeptus adolescens multis invidentibus, quos ingenio industriaque fregisti: nunc, me amantissimum tui, nemini concedentem, qui tibi vetustate necessitudinis potior possit esse, si audies, omnem tibi reliquae vitae dignitatem ex optimo rei publicae statu acquires. Scis profecto—nihil enim te fugere potuit—fuisse quoddam tempus, cum homines existimarent te nimis servire temporibus, quod ego quoque existimarem, te si ea, quae patiebare, probare etiam arbitrarer; sed, cum intelligerem, quid sentires, te arbitrabar videre, quid posses. Nunc alia ratio est: omnium rerum tuum iudicium est idque liberum. Consul es designatus, optima aetate, summa eloquentia, maxima orbitate rei publicae virorum talium: incumbe, per deos immortales! in eam curam et cogitationem, quae tibi summam dignitatem et gloriam afferat; unus autem est, hoc praesertim tempore, per tot annos re publica divexata, rei publicae bene gerendae cursus ad gloriam. Haec amore magis impulsus scribenda ad te putavi, quam quo te arbitrarer monitis et praeceptis egere; sciebam enim ex iisdem te haec haurire fontibus, ex quibus ipse hauseram: quare modum faciam. Nunc tantum significandum putavi, ut potius amorem tibi ostenderem meum, quam ostentarem prudentiam. Interea, quae ad dignitatem tuam pertinere arbitrabor, studiose diligenterque curabo.

==IV. Scr. in Gallia Transalpina post V. Idus Decembres a.u.c. 710. PLANCUS CICERONI.==

Gratissimae mihi tuae litterae fuerunt, quas ex Furnii sermone te scripsisse animadverti. Ego autem praeteriti temporis excusationem affero, quod te profectum audieram nec multo ante redisse scii, quam ex epistula tua cognovi; nullum enim in te officium, ne minimum quidem, sine maxima culpa videor posse praeterire, in quo tuendo habeo causas plurimas vel paternae necessitudinis vel meae a pueritia observantiae vel tui erge me mutui amoris. Quare, mi Cicero, quod mea tuaque patitur aetas, persuade tibi te unum esse, in quo ego colendo patriam mihi constituerim sanctitatem. Omnia igitur tua consilia mihi non magis prudentiae plena, quae summa est, videntur quam fidelitatis, quam ego ex mea conscientia metior: quare, si aut aliter sentirem, certe admonitio tua me reprimere, aut, si dubitarem, hortatio impellere posset, ut id sequerer, quod tu optimum putares; nunc vero quid est, quod me in aliam partem trahere possit? quaecumque in me bona sunt aut fortunae beneficio tributa aut meo labore parta, etsi a te propter amorem carius sunt aestimata, tamen vel inimicissimi iudicio tanta sunt, ut praeter bonam famam nihil desiderare videantur. Quare hoc unum tibi persuade, quantum viribus eniti, consilio providere, auctoritate monere potuero, hoc omne rei publicae semper futurum. Non est ignotus mihi sensus tuus: neque, si facultas, optabilis mihi quidem, tui praesentis esset, umquam a tuis consiliis discreparem, nec nunc committam, ut ullum meum factum reprehendere iure possis. Sum in exspectatione omnium rerum, quid in Gallia citeriore, quid in urbe mense Ianuario geratur, ut sciam. Interim maximam hic sollicitudinem curamque sustineo, ne inter aliena vitia hae gentes nostra mala suam putent occasionem. Quod si proinde, ut ipse mereor, mihi successerit, certe et tibi cui maxime cupio, et omnibus viris bonis satisfaciam. Fac valeas meque mutuo diligas.

==V. Scr. Romae ante Non. Martias a.u.c. 711. CICERO PLANCO SAL.==

Binas a te accepi litteras eodem exemplo, quod ipsum argumento mihi fuit diligentiae tuae, intellexi enim te laborare, ut ad me mihi exspectatissimae litterae perferrentur. Ex quibus cepi fructum duplicem mihique in comparatione difficilem ad iudicandum, amoremne erga me tuum an animum in rem publicam pluris aestimandum putarem. Est omnino patriae caritas meo quidem iudicio maxima, sed amor voluntatisque coniunctio plus certe habet suavitatis. Itaque commemoratio tua paternae necessitudinis benevolentiaeque eius, quam erga me a pueritia contulisses, ceterarumque rerum, quae ad eam sententiam pertinebant, incredibilem mihi laetitiam attulerat. Rursus declaratio animi tui, quem haberes de re publica quemque habiturus esses, mihi erat iucundissima, eoque maior erat haec laetitia, quod ad illa superiora accedebat. Itaque te non hortor solum, mi Plance, sed plane etiam oro, quod feci iis litteris, quibus tu humanissime respondisti, ut tota mente omnique animi impetu in rem publicam incumbas: nihil est, quod tibi maiori fructui gloriaeque esse possit, nec quidquam ex omnibus rebus humanis est praeclarius aut praestantius quam de re publica bene mereri. Adhuc enim—patitur tua summa humanitas et sapientia me, quod sentiam, libere dicere—fortuna suffragante videris res maximas consecutus, quod quamquam sine virtute non potuisses, tamen ex maxima parte ea, quae es adeptus, fortunae temporibusque tribuuntur: his temporibus difficillimis rei publicae quidquid subveneris, id erit totum et proprium tuum. Incredibile est omnium civium latronibus exceptis odium in Antonium, magna spes in te et in tuo exercitu, magna exspectatio, cuius, per deos! gratiae gloriaeque cave tempus amittas. Sic moneo ut filium, sic suadeo ut mihi, sic hortor ut et pro patria et amicissimum.

==VI. Scr. Romae XIII. Kal. Apriles a.u.c. 711. CICERO PLANCO.==

Quae locutus est Furnius noster de animo tuo in rem publicam, ea gratissima fuerunt senatui, populo Romano probatissima; quae autem recitatae litterae sunt in senatu, nequaquam consentire cum Furnii oratione visae sunt; pacis enim auctor eras, cum collega tuus, vir clarissimus, a foedissimis latronibus obsideretur, qui aut positis armis pacem petere debent aut, si pugnantes eam postulant, victoria pax, non pactione parienda est. Sed, de pace litterae vel Lepidi vel tuae quam in partem acceptae sint, ex viro optimo, fratre tuo, et ex C. Furnio poteris cognoscere. Me autem impulit tui caritas, ut, quamquam nec tibi ipsi consilium deesset et fratris Furniique benevolentia fidelisque prudentia tibi praesto esset futura, vellem tamen meae quoque auctoritatis pro plurimis nostris necessitudinibus praeceptum ad te aliquod pervenire. Crede igitur mihi, Plance, omnes, quos adhuc gradus dignitatis consecutus sis—es autem adeptus amplissimos—, eos honorum vocabula habituros, non dignitatis insignia, nisi te cum libertate populi Romani et cum senatus auctoritate coniunxeris. Seiunge te, quaeso, aliquando ab iis, cum quibus te non tuum iudicium, sed temporum vincla coniunxerunt. Complures in perturbatione rei publicae consulares dicti, quorum nemo consularis habitus est nisi qui animo exstitit in rem publicam consulari. Talem igitur te esse oportet, qui primum te ab impiorum civium tui dissimillimorum societate seiungas, deinde te senatui bonisque omnibus auctorem, principem, ducem praebeas, postremo ut pacem esse iudices non in armis positis, sed in abiecto armorum et servitutis metu. Haec si et ages et senties, tum eris non modo consul et consularis, sed magnus etiam consul et consularis; sin aliter, tum in istis amplissimis nominibus honorum non modo dignitas nulla erit, sed erit summa deformitas. Haec impulsus benevolentia scripsi paullo severius, quae tu in experiendo ea ratione, quae te digna est, vera esse cognosces. D. XIII. Kal. Apr.

==VII. Scr. in Gallia Transalpina mense Martio a.u.c. 711. PLANCUS CICERONI.==

Plura tibi de meis consiliis scriberem rationemque omnium rerum redderem verbosius, quo magis iudicares omnia me rei publicae praestitisse, quae et tua exhortatione excepi et mea affirmatione tibi recepi—non minus enim a te probari quam diligi semper volui, nec te magis in culpa defensorem mihi paravi, quam praedicatorem meritorum meorum esse volui—; sed breviorem me duae res faciunt: una, quod publicis litteris omnia sum persecutus, altera, quod M. Varisidium, equitem Romanum, familiarem meum, ipsum ad te transire iussi, ex quo omnia cognoscere posses. Non medius fidius mediocri dolore afficiebar, cum alii occupare possessionem laudis viderentur, sed usque mihi temperavi, dum perducerem eo rem, ut dignum aliquid et consulatu meo et vestra exspectatione efficerem; quod spero, si me fortuna non fefellerit, me consecuturum, ut maximo praesidio rei publicae nos fuisse et nunc sentiant homines et in posterum memoria teneant. A te peto, ut dignitati meae suffrageris et, quarum rerum spe ad laudem me vocasti, harum fructu in reliquum facias alacriorem. Non minus posse te quam velle exploratum mihi est. Fac valeas meque mutuo diligas.

==VIII. Scr. in Gallia Transalpina mense Martio a.u.c. 711. PLANCUS IMP. COS. DESIG. S. D. COSS. PR. TR. PL. SENATUI POPULO PLEBIQUE ROMANAE.==

Si cui forte videor diutius et hominum exspectationem et spem rei publicae de mea voluntate tenuisse suspensam, huic prius excusandum me esse arbitror quam de insequenti officio quidquam ulli pollicendum; non enim praeteritam culpam videri volo redemisse, sed optimae mentis cogitata iampridem maturo tempore enuntiare. Non me praeteribat in tanta sollicitudine hominum et tam perturbato statu civitatis fructuosissimam esse professionem bonae voluntatis, magnosque honores ex ea re complures consecutos videbam; sed, cum in eum casum me fortuna demisisset, ut aut celeriter pollicendo magna mihi ipse ad proficiendum impedimenta opponerem aut, si in eo mihi temperavissem, maiores occasiones ad opitulandum haberem, expeditius iter communis salutis quam meae laudis esse volui. Nam quis in ea fortuna, quae mea est, et ab ea vita, quam in me cognitam hominibus arbitror, et cum ea spe, quam in manibus habeo, aut sordidum quidquam pati aut perniciosum concupiscere potest? Sed aliquantum nobis temporis et magni labores et multae impensae opus fuerunt, ut, quae rei publicae bonisque omnibus polliceremur, exitu praestaremus neque ad auxilium patriae nudi cum bona voluntate, sed cum facultatibus accederemus. Confirmandus erat exercitus nobis, magnis saepe praemiis sollicitatus, ut ab re publica potius moderata quam ab uno infinita speraret; confirmandae complures civitates, quae superiore anno largitionibus concessionibusque praemiorum erant obligatae, ut et illa vana putarent et eadem a melioribus auctoribus petenda existimarent; alliciendae etiam voluntates reliquorum, qui finitimis provinciis exercitibusque praesunt, ut potius cum pluribus societatem defendendae libertatis iniremus, quam cum paucioribus funestam orbi terrarum victoriam partiremur. Muniendi vero nosmet ipsi fuimus aucto exercitu auxiliisque multiplicatis, ut, cum praeferremus sensus aperte, tum, etiam invitis quibusdam, sciri, quid defensuri essemus, non esset periculosum. Ita numquam diffitebor multa me, ut ad effectum horum consiliorum pervenirem, et simulasse invitum et dissimulasse cum dolore, quod, praematura denuntiatio boni civis imparati quam periculosa esset, ex casu collegae videbam. Quo nomine etiam C. Furnio legato, viro forti atque strenuo, plura etiam verbo quam scriptura mandata dedimus, ut et tectius ad vos perferrentur et nos essemus tutiores, quibusque rebus et communem salutem muniri et nos armari conveniret praecepimus. Ex quo intelligi potest curam rei publicae summae defendundae iampridem apud nos excubare. Nunc, cum deum benignitate ab omni re sumus paratiores, non solum bene sperare de nobis homines, sed explorate iudicare volumus: legiones habeo quinque sub signis et sua fide virtuteque rei publicae coniunctissimas et nostra liberalitate nobis obsequentes, provinciam omnium civitatium consensu paratissimam et summa contentione ad officia certantem, equitatus auxiliorumque tantas copias, quantas hae gentes ad defendendam suam salutem libertatemque conficere possunt; ipse ita sum animo paratus vel provinciam tueri vel ire, quo res publica vocet, vel tradere exercitum, auxilia provinciamque, ut vel omnem impetum belli in me convertere non recusem, si modo meo casu aut confirmare patriae salutem aut periculum possim morari. Haec si iam expeditis omnibus rebus tranquilloque statu civitatis polliceor, in damno meae laudis rei publicae commodo laetabor; sin ad societatem integerrimorum et maximorum periculorum accedam, consilia mea aequis iudicibus ab obtrectatione invidorum defendenda commendo. Mihi quidem ipsi fructus meritorum meorum in rei publicae incolumitate satis magnus est paratus; eos vero, qui meam auctoritatem et multo magis vestram fidem secuti nec ulla spe decipi nec ullo metu terreri potuerunt, ut commendatos vobis habeatis, petendum videtur.

==IX. Scr. in Gallia Narbonensi exeunte mense Aprili a.u.c. 711. PLANCUS CICERONI SAL.==

Nihil me tibi temere aut te ceteris de me frustra recepisse laetor: certe hoc maius habes testimonium amoris mei, quo maturius tibi quam ceteris consilia mea volui esse nota. In dies vero meritorum meorum fieri accessiones pervidere te spero, cogniturum magis recipio. Quod ad me attinet, mi Cicero—ita ab imminentibus malis res publica me adiuvante liberetur!—sic honores praemiaque vestra suspicio, conferenda certe cum immortalitate, ut sine iis nihil de meo studio perseverantiaque sim remissurus: nisi in multitudine optimorum civium impetus animi mei fuerit singularis et opera praecipua, nihil ad meam dignitatem accedere volo suffragatione vestra. Concupisco autem nihil mihi—contra quod ipse pugno—: et temporis et rei te moderatorem facile patior esse; nihil aut sero aut exigue a patria civi tributum potest videri. Exercitum a. d. VI. Kal. Maias Rhodanum traieci magnis itineribus. Vienna equites mille via breviore praemisi. Ipse, si ab Lepido non impediar, celeritate satisfaciam; si autem itineri meo se opposuerit, ad tempus consilium capiam. Copias adduco et numero et genere et fidelitate firmissimas. Te, ut diligas me, si mutuo te facturum scis, rogo. Vale.

==X. Scr. Romae III. Kal. Apriles a.u.c. 711. CICERO PLANCO.==

Etsi satis ex Furnio nostro cognoram, quae tua voluntas, quod consilium de re publica esset, tamen tuis litteris lectis liquidius de toto sensu tuo iudicavi. Quamobrem, quamquam in uno proelio omnis fortuna rei publicae disceptatur—quod quidem, cum haec legeres, iam decretum arbitrabar fore—, tamen ipsa fama, quae de tua voluntate percrebruit, magnam es laudem consecutus; itaque si consulem Roame habuissemus, declaratum esset ab senatu cum tuis magnis honoribus, quam gratus esset conatus et apparatus tuus: cuius rei non modo non praeteriit tempus, sed ne maturum quidem etiam nunc meo quidem iudicio fuit; is enim denique honos mihi videri solet, qui non propter spem futuri beneficii, sed propter magna merita claris viris defertur et datur. Quare, sit modo aliqua res publica, in qua honos elucere possit, omnibus, mihi crede, amplissimis honoribus abundabis; is autem, qui vere appellari potest honos, non invitamentum ad tempus, sed perpetuae virtutis est praemium. Quamobrem, mi Plance, incumbe toto pectore ad laudem: subveni patriae, opitulare collegae, omnium gentium consensum et incredibilem conspirationem adiuva. Me tuorum consiliorum adiutorem, dignitatis fautorem, omnibus in rebus tibi amicissimum fidelissimumque cognosces; ad eas enim causas, quibus inter nos amore sumus, officiis, vetustate coniuncti, patriae caritas accessit, eaque effecit, ut tuam vitam anteferrem meae. III. K. Apr.

==XI. Scr. in Allobrogibus VI. Idus Maias a.u.c. 711. PLANCUS CICERONI.==

Immortales ago tibi gratias agamque, dum vivam; nam relaturum me affirmare non possum; tantis enim tuis officiis non videor mihi respondere posse, nisi forte, ut tu gravissime disertissimeque scripsisti, ita sensurus es, ut me referre gratiam putes, cum memoria tenebo. Si de filii tui dignitate esset actum, amabilius certe nihil facere potuisses. Primae tuae sententiae infinitis cum muneribus, posteriores ad tempus arbitriumque amicorum meorum compositae, oratio assidua et perpetua de me, iurgia cum obtrectatoribus propter me notissima mihi sunt: non mediocris adhibenda mihi est cura, ut rei publicae me civem dignum tuis laudibus praestem, in amicitia tua memorem atque gratum. Quod reliquum est, tuum munus tuere et me, si, quem esse voluisti, eum exitu rebusque cognoscis, defende ac suscipe. Cum Rhodanum copias traiecissem fratremque cum tribus milibus equitum praemisissem, ipse iter ad Mutinam dirigerem, in itinere de proelio facto Brutoque et Mutina obsidione liberatis audivi: animadverti nullum alium receptum Antonium reliquiasque, quae cum eo essent, habere nisi in has partes, duasque ei spes esse propositas, unam Lepidi ipsius, alteram exercitus. Quod quaedam pars exercitus non minus furiosa est quam qui cum Antonio fuerunt, equitatum revocavi; ipse in Allobrogibus constiti, ut proinde ad omnia paratus essem ac res me moneret. Si nudus huc se Antonius conferet, facile mihi videor per me sustinere posse remque publicam ex vestra sententia administrare, quamvis ab exercitu Lepidi recipiatur; si vero copiarum aliquid secum adducet et si decima legio veterana, quae nostra opera revocata cum reliquis est, ad eundem furorem redierit, tamen, ne quid detrimenti fiat, dabitur opera a me, idque me praestaturum spero, dum istinc copiae traiiciantur coniunctaeque nobiscum facilius perditos opprimant. Hoc tibi spondeo, mi Cicero, neque animum nec diligentiam mihi defuturam. Cupio mehercules nullam residuam sollicitudinem esse; sed, si fuerit, nec animo nec benevolentiae nec patientiae cuiusquam pro vobis cedam. Do quidem ego operam, ut etiam Lepidum ad huius rei societatem incitem, omniaque ei obsequia polliceor, si modo rem publicam respicere volet; utor in hac re adiutoribus interpretibusque fratre meo et Laterense et Furnio nostro; non me impedient privatae offensiones, quo minus pro rei publicae salute etiam cum inimicissimo consentiam: quod si nihil profecero, nihilo minus maximo sum animo et maiore fortasse cum mea gloria vobis satisfaciam. Fac valeas meque mutuo diligas.

==XII. Scr. Romae a. d. III. Idus Apriles a.u.c. 711. CICERO PLANCO.==

Etsi rei publicae causa maxime gaudere debeo tantum ei te praesidii, tantum opis attulisse extremis paene temporibus, tamen ita te victorem complectar re publica recuperata, ut magnam partem mihi laetitiae tua dignitas affert, quam et esse iam et futuram amplissimam intelligo; cave enim putes ullas umquam litteras gratiores quam tuas in senatu esse recitatas, idque contigit cum meritorum tuorum in rem publicam eximia quadam magnitudine, tum verborum sententiarumque gravitate. Quod mihi quidem minime novum, qui et te nossem et tuarum litterarum ad me missarum promissa meminissem et haberem a Furnio nostro tua penitus consilia cognita, sed senatui maiora visa sunt, quam erant exspectata, non quo umquam de tua voluntate dubitasset, sed nec, quantum facere posses, nec, quoad progredi velles, exploratum satis habebat. Itaque, cum a. d. VII. Idus Apriles mane mihi tuas litteras M. Varisidius reddidisset easque legissem, incredibili gaudio sum elatus, cumque magna multitudo optimorum virorum et civium me de domo deduceret, feci continuo omnes participes meae voluptatis. Interim ad me venit Munatius noster, ut consuerat: at ego ei litteras tuas, nihildum enim sciebat; nam ad me primum Varisidius, idque sibi a te mandatum esse dicebat. Paullo post idem mihi Munatius eas litteras legendas dedit, quas ipsi miseras, et eas, quas publice. Placuit nobis, ut statim ad M. Cornutum praetorem urbanum litteras deferremus, qui, quod consules aberant, consulare munus sustinebat more maiorum: senatus est continuo convocatus frequensque convenit propter famam atque exspectationem tuarum litterarum. Recitatis litteris oblata religio Cornuto est pullariorum admonitu, non satis diligenter eum auspiciis operam dedisse, idque a nostro collegio comprobatum est; itaque res dilata est in posterum. Eo autem die magna mihi pro tua dignitate contentio cum Servilio, qui cum gratia effecisset, ut sua sententia prima pronuntiaretur, frequens eum senatus reliquit et in alia omnia discessit, meaeque sententiae, quae secunda pronuntiata erat, cum frequenter assentiretur senatus, rogatu Servilii P. Titius intercessit: res in posterum dilata. Venit paratus Servilius, Iovi ipsi iniquus, cuius in templo res agebatur. Hunc quemadmodum fregerim quantaque contentione Titium intercessorum abiecerim, ex aliorum te litteris malo cognoscere; unum hoc ex meis: senatus gravior, constantior, amicior tuis laudibus esse non potuit, quam tum fuit, nec vero tibi senatus amicior quam cuncta civitas; mirabiliter enim populus Romanus universus et omnium generum ordinumque consensus ad liberandam rem publicam conspiravit. Perge igitur, ut agis, nomenque tuum commenda immortalitati, atque haec omnia, quae habent speciem gloriae collectam inanissimis splendoris insignibus, contemne, brevia, fugacia, caduca existima. Verum decus in virtute positum est, quae maxime illustratur magnis in rem publicam meritis: eam facultatem habes maximam; quam quoniam complexus es, tene: perfice, ut ne minus res publica tibi quam tu rei publicae debeas. Me tuae dignitatis non modo fautorem, sed etiam amplificatorem cognosces: id cum rei publicae, quae mihi vita est mea carior, tum nostrae necessitudini debere me iudico. Atque in his curis, quas contuli ad dignitatem tuam, cepi magnam voluptatem, quod bene cognitam mihi T. Munatii prudentiam et fidem magis etiam perspexi in eius incredibili erga te benevolentia et diligentia. III. Idus Apr.

==XIII. Scr. Romae mense Maio (ante Id.) a.u.c. 711. CICERO PLANCO.==

Ut primum mihi potestas data est augendae dignitatis tuae, nihil praetermisi in te ornando, quod positum esset aut in praemio virtutis aut in honore verborum: id ex ipso senatus consulto poteris cognoscere; ita enim est perscriptum, ut a me de scripto dicta sententia est, quam senatus frequens secutus est summo studio magnoque consensu. Ego quamquam ex tuis litteris, quas mihi misisti, perspexeram te magis iudicio bonorum quam insignibus gloriae delectari, tamen considerandum nobis existimavi, etiamsi tu nihil postulares, quantum tibi a re publica deberetur. Tu contexes extrema cum primis: qui enim Antonium oppresserit, is bellum confecerit; itaque Homerus non Aiacem nec Achillem, sed Ulixem appellavit ptolipÒryion.

==XIV. Scr. Romae III. Nonas Maias a.u.c. 711. CICERO PLANCO SAL.==

O gratam famam biduo ante victoriam de subsidio tuo, de studio, de celeritate, de copiis! Atqui etiam hostibus fusis spes omnis est in te; fugisse enim ex proelio Mutinensi dicuntur notissimi latronum duces; est autem non minus gratum extrema delere quam prima depellere. Equidem exspectabam iam tuas litteras, idque cum multis, sperabamque etiam Lepidum rei publicae temporibus admonitum tecum et reip.[ublicae] esse facturum. In illam igitur curam incumbe, mi Plance, ut ne quae scintilla taeterrimi belli relinquatur; quod si erit factum, et rem publicam divino beneficio affeceris et ipse aeternam gloriam consequere. D. III. Non Mai.

==XV. Scr. in Allobrogibus mense Maio (pr. aut III. Id.) a.u.c. 711. PLANCUS CICERONI.==

His litteris scriptis, quae postea accidissent, scire te ad rem publicam putavi pertinere. Sedulitas mea, ut spero, et mihi et rei publicae tulit fructum: namque assiduis internuntiis cum Lepido egi, ut omissa omni contentione reconcilataque voluntate nostra communi consilio rei publicae succurreret, se, liberos urbemque pluris quam unum perditum abiectumque latronem putaret obsequioque meo, si ita faceret, ad omnes res abuteretur. Profeci: itaque per Laterensem internuntium fidem mihi dedit se Antonium, si prohibere provincia sua non potuisset, bello persecuturum, me, ut venirem copiasque coniungerem, rogavit, eoque magis, quod et Antonius ab equitatu firmus esse dicebatur et Lepidus ne mediocrem quidem equitatum habebat; nam etiam ex paucitate eius non multis ante diebus decem, qui optimi fuerant, ad me transierunt. Quibus rebus ego cognitis cunctatus non sum: in cursu bonorum consiliorum Lepidum adiuvandum putavi. Adventus meus quid profecturus esset, vidi, vel quod equitatu meo persequi Antonium atque opprimere equitatum eius possem, vel quod exercitus Lepidi eam partem, quae corrupta est et ab re publica alienata, et corrigere et coercere praesentia mei exercitus possem. Itaque in Isara, flumine maximo, quod in finibus est Allobrogum, ponte uno die facto exercitum a. d. IIII. Idus Maias traduxi. Cum vero mihi nuntiatum esset L. Antonium praemissum cum equitibus et cohortibus ad Forum Iulii venisse, fratrem cum equitum quattuor milibus, ut occurreret ei, misi a. d. V. Idus Maias; ipse maximis itineribus cum quattuor legionibus expeditis et reliquo equitatu subsequar. Si nos mediocris modo fortuna rei publicae adiuverit, et audaciae perditorum et nostrae sollicitudinis hic finem reperiemus; quod si latro praecognito nostro adventu rursus in Italiam se recipere coeperit, Bruti erit officium occurrere ei, cui scio nec consilium nec animum defuturum; ego tamen, si id acciderit, fratrem cum equitatu mittam, qui sequatur, ut Italiam a vastatione defendat. Fac valeas meque mutuo diligas.

==XVI. Scr. Romae mense Iunio (circ. Nonas) a.u.c. 711. CICERO PLANCO.==

Nihil post hominum memoriam gloriosius, nihil gratius, ne tempore quidem ipso opportunius accidere vidi quam tuas, Plance, litteras; redditae sunt enim frequenti senatu Cornuto, cum is frigidas sane et inconstantes recitasset litteras Lepidi; sub eas statim recitatae sunt tuae, non sine magnis quidem clamoribus; cum rebus enim ipsis essent et studiis beneficiisque in rem publicam gratissimae, tum erant gravissimis verbis ac sententiis. Flagitare senatus institit Cornutum, ut referret statim de tuis litteris; ille se considerare velle. Cum ei magnum convicium fieret cuncto a senatu, quinque tribuni plebi rettulerunt. Servilius rogatus rem distulit; ego eam sententiam dixi, cui sunt assensi omnes ad unum: ea quae fuerit, ex senatus consulto cognosces. Tu. quamquam consilio non eges vel abundas potius, tamen hoc animo esse debes, ut nihil huc reiicias neve in rebus tam subitis tamque angustis a senatu consilium petendum putes, ipse tibi sis senatus, quocumque te ratio rei publicae ducet, sequare, cures, ut ante factum aliquid a te egregium audiamus, quam futurum putarimus. Illud tibi promitto, quidquid erit a te factum, id senatum non modo ut fideliter, sed etiam ut sapienter factum comprobaturum.

==XVII. Scr. in Allobrogibus mense Maio (post Idus) a.u.c. 711. LANCUS CICERONI.==

Antonius Id. Maiis ad Forum Iulii cum primis copiis venit; Ventidius bidui spatio abest ab eo; Lepidus ad Forum Voconii castra habet, qui locus a Foro Iulii quattuor et viginti milia passuum abest, ibique me exspectare constituit, quemadmodum ipse mihi scripsit. Quod si omnia mihi integra et ipse et fortuna servarit, recipio vobis celeriter me negotium ex sententia confecturum. Fratrem meum assiduis laboribus concursationibusque confectum graviter se habuisse antea tibi scripsi; sed tamen, cum primum posse ingredi coepit, non magis sibi quam rei publicae se convaluisse existimans ad omnia pericula princeps esse non recusabat; sed ego eum non solum hortatus sum, verum etiam coegi isto proficisci, quod et illa valetudine magis conficere se quam me iuvare posset in castris, et quod acerbissimo interitu consulum rem publicam nudatam tali cive praetore in urbanis officiis indigere existimabam; quod si qui vestrum non probabit, mihi prudentiam in consilio defuisse sciat, non illi erga patriam fidelitatem. Lepidus tandem, quod ego desiderabam, fecit, ut Apellam ad me mitteret, quo obside fidei illius et societatis in re publica administranda uterer. Studium mihi suum L. Gellius de tribus fratribus +Segaviano+ probavit, quo ego interprete novissime ad Lepidum sum usus; amicum eum rei publicae cognosse videor, libenterque ei sum testimonio et omnibus ero, qui bene merentur. Fac valeas meque mutuo diligas dignitatemque meam, si mereor, tuearis, sicut adhuc singulari cum benevolentia fecisti.

==XVIII. Scr. in castris XII. Kal. Iunias a.u.c. 711. PLANCUS CICERONI.==

Quid in animo habuerim, cum Laevus Nervaque discesserunt a me, et ex litteris, quas eis dedi, et ex ipsis cognoscere potuisti, qui omnibus rebus consiliisque meis interfuerunt. Accidit mihi, quod homini prudenti et cupido satisfaciendi rei publicae bonisque omnibus accidere solet, ut consilium sequerer periculosum magis, dum me probarem, quam tutum, quod habere posset obtrectationem. Itaque post discessum legatorum, cum binis continuis litteris et Lepidus me, ut venirem, rogaret, et Laterensis multo etiam magis prope implorans obtestaretur non ullam rem aliam extimescens quam eandem, quae mihi quoque facit timorem, varietatem atque infidelitatem exercitus eius, non dubitandum putavi, quin succurrerem meque communi periculo offerrem; sciebam enim, etsi cautius illud erat consilium, exspectare me ad Isaram, dum Brutus traiiceret exercitum, et cum collega consentiente, sicut milites faciunt, hostibus obviam ire, tamen, si quid Lepidus bene sentiens detrimenti cepisset, hoc omne assignatum iri aut pertinaciae meae aut timori videbam, si aut hominem offensum mihi, coniunctum cum re publica non sublevassem aut ipse a certamine belli tam necessarii me removissem. Itaque potius periclitari volui, si possem mea praesentia et Lepidum tueri et exercitum facere meliorem, quam nimis cautus videri; sollicitiorem certe hominem, non suis contractis, neminem puto fuisse; nam, quae res nullam habebat dubitationem, si exercitus Lepidi abesset, ea nunc magnam affert sollicitudinem magnumque habet casum; mihi enim si contigisset, ut prior occurrerem Antonio, non mehercules horam constitisset: tantum ego et mihi confido et sic perculsas illius copias Ventidiique mulionis castra despicio; sed non possum non exhorrescere, si quid intra cutem subest vulneris, quod prius nocere potest, quam sciri curarique possit. Sed certe, nisi uno loco me tenerem, magnum periculum ipse Lepidus, magnum ea pars exercitus adiret, quae bene de re publica sentit; magnam etiam perditi hostes accessionem sibi fecissent, si quas copias a Lepido abstraxissent: quae si adventus meus represserit, agam gratias fortunae constantiaeque meae, quae ad hanc experientiam me excitavit. Itaque a. d. XII. Kalend. Iun. ab Isara castra movi; pontem tamen, quem in Isara feceram, castellis duobus ad capita positis reliqui praesidiaque ibi firma posui, ut venienti Bruto exercituique eius sine mora transitus esset paratus. Ipse, ut spero, diebus octo, quibus has litteras dabam, cum Lepidi copiis me coniungam.

==XIX. Scr. Romae exeunte mense Maio a.u.c. 711. CICERO PLANCO.==

Quamquam gratiarum actionem a te non desiderabam, cum te re ipsa atque animo scirem esse gratissimum, tamen—fatendum est enim—fuit ea mihi periucunda; sic enim vidi, quasi ea, quae oculis cernuntur, me a te amari. Dices: &quot;quid antea?&quot; Semper equidem, sed numquam illustrius. Litterae tuae mirabiliter gratae fuerunt senatui—cum rebus ipsis, quae erant gravissimae et maximae, fortissimi animi summique consilii, tum etiam gravitate sententiarum atque verborum. Sed, mi Plance, incumbe, ut belli extrema perficias: in hoc erit summa et gratia et gloria. Cupio omnia rei publicae causa; sed mehercules in ea conservanda iam defetigatus non multo plus patriae faveo quam tuae gloriae, cuius maximam facultatem tibi di immortales, ut spero, dederunt, quam complectere, obsecro; qui enim Antonium oppresserit, is hoc bellum taeterrimum periculosissimumque confecerit.

==XX. Scr. Romae IV. Kal. Iunias a.u.c. 711. CICERO PLANCO.==

Ita erant omnia, quae istim afferebantur, incerta, ut, quid ad te scriberem, non occurreret; modo enim, quae vellemus, de Lepido, modo contra nuntiabantur; de te tamen fama constans, nec decipi posse nec vinci, quorum alterius fortuna partem habet quandam, alterum proprium est prudentiae tuae. Sed accepi litteras a collega tuo, datas Idibus Maiis, in quibus erat te ad se scripsisse a Lepido non recipi Antonium: quod erit certius, si tu ad nos idem scripseris; sed minus audes fortasse propter inanem laetitiam litterarum superiorum. Verum, ut errare, mi Plance, potuisti—quis enim id effugerit?—, sic decipi te non potuisse quis non videt? nunc vero etiam erroris causa sublata est; culpa enim illa &quot;bis ad eundem&quot; vulgari reprehensa proverbio est. Sin, ut scripsisti ad collegam, ita se res habet, omni cura liberati sumus, nec tamen erimus prius, quam ita esse tu nos feceris certiores. Mea quidem, ut ad te saepius scripsi, haec sententia est: qui reliquias huius belli oppresserit, eum totius belli confectorem fore; quem te et opto esse et confido futurum. Studia mea erga te, quibus certe nulla esse maiora potuerunt, tibi tam grata esse, quam ego putavi fore, minime miror vehementerque laetor: quae quidem tu, si recte istic erit, maiora et graviora cognosces. IIII. Kalendas Iunias.

==XXI. Scr. in castris ad Isaram biduo post ep. XV. PLANCUS CICERONI.==

Puderet me inconstantiae mearum litterarum, si non haec ex aliena levitate penderent. Omnia feci, qua re Lepido coniuncto ad rem publicam defendundam minore sollicitudine vestra perditis resisterem: omnia ei et petenti recepi et ultro pollicitus sum scripsique tibi biduo ante confidere me bono Lepido esse usurum communique consilio bellum administraturum; credidi chirographis eius, affirmationi praesentis Laterensis, qui tum apud me erat reconcilaremque me Lepido fidemque haberem orabat. Non licuit diutius bene de eo sperare: illud certe cavi et cavebo, ne mea credulitate rei publicae summa fallatur. Cum Isaram flumen uno die ponte effecto exercitum traduxissem pro magnitudine rei celeritatem adhibens, quod petierat per litteras ipse, ut maturarem venire, praesto mihi fuit stator eius cum litteris, quibus, ne venirem, denuntiabat; se posse per se conficere negotium; interea ad Isaram exspectarem. Indicabo temerarium meum consilium tibi: nihilo minus ire decreram existimans eum socium gloriae vitare; putabam posse me nec de laude ieiuni hominis delibare quidquam et subesse tamen propinquis locis, ut, si durius aliquid esset, succurrere celeriter possem. Ego non malus homo hoc suspicabar: at Laterensis, vir sanctissimus, suo chirographo mittit mihi litteras in iisque desperans de se, de exercitu, de Lepidi fide querensque se destitutum [in quibus] aperte denuntiat, videam, ne fallar; suam fidem solutam esse; rei publicae ne desim. Exemplar eius chirographi Titio misi: ipsa chirographa omnia, et quibus credidi, et ea, quibus fidem non habendam putavi, Laevo Cispio dabo perferenda, qui omnibus iis interfuit rebus. Accessit eo, ut milites eius, cum Lepidus concionaretur, improbi per se, corrupti etiam per eos, qui praesunt, Canidios Rufrenosque et ceteros, quos, cum opus erit, scietis, conclamarent, viri boni, pacem se velle neque esse cum ullis pugnaturos duobus iam consulibus singularibus amissis, tot civibus pro patria occisis, hostibus denique omnibus iudicatis bonisque publicatis; neque hoc aut vindicarat Lepidus aut sanarat. Huc me venire et duobus exercitibus coniunctis obiicere exercitum fidelissimum, auxilia maxima, principes Galliae, provinciam cunctam summae dementiae et temeritatis esse vidi, mihique, si ita oppressus essem remque publicam mecum prodidissem, mortuo non modo honorem, sed misericordiam quoque defuturam: itaque rediturus sum nec tanta munera perditis hominibus dari posse sinam. Exercitum locis habeam opportunis, provinciam tuear, etiamsi ille exercitus descierit, omniaque integra servem, dabo operam, quoad exercitus huc summittatis parique felicitate rem publicam hic vindicetis; nec depugnare, si occasio tulerit, nec obsideri, si necesse fuerit, nec mori, si casus inciderit, pro vobis paratior fuit quisquam. Quare hortor te, mi Cicero, exercitum huc traiiciendum quam primum cures et matures, priusquam hostes magis corroborentur et nostri perturbentur: in quo si celeritas erit adhibita, res publica in possessione victoriae deletis sceleratis permanebit. Fac valeas meque diligas.

==XXII. Scr. Romae mense Iunio (post Id.) a.u.c. 711. CICERO PLANCO.==

In te et in collega omnis spes est dis approbantibus. Concordia vestra, quae senatui declarata litteris vestris est, mirifice et senatus et cuncta civitas delectata est. Quod ad me scripseras de re agraria, si consultus senatus esset, ut quisque honorificentissimam de te sententiam dixisset, eam secutus esset; qui certe ego fuissem; sed, propter tarditatem sententiarum moramque rerum cum ea, quae consulebantur, ad exitum non pervenirent, commodissimum mihi Plancoque fratri visum est uti eo senatus consulto, quod ne nostro arbitratu componeretur, quis fuerit impedimento, arbitror te ex Planci litteris cognovisse. Sed, sive in senatus consulto sive in ceteris rebus desideras aliquid, sic tibi persuade, tantam esse apud omnes bonos tui caritatem, ut nullum genus amplissimae dignitatis excogitari possit, quod tibi non paratum sit. Litteras tuas vehementer exspecto, et quidem tales, quales maxime opto. Vale.

==XXIII. Scr. Cularone in finibus Allobrogum VIII. Idus Iun. a.u.c. 711. PLANCUS CICERONI.==

Numquam mehercules, mi Cicero, me poenitebit maxima pericula pro patria subire, dum, si quid acciderit mihi, a reprehensione temeritatis absim. Confiterer imprudentia me lapsum, si umquam Lepido ex animo credidissem; credulitas enim error est magis quam culpa, et quidem in optimi cuiusque mentem facillime irrepit; sed ego non hoc vitio paene sum deceptus, Lepidum enim pulchre noram. Quid ergo est? pudor me, qui in bello maxime est periculosus, hunc casum coegit subire; nam, nisi uno loco essem, verebar, ne cui obtrectatorum viderer et nimium pertinaciter Lepido offensus et mea patientia etiam alere bellum. Itaque copias prope in conspectum Lepidi Antoniique adduxi quadragintaque milium passuum spatio relicto consedi eo consilio, ut vel celeriter accedere vel salutariter recipere me possem. Adiunxi haec in loco eligendo, flumen oppositum ut haberem, in quo mora transitus esset, Vocontii sub manu ut essent, per quorum loca fideliter mihi pateret iter. Lepidus desperato adventu meo, quem non mediocriter captabat, se cum Antonio coniunxit a. d. IIII. Kal. Iunias, eodemque die ad me castra moverunt; viginti milia passuum cum abessent, res mihi nuntiata est. Dedi operam deum benignitate, ut et celeriter me reciperem et hic discessus nihil fugare simile haberet: non miles ullus, non eques, non quidquam impedimentorum amitteretur aut ab illis ferventibus latronibus interciperetur. Itaque pridie Nonas Iunias omnes copias Isaram traieci pontesque, quos feceram, interrupi, ut et spatium colligendi se homines haberent et ego me interea cum collega coniungerem, quem triduo, cum has dabam litteras, exspectabam. Laterensis nostri et fidem et animum singularem in rem publicam semper fatebor; sed certe nimia eius indulgentia in Lepidum ad haec pericula perspicienda fecit eum minus sagacem; qui quidem cum in fraudem se deductum videret, manus, quas iustius in Lepidi perniciem armasset, sibi afferre conatus est, in quo casu tamen interpellatus et adhuc vivit et dicitur victurus, sed tamen de hoc parum mihi certum est. Magno cum dolore parricidarum elapsus sum iis; veniebant enim eodem furore in me, quo in patriam, incitati, iracundias autem harum rerum recentes habebant: quod Lepidum castigare non destiteram, ut exstingueret bellum, quod colloquia facta improbabam, quod legatos fide Lepidi missos ad me in conspectum venire vetueram, quod C. Catium Vestinum, tribunum mill., missum ab Antonio ad eum cum litteris exceperam: in quo hanc capio voluptatem, quod certe, quo magis me petiverunt, tanto maiorem iis frustratio dolorem attulit. Tu, mi Cicero, quod adhuc fecisti, idem praesta, ut vigilanter nervoseque nos, qui stamus in acie, subornes. Veniat Caesar cum copiis, quas habet firmissimas, aut, si ipsum aliqua res impedit, exercitus mittatur; cuius ipsius magnum periculum agitur: quidquid aliquando futurum fuit in castris perditorum contra patriam, hoc omne iam convenit; pro urbis vero salute cur non omnibus facultatibus, quas habemus, utamur? Quod si vos istic non defueritis, profecto, quod ad me attinet, omnibus rebus abunde rei publicae satisfaciam. Te quidem, mi Cicero, in dies mehercules habeo cariorem sollicitudinesque meas quotidie magis tua merita exacuunt, ne quid aut ex amore aut ex iudicio tuo perdam. Opto, ut mihi liceat iam praesenti pietate meorum officiorum tua beneficia tibi facere iucundiora. VIII. Idus Iun. Cularone, ex finibus Allobrogum.

==XXIV. Scr. in castris V. Kal. Sextiles a.u.c. 711. PLANCUS IMP. COS. DESIG. S. D. CICERONI.==

Facere non possum, quin in singulas res meritaque tua tibi gratias agam, sed mehercules facio cum pudore; neque enim tanta necessitudo, quantam tu mihi tecum esse voluisti, desiderare videtur gratiarum actionem, neque ego libenter pro maximis tuis beneficiis tam vili munere defungor orationis, et malo praesens observantia, indulgentia, assiduitate memorem me tibi probare. Quod si mihi vita contigerit, omnes gratas amicitias atque eitiam pias propinquitates [in tua observantia, indulgentia, assiduitate] vincam; amor enim tuus ac iudicium de me utrum mihi plus dignitatis in perpetuum an voluptatis quotidie sit allaturus, non facile dixerim. De militum commodis fuit tibi curae; quos ego non potentiae meae causa—nihil enim me non salutariter cogitare scis—ornari volui a senatu, se dprimum, quod ita meritos iudicabam, deinde, quod ad omnes casus coniunctiores rei publicae esse volebam, novissime, ut ab omni omnium sollicitatione aversos eos tales vobis praestare possem, quales adhuc fuerunt. Nos adhuc hic omnia integra sustinuimus: quod consilium nostrum, etsi, quanta sit aviditas hominum non sine causa talis victoriae, scio, tamen vobis probari spero; non enim, si quid in his exercitibus sit offensum, magna subsidia res publica habet expedita, quibus subito impetu ac latrocinio parricidarum resistat. Copias vero nostras notas tibi esse arbitror: in castris meis legiones sunt veteranae tres, tironum, vel luculentissima ex omnibus, una; in castris Bruti una veterana legio, altera bima, octo tironum. Ita universus exercitus numero amplissimus est, firmitate exiguus; quantum autem in acie tironi sit committendum, nimium saepe expertum habemus. Ad hoc robur nostrorum exercituum sive Africanus exercitus, qui est veteranus, sive Caesaris accessisset, aequo animo summam rem publicam in discrimen deduceremus; aliquanto autem propius esse quod Caesarem videbamus, nihil destiti eum litteris hortari, neque ille intermisit affirmare se sine mora venire, cum interim aversum illum ab hac cogitatione ad alia consilia video se contulisse. Ego tamen ad eum Furnium nostrum cum mandatis litterisque misi, si quid forte proficere posset. Scis tu, mi Cicero, quod ad Caesaris amorem attinet, societatem mihi esse tecum, vel quod in familiaritate Caesaris vivo illo iam tueri eum et diligere fuit mihi necesse, vel quod ipse, quoad ego nosse potui, moderatissimi atque humanissimi fuit sensus, vel quod ex tam insigni amicitia mea atque Caesaris hunc filii loco et illius et vestro iudicio substitutum non proinde habere turpe mihi videtur. Sed—quidquid tibi scribo, dolenter mehercule magis quam inimice facio—quod vivit Antonius hodie, quod Lepidus una est, quod exercitus habent non contemnendos, quod sperant, quod audent, omne Caesari acceptum referre possunt. Neque ego superiora repetam; sed, ex eo tempore, quo ipse mihi professus est se venire, si venire voluisset, aut oppressum iam bellum esset aut in adversissimam illis Hispaniam cum detrimento eorum maximo extrusum. Quae mens eum, aut quorum consilia, a tanta gloria, sibi vero etiam necessaria ac salutari, avocarit et ad cogitationem consulatus bimestris summo cum terrore hominum et insulsa cum efflagitatione transtulerit, exputare non possum. Multum in hac re mihi videntur necessarii eius et rei publicae et ipsius causa proficere posse, plurimum, ut puto, tu quoque, cuius ille tanta merita habet, quanta nemo praeter me; numquam enim obliviscar maxima ac plurima me tibi debere. De his rebus ut exigeret cum eo, Furnio mandavi: quod si, quantam debeo, habuero apud eum auctoritatem, plurimum ipsum iuvero. Nos interea duriore condicione bellum sustinemus, quod neque expeditissimam dimicationem putamus neque tamen refugiendo commissuri sumus, ut maius detrimentum res publica accipere possit. Quod si aut Caesar se respexerit aut Africanae legiones celeriter venerint, securos vos ab hac parte reddemus. Tu, ut instituisti, me diligas rogo propieque tuum esse tibi persuadeas. V. Kal. Sext. ex castris.

==XXV. Scr. Romae mense Maio (ante Id.) a.u.c. 711. CICERO S. D. FURNIO.==
Si interest, id quod homines arbitrantur, rei publicae te, ut instituisti atque fecisti, navare operam rebusque maximis, quae ad exstinguendas reliquias belli pertinent, interesse, nihil videris melius neque laudabilius neque honestius facere posse istamque operam tuam, navitatem, animum in rem publicam celeritati praeturae anteponenda censeo; nolo enim te ignorare, quantam laudem consecutus sis, mihi crede, proximam Planco, idque ipsius Planci testimonio, praeterea fama sententiaque omnium. Quamobrem si quid operis tibi etiam nunc restat, id maximo opere censeo persequendum; quid enim honestius aut quid honesto anteponendum? sin autem satisfactum rei publicae putas, celeriter ad comitia, quoniam mature futura sunt, veniendum censeo, dum modo ne quid haec ambitiosa festinatio imminuat eius gloriae, quam consecuti sumus. Multi clarissimi viri, cum rei publicae darent operam, annum petitionis suae non obierunt; quod eo facilius nobis est, quod non est annus hic tibi destinatus, ut, si aedilis fuisses, post biennium tuus annus esset: nunc nihil praetermittere videbere usitati et quasi legitimi temporis ad petendum; videbam autem Planco consule, etsi etiam sine eo rationes expeditas haberes, tamen splendiorem petitionem tuam, si modo ista ex sententia confecta essent. Omnino plura me scribere, cum tuum tantum consilium iudiciumque sit, non ita necesse arbitrabar; sed tamen sententiam meam tibi ignotam esse nolebam, cuius est haec summa, ut omnia te metiri dignitate malim quam ambitione, maioremque fructum ponere in perpetuitate laudis quam in celeritate praeturae. Haec eadem locutus sum domi meae adhibito Quinto, fratre meo, et Caecina et Calvisio, studiosissimis tui, cum Dardanus, libertus tuus, interesset: omnibus probari videbatur oratio mea; sed tu optime iudicabis.

==XXVI. Scr. Romae mense Iunio (post Id.) a.u.c. 711. M. CICERO S. D. C. FURNIO.==

Lectis tuis litteris, quibus declarabas aut omittendos Narbonenses aut cum periculo dimicandum, illud magis timui; quod vitatum non moleste fero. Quod de Planci et Bruti concordia scribis, in eo vel maximam spem pono victoriae. De Gallorum studio nos aliquando cognoscemus, ut scribis, cuius id opera maxime excitatum sit; sed iam, mihi crede, cognovimus. Itaque iucudissimis tuis litteris stomachatus sum in extremo; scribis enim, si in Sextilem comitia, cito te, sin iam confecta, citius, ne diutius cum periculo fatuus sis. O mi Furni, quam tu tuam causam non nosti, qui alienas tam facile discas! Tu nunc candidatum te putas et id cogitas, ut aut ad comitia curras aut, si iam confecta, domi tuae sis, ne cum maximo periculo, ut scribis, stultissimus sis? Non arbitror te ita sentire; omnes enim tuos ad laudem impetus novi: quod si, ut scribis, ita sentis, non magis te quam de te iudicium reprehendo meum. Te adipiscendi magistratus levissimi et divulgatissimi, si ita adipiscare, ut plerique, praepropera festinatio abducet a tantis laudibus, quibus te omnes in caelum iure et vere ferunt? Scilicet ad agitur, utrum hac petitione an proxima praetor fias, non ut ita de re publica mereare, omni honore ut dignissimus iudicere. Utrum nescis, quam alte ascenderis, an pro nihilo id putas? si nescis, tibi ignosco, nos in culpa sumus; sin intelligis, ulla tibi est praetura vel officio, quod pauci, vel gloria, quam omnes sequuntur, dulcior? Hac de re et ego et Calvisius, homo magni iudicii tuique amantissimus, te accusamus quotidie. Comitia tamen, quoniam ex iis pendes, quantum facere possumus, quod multis de causis rei publicae arbitramur conducere, in Ianuarium mensem protrudimus. Vince igitur et vale.

==XXVII. Scr. Romae mense Martio (post XIII. K. Apr.) a.u.c. 711. CICERO LEPIDO SAL.==

Quod mihi pro summa mea erga te benevolentia magnae curae est, ut quam amplissima dignitate sis, moleste tuli te senatui gratias non egisse, cum esses ab eo ordine ornatus summis honoribus. Pacis inter cives conciliandae te cupidum esse laetor: eam si a servitute seiunges, consules et rei publicae et dignitati tuae; sin ista pax perditum hominem in possessionem impotentissimi dominatus restitutura est, hoc animo scito omnes esse sanos, ut mortem servituti anteponant. Itaque sapientius meo quidem iiudicio facies, si te in istam pacificationem non interpones, quae neque senatui neque populo nec cuiquam bono probatur. Sed haec audies ex aliis aut certior fies litteris: tu pro tua prudentia, quid optimum factu sit, videbis.

==XXVIII. Scr. Romae mense Februario a.u.c 711. CICERO TREBONIO SAL.==
Quam vellem ad illas pulcherrimas epulas me Idibus Martiis invitasses! reliquiarum nihil haberemus: at nunc cum iis tantum negotii est, ut vestrum illud divinum in rem publicam beneficium nonnullam habeat querelam. Quod vero a te, viro optimo, seductus est tuoque beneficio adhuc vivit haec pestis, interdum, quod mihi vix fas est, tibi subirascor; mihi enim negotii plus reliquisti uni quam praeter me omnibus; ut enim primum post Antonii foedissimum discessum senatus haberi libere potuit, ad illum animum meum reverti pristinum, quem tu cum civi acerrimo, patre tuo, in ore et amore semper habuisti; nam, cum senatum a. d. XIII. Kalendas Ianuarias tribuni pl. vocavissent deque alia re referrent, totam rem publicam sum complexus egique acerrime senatumque iam languentem et defessum ad pristinam virtutem consuetudinemque revocavi magis animi quam ingenii viribus. Hic dies meaque contentio atque actio spem primum populo Romano attulit libertatis recuperandae; nec vero ipse postea tempus ullum intermisi de re publica non cogitandi solum, sed etiam agendi. Quod nisi res urbanas actaque omnia ad te perferri arbitrarer, ipse perscriberem, quamquam eram maximis occupationibus impeditus. Sed illa cognosces ex aliis; a me pauca, et ea summatim: habemus fortem senatum, consulares partim timidos, partim male sentientes; magnum damnum factum est in Servio; L. Caesar optime sentit, sed, quod avunculus est, non acerrimas dicit sententias; consules egregii, praeclarus D. Brutus, egregius puer Caesar, de quo spero equidem reliqua, hoc vero certum habeto, nisi ille veteranos celeriter conscripsisset legionesque duae de exercitu Antonii ad eius se auctoritatem contulissent atque is oppositus esset terror Antonio, nihil Antonium sceleris, nihil crudelitatis praeteriturum fuisse. Haec tibi, etsi audita esse arbitrabar, volui tamen notiora esse. Plura scribam, si plus otii habuero.

==XXIX. Scr. anno a.u.c. 711 (paullo ante XI, 22). CICERO APPIO SAL.==

De meo studio erga salutem et incolumitatem tuam credo te cognosse ex litteris tuorum, quibus me cumulatissime satisfecisse certo scio, nec iis concedo, quamquam sunt singulari in te benevolentia, ut te salvum malint quam ego. Illi mihi necesse est concedant, ut tibi plus quam ipsi hoc tempore prodesse possim; quod quidem nec destiti facere nec desistam et iam in maxima re feci et fundamenta ieci salutis tuae. Tu fac bono animo magnoque sis meque tibi nulla re defuturum esse confidas. Pridie Nonas Quinctiles.

==XXX. Scr. in castris ad Mutinam a. d. XVI. Kal. Maias a.u.c. 711. GALBA CICERONI SAL.==

A. d. XVII. Kal. Maias, quo die Pansa in castris Hirtii erat futurus, cum quo ego eram—nam ei obviam processeram milia passuum centum, quo maturius veniret—, Antonius legiones eduxit duas, secundam et quintam tricesimam, et cohortes praetorias duas, unam suam, alteram Silani, et evocatorum partem: ita obviam venit nobis, quod nos quattuor legiones tironum habere solum arbitrabatur; sed noctu, quo tutius venire in castra possemus, legionem Martiam, cui ego praeesse solebam, et duas cohortes praetorias miserat Hirtius nobis. Cum equites Antonii apparuissent, contineri neque legio Martia neque cohortes praetoriae potuerunt; quas sequi coepimus coacti, quoniam retinere eas non potueramus. Antonius ad Forum Gallorum suas copias continebat neque sciri volebat se legiones habere: tantum equitatum et levem armaturam ostendebat. Posteaquam vidit se invito legionem ire Pansa, sequi se duas legiones iussit tironum. Posteaquam angustias paludis et silvarum transiimus, acies est instructa a nobis XII. cohortium; nondum venerant legiones duae: repente Antonius in aciem suas copias de vico produxit et sine mora concurrit. Primo ita pugnatum est, ut acrius non posset ex utraque parte pugnari; etsi dexterius cornu, in quo ego eram cum Martiae legionis cohortibus octo, impetu primo fugaverat legionem XXXV. Antonii, ut amplius passus ultra aciem, quo loco steterat, processerit. Itaque, cum equites nostrum cornu circumire vellent, recipere me coepi et levem armaturam opponere Maurorum equitibus, ne aversos nostros aggrederentur. Interim video me esse inter Antonianos Antoniumque post me esse aliquanto: repente equum immisi ad eam legionem tironum, quae veniebat ex castris, scuto reiecto. Antoniani me insequi; nostri pila coniicere velle: ita nescio quo fato sum servatus, quod sum cito a nostris cognitus. In ipsa Aemilia, ubi cohors Caesaris praetoria erat, diu pugnatum est. Cornu sinisterius, quod erat infirmius, ubi Martiae legionis duae cohortes erant et cohors praetoria, pedem referre coeperunt, quod ab equitatu circumibantur, quo vel plurimum valet Antonius. Cum omnes se recepissent nostri ordines, recipere me novissimus coepi ad castra; Antonius tamquam victor castra putavit se posse capere: quo cum venit, complures ibi amisit nec egit quidquam. Audita re Hirtius cum cohortibus XX. veteranis redeunti Antonio in sua castra occurrit copiasque eius omnes delevit fugavit eodem die eodemque loco, ubi erat pugnatum, ad Forum Gallorum; Antonius cum equitibus hora noctis quarta se in castra una ad Mutinam recepit; Hirtius in ea castra rediit, unde Pansa exierat, ubi duas legiones reliquerat, quae ab Antonio erant oppugnatae. Sic partem maiorem suarum copiarum Antonius amisit veteranarum; nec id tamen sine aliqua iactura cohortium praetoriarum nostrarum et legionis Martiae fieri potuit. Aquilae duae, signa LX. sunt relata Antonii: res bene gesta est. A. d. XVI. K. Mai. ex castris.

==XXXI. Scr. Cordubae XVII. Kal. Apriles a.u.c. 711. C. ASINIUS POLLIO M. TULLIO CICERONI S. D.==
Minime mirum tibi debet videri nihil me scripsisse de re publica, posteaquam itum est ad arma; nam saltus Castulonensis, qui semper tenuit nostros tabellarios, etsi nunc frequentioribus latrociniis infestior factus est, tamen nequaquam tanta in mora est, quanta qui locis omnibus dispositi ab utraque parte scrutantur tabellarios et retinent; itaque, nisi nave perlatae litterae essent, omnino nescirem, quid istic fieret. Nunc vero nactus occasionem, posteaquam navigari coeptum est, cupidissime et quam creberrime potero scribam ad te. Ne movear eius sermonibus, quem tametsi nemo est qui videre velit, tamen nequaquam proinde, ac dignus est, oderunt homines, periculum non est; adeo est enim invisus mihi, ut nihil non acerbum putem, quod commune cum illo sit; natura autem mea et studia trahunt me ad pacis et libertatis cupiditatem. Itaque illud initium civilis belli saepe deflevi; cum vero non liceret mihi nullius partis esse, quia utrubique magnos inimicos habebam, ea castra fugi, in quibus plane tutum me ab insidiis inimici sciebam non futurum; compulsus eo, quo minime volebam, ne in extremis essem [plane], pericula non dubitanter adii. Caesarem vero, quod me in tanta fortuna modo cognitum vetustissimorum familiarium loco habuit, dilexi summa cum pietate et fide. Quae mea sententia gerere mihi licuit, ita feci, ut optimus quisque maxime probarit; quod iussus sum, eo tempore atque ita feci, ut appareret invito imperatum esse. Cuius facti iniustissima invidia erudire me potuit, quam iucunda libertas et quam misera sub dominatione vita esset. Ita, si id agitur, ut rursus in potestate omnia unius sint, quicumque is est, ei me profiteor inimicum, nec periculum est ullum, quod pro libertate aut refugiam aut deprecer; sed consules neque senatus consulto neque litteris suis praeceperant mihi, quid facerem; unas enim post Idus Martias demum a Pansa litteras accepi, in quibus hortatur me, ut senatui scribam me et exercitum in potestate eius futurum: quod, cum Lepidus concionaretur atque omnibus scriberet se consentire cum Antonio, maxime contrarium fuit; nam quibus commeatibus invito illo per illius provinciam legiones ducerem? aut, si cetera transissem, num etiam Alpes poteram transvolare, quae praesidio illius tenentur? adde huc, quod perferri litterae nulla condicione potuerunt; sexcentis enim locis excutiuntur, deinde etiam retinentur ab Lepido tabellari. Illud me Cordubae pro concione dixisse nemo vocabit in dubium, provinciam me nulli, nisi qui ab senatu missus venisset, traditurum: nam, de legione tricesima tradenda quantas contentiones habuerim, quid ego scribam? qua tradita quanto pro re publica infirmior futurus fuerim, quis ignorat? hac enim legione noli acrius aut pugnacius quidquam putare esse. Quare eum me existima esse, qui primum pacis cupidissimus sim—omnes enim cives plane studeo esse salvos—, deinde qui et me et rem publicam vindicare in libertatem paratus sim. Quod familiarem meum tuorum numero habes, opinione tua mihi gratius est; invideo illi tamen, quod ambulat et iocatur tecum. Quaeres, quanti id aestimem. Si umquam licuerit vivere in otio, experieris; nullum enim vestigium abs te discessurus sum. Illud vehementer admiror, non scripsisse te mihi, manendo in provincia an ducendo exercitum in Italiam rei publicae magis satisfacere possim: ego quidem, etsi mihi tutius ac minus laboriosum est manere, tamen, quia video tali tempore multo magis legionibus opus esse quam provinciis, quae praesertim reciperari nullo negotio possint, constitui, ut nunc est, cum exercitu proficisci. Deinde ex litteris, quas Pansae misi, cognosces omnia; nam tibi earum exemplar misi. XVII. Kal. April. Corduba.

==XXXII. Scr. Cordubae VI. Idus Iunias a.u.c. 711. C. ASINIUS POLLIO M. TULLIO CICERONI.==

Balbus quaestor magna numerata pecunia, magno pondere auri, maiore argenti coacto de publicis exactionibus, ne stipendio quidem militibus reddito duxit se a Gadibus et triduum tempestate retentus ad Calpen Kal. Iuniis traiecit sese in regnum Bogudis plane bene peculiatus. His rumoribus utrum Gades referatur an Romam—ad singulos enim nuntios turpissime consilia mutat—, nondum scio. Sed praeter furta et rapinas et virgis caesos socios haec quoque fecit, ut ipse gloriari solet, eadem, quae C. Caesar: ludis, quos Gadibus fecit, Herennium Gallum histrionem summo ludorum die anulo aureo donatum in XIIII sessum deduxit—tot enim fecerat ordines equestris loci—; quattuorviratum sibi prorogavit; comitia biennii biduo habuit, hoc est renuntiavit, quos ei visum est; exsules reduxit, non horum temporum, sed illorum, quibus a seditiosis senatus trucidatus aut expulsus est Sex. Varo procos. Illa vero iam ne Caesaris quidem exemplo: quod ludis praetextam de suo itinere ad L. Lentulum procos. sollicitandum posuit, et quidem, cum ageretur, flevit memoria rerum gestarum commotus; gladiatoribus autem Fadium quendam, militem Pompeianum, quia, cum depressus in ludum bis gratis depugnasset, auctorari sese nolebat et ad populum confugerat, primum Gallos equites immisit in populum—coniecti enim lapides sunt in eum, cum abriperetur Fadius—, deinde abstractum defodit in ludo et vivum combussit, cum quidem pransus nudis pedibus, tunica soluta, manibus ad tergum reiectis inambularet et illi misero quiritanti: &quot;c. R. natus sum&quot; responderet: &quot;abi nunc, populi fidem implora&quot;; bestiis vero cives Romanos, in iis circulatorem quendam auctionum, notissimum hominem Hispali, quis deformis erat, obiecit. Cum huiuscemodi portento res mihi fuit. Sed de illo plura coram; nunc, quod praestat: quid me velitis facere, constituite. Tres legiones firmas habeo, quarum unam, XXVIII, cum ad se initio belli arcessisset Antonius hac pollicitatione, quo die in castra venisset, denarios quingenos singulis militibus daturum, in victoria vero eadem praemia, quae suis legionibus—quorum quis ullam finem aut modum futurum putabit?—, incitatissimam retinui, aegre mehercules, nec retinuissem, si uno loco habuissem, upote cum singulae quaedam cohortes seditionem fecerint. Reliquas quoque legiones non destitit litteris atque infinitis pollicitationibus incitare. Nec vero minus Lepidus ursit me et suis et Antonii litteris, ut legionem XXX mitterem sibi. Itaque, quem exercitum neque vendere ullis praemiis volui nec eorum periculorum metu, quae victoribus illis portendebantur, deminuere, debetis existimare retentum et conservatum rei publicae esse, atque ita credere, me, quodcumque imperassetis, facturum fuisse, si, quod iussistis, feci: nam et provinciam in otio et exercitum in mea potestate tenui; finibus meae provinciae nusquam excessi; militem non modo legionarium, sed ne auxiliarium quidem ullum quoquam misi et, si quos equites discedentes nactus sum, supplicio affeci: quarum rerum fructum satis magnum re publica salva tulisse me putabo: sed, res publica si me satis novisset et maior pars senatus, maiores ex me fructus tulisset. Epistulam, quam Balbo, cum etiam nunc in provincia esset, scripsi, legendam tibi misi; etiam praetextam, si voles legere, Gallum Cornelium, familiarem meum, poscito. VI. Idus Iunias, Corduba.

==XXXIII. Scr. in Hispania ulteriore ineunte mense Iunio (ante VI. Id.) a.u.c. 711. POLLIO CICERONI SAL. PLUR.==

S. v. b. e. e. q. v. Quo tardius certior fierem de proeliis apud Mutinam factis, Lepidus effecit, qui meos tabellarios novem dies retinuit; tametsi tantam calamitatem rei publicae quam tardissime audire optandum est, sed illis, qui prodesse nihil possunt neque mederi. Atque utinam eodem senatus consulto, quo Plancum et Lepidum in Italiam arcessistis, me quoque iussissetis venire! profecto non accepisset res publica hoc vulnus: quo si qui laetantur in praesentia, quia videntur et duces et veterani Caesaris partium interisse, tamen postmodo necesse est doleant, cum vastitatem Italiae respexerint; nam et robur et suboles militum interiit, si quidem, quae nuntiantur, ulla ex parte vera sunt. Neque ego non videbam, quanto usui rei publicae essem futurus, si ad Lepidum venissem; omnem enim cunctationem eius discussissem, praesertim adiutore Planco; sed scribenti ad me eiusmodi litteras, quas leges, [et] concionibus videlicet, quas Narbone habuisse dicitur, similes, palparer necesse erat, si vellem commeatus per provinciam eius iter faciens habere. Praeterea verebar, ne, si, antequam ego incepta perficerem, proelium confectum esset, pium consilium meum raperent in contrariam partem obtrectatores mei propter amicitiam, quae mihi cum Antonio, non maior tamen, quam Planco, fuit. Itaque a Gadibus mense Aprili binis tabellariis in duas naves impositis et tibi et consulibus et Octaviano scripsi, ut me faceretis certiorem, quonam modo plurimum possem prodesse rei publicae; sed, ut rationem ineo, quo die proelium Pansa commisit, eodem a Gadibus naves profectae sunt; nulla enim post hiemem fuit ante eam diem navigatio. Et hercules longe remotus ab omni suspicione futuri civilis tumultus penitus in Lusitania legiones in hibernis collocaram; ita porro festinavit uterque confligere, tamquam nihil peius timerent, quam ne sine maximo rei publicae detrimento bellum componeretur; sed, si properandum fuit, nihil non summi ducis consilio gessisse Hirtium video. Nunc haec mihi scribuntur ex Gallia Lepidi et nuntiantur: Pansae exercitum concisum esse; Pansiam ex vulneribus mortuum; eodem proelio Martiam legionem interisse et L. Fabatum et C. Peducaeum et D. Carfulenum; Hirtino autem proelio et quartam legionem et omnes peraeque Antonii caesas, item Hirtii; quartam vero, cum castra quoque Atnonii cepisset, a quinta legione concisam esse; ibi Hirtium quoque perisse et Pontium Aquilam; dici etiam Octavianum cecidisse—quae si, quo di prohibeant! vera sunt, non mediocriter doleo—; Antonium turpiter Mutinae obsessionem reliquisse, sed habere equitum V. M., legiones sub signis armatas tres et P. Bagienni unam, inermes bene multos; Ventidium quoque se cum legione VII, VIII, VIIII coniunxisse; si nihil in Lepido spei sit, descensurum ad extrema et non modo nationes, sed etiam servitia concitaturum; Parmam direptam; L. Antonium Alpes occupasse. Quae si vera sunt, nemini nostrum cessandum est nec exspectandum, quid decernat senatus; res enim cogit huic tanto incendio succurrere omnes, qui aut imperium aut nomen denique populi Romani salvum volunt esse; Brutum enim cohortes XVII et duas non frequentes tironum legiones, quas conscripserat Antonius, habere audio; neque tamen dubito, quin omnes, qui supersint de Hirtii exercitu, confluant ad eum; nam in delectu non multum spei puto esse, praesertim cum nihil sit periculosius quam spatium confirmandi esse Antonio dari. Anni autem tempus libertatem maiorem mihi dat, propterea quia frumenta aut in agris aut in villis sunt. Itaque proximis litteris consilium meum expedietur; nam neque deesse neque superesse rei publicae volo; maxime tamen doleo adeo et longo et infesto itinere ad me veniri, ut die quadragesimo post aut ultra etiam, quam facta sunt, omnia nuntientur.

==XXXIV. Scr. in castris ad Pontem Argenteum XI. Kal. Iun. a.u.c. 711. M. LEPIDUS IMP. ITER. PONT. MAX. S. D. M. TULLIO CICERONI.==
S. v. b. e. e. v. Cum audissem Antonium cum suis copiis praemisso L. Antonio cum parte equitatus in provinciam meam venire, cum exercitu meo ab confluente ab Rhodano castra movi ac contra eos venire institui. Itaque continuis itineribus ad Forum Voconii veni et ultra castra ad flumen Argenteum contra Antonianos feci. P. Ventidius suas legiones tres coniunxit cum eo et ultra me castra posuit; habebat antea legionem V et ex reliquis legionibus magnam multitudinem, sed inermorum. Equitatum habet magnum; nam omnis ex proelio integer discessit ita, ut sint amplius equitum milia quinque. Ad me complures milites et equites ab eo transierunt et in dies singulos eius copiae minuuntur: Silanus et Culleo ab eo discesserunt; nos, etsi graviter ab iis alesi eramus, quod contra nostram voluntatem ad Antonium ierant, tamen nostrae humanitatis et necessitudinis causa eorum salutis rationem habuimus, nec tamen eorum opera utimur neque in castris habemus neque ulli negotio praefecimus. Quod ad bellum hoc attinet, nec senatui nec rei publicae deerimus. Quae postea egerimus, faciam te certiorem.

Etsi omni tempore summa studia officii mutuo inter nos certatim constiterunt pro nostra inter nos familiaritate et proinde diligenter ab utroque conservata sunt, tamen non dubito, in tanto et tam repentino motu rei publicae quin nonnulla de me falsis rumoribus a meis obtrectatoribus me indigna ad te delata sint, quae tuum animum magno opere moverent pro tuo amore in rem publicam. Ea te moderate accepisse neque temere credendum iudicasse a meis procuratoribus certior sum factus; quae mihi, ut debent, gratissima sunt, memini enim et illa superiora, quae abs tua voluntate profecta sunt ad meam dignitatem augendam et ornandam, quae perpetuo in animo meo fixa manebunt. Abs te, mi Cicero, magno opere peto, si meam vitam, studium diligentissime superioribus temporibus in re publica administranda, quae Lepido digna sint, perspecta habes, ut paria aut eo ampliora reliquo tempore exspectes et proinde tua auctoritate me tuendum existimes, quo tibi plura tuo merito debeo. Vale. D. XI. Kalendas Iunias, ex castris, ex Ponte Argenteo.

==XXXV. Data est a Ponte Argenteo III. Kal. Iun. a.u.c. 711. M. LEPIDUS IMP. ITER. PONTIFEX MAX. S. D. SENATUI POPULO PLEBIQUE ROMANAE.==
S. v. liberique vestri v. b. e. e. q. v. Deos hominesque testor, patres conscripti, qua mente et quo animo semper in rem publicam fuerim et quam nihil antiquius communi salute ac libertate iudicarim; quod vobis brevi probassem, nisi mihi fortuna proprium consilium extorsisset; nam exercitus cunctus consuetudinem suam in civibus conservandis communique pace seditione facta retinuit meque tantae multitudinis civium Romanorum salutis atque incolumitatis causam suscipere, ut vere dicam, coegit. In qua re ego vos, patres conscripti, oro atque obsecro, ut privatis offensionibus omissis summae rei publicae consulatis neve misericordiam nostram exercitusque nostri in civili dissensione sceleris loco ponatis. Quod si salutis omnium ac dignitatis reationem habueritis, melius et vobis et rei publicae consuletis. D. III. Kal. Iun. a Ponte Argenteo.</text>
      <sha1>cs1tyjrfsgqhr4sv71lc92ogd4c3aa7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269597</id>
      <parentid>269485</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:48:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73743" sha1="4cyb1n6c6sxk9sbc5g6cpoaxqh901ic" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus=Liber X&lt;br&gt;Ad L. Plancum et ceteros.
}}
{{Liber
|Ante=Liber IX
|AnteNomen=../Liber IX
|Post=Liber XI
|PostNomen=../Liber XI
}}

{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae post K. Sept. et ante XIV. K. Oct. a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO PLANCO.}}

Et afui proficiscens in Graeciam et postea, quam de medio cursu rei publicae sum voce revocatus, numquam per M. Antonium quietus fui, cuius tanta est, non insolentia—nam id quidem vulgare vitium est—, sed immanitas, non modo ut vocem, sed ne vultum quidem liberum possit ferre cuiusquam. Itaque mihi maximae curae est, non de mea quidem vita, cui satisfeci vel aetate vel factis vel, si quid etiam hoc ad rem pertinet, gloria, sed me patria sollicitat in primisque, mi Plance, exspectatio consulatus tui, quae ita longa est, ut optandum sit, ut possimus ad id tempus rei publicae spiritum ducere; quae potest enim spes esse in ea re publica, in qua hominis impotentissimi atque intemperantissimi armis oppressa sunt omnia et in qua nec senatus nec populus vim habet ullam nec leges ullae sunt nec iudicia nec omnino simulacrum aliquod ac vestigium civitatis? Sed, quoniam acta omnia mitti ad te arbitrabar, nihil erat, quod singulis de rebus scriberem; illud autem erat amoris mei, quem a tua pueritia susceptum non servavi solum, sed etiam auxi, monere te atque hortari, ut in rem publicam omni cogitatione curaque incumberes: quae si ad tuum tempus perducitur, facilis gubernatio est; ut perducatur autem, magnae cum diligentiae est, tum etiam fortunae. Sed et te aliquanto ante, ut spero, habebimus et, praeterquam quod rei publicae consulere debemus, etiam tuae dignitati ita favemus, ut omne nostrum consilium studium, officium operam, laborem diligentiam ad amplitudinem tuam conferamus: ita facillime et rei publicae, quae mihi carissima est, et amicitiae nostrae, quam sanctissime nobis colendam puto, me intelligo satisfacturum. Furnium nostrum tanti a te fieri, quantum ipsius humanitas et dignitas postulat, nec miror et gaudeo teque hoc existimare volo, quidquid in eum iudicii officiique contuleris, id ita me accipere, ut in me ipsum te putem contulisse.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae post V. Idus Decembres a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO PLANCO SAL.}}

Meum studium honori tuo pro necessitudine nostra non defuisset, si aut tuto in senatum aut honeste venire potuissem; sed nec sine periculo quisquam libere de re publica sentiens versari potest in summa impunitate gladiorum nec nostrae dignitatis videtur esse ibi sententiam de re publica dicere, ubi me et melius et proprius audiant armati quam senatores. Quapropter in privatis rebus nullum neque officium neque studium meum desiderabis, ne in publicis quidem, si quid erit, in quo me interesse necesse sit, umquam deero, ne cum periculo quidem meo, dignitati tuae; in iis autem rebus, quae nihilo minus, ut ego absim, confici poterunt, peto a te ut me rationem habere velis et salutis et dignitatis meae.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae eodem fere tempore, quo ep. II.&lt;br&gt;CICERO PLANCO SAL.}}

Cum ipsum Furnium per se vidi libentissime, tum hoc libentius, quod illum audiens te videbar audire; nam et in re militari virtutem et in administranda provincia iustitiam et in omni genere prudentiam mihi tuam exposuit et praeterea mihi non ignotam in consuetudine et familiaritate suavitatem tuam; adiunxit praeterea summam erga se liberalitatem: quae omnia mihi iucunda, hoc extremum etiam gratum fuit. Ego, Plance, necessitudinem constitutam habui cum domo vestra ante aliquanto, quam tu natus es, amorem autem erga te ab ineunte pueritia tua, confirmata iam aetate familiaritatem cum studio meo, tum iudicio tuo constitutam: his de causis mirabiliter faveo dignitati tuae, quam mihi tecum statuo debere esse communem. Omnia summa consecutus es virtute duce, comite fortuna, eaque es adeptus adolescens multis invidentibus, quos ingenio industriaque fregisti: nunc, me amantissimum tui, nemini concedentem, qui tibi vetustate necessitudinis potior possit esse, si audies, omnem tibi reliquae vitae dignitatem ex optimo rei publicae statu acquires. Scis profecto—nihil enim te fugere potuit—fuisse quoddam tempus, cum homines existimarent te nimis servire temporibus, quod ego quoque existimarem, te si ea, quae patiebare, probare etiam arbitrarer; sed, cum intelligerem, quid sentires, te arbitrabar videre, quid posses. Nunc alia ratio est: omnium rerum tuum iudicium est idque liberum. Consul es designatus, optima aetate, summa eloquentia, maxima orbitate rei publicae virorum talium: incumbe, per deos immortales! in eam curam et cogitationem, quae tibi summam dignitatem et gloriam afferat; unus autem est, hoc praesertim tempore, per tot annos re publica divexata, rei publicae bene gerendae cursus ad gloriam. Haec amore magis impulsus scribenda ad te putavi, quam quo te arbitrarer monitis et praeceptis egere; sciebam enim ex iisdem te haec haurire fontibus, ex quibus ipse hauseram: quare modum faciam. Nunc tantum significandum putavi, ut potius amorem tibi ostenderem meum, quam ostentarem prudentiam. Interea, quae ad dignitatem tuam pertinere arbitrabor, studiose diligenterque curabo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Gallia Transalpina post V. Idus Decembres a.u.c. 710.&lt;br&gt;PLANCUS CICERONI.}}

Gratissimae mihi tuae litterae fuerunt, quas ex Furnii sermone te scripsisse animadverti. Ego autem praeteriti temporis excusationem affero, quod te profectum audieram nec multo ante redisse scii, quam ex epistula tua cognovi; nullum enim in te officium, ne minimum quidem, sine maxima culpa videor posse praeterire, in quo tuendo habeo causas plurimas vel paternae necessitudinis vel meae a pueritia observantiae vel tui erge me mutui amoris. Quare, mi Cicero, quod mea tuaque patitur aetas, persuade tibi te unum esse, in quo ego colendo patriam mihi constituerim sanctitatem. Omnia igitur tua consilia mihi non magis prudentiae plena, quae summa est, videntur quam fidelitatis, quam ego ex mea conscientia metior: quare, si aut aliter sentirem, certe admonitio tua me reprimere, aut, si dubitarem, hortatio impellere posset, ut id sequerer, quod tu optimum putares; nunc vero quid est, quod me in aliam partem trahere possit? quaecumque in me bona sunt aut fortunae beneficio tributa aut meo labore parta, etsi a te propter amorem carius sunt aestimata, tamen vel inimicissimi iudicio tanta sunt, ut praeter bonam famam nihil desiderare videantur. Quare hoc unum tibi persuade, quantum viribus eniti, consilio providere, auctoritate monere potuero, hoc omne rei publicae semper futurum. Non est ignotus mihi sensus tuus: neque, si facultas, optabilis mihi quidem, tui praesentis esset, umquam a tuis consiliis discreparem, nec nunc committam, ut ullum meum factum reprehendere iure possis. Sum in exspectatione omnium rerum, quid in Gallia citeriore, quid in urbe mense Ianuario geratur, ut sciam. Interim maximam hic sollicitudinem curamque sustineo, ne inter aliena vitia hae gentes nostra mala suam putent occasionem. Quod si proinde, ut ipse mereor, mihi successerit, certe et tibi cui maxime cupio, et omnibus viris bonis satisfaciam. Fac valeas meque mutuo diligas.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|V.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ante Non. Martias a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO PLANCO SAL.}}

Binas a te accepi litteras eodem exemplo, quod ipsum argumento mihi fuit diligentiae tuae, intellexi enim te laborare, ut ad me mihi exspectatissimae litterae perferrentur. Ex quibus cepi fructum duplicem mihique in comparatione difficilem ad iudicandum, amoremne erga me tuum an animum in rem publicam pluris aestimandum putarem. Est omnino patriae caritas meo quidem iudicio maxima, sed amor voluntatisque coniunctio plus certe habet suavitatis. Itaque commemoratio tua paternae necessitudinis benevolentiaeque eius, quam erga me a pueritia contulisses, ceterarumque rerum, quae ad eam sententiam pertinebant, incredibilem mihi laetitiam attulerat. Rursus declaratio animi tui, quem haberes de re publica quemque habiturus esses, mihi erat iucundissima, eoque maior erat haec laetitia, quod ad illa superiora accedebat. Itaque te non hortor solum, mi Plance, sed plane etiam oro, quod feci iis litteris, quibus tu humanissime respondisti, ut tota mente omnique animi impetu in rem publicam incumbas: nihil est, quod tibi maiori fructui gloriaeque esse possit, nec quidquam ex omnibus rebus humanis est praeclarius aut praestantius quam de re publica bene mereri. Adhuc enim—patitur tua summa humanitas et sapientia me, quod sentiam, libere dicere—fortuna suffragante videris res maximas consecutus, quod quamquam sine virtute non potuisses, tamen ex maxima parte ea, quae es adeptus, fortunae temporibusque tribuuntur: his temporibus difficillimis rei publicae quidquid subveneris, id erit totum et proprium tuum. Incredibile est omnium civium latronibus exceptis odium in Antonium, magna spes in te et in tuo exercitu, magna exspectatio, cuius, per deos! gratiae gloriaeque cave tempus amittas. Sic moneo ut filium, sic suadeo ut mihi, sic hortor ut et pro patria et amicissimum.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae XIII. Kal. Apriles a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO PLANCO.}}

Quae locutus est Furnius noster de animo tuo in rem publicam, ea gratissima fuerunt senatui, populo Romano probatissima; quae autem recitatae litterae sunt in senatu, nequaquam consentire cum Furnii oratione visae sunt; pacis enim auctor eras, cum collega tuus, vir clarissimus, a foedissimis latronibus obsideretur, qui aut positis armis pacem petere debent aut, si pugnantes eam postulant, victoria pax, non pactione parienda est. Sed, de pace litterae vel Lepidi vel tuae quam in partem acceptae sint, ex viro optimo, fratre tuo, et ex C. Furnio poteris cognoscere. Me autem impulit tui caritas, ut, quamquam nec tibi ipsi consilium deesset et fratris Furniique benevolentia fidelisque prudentia tibi praesto esset futura, vellem tamen meae quoque auctoritatis pro plurimis nostris necessitudinibus praeceptum ad te aliquod pervenire. Crede igitur mihi, Plance, omnes, quos adhuc gradus dignitatis consecutus sis—es autem adeptus amplissimos—, eos honorum vocabula habituros, non dignitatis insignia, nisi te cum libertate populi Romani et cum senatus auctoritate coniunxeris. Seiunge te, quaeso, aliquando ab iis, cum quibus te non tuum iudicium, sed temporum vincla coniunxerunt. Complures in perturbatione rei publicae consulares dicti, quorum nemo consularis habitus est nisi qui animo exstitit in rem publicam consulari. Talem igitur te esse oportet, qui primum te ab impiorum civium tui dissimillimorum societate seiungas, deinde te senatui bonisque omnibus auctorem, principem, ducem praebeas, postremo ut pacem esse iudices non in armis positis, sed in abiecto armorum et servitutis metu. Haec si et ages et senties, tum eris non modo consul et consularis, sed magnus etiam consul et consularis; sin aliter, tum in istis amplissimis nominibus honorum non modo dignitas nulla erit, sed erit summa deformitas. Haec impulsus benevolentia scripsi paullo severius, quae tu in experiendo ea ratione, quae te digna est, vera esse cognosces. D. XIII. Kal. Apr.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Gallia Transalpina mense Martio a.u.c. 711.&lt;br&gt;PLANCUS CICERONI.}}

Plura tibi de meis consiliis scriberem rationemque omnium rerum redderem verbosius, quo magis iudicares omnia me rei publicae praestitisse, quae et tua exhortatione excepi et mea affirmatione tibi recepi—non minus enim a te probari quam diligi semper volui, nec te magis in culpa defensorem mihi paravi, quam praedicatorem meritorum meorum esse volui—; sed breviorem me duae res faciunt: una, quod publicis litteris omnia sum persecutus, altera, quod M. Varisidium, equitem Romanum, familiarem meum, ipsum ad te transire iussi, ex quo omnia cognoscere posses. Non medius fidius mediocri dolore afficiebar, cum alii occupare possessionem laudis viderentur, sed usque mihi temperavi, dum perducerem eo rem, ut dignum aliquid et consulatu meo et vestra exspectatione efficerem; quod spero, si me fortuna non fefellerit, me consecuturum, ut maximo praesidio rei publicae nos fuisse et nunc sentiant homines et in posterum memoria teneant. A te peto, ut dignitati meae suffrageris et, quarum rerum spe ad laudem me vocasti, harum fructu in reliquum facias alacriorem. Non minus posse te quam velle exploratum mihi est. Fac valeas meque mutuo diligas.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Gallia Transalpina mense Martio a.u.c. 711.&lt;br&gt;PLANCUS IMP. COS. DESIG. S. D. COSS. PR. TR. PL. SENATUI POPULO PLEBIQUE ROMANAE.}}

Si cui forte videor diutius et hominum exspectationem et spem rei publicae de mea voluntate tenuisse suspensam, huic prius excusandum me esse arbitror quam de insequenti officio quidquam ulli pollicendum; non enim praeteritam culpam videri volo redemisse, sed optimae mentis cogitata iampridem maturo tempore enuntiare. Non me praeteribat in tanta sollicitudine hominum et tam perturbato statu civitatis fructuosissimam esse professionem bonae voluntatis, magnosque honores ex ea re complures consecutos videbam; sed, cum in eum casum me fortuna demisisset, ut aut celeriter pollicendo magna mihi ipse ad proficiendum impedimenta opponerem aut, si in eo mihi temperavissem, maiores occasiones ad opitulandum haberem, expeditius iter communis salutis quam meae laudis esse volui. Nam quis in ea fortuna, quae mea est, et ab ea vita, quam in me cognitam hominibus arbitror, et cum ea spe, quam in manibus habeo, aut sordidum quidquam pati aut perniciosum concupiscere potest? Sed aliquantum nobis temporis et magni labores et multae impensae opus fuerunt, ut, quae rei publicae bonisque omnibus polliceremur, exitu praestaremus neque ad auxilium patriae nudi cum bona voluntate, sed cum facultatibus accederemus. Confirmandus erat exercitus nobis, magnis saepe praemiis sollicitatus, ut ab re publica potius moderata quam ab uno infinita speraret; confirmandae complures civitates, quae superiore anno largitionibus concessionibusque praemiorum erant obligatae, ut et illa vana putarent et eadem a melioribus auctoribus petenda existimarent; alliciendae etiam voluntates reliquorum, qui finitimis provinciis exercitibusque praesunt, ut potius cum pluribus societatem defendendae libertatis iniremus, quam cum paucioribus funestam orbi terrarum victoriam partiremur. Muniendi vero nosmet ipsi fuimus aucto exercitu auxiliisque multiplicatis, ut, cum praeferremus sensus aperte, tum, etiam invitis quibusdam, sciri, quid defensuri essemus, non esset periculosum. Ita numquam diffitebor multa me, ut ad effectum horum consiliorum pervenirem, et simulasse invitum et dissimulasse cum dolore, quod, praematura denuntiatio boni civis imparati quam periculosa esset, ex casu collegae videbam. Quo nomine etiam C. Furnio legato, viro forti atque strenuo, plura etiam verbo quam scriptura mandata dedimus, ut et tectius ad vos perferrentur et nos essemus tutiores, quibusque rebus et communem salutem muniri et nos armari conveniret praecepimus. Ex quo intelligi potest curam rei publicae summae defendundae iampridem apud nos excubare. Nunc, cum deum benignitate ab omni re sumus paratiores, non solum bene sperare de nobis homines, sed explorate iudicare volumus: legiones habeo quinque sub signis et sua fide virtuteque rei publicae coniunctissimas et nostra liberalitate nobis obsequentes, provinciam omnium civitatium consensu paratissimam et summa contentione ad officia certantem, equitatus auxiliorumque tantas copias, quantas hae gentes ad defendendam suam salutem libertatemque conficere possunt; ipse ita sum animo paratus vel provinciam tueri vel ire, quo res publica vocet, vel tradere exercitum, auxilia provinciamque, ut vel omnem impetum belli in me convertere non recusem, si modo meo casu aut confirmare patriae salutem aut periculum possim morari. Haec si iam expeditis omnibus rebus tranquilloque statu civitatis polliceor, in damno meae laudis rei publicae commodo laetabor; sin ad societatem integerrimorum et maximorum periculorum accedam, consilia mea aequis iudicibus ab obtrectatione invidorum defendenda commendo. Mihi quidem ipsi fructus meritorum meorum in rei publicae incolumitate satis magnus est paratus; eos vero, qui meam auctoritatem et multo magis vestram fidem secuti nec ulla spe decipi nec ullo metu terreri potuerunt, ut commendatos vobis habeatis, petendum videtur.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Gallia Narbonensi exeunte mense Aprili a.u.c. 711.&lt;br&gt;PLANCUS CICERONI SAL.}}

Nihil me tibi temere aut te ceteris de me frustra recepisse laetor: certe hoc maius habes testimonium amoris mei, quo maturius tibi quam ceteris consilia mea volui esse nota. In dies vero meritorum meorum fieri accessiones pervidere te spero, cogniturum magis recipio. Quod ad me attinet, mi Cicero—ita ab imminentibus malis res publica me adiuvante liberetur!—sic honores praemiaque vestra suspicio, conferenda certe cum immortalitate, ut sine iis nihil de meo studio perseverantiaque sim remissurus: nisi in multitudine optimorum civium impetus animi mei fuerit singularis et opera praecipua, nihil ad meam dignitatem accedere volo suffragatione vestra. Concupisco autem nihil mihi—contra quod ipse pugno—: et temporis et rei te moderatorem facile patior esse; nihil aut sero aut exigue a patria civi tributum potest videri. Exercitum a. d. VI. Kal. Maias Rhodanum traieci magnis itineribus. Vienna equites mille via breviore praemisi. Ipse, si ab Lepido non impediar, celeritate satisfaciam; si autem itineri meo se opposuerit, ad tempus consilium capiam. Copias adduco et numero et genere et fidelitate firmissimas. Te, ut diligas me, si mutuo te facturum scis, rogo. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|X.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae III. Kal. Apriles a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO PLANCO.}}

Etsi satis ex Furnio nostro cognoram, quae tua voluntas, quod consilium de re publica esset, tamen tuis litteris lectis liquidius de toto sensu tuo iudicavi. Quamobrem, quamquam in uno proelio omnis fortuna rei publicae disceptatur—quod quidem, cum haec legeres, iam decretum arbitrabar fore—, tamen ipsa fama, quae de tua voluntate percrebruit, magnam es laudem consecutus; itaque si consulem Roame habuissemus, declaratum esset ab senatu cum tuis magnis honoribus, quam gratus esset conatus et apparatus tuus: cuius rei non modo non praeteriit tempus, sed ne maturum quidem etiam nunc meo quidem iudicio fuit; is enim denique honos mihi videri solet, qui non propter spem futuri beneficii, sed propter magna merita claris viris defertur et datur. Quare, sit modo aliqua res publica, in qua honos elucere possit, omnibus, mihi crede, amplissimis honoribus abundabis; is autem, qui vere appellari potest honos, non invitamentum ad tempus, sed perpetuae virtutis est praemium. Quamobrem, mi Plance, incumbe toto pectore ad laudem: subveni patriae, opitulare collegae, omnium gentium consensum et incredibilem conspirationem adiuva. Me tuorum consiliorum adiutorem, dignitatis fautorem, omnibus in rebus tibi amicissimum fidelissimumque cognosces; ad eas enim causas, quibus inter nos amore sumus, officiis, vetustate coniuncti, patriae caritas accessit, eaque effecit, ut tuam vitam anteferrem meae. III. K. Apr.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XI.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Allobrogibus VI. Idus Maias a.u.c. 711.&lt;br&gt;PLANCUS CICERONI.}}

Immortales ago tibi gratias agamque, dum vivam; nam relaturum me affirmare non possum; tantis enim tuis officiis non videor mihi respondere posse, nisi forte, ut tu gravissime disertissimeque scripsisti, ita sensurus es, ut me referre gratiam putes, cum memoria tenebo. Si de filii tui dignitate esset actum, amabilius certe nihil facere potuisses. Primae tuae sententiae infinitis cum muneribus, posteriores ad tempus arbitriumque amicorum meorum compositae, oratio assidua et perpetua de me, iurgia cum obtrectatoribus propter me notissima mihi sunt: non mediocris adhibenda mihi est cura, ut rei publicae me civem dignum tuis laudibus praestem, in amicitia tua memorem atque gratum. Quod reliquum est, tuum munus tuere et me, si, quem esse voluisti, eum exitu rebusque cognoscis, defende ac suscipe. Cum Rhodanum copias traiecissem fratremque cum tribus milibus equitum praemisissem, ipse iter ad Mutinam dirigerem, in itinere de proelio facto Brutoque et Mutina obsidione liberatis audivi: animadverti nullum alium receptum Antonium reliquiasque, quae cum eo essent, habere nisi in has partes, duasque ei spes esse propositas, unam Lepidi ipsius, alteram exercitus. Quod quaedam pars exercitus non minus furiosa est quam qui cum Antonio fuerunt, equitatum revocavi; ipse in Allobrogibus constiti, ut proinde ad omnia paratus essem ac res me moneret. Si nudus huc se Antonius conferet, facile mihi videor per me sustinere posse remque publicam ex vestra sententia administrare, quamvis ab exercitu Lepidi recipiatur; si vero copiarum aliquid secum adducet et si decima legio veterana, quae nostra opera revocata cum reliquis est, ad eundem furorem redierit, tamen, ne quid detrimenti fiat, dabitur opera a me, idque me praestaturum spero, dum istinc copiae traiiciantur coniunctaeque nobiscum facilius perditos opprimant. Hoc tibi spondeo, mi Cicero, neque animum nec diligentiam mihi defuturam. Cupio mehercules nullam residuam sollicitudinem esse; sed, si fuerit, nec animo nec benevolentiae nec patientiae cuiusquam pro vobis cedam. Do quidem ego operam, ut etiam Lepidum ad huius rei societatem incitem, omniaque ei obsequia polliceor, si modo rem publicam respicere volet; utor in hac re adiutoribus interpretibusque fratre meo et Laterense et Furnio nostro; non me impedient privatae offensiones, quo minus pro rei publicae salute etiam cum inimicissimo consentiam: quod si nihil profecero, nihilo minus maximo sum animo et maiore fortasse cum mea gloria vobis satisfaciam. Fac valeas meque mutuo diligas.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a. d. III. Idus Apriles a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO PLANCO.}}

Etsi rei publicae causa maxime gaudere debeo tantum ei te praesidii, tantum opis attulisse extremis paene temporibus, tamen ita te victorem complectar re publica recuperata, ut magnam partem mihi laetitiae tua dignitas affert, quam et esse iam et futuram amplissimam intelligo; cave enim putes ullas umquam litteras gratiores quam tuas in senatu esse recitatas, idque contigit cum meritorum tuorum in rem publicam eximia quadam magnitudine, tum verborum sententiarumque gravitate. Quod mihi quidem minime novum, qui et te nossem et tuarum litterarum ad me missarum promissa meminissem et haberem a Furnio nostro tua penitus consilia cognita, sed senatui maiora visa sunt, quam erant exspectata, non quo umquam de tua voluntate dubitasset, sed nec, quantum facere posses, nec, quoad progredi velles, exploratum satis habebat. Itaque, cum a. d. VII. Idus Apriles mane mihi tuas litteras M. Varisidius reddidisset easque legissem, incredibili gaudio sum elatus, cumque magna multitudo optimorum virorum et civium me de domo deduceret, feci continuo omnes participes meae voluptatis. Interim ad me venit Munatius noster, ut consuerat: at ego ei litteras tuas, nihildum enim sciebat; nam ad me primum Varisidius, idque sibi a te mandatum esse dicebat. Paullo post idem mihi Munatius eas litteras legendas dedit, quas ipsi miseras, et eas, quas publice. Placuit nobis, ut statim ad M. Cornutum praetorem urbanum litteras deferremus, qui, quod consules aberant, consulare munus sustinebat more maiorum: senatus est continuo convocatus frequensque convenit propter famam atque exspectationem tuarum litterarum. Recitatis litteris oblata religio Cornuto est pullariorum admonitu, non satis diligenter eum auspiciis operam dedisse, idque a nostro collegio comprobatum est; itaque res dilata est in posterum. Eo autem die magna mihi pro tua dignitate contentio cum Servilio, qui cum gratia effecisset, ut sua sententia prima pronuntiaretur, frequens eum senatus reliquit et in alia omnia discessit, meaeque sententiae, quae secunda pronuntiata erat, cum frequenter assentiretur senatus, rogatu Servilii P. Titius intercessit: res in posterum dilata. Venit paratus Servilius, Iovi ipsi iniquus, cuius in templo res agebatur. Hunc quemadmodum fregerim quantaque contentione Titium intercessorum abiecerim, ex aliorum te litteris malo cognoscere; unum hoc ex meis: senatus gravior, constantior, amicior tuis laudibus esse non potuit, quam tum fuit, nec vero tibi senatus amicior quam cuncta civitas; mirabiliter enim populus Romanus universus et omnium generum ordinumque consensus ad liberandam rem publicam conspiravit. Perge igitur, ut agis, nomenque tuum commenda immortalitati, atque haec omnia, quae habent speciem gloriae collectam inanissimis splendoris insignibus, contemne, brevia, fugacia, caduca existima. Verum decus in virtute positum est, quae maxime illustratur magnis in rem publicam meritis: eam facultatem habes maximam; quam quoniam complexus es, tene: perfice, ut ne minus res publica tibi quam tu rei publicae debeas. Me tuae dignitatis non modo fautorem, sed etiam amplificatorem cognosces: id cum rei publicae, quae mihi vita est mea carior, tum nostrae necessitudini debere me iudico. Atque in his curis, quas contuli ad dignitatem tuam, cepi magnam voluptatem, quod bene cognitam mihi T. Munatii prudentiam et fidem magis etiam perspexi in eius incredibili erga te benevolentia et diligentia. III. Idus Apr.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Maio (ante Id.) a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO PLANCO.}}

Ut primum mihi potestas data est augendae dignitatis tuae, nihil praetermisi in te ornando, quod positum esset aut in praemio virtutis aut in honore verborum: id ex ipso senatus consulto poteris cognoscere; ita enim est perscriptum, ut a me de scripto dicta sententia est, quam senatus frequens secutus est summo studio magnoque consensu. Ego quamquam ex tuis litteris, quas mihi misisti, perspexeram te magis iudicio bonorum quam insignibus gloriae delectari, tamen considerandum nobis existimavi, etiamsi tu nihil postulares, quantum tibi a re publica deberetur. Tu contexes extrema cum primis: qui enim Antonium oppresserit, is bellum confecerit; itaque Homerus non Aiacem nec Achillem, sed Ulixem appellavit ptolipÒryion.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae III. Nonas Maias a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO PLANCO SAL.}}

O gratam famam biduo ante victoriam de subsidio tuo, de studio, de celeritate, de copiis! Atqui etiam hostibus fusis spes omnis est in te; fugisse enim ex proelio Mutinensi dicuntur notissimi latronum duces; est autem non minus gratum extrema delere quam prima depellere. Equidem exspectabam iam tuas litteras, idque cum multis, sperabamque etiam Lepidum rei publicae temporibus admonitum tecum et reip.[ublicae] esse facturum. In illam igitur curam incumbe, mi Plance, ut ne quae scintilla taeterrimi belli relinquatur; quod si erit factum, et rem publicam divino beneficio affeceris et ipse aeternam gloriam consequere. D. III. Non Mai.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XV.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Allobrogibus mense Maio (pr. aut III. Id.) a.u.c. 711.&lt;br&gt;PLANCUS CICERONI.}}

His litteris scriptis, quae postea accidissent, scire te ad rem publicam putavi pertinere. Sedulitas mea, ut spero, et mihi et rei publicae tulit fructum: namque assiduis internuntiis cum Lepido egi, ut omissa omni contentione reconcilataque voluntate nostra communi consilio rei publicae succurreret, se, liberos urbemque pluris quam unum perditum abiectumque latronem putaret obsequioque meo, si ita faceret, ad omnes res abuteretur. Profeci: itaque per Laterensem internuntium fidem mihi dedit se Antonium, si prohibere provincia sua non potuisset, bello persecuturum, me, ut venirem copiasque coniungerem, rogavit, eoque magis, quod et Antonius ab equitatu firmus esse dicebatur et Lepidus ne mediocrem quidem equitatum habebat; nam etiam ex paucitate eius non multis ante diebus decem, qui optimi fuerant, ad me transierunt. Quibus rebus ego cognitis cunctatus non sum: in cursu bonorum consiliorum Lepidum adiuvandum putavi. Adventus meus quid profecturus esset, vidi, vel quod equitatu meo persequi Antonium atque opprimere equitatum eius possem, vel quod exercitus Lepidi eam partem, quae corrupta est et ab re publica alienata, et corrigere et coercere praesentia mei exercitus possem. Itaque in Isara, flumine maximo, quod in finibus est Allobrogum, ponte uno die facto exercitum a. d. IIII. Idus Maias traduxi. Cum vero mihi nuntiatum esset L. Antonium praemissum cum equitibus et cohortibus ad Forum Iulii venisse, fratrem cum equitum quattuor milibus, ut occurreret ei, misi a. d. V. Idus Maias; ipse maximis itineribus cum quattuor legionibus expeditis et reliquo equitatu subsequar. Si nos mediocris modo fortuna rei publicae adiuverit, et audaciae perditorum et nostrae sollicitudinis hic finem reperiemus; quod si latro praecognito nostro adventu rursus in Italiam se recipere coeperit, Bruti erit officium occurrere ei, cui scio nec consilium nec animum defuturum; ego tamen, si id acciderit, fratrem cum equitatu mittam, qui sequatur, ut Italiam a vastatione defendat. Fac valeas meque mutuo diligas.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Iunio (circ. Nonas) a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO PLANCO.}}

Nihil post hominum memoriam gloriosius, nihil gratius, ne tempore quidem ipso opportunius accidere vidi quam tuas, Plance, litteras; redditae sunt enim frequenti senatu Cornuto, cum is frigidas sane et inconstantes recitasset litteras Lepidi; sub eas statim recitatae sunt tuae, non sine magnis quidem clamoribus; cum rebus enim ipsis essent et studiis beneficiisque in rem publicam gratissimae, tum erant gravissimis verbis ac sententiis. Flagitare senatus institit Cornutum, ut referret statim de tuis litteris; ille se considerare velle. Cum ei magnum convicium fieret cuncto a senatu, quinque tribuni plebi rettulerunt. Servilius rogatus rem distulit; ego eam sententiam dixi, cui sunt assensi omnes ad unum: ea quae fuerit, ex senatus consulto cognosces. Tu. quamquam consilio non eges vel abundas potius, tamen hoc animo esse debes, ut nihil huc reiicias neve in rebus tam subitis tamque angustis a senatu consilium petendum putes, ipse tibi sis senatus, quocumque te ratio rei publicae ducet, sequare, cures, ut ante factum aliquid a te egregium audiamus, quam futurum putarimus. Illud tibi promitto, quidquid erit a te factum, id senatum non modo ut fideliter, sed etiam ut sapienter factum comprobaturum.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Allobrogibus mense Maio (post Idus) a.u.c. 711.&lt;br&gt;LANCUS CICERONI.}}

Antonius Id. Maiis ad Forum Iulii cum primis copiis venit; Ventidius bidui spatio abest ab eo; Lepidus ad Forum Voconii castra habet, qui locus a Foro Iulii quattuor et viginti milia passuum abest, ibique me exspectare constituit, quemadmodum ipse mihi scripsit. Quod si omnia mihi integra et ipse et fortuna servarit, recipio vobis celeriter me negotium ex sententia confecturum. Fratrem meum assiduis laboribus concursationibusque confectum graviter se habuisse antea tibi scripsi; sed tamen, cum primum posse ingredi coepit, non magis sibi quam rei publicae se convaluisse existimans ad omnia pericula princeps esse non recusabat; sed ego eum non solum hortatus sum, verum etiam coegi isto proficisci, quod et illa valetudine magis conficere se quam me iuvare posset in castris, et quod acerbissimo interitu consulum rem publicam nudatam tali cive praetore in urbanis officiis indigere existimabam; quod si qui vestrum non probabit, mihi prudentiam in consilio defuisse sciat, non illi erga patriam fidelitatem. Lepidus tandem, quod ego desiderabam, fecit, ut Apellam ad me mitteret, quo obside fidei illius et societatis in re publica administranda uterer. Studium mihi suum L. Gellius de tribus fratribus +Segaviano+ probavit, quo ego interprete novissime ad Lepidum sum usus; amicum eum rei publicae cognosse videor, libenterque ei sum testimonio et omnibus ero, qui bene merentur. Fac valeas meque mutuo diligas dignitatemque meam, si mereor, tuearis, sicut adhuc singulari cum benevolentia fecisti.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris XII. Kal. Iunias a.u.c. 711.&lt;br&gt;PLANCUS CICERONI.}}

Quid in animo habuerim, cum Laevus Nervaque discesserunt a me, et ex litteris, quas eis dedi, et ex ipsis cognoscere potuisti, qui omnibus rebus consiliisque meis interfuerunt. Accidit mihi, quod homini prudenti et cupido satisfaciendi rei publicae bonisque omnibus accidere solet, ut consilium sequerer periculosum magis, dum me probarem, quam tutum, quod habere posset obtrectationem. Itaque post discessum legatorum, cum binis continuis litteris et Lepidus me, ut venirem, rogaret, et Laterensis multo etiam magis prope implorans obtestaretur non ullam rem aliam extimescens quam eandem, quae mihi quoque facit timorem, varietatem atque infidelitatem exercitus eius, non dubitandum putavi, quin succurrerem meque communi periculo offerrem; sciebam enim, etsi cautius illud erat consilium, exspectare me ad Isaram, dum Brutus traiiceret exercitum, et cum collega consentiente, sicut milites faciunt, hostibus obviam ire, tamen, si quid Lepidus bene sentiens detrimenti cepisset, hoc omne assignatum iri aut pertinaciae meae aut timori videbam, si aut hominem offensum mihi, coniunctum cum re publica non sublevassem aut ipse a certamine belli tam necessarii me removissem. Itaque potius periclitari volui, si possem mea praesentia et Lepidum tueri et exercitum facere meliorem, quam nimis cautus videri; sollicitiorem certe hominem, non suis contractis, neminem puto fuisse; nam, quae res nullam habebat dubitationem, si exercitus Lepidi abesset, ea nunc magnam affert sollicitudinem magnumque habet casum; mihi enim si contigisset, ut prior occurrerem Antonio, non mehercules horam constitisset: tantum ego et mihi confido et sic perculsas illius copias Ventidiique mulionis castra despicio; sed non possum non exhorrescere, si quid intra cutem subest vulneris, quod prius nocere potest, quam sciri curarique possit. Sed certe, nisi uno loco me tenerem, magnum periculum ipse Lepidus, magnum ea pars exercitus adiret, quae bene de re publica sentit; magnam etiam perditi hostes accessionem sibi fecissent, si quas copias a Lepido abstraxissent: quae si adventus meus represserit, agam gratias fortunae constantiaeque meae, quae ad hanc experientiam me excitavit. Itaque a. d. XII. Kalend. Iun. ab Isara castra movi; pontem tamen, quem in Isara feceram, castellis duobus ad capita positis reliqui praesidiaque ibi firma posui, ut venienti Bruto exercituique eius sine mora transitus esset paratus. Ipse, ut spero, diebus octo, quibus has litteras dabam, cum Lepidi copiis me coniungam.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Maio a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO PLANCO.}}

Quamquam gratiarum actionem a te non desiderabam, cum te re ipsa atque animo scirem esse gratissimum, tamen—fatendum est enim—fuit ea mihi periucunda; sic enim vidi, quasi ea, quae oculis cernuntur, me a te amari. Dices: &quot;quid antea?&quot; Semper equidem, sed numquam illustrius. Litterae tuae mirabiliter gratae fuerunt senatui—cum rebus ipsis, quae erant gravissimae et maximae, fortissimi animi summique consilii, tum etiam gravitate sententiarum atque verborum. Sed, mi Plance, incumbe, ut belli extrema perficias: in hoc erit summa et gratia et gloria. Cupio omnia rei publicae causa; sed mehercules in ea conservanda iam defetigatus non multo plus patriae faveo quam tuae gloriae, cuius maximam facultatem tibi di immortales, ut spero, dederunt, quam complectere, obsecro; qui enim Antonium oppresserit, is hoc bellum taeterrimum periculosissimumque confecerit.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae IV. Kal. Iunias a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO PLANCO.}}

Ita erant omnia, quae istim afferebantur, incerta, ut, quid ad te scriberem, non occurreret; modo enim, quae vellemus, de Lepido, modo contra nuntiabantur; de te tamen fama constans, nec decipi posse nec vinci, quorum alterius fortuna partem habet quandam, alterum proprium est prudentiae tuae. Sed accepi litteras a collega tuo, datas Idibus Maiis, in quibus erat te ad se scripsisse a Lepido non recipi Antonium: quod erit certius, si tu ad nos idem scripseris; sed minus audes fortasse propter inanem laetitiam litterarum superiorum. Verum, ut errare, mi Plance, potuisti—quis enim id effugerit?—, sic decipi te non potuisse quis non videt? nunc vero etiam erroris causa sublata est; culpa enim illa &quot;bis ad eundem&quot; vulgari reprehensa proverbio est. Sin, ut scripsisti ad collegam, ita se res habet, omni cura liberati sumus, nec tamen erimus prius, quam ita esse tu nos feceris certiores. Mea quidem, ut ad te saepius scripsi, haec sententia est: qui reliquias huius belli oppresserit, eum totius belli confectorem fore; quem te et opto esse et confido futurum. Studia mea erga te, quibus certe nulla esse maiora potuerunt, tibi tam grata esse, quam ego putavi fore, minime miror vehementerque laetor: quae quidem tu, si recte istic erit, maiora et graviora cognosces. IIII. Kalendas Iunias.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXI.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris ad Isaram biduo post ep. XV.&lt;br&gt;PLANCUS CICERONI.}}

Puderet me inconstantiae mearum litterarum, si non haec ex aliena levitate penderent. Omnia feci, qua re Lepido coniuncto ad rem publicam defendundam minore sollicitudine vestra perditis resisterem: omnia ei et petenti recepi et ultro pollicitus sum scripsique tibi biduo ante confidere me bono Lepido esse usurum communique consilio bellum administraturum; credidi chirographis eius, affirmationi praesentis Laterensis, qui tum apud me erat reconcilaremque me Lepido fidemque haberem orabat. Non licuit diutius bene de eo sperare: illud certe cavi et cavebo, ne mea credulitate rei publicae summa fallatur. Cum Isaram flumen uno die ponte effecto exercitum traduxissem pro magnitudine rei celeritatem adhibens, quod petierat per litteras ipse, ut maturarem venire, praesto mihi fuit stator eius cum litteris, quibus, ne venirem, denuntiabat; se posse per se conficere negotium; interea ad Isaram exspectarem. Indicabo temerarium meum consilium tibi: nihilo minus ire decreram existimans eum socium gloriae vitare; putabam posse me nec de laude ieiuni hominis delibare quidquam et subesse tamen propinquis locis, ut, si durius aliquid esset, succurrere celeriter possem. Ego non malus homo hoc suspicabar: at Laterensis, vir sanctissimus, suo chirographo mittit mihi litteras in iisque desperans de se, de exercitu, de Lepidi fide querensque se destitutum [in quibus] aperte denuntiat, videam, ne fallar; suam fidem solutam esse; rei publicae ne desim. Exemplar eius chirographi Titio misi: ipsa chirographa omnia, et quibus credidi, et ea, quibus fidem non habendam putavi, Laevo Cispio dabo perferenda, qui omnibus iis interfuit rebus. Accessit eo, ut milites eius, cum Lepidus concionaretur, improbi per se, corrupti etiam per eos, qui praesunt, Canidios Rufrenosque et ceteros, quos, cum opus erit, scietis, conclamarent, viri boni, pacem se velle neque esse cum ullis pugnaturos duobus iam consulibus singularibus amissis, tot civibus pro patria occisis, hostibus denique omnibus iudicatis bonisque publicatis; neque hoc aut vindicarat Lepidus aut sanarat. Huc me venire et duobus exercitibus coniunctis obiicere exercitum fidelissimum, auxilia maxima, principes Galliae, provinciam cunctam summae dementiae et temeritatis esse vidi, mihique, si ita oppressus essem remque publicam mecum prodidissem, mortuo non modo honorem, sed misericordiam quoque defuturam: itaque rediturus sum nec tanta munera perditis hominibus dari posse sinam. Exercitum locis habeam opportunis, provinciam tuear, etiamsi ille exercitus descierit, omniaque integra servem, dabo operam, quoad exercitus huc summittatis parique felicitate rem publicam hic vindicetis; nec depugnare, si occasio tulerit, nec obsideri, si necesse fuerit, nec mori, si casus inciderit, pro vobis paratior fuit quisquam. Quare hortor te, mi Cicero, exercitum huc traiiciendum quam primum cures et matures, priusquam hostes magis corroborentur et nostri perturbentur: in quo si celeritas erit adhibita, res publica in possessione victoriae deletis sceleratis permanebit. Fac valeas meque diligas.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Iunio (post Id.) a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO PLANCO.}}

In te et in collega omnis spes est dis approbantibus. Concordia vestra, quae senatui declarata litteris vestris est, mirifice et senatus et cuncta civitas delectata est. Quod ad me scripseras de re agraria, si consultus senatus esset, ut quisque honorificentissimam de te sententiam dixisset, eam secutus esset; qui certe ego fuissem; sed, propter tarditatem sententiarum moramque rerum cum ea, quae consulebantur, ad exitum non pervenirent, commodissimum mihi Plancoque fratri visum est uti eo senatus consulto, quod ne nostro arbitratu componeretur, quis fuerit impedimento, arbitror te ex Planci litteris cognovisse. Sed, sive in senatus consulto sive in ceteris rebus desideras aliquid, sic tibi persuade, tantam esse apud omnes bonos tui caritatem, ut nullum genus amplissimae dignitatis excogitari possit, quod tibi non paratum sit. Litteras tuas vehementer exspecto, et quidem tales, quales maxime opto. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Cularone in finibus Allobrogum VIII. Idus Iun. a.u.c. 711.&lt;br&gt;PLANCUS CICERONI.}}

Numquam mehercules, mi Cicero, me poenitebit maxima pericula pro patria subire, dum, si quid acciderit mihi, a reprehensione temeritatis absim. Confiterer imprudentia me lapsum, si umquam Lepido ex animo credidissem; credulitas enim error est magis quam culpa, et quidem in optimi cuiusque mentem facillime irrepit; sed ego non hoc vitio paene sum deceptus, Lepidum enim pulchre noram. Quid ergo est? pudor me, qui in bello maxime est periculosus, hunc casum coegit subire; nam, nisi uno loco essem, verebar, ne cui obtrectatorum viderer et nimium pertinaciter Lepido offensus et mea patientia etiam alere bellum. Itaque copias prope in conspectum Lepidi Antoniique adduxi quadragintaque milium passuum spatio relicto consedi eo consilio, ut vel celeriter accedere vel salutariter recipere me possem. Adiunxi haec in loco eligendo, flumen oppositum ut haberem, in quo mora transitus esset, Vocontii sub manu ut essent, per quorum loca fideliter mihi pateret iter. Lepidus desperato adventu meo, quem non mediocriter captabat, se cum Antonio coniunxit a. d. IIII. Kal. Iunias, eodemque die ad me castra moverunt; viginti milia passuum cum abessent, res mihi nuntiata est. Dedi operam deum benignitate, ut et celeriter me reciperem et hic discessus nihil fugare simile haberet: non miles ullus, non eques, non quidquam impedimentorum amitteretur aut ab illis ferventibus latronibus interciperetur. Itaque pridie Nonas Iunias omnes copias Isaram traieci pontesque, quos feceram, interrupi, ut et spatium colligendi se homines haberent et ego me interea cum collega coniungerem, quem triduo, cum has dabam litteras, exspectabam. Laterensis nostri et fidem et animum singularem in rem publicam semper fatebor; sed certe nimia eius indulgentia in Lepidum ad haec pericula perspicienda fecit eum minus sagacem; qui quidem cum in fraudem se deductum videret, manus, quas iustius in Lepidi perniciem armasset, sibi afferre conatus est, in quo casu tamen interpellatus et adhuc vivit et dicitur victurus, sed tamen de hoc parum mihi certum est. Magno cum dolore parricidarum elapsus sum iis; veniebant enim eodem furore in me, quo in patriam, incitati, iracundias autem harum rerum recentes habebant: quod Lepidum castigare non destiteram, ut exstingueret bellum, quod colloquia facta improbabam, quod legatos fide Lepidi missos ad me in conspectum venire vetueram, quod C. Catium Vestinum, tribunum mill., missum ab Antonio ad eum cum litteris exceperam: in quo hanc capio voluptatem, quod certe, quo magis me petiverunt, tanto maiorem iis frustratio dolorem attulit. Tu, mi Cicero, quod adhuc fecisti, idem praesta, ut vigilanter nervoseque nos, qui stamus in acie, subornes. Veniat Caesar cum copiis, quas habet firmissimas, aut, si ipsum aliqua res impedit, exercitus mittatur; cuius ipsius magnum periculum agitur: quidquid aliquando futurum fuit in castris perditorum contra patriam, hoc omne iam convenit; pro urbis vero salute cur non omnibus facultatibus, quas habemus, utamur? Quod si vos istic non defueritis, profecto, quod ad me attinet, omnibus rebus abunde rei publicae satisfaciam. Te quidem, mi Cicero, in dies mehercules habeo cariorem sollicitudinesque meas quotidie magis tua merita exacuunt, ne quid aut ex amore aut ex iudicio tuo perdam. Opto, ut mihi liceat iam praesenti pietate meorum officiorum tua beneficia tibi facere iucundiora. VIII. Idus Iun. Cularone, ex finibus Allobrogum.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris V. Kal. Sextiles a.u.c. 711.&lt;br&gt;PLANCUS IMP. COS. DESIG. S. D. CICERONI.}}

Facere non possum, quin in singulas res meritaque tua tibi gratias agam, sed mehercules facio cum pudore; neque enim tanta necessitudo, quantam tu mihi tecum esse voluisti, desiderare videtur gratiarum actionem, neque ego libenter pro maximis tuis beneficiis tam vili munere defungor orationis, et malo praesens observantia, indulgentia, assiduitate memorem me tibi probare. Quod si mihi vita contigerit, omnes gratas amicitias atque eitiam pias propinquitates [in tua observantia, indulgentia, assiduitate] vincam; amor enim tuus ac iudicium de me utrum mihi plus dignitatis in perpetuum an voluptatis quotidie sit allaturus, non facile dixerim. De militum commodis fuit tibi curae; quos ego non potentiae meae causa—nihil enim me non salutariter cogitare scis—ornari volui a senatu, se dprimum, quod ita meritos iudicabam, deinde, quod ad omnes casus coniunctiores rei publicae esse volebam, novissime, ut ab omni omnium sollicitatione aversos eos tales vobis praestare possem, quales adhuc fuerunt. Nos adhuc hic omnia integra sustinuimus: quod consilium nostrum, etsi, quanta sit aviditas hominum non sine causa talis victoriae, scio, tamen vobis probari spero; non enim, si quid in his exercitibus sit offensum, magna subsidia res publica habet expedita, quibus subito impetu ac latrocinio parricidarum resistat. Copias vero nostras notas tibi esse arbitror: in castris meis legiones sunt veteranae tres, tironum, vel luculentissima ex omnibus, una; in castris Bruti una veterana legio, altera bima, octo tironum. Ita universus exercitus numero amplissimus est, firmitate exiguus; quantum autem in acie tironi sit committendum, nimium saepe expertum habemus. Ad hoc robur nostrorum exercituum sive Africanus exercitus, qui est veteranus, sive Caesaris accessisset, aequo animo summam rem publicam in discrimen deduceremus; aliquanto autem propius esse quod Caesarem videbamus, nihil destiti eum litteris hortari, neque ille intermisit affirmare se sine mora venire, cum interim aversum illum ab hac cogitatione ad alia consilia video se contulisse. Ego tamen ad eum Furnium nostrum cum mandatis litterisque misi, si quid forte proficere posset. Scis tu, mi Cicero, quod ad Caesaris amorem attinet, societatem mihi esse tecum, vel quod in familiaritate Caesaris vivo illo iam tueri eum et diligere fuit mihi necesse, vel quod ipse, quoad ego nosse potui, moderatissimi atque humanissimi fuit sensus, vel quod ex tam insigni amicitia mea atque Caesaris hunc filii loco et illius et vestro iudicio substitutum non proinde habere turpe mihi videtur. Sed—quidquid tibi scribo, dolenter mehercule magis quam inimice facio—quod vivit Antonius hodie, quod Lepidus una est, quod exercitus habent non contemnendos, quod sperant, quod audent, omne Caesari acceptum referre possunt. Neque ego superiora repetam; sed, ex eo tempore, quo ipse mihi professus est se venire, si venire voluisset, aut oppressum iam bellum esset aut in adversissimam illis Hispaniam cum detrimento eorum maximo extrusum. Quae mens eum, aut quorum consilia, a tanta gloria, sibi vero etiam necessaria ac salutari, avocarit et ad cogitationem consulatus bimestris summo cum terrore hominum et insulsa cum efflagitatione transtulerit, exputare non possum. Multum in hac re mihi videntur necessarii eius et rei publicae et ipsius causa proficere posse, plurimum, ut puto, tu quoque, cuius ille tanta merita habet, quanta nemo praeter me; numquam enim obliviscar maxima ac plurima me tibi debere. De his rebus ut exigeret cum eo, Furnio mandavi: quod si, quantam debeo, habuero apud eum auctoritatem, plurimum ipsum iuvero. Nos interea duriore condicione bellum sustinemus, quod neque expeditissimam dimicationem putamus neque tamen refugiendo commissuri sumus, ut maius detrimentum res publica accipere possit. Quod si aut Caesar se respexerit aut Africanae legiones celeriter venerint, securos vos ab hac parte reddemus. Tu, ut instituisti, me diligas rogo propieque tuum esse tibi persuadeas. V. Kal. Sext. ex castris.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Maio (ante Id.) a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO S. D. FURNIO.}}
Si interest, id quod homines arbitrantur, rei publicae te, ut instituisti atque fecisti, navare operam rebusque maximis, quae ad exstinguendas reliquias belli pertinent, interesse, nihil videris melius neque laudabilius neque honestius facere posse istamque operam tuam, navitatem, animum in rem publicam celeritati praeturae anteponenda censeo; nolo enim te ignorare, quantam laudem consecutus sis, mihi crede, proximam Planco, idque ipsius Planci testimonio, praeterea fama sententiaque omnium. Quamobrem si quid operis tibi etiam nunc restat, id maximo opere censeo persequendum; quid enim honestius aut quid honesto anteponendum? sin autem satisfactum rei publicae putas, celeriter ad comitia, quoniam mature futura sunt, veniendum censeo, dum modo ne quid haec ambitiosa festinatio imminuat eius gloriae, quam consecuti sumus. Multi clarissimi viri, cum rei publicae darent operam, annum petitionis suae non obierunt; quod eo facilius nobis est, quod non est annus hic tibi destinatus, ut, si aedilis fuisses, post biennium tuus annus esset: nunc nihil praetermittere videbere usitati et quasi legitimi temporis ad petendum; videbam autem Planco consule, etsi etiam sine eo rationes expeditas haberes, tamen splendiorem petitionem tuam, si modo ista ex sententia confecta essent. Omnino plura me scribere, cum tuum tantum consilium iudiciumque sit, non ita necesse arbitrabar; sed tamen sententiam meam tibi ignotam esse nolebam, cuius est haec summa, ut omnia te metiri dignitate malim quam ambitione, maioremque fructum ponere in perpetuitate laudis quam in celeritate praeturae. Haec eadem locutus sum domi meae adhibito Quinto, fratre meo, et Caecina et Calvisio, studiosissimis tui, cum Dardanus, libertus tuus, interesset: omnibus probari videbatur oratio mea; sed tu optime iudicabis.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Iunio (post Id.) a.u.c. 711.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. C. FURNIO.}}

Lectis tuis litteris, quibus declarabas aut omittendos Narbonenses aut cum periculo dimicandum, illud magis timui; quod vitatum non moleste fero. Quod de Planci et Bruti concordia scribis, in eo vel maximam spem pono victoriae. De Gallorum studio nos aliquando cognoscemus, ut scribis, cuius id opera maxime excitatum sit; sed iam, mihi crede, cognovimus. Itaque iucudissimis tuis litteris stomachatus sum in extremo; scribis enim, si in Sextilem comitia, cito te, sin iam confecta, citius, ne diutius cum periculo fatuus sis. O mi Furni, quam tu tuam causam non nosti, qui alienas tam facile discas! Tu nunc candidatum te putas et id cogitas, ut aut ad comitia curras aut, si iam confecta, domi tuae sis, ne cum maximo periculo, ut scribis, stultissimus sis? Non arbitror te ita sentire; omnes enim tuos ad laudem impetus novi: quod si, ut scribis, ita sentis, non magis te quam de te iudicium reprehendo meum. Te adipiscendi magistratus levissimi et divulgatissimi, si ita adipiscare, ut plerique, praepropera festinatio abducet a tantis laudibus, quibus te omnes in caelum iure et vere ferunt? Scilicet ad agitur, utrum hac petitione an proxima praetor fias, non ut ita de re publica mereare, omni honore ut dignissimus iudicere. Utrum nescis, quam alte ascenderis, an pro nihilo id putas? si nescis, tibi ignosco, nos in culpa sumus; sin intelligis, ulla tibi est praetura vel officio, quod pauci, vel gloria, quam omnes sequuntur, dulcior? Hac de re et ego et Calvisius, homo magni iudicii tuique amantissimus, te accusamus quotidie. Comitia tamen, quoniam ex iis pendes, quantum facere possumus, quod multis de causis rei publicae arbitramur conducere, in Ianuarium mensem protrudimus. Vince igitur et vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Martio (post XIII. K. Apr.) a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO LEPIDO SAL.}}

Quod mihi pro summa mea erga te benevolentia magnae curae est, ut quam amplissima dignitate sis, moleste tuli te senatui gratias non egisse, cum esses ab eo ordine ornatus summis honoribus. Pacis inter cives conciliandae te cupidum esse laetor: eam si a servitute seiunges, consules et rei publicae et dignitati tuae; sin ista pax perditum hominem in possessionem impotentissimi dominatus restitutura est, hoc animo scito omnes esse sanos, ut mortem servituti anteponant. Itaque sapientius meo quidem iiudicio facies, si te in istam pacificationem non interpones, quae neque senatui neque populo nec cuiquam bono probatur. Sed haec audies ex aliis aut certior fies litteris: tu pro tua prudentia, quid optimum factu sit, videbis.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Februario a.u.c 711.&lt;br&gt;CICERO TREBONIO SAL.}}
Quam vellem ad illas pulcherrimas epulas me Idibus Martiis invitasses! reliquiarum nihil haberemus: at nunc cum iis tantum negotii est, ut vestrum illud divinum in rem publicam beneficium nonnullam habeat querelam. Quod vero a te, viro optimo, seductus est tuoque beneficio adhuc vivit haec pestis, interdum, quod mihi vix fas est, tibi subirascor; mihi enim negotii plus reliquisti uni quam praeter me omnibus; ut enim primum post Antonii foedissimum discessum senatus haberi libere potuit, ad illum animum meum reverti pristinum, quem tu cum civi acerrimo, patre tuo, in ore et amore semper habuisti; nam, cum senatum a. d. XIII. Kalendas Ianuarias tribuni pl. vocavissent deque alia re referrent, totam rem publicam sum complexus egique acerrime senatumque iam languentem et defessum ad pristinam virtutem consuetudinemque revocavi magis animi quam ingenii viribus. Hic dies meaque contentio atque actio spem primum populo Romano attulit libertatis recuperandae; nec vero ipse postea tempus ullum intermisi de re publica non cogitandi solum, sed etiam agendi. Quod nisi res urbanas actaque omnia ad te perferri arbitrarer, ipse perscriberem, quamquam eram maximis occupationibus impeditus. Sed illa cognosces ex aliis; a me pauca, et ea summatim: habemus fortem senatum, consulares partim timidos, partim male sentientes; magnum damnum factum est in Servio; L. Caesar optime sentit, sed, quod avunculus est, non acerrimas dicit sententias; consules egregii, praeclarus D. Brutus, egregius puer Caesar, de quo spero equidem reliqua, hoc vero certum habeto, nisi ille veteranos celeriter conscripsisset legionesque duae de exercitu Antonii ad eius se auctoritatem contulissent atque is oppositus esset terror Antonio, nihil Antonium sceleris, nihil crudelitatis praeteriturum fuisse. Haec tibi, etsi audita esse arbitrabar, volui tamen notiora esse. Plura scribam, si plus otii habuero.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. anno a.u.c. 711 (paullo ante XI, 22).&lt;br&gt;CICERO APPIO SAL.}}

De meo studio erga salutem et incolumitatem tuam credo te cognosse ex litteris tuorum, quibus me cumulatissime satisfecisse certo scio, nec iis concedo, quamquam sunt singulari in te benevolentia, ut te salvum malint quam ego. Illi mihi necesse est concedant, ut tibi plus quam ipsi hoc tempore prodesse possim; quod quidem nec destiti facere nec desistam et iam in maxima re feci et fundamenta ieci salutis tuae. Tu fac bono animo magnoque sis meque tibi nulla re defuturum esse confidas. Pridie Nonas Quinctiles.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXX.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris ad Mutinam a. d. XVI. Kal. Maias a.u.c. 711.&lt;br&gt;GALBA CICERONI SAL.}}

A. d. XVII. Kal. Maias, quo die Pansa in castris Hirtii erat futurus, cum quo ego eram—nam ei obviam processeram milia passuum centum, quo maturius veniret—, Antonius legiones eduxit duas, secundam et quintam tricesimam, et cohortes praetorias duas, unam suam, alteram Silani, et evocatorum partem: ita obviam venit nobis, quod nos quattuor legiones tironum habere solum arbitrabatur; sed noctu, quo tutius venire in castra possemus, legionem Martiam, cui ego praeesse solebam, et duas cohortes praetorias miserat Hirtius nobis. Cum equites Antonii apparuissent, contineri neque legio Martia neque cohortes praetoriae potuerunt; quas sequi coepimus coacti, quoniam retinere eas non potueramus. Antonius ad Forum Gallorum suas copias continebat neque sciri volebat se legiones habere: tantum equitatum et levem armaturam ostendebat. Posteaquam vidit se invito legionem ire Pansa, sequi se duas legiones iussit tironum. Posteaquam angustias paludis et silvarum transiimus, acies est instructa a nobis XII. cohortium; nondum venerant legiones duae: repente Antonius in aciem suas copias de vico produxit et sine mora concurrit. Primo ita pugnatum est, ut acrius non posset ex utraque parte pugnari; etsi dexterius cornu, in quo ego eram cum Martiae legionis cohortibus octo, impetu primo fugaverat legionem XXXV. Antonii, ut amplius passus ultra aciem, quo loco steterat, processerit. Itaque, cum equites nostrum cornu circumire vellent, recipere me coepi et levem armaturam opponere Maurorum equitibus, ne aversos nostros aggrederentur. Interim video me esse inter Antonianos Antoniumque post me esse aliquanto: repente equum immisi ad eam legionem tironum, quae veniebat ex castris, scuto reiecto. Antoniani me insequi; nostri pila coniicere velle: ita nescio quo fato sum servatus, quod sum cito a nostris cognitus. In ipsa Aemilia, ubi cohors Caesaris praetoria erat, diu pugnatum est. Cornu sinisterius, quod erat infirmius, ubi Martiae legionis duae cohortes erant et cohors praetoria, pedem referre coeperunt, quod ab equitatu circumibantur, quo vel plurimum valet Antonius. Cum omnes se recepissent nostri ordines, recipere me novissimus coepi ad castra; Antonius tamquam victor castra putavit se posse capere: quo cum venit, complures ibi amisit nec egit quidquam. Audita re Hirtius cum cohortibus XX. veteranis redeunti Antonio in sua castra occurrit copiasque eius omnes delevit fugavit eodem die eodemque loco, ubi erat pugnatum, ad Forum Gallorum; Antonius cum equitibus hora noctis quarta se in castra una ad Mutinam recepit; Hirtius in ea castra rediit, unde Pansa exierat, ubi duas legiones reliquerat, quae ab Antonio erant oppugnatae. Sic partem maiorem suarum copiarum Antonius amisit veteranarum; nec id tamen sine aliqua iactura cohortium praetoriarum nostrarum et legionis Martiae fieri potuit. Aquilae duae, signa LX. sunt relata Antonii: res bene gesta est. A. d. XVI. K. Mai. ex castris.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXXI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Cordubae XVII. Kal. Apriles a.u.c. 711.&lt;br&gt;C. ASINIUS POLLIO M. TULLIO CICERONI S. D.}}
Minime mirum tibi debet videri nihil me scripsisse de re publica, posteaquam itum est ad arma; nam saltus Castulonensis, qui semper tenuit nostros tabellarios, etsi nunc frequentioribus latrociniis infestior factus est, tamen nequaquam tanta in mora est, quanta qui locis omnibus dispositi ab utraque parte scrutantur tabellarios et retinent; itaque, nisi nave perlatae litterae essent, omnino nescirem, quid istic fieret. Nunc vero nactus occasionem, posteaquam navigari coeptum est, cupidissime et quam creberrime potero scribam ad te. Ne movear eius sermonibus, quem tametsi nemo est qui videre velit, tamen nequaquam proinde, ac dignus est, oderunt homines, periculum non est; adeo est enim invisus mihi, ut nihil non acerbum putem, quod commune cum illo sit; natura autem mea et studia trahunt me ad pacis et libertatis cupiditatem. Itaque illud initium civilis belli saepe deflevi; cum vero non liceret mihi nullius partis esse, quia utrubique magnos inimicos habebam, ea castra fugi, in quibus plane tutum me ab insidiis inimici sciebam non futurum; compulsus eo, quo minime volebam, ne in extremis essem [plane], pericula non dubitanter adii. Caesarem vero, quod me in tanta fortuna modo cognitum vetustissimorum familiarium loco habuit, dilexi summa cum pietate et fide. Quae mea sententia gerere mihi licuit, ita feci, ut optimus quisque maxime probarit; quod iussus sum, eo tempore atque ita feci, ut appareret invito imperatum esse. Cuius facti iniustissima invidia erudire me potuit, quam iucunda libertas et quam misera sub dominatione vita esset. Ita, si id agitur, ut rursus in potestate omnia unius sint, quicumque is est, ei me profiteor inimicum, nec periculum est ullum, quod pro libertate aut refugiam aut deprecer; sed consules neque senatus consulto neque litteris suis praeceperant mihi, quid facerem; unas enim post Idus Martias demum a Pansa litteras accepi, in quibus hortatur me, ut senatui scribam me et exercitum in potestate eius futurum: quod, cum Lepidus concionaretur atque omnibus scriberet se consentire cum Antonio, maxime contrarium fuit; nam quibus commeatibus invito illo per illius provinciam legiones ducerem? aut, si cetera transissem, num etiam Alpes poteram transvolare, quae praesidio illius tenentur? adde huc, quod perferri litterae nulla condicione potuerunt; sexcentis enim locis excutiuntur, deinde etiam retinentur ab Lepido tabellari. Illud me Cordubae pro concione dixisse nemo vocabit in dubium, provinciam me nulli, nisi qui ab senatu missus venisset, traditurum: nam, de legione tricesima tradenda quantas contentiones habuerim, quid ego scribam? qua tradita quanto pro re publica infirmior futurus fuerim, quis ignorat? hac enim legione noli acrius aut pugnacius quidquam putare esse. Quare eum me existima esse, qui primum pacis cupidissimus sim—omnes enim cives plane studeo esse salvos—, deinde qui et me et rem publicam vindicare in libertatem paratus sim. Quod familiarem meum tuorum numero habes, opinione tua mihi gratius est; invideo illi tamen, quod ambulat et iocatur tecum. Quaeres, quanti id aestimem. Si umquam licuerit vivere in otio, experieris; nullum enim vestigium abs te discessurus sum. Illud vehementer admiror, non scripsisse te mihi, manendo in provincia an ducendo exercitum in Italiam rei publicae magis satisfacere possim: ego quidem, etsi mihi tutius ac minus laboriosum est manere, tamen, quia video tali tempore multo magis legionibus opus esse quam provinciis, quae praesertim reciperari nullo negotio possint, constitui, ut nunc est, cum exercitu proficisci. Deinde ex litteris, quas Pansae misi, cognosces omnia; nam tibi earum exemplar misi. XVII. Kal. April. Corduba.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXXII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Cordubae VI. Idus Iunias a.u.c. 711.&lt;br&gt;C. ASINIUS POLLIO M. TULLIO CICERONI.}}

Balbus quaestor magna numerata pecunia, magno pondere auri, maiore argenti coacto de publicis exactionibus, ne stipendio quidem militibus reddito duxit se a Gadibus et triduum tempestate retentus ad Calpen Kal. Iuniis traiecit sese in regnum Bogudis plane bene peculiatus. His rumoribus utrum Gades referatur an Romam—ad singulos enim nuntios turpissime consilia mutat—, nondum scio. Sed praeter furta et rapinas et virgis caesos socios haec quoque fecit, ut ipse gloriari solet, eadem, quae C. Caesar: ludis, quos Gadibus fecit, Herennium Gallum histrionem summo ludorum die anulo aureo donatum in XIIII sessum deduxit—tot enim fecerat ordines equestris loci—; quattuorviratum sibi prorogavit; comitia biennii biduo habuit, hoc est renuntiavit, quos ei visum est; exsules reduxit, non horum temporum, sed illorum, quibus a seditiosis senatus trucidatus aut expulsus est Sex. Varo procos. Illa vero iam ne Caesaris quidem exemplo: quod ludis praetextam de suo itinere ad L. Lentulum procos. sollicitandum posuit, et quidem, cum ageretur, flevit memoria rerum gestarum commotus; gladiatoribus autem Fadium quendam, militem Pompeianum, quia, cum depressus in ludum bis gratis depugnasset, auctorari sese nolebat et ad populum confugerat, primum Gallos equites immisit in populum—coniecti enim lapides sunt in eum, cum abriperetur Fadius—, deinde abstractum defodit in ludo et vivum combussit, cum quidem pransus nudis pedibus, tunica soluta, manibus ad tergum reiectis inambularet et illi misero quiritanti: &quot;c. R. natus sum&quot; responderet: &quot;abi nunc, populi fidem implora&quot;; bestiis vero cives Romanos, in iis circulatorem quendam auctionum, notissimum hominem Hispali, quis deformis erat, obiecit. Cum huiuscemodi portento res mihi fuit. Sed de illo plura coram; nunc, quod praestat: quid me velitis facere, constituite. Tres legiones firmas habeo, quarum unam, XXVIII, cum ad se initio belli arcessisset Antonius hac pollicitatione, quo die in castra venisset, denarios quingenos singulis militibus daturum, in victoria vero eadem praemia, quae suis legionibus—quorum quis ullam finem aut modum futurum putabit?—, incitatissimam retinui, aegre mehercules, nec retinuissem, si uno loco habuissem, upote cum singulae quaedam cohortes seditionem fecerint. Reliquas quoque legiones non destitit litteris atque infinitis pollicitationibus incitare. Nec vero minus Lepidus ursit me et suis et Antonii litteris, ut legionem XXX mitterem sibi. Itaque, quem exercitum neque vendere ullis praemiis volui nec eorum periculorum metu, quae victoribus illis portendebantur, deminuere, debetis existimare retentum et conservatum rei publicae esse, atque ita credere, me, quodcumque imperassetis, facturum fuisse, si, quod iussistis, feci: nam et provinciam in otio et exercitum in mea potestate tenui; finibus meae provinciae nusquam excessi; militem non modo legionarium, sed ne auxiliarium quidem ullum quoquam misi et, si quos equites discedentes nactus sum, supplicio affeci: quarum rerum fructum satis magnum re publica salva tulisse me putabo: sed, res publica si me satis novisset et maior pars senatus, maiores ex me fructus tulisset. Epistulam, quam Balbo, cum etiam nunc in provincia esset, scripsi, legendam tibi misi; etiam praetextam, si voles legere, Gallum Cornelium, familiarem meum, poscito. VI. Idus Iunias, Corduba.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXXIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Hispania ulteriore ineunte mense Iunio (ante VI. Id.) a.u.c. 711.&lt;br&gt;POLLIO CICERONI SAL. PLUR.}}

S. v. b. e. e. q. v. Quo tardius certior fierem de proeliis apud Mutinam factis, Lepidus effecit, qui meos tabellarios novem dies retinuit; tametsi tantam calamitatem rei publicae quam tardissime audire optandum est, sed illis, qui prodesse nihil possunt neque mederi. Atque utinam eodem senatus consulto, quo Plancum et Lepidum in Italiam arcessistis, me quoque iussissetis venire! profecto non accepisset res publica hoc vulnus: quo si qui laetantur in praesentia, quia videntur et duces et veterani Caesaris partium interisse, tamen postmodo necesse est doleant, cum vastitatem Italiae respexerint; nam et robur et suboles militum interiit, si quidem, quae nuntiantur, ulla ex parte vera sunt. Neque ego non videbam, quanto usui rei publicae essem futurus, si ad Lepidum venissem; omnem enim cunctationem eius discussissem, praesertim adiutore Planco; sed scribenti ad me eiusmodi litteras, quas leges, [et] concionibus videlicet, quas Narbone habuisse dicitur, similes, palparer necesse erat, si vellem commeatus per provinciam eius iter faciens habere. Praeterea verebar, ne, si, antequam ego incepta perficerem, proelium confectum esset, pium consilium meum raperent in contrariam partem obtrectatores mei propter amicitiam, quae mihi cum Antonio, non maior tamen, quam Planco, fuit. Itaque a Gadibus mense Aprili binis tabellariis in duas naves impositis et tibi et consulibus et Octaviano scripsi, ut me faceretis certiorem, quonam modo plurimum possem prodesse rei publicae; sed, ut rationem ineo, quo die proelium Pansa commisit, eodem a Gadibus naves profectae sunt; nulla enim post hiemem fuit ante eam diem navigatio. Et hercules longe remotus ab omni suspicione futuri civilis tumultus penitus in Lusitania legiones in hibernis collocaram; ita porro festinavit uterque confligere, tamquam nihil peius timerent, quam ne sine maximo rei publicae detrimento bellum componeretur; sed, si properandum fuit, nihil non summi ducis consilio gessisse Hirtium video. Nunc haec mihi scribuntur ex Gallia Lepidi et nuntiantur: Pansae exercitum concisum esse; Pansiam ex vulneribus mortuum; eodem proelio Martiam legionem interisse et L. Fabatum et C. Peducaeum et D. Carfulenum; Hirtino autem proelio et quartam legionem et omnes peraeque Antonii caesas, item Hirtii; quartam vero, cum castra quoque Atnonii cepisset, a quinta legione concisam esse; ibi Hirtium quoque perisse et Pontium Aquilam; dici etiam Octavianum cecidisse—quae si, quo di prohibeant! vera sunt, non mediocriter doleo—; Antonium turpiter Mutinae obsessionem reliquisse, sed habere equitum V. M., legiones sub signis armatas tres et P. Bagienni unam, inermes bene multos; Ventidium quoque se cum legione VII, VIII, VIIII coniunxisse; si nihil in Lepido spei sit, descensurum ad extrema et non modo nationes, sed etiam servitia concitaturum; Parmam direptam; L. Antonium Alpes occupasse. Quae si vera sunt, nemini nostrum cessandum est nec exspectandum, quid decernat senatus; res enim cogit huic tanto incendio succurrere omnes, qui aut imperium aut nomen denique populi Romani salvum volunt esse; Brutum enim cohortes XVII et duas non frequentes tironum legiones, quas conscripserat Antonius, habere audio; neque tamen dubito, quin omnes, qui supersint de Hirtii exercitu, confluant ad eum; nam in delectu non multum spei puto esse, praesertim cum nihil sit periculosius quam spatium confirmandi esse Antonio dari. Anni autem tempus libertatem maiorem mihi dat, propterea quia frumenta aut in agris aut in villis sunt. Itaque proximis litteris consilium meum expedietur; nam neque deesse neque superesse rei publicae volo; maxime tamen doleo adeo et longo et infesto itinere ad me veniri, ut die quadragesimo post aut ultra etiam, quam facta sunt, omnia nuntientur.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXXIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris ad Pontem Argenteum XI. Kal. Iun. a.u.c. 711.&lt;br&gt;M. LEPIDUS IMP. ITER. PONT. MAX. S. D. M. TULLIO CICERONI.}}
S. v. b. e. e. v. Cum audissem Antonium cum suis copiis praemisso L. Antonio cum parte equitatus in provinciam meam venire, cum exercitu meo ab confluente ab Rhodano castra movi ac contra eos venire institui. Itaque continuis itineribus ad Forum Voconii veni et ultra castra ad flumen Argenteum contra Antonianos feci. P. Ventidius suas legiones tres coniunxit cum eo et ultra me castra posuit; habebat antea legionem V et ex reliquis legionibus magnam multitudinem, sed inermorum. Equitatum habet magnum; nam omnis ex proelio integer discessit ita, ut sint amplius equitum milia quinque. Ad me complures milites et equites ab eo transierunt et in dies singulos eius copiae minuuntur: Silanus et Culleo ab eo discesserunt; nos, etsi graviter ab iis alesi eramus, quod contra nostram voluntatem ad Antonium ierant, tamen nostrae humanitatis et necessitudinis causa eorum salutis rationem habuimus, nec tamen eorum opera utimur neque in castris habemus neque ulli negotio praefecimus. Quod ad bellum hoc attinet, nec senatui nec rei publicae deerimus. Quae postea egerimus, faciam te certiorem.

Etsi omni tempore summa studia officii mutuo inter nos certatim constiterunt pro nostra inter nos familiaritate et proinde diligenter ab utroque conservata sunt, tamen non dubito, in tanto et tam repentino motu rei publicae quin nonnulla de me falsis rumoribus a meis obtrectatoribus me indigna ad te delata sint, quae tuum animum magno opere moverent pro tuo amore in rem publicam. Ea te moderate accepisse neque temere credendum iudicasse a meis procuratoribus certior sum factus; quae mihi, ut debent, gratissima sunt, memini enim et illa superiora, quae abs tua voluntate profecta sunt ad meam dignitatem augendam et ornandam, quae perpetuo in animo meo fixa manebunt. Abs te, mi Cicero, magno opere peto, si meam vitam, studium diligentissime superioribus temporibus in re publica administranda, quae Lepido digna sint, perspecta habes, ut paria aut eo ampliora reliquo tempore exspectes et proinde tua auctoritate me tuendum existimes, quo tibi plura tuo merito debeo. Vale. D. XI. Kalendas Iunias, ex castris, ex Ponte Argenteo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXXV.}}}}&lt;br&gt;Data est a Ponte Argenteo III. Kal. Iun. a.u.c. 711.&lt;br&gt;M. LEPIDUS IMP. ITER. PONTIFEX MAX. S. D. SENATUI POPULO PLEBIQUE ROMANAE.}}
S. v. liberique vestri v. b. e. e. q. v. Deos hominesque testor, patres conscripti, qua mente et quo animo semper in rem publicam fuerim et quam nihil antiquius communi salute ac libertate iudicarim; quod vobis brevi probassem, nisi mihi fortuna proprium consilium extorsisset; nam exercitus cunctus consuetudinem suam in civibus conservandis communique pace seditione facta retinuit meque tantae multitudinis civium Romanorum salutis atque incolumitatis causam suscipere, ut vere dicam, coegit. In qua re ego vos, patres conscripti, oro atque obsecro, ut privatis offensionibus omissis summae rei publicae consulatis neve misericordiam nostram exercitusque nostri in civili dissensione sceleris loco ponatis. Quod si salutis omnium ac dignitatis reationem habueritis, melius et vobis et rei publicae consuletis. D. III. Kal. Iun. a Ponte Argenteo.
{{Liber
|Ante=Liber IX
|AnteNomen=../Liber IX
|Post=Liber XI
|PostNomen=../Liber XI
}}</text>
      <sha1>4cyb1n6c6sxk9sbc5g6cpoaxqh901ic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber IX</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37450</id>
    <revision>
      <id>269483</id>
      <parentid>194841</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/IX]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber IX]]</comment>
      <origin>194841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53516" sha1="mkjlif6bh5auk6p87fyxly9khptakba" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus= [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares|Epistulae ad Familiares]] IX
}}

Ad M. Varronem et Ceteros

==&lt;span id='I'&gt;&lt;span&gt;I. Scr. Romae a.u.c. 708 (post Kal. Octobres?). CICERO VARRONI SAL.==
Ex iis litteris, quas Atticus a te missas mihi legit, quid ageres et ubi esses, cognovi; quando autem te visuri essemus, nihil sane ex iisdem litteris potui suspicari. In spem tamen venio appropinquare tuum adventum: qui mihi utinam solatio sit! etsi tot tantisque rebus urgemur, nullam ut allevationem quisquam non stultissimus sperare debeat; sed tamen aut tu potes me aut ego te fortasse aliqua re iuvare; scito enim me, posteaquam in urbem venerim, redisse cum veteribus amicis, id est cum libris nostris, in gratiam; etsi non idcirco eorum usum dimiseram, quod iis suscenserem, sed quod eorum me suppudebat; videbar enim mihi, cum me in res turbulentissimas infidelissimis sociis demisissem, praeceptis illorum non satis paruisse. Ignoscunt mihi, revocant in consuetudinem pristinam teque, quod in ea permanseris, sapientiorem quam me dicunt fuisse. Quamobrem, quoniam placatis iis utor, videor sperare debere, si te viderim, et ea, quae premant, et ea, quae impendeant, me facile transiturum. Quamobrem, sive in Tusculano sive in Cumano ad te placebit sive, quod minime velim, Romae, dummodo simul simus, perficiam profecto, ut id utrique nostrum commodissimum esse videatur.
 
==&lt;span id='II'&gt;&lt;span&gt;II. Scr. Romae exeunte mense Aprili a.u.c. 708. CICERO VARRONI.==
Caninius tuus et idem noster, cum ad me pervesperi venisset et se postridie mane ad te iturum esse dixisset, dixi ei me daturum aliquid; mane ut peteret, rogavi: conscripsi epistulam noctu; nec ille ad me rediit: oblitum credidi. Ac tamen eam ipsam tibi epistulam misissem per meos, nisi audissem ex eodem postridie te mane e Tusculano exiturum. At tibi repente paucis post diebus, cum minime exspectarem, venit ad me Caninius mane; proficisci ad te statim dixit. Etsi erat ßvlow illa epistula, praesertim tantis postea novis rebus allatis, tamen perire lucubrationem meam nolui et eam ipsam Caninio dedi; sed cum eo ut cum homine docto et tui amantissimo locutus ea sum, quae pertulisse illum ad te existimo. Tibi autem idem consilii do, quod mihimet ipsi, ut vitemus oculos hominum, si linguas minus facile possumus; qui enim victoria se efferunt, quasi victos nos intuentur, qui autem victos nostros moleste ferunt, nos dolent vivere. Quaeres fortasse, cur, cum haec in urbe sint, non absim, quemadmodum tu. Tu enim ipse, qui et me et alios prudentia vincis, omnia, credo, vidisti, nihil te omnino fefellit: quis est tam Lynceus, qui in tantis tenebris nihil offendat, nusquam incurrat? Ac mihi quidem iam pridem venit in mentem bellum esse aliquo exire, ut ea, quae agebantur hic quaeque dicebantur, nec viderem nec audirem; sed calumniabar ipse: putabam, qui obviam mihi venisset, ut cuique commodum esset, suspicaturum aut dicturum, etiamsi non suspicaretur: &quot;hic aut metuit et ea re fugit aut aliquid cogitat et habet navem paratam.&quot; Denique, levissime qui suspicaretur et qui fortasse me optime novisset, putaret me idcirco discedere, quod quosdam homines oculi mei ferre non possent. Haec ego suspicans adhuc Romae maneo, et tamen lelhyÒtvw consuetudo diuturna callum iam obduxit stomacho meo. Habes rationem mei consilii; tibi igitur hoc censeo: latendum tantisper ibidem, dum defervescat haec gratulatio, et simul, dum audiamus, quemadmodum negotium confectum sit; confectum enim esse existimo, magni autem intererit, qui fuerit victoris animus, qui exitus rerum, quamquam, quo me coniectura ducat, habeo, sed exspecto tamen. Te vero nolo, nisi ipse rumor iam raucus erit factus, ad Baias venire; erit enim nobis honestius, etiam cum hinc disceserimus, videri venisse in illa loca ploratum potius quam natatum. Sed hoc tu melius; modo nobis stet illud: una vivere in studiis nostris, a quibus antea delectationem modo petebamus, nunc vero etiam salutem; non deesse, si quis adhibere volet, non modo ut architectos, verum etiam ut fabros, ad aedificandam rem publicam, et potius libenter accurrere; si nemo utetur opera, tamen et scribere et legere polite¤aw et, si minus in curia atque in foro, at in litteris et libris, ut doctissimi veteres fecerunt, gubernare rem publicam et de moribus ac legibus quaerere. Mihi haec videntur: tu quid sis acturus et quid tibi placeat, pergratum erit, si ad me scripseris.
 
==&lt;span id='III'&gt;&lt;span&gt;III. Scr. Romae medio mense Aprili a.u.c. 708. CICERO VARRONI.==
Etsi, quid scriberem, non habebam, tamen Caninio ad te eunti non potui nihil dare. Quid ergo potissimum scribam? quod velle te puto, cito me ad te esse venturum; etsi vide, quaeso, satisne rectum sit nos hoc tanto incendio civitatis in istia locis esse: dabimus sermonem iis, qui nesciunt nobis, quocumque in loco simus, eundem cultum, eundem victum esse. &quot;Quid refert? tamen in sermonem incidemus.&quot; Valde id, credo, laborandum est, ne, cum omnes in omni genere et scelerum et flagitiorum volutentur, nostra nobiscum aut inter nos cessatio vituperetur. Ego vero neglecta barbarorum inscitia persequar; quamvis enim sint haec misera, quae sunt miserrima, tamen artes nostrae nescio quo modo nunc uberiores fructus ferre videntur, quam olim ferebant, sive quia nulla nunc in re alia acquiescimus, sive quod gravitas morbi facit, ut medicinae egeamus eaque nunc appareat, cuius vim non sentiebamus, cum valebamus. Sed quid ego nunc haec ad te, cuius domi nascuntur, glaËx' eÞw 'AyÆnaw? Nihil scilicet, nisi ut rescriberes aliquid, me exspectares: sic igitur facies.
 
==&lt;span id='IV'&gt;&lt;span&gt;IV. Scr. in Tusculano mense Iunio a.u.c. 708. CICERO VARRONI.==
PerÐ dunat«n me scito xatë DiÒdvron xr¤nein. Quapropter, si venturus es, scito necesse esse te venire; sin autem non es, *dÊnaton est te venire. Nunc vide, utra te xr¤siw magis delectet, Chrysippi an haec, quam noster Diodotus non concoquebat. Sed de his etiam rebus, otiosi cum erimus, loquemur; hoc etiam xatë XrÊsippon dunatÚn est. De Coctio mihi gratum est; nam id etiam Attico mandaram. Tu si minus ad nos, nos accurremus ad te: si hortum in bibliotheca habes, deerit nihil.
 
==&lt;span id='V'&gt;&lt;span&gt;V. Scr. Romae mense Iunio a.u.c. 708. CICERO VARRONI.==
Mihi vero ad Nonas bene maturum videtur fore, neque solum propter rei publicae, sed etiam propter anni tempus; quare istum diem probo, itaque eundem ipse sequar. Consilii nostri, ne si eos quidem, qui id secuti non sunt, non poeniteret, nobis poenitendum putarem; secuti enim sumus non spem, sed officium, reliquimus autem non officium, sed desperationem: ita verecundiores fuimus, quam qui se domo non commoverunt, saniores, quam qui amissis opibus domum non reverterunt. Sed nihil minus fero quam severitatem otiosorum et, quoquo modo se res habet, magis illos vereor, qui in bello occiderunt, quam hos curo, quibus non satisfacimus, quia vivimus. Mihi si spatium fuerit in Tusculanum ante Nonas veniendi, istic te videbo; si minus, persequar in Cumanum et ante te certiorem faciam, ut lavatio parata sit.
 
==&lt;span id='VI'&gt;&lt;span&gt;VI. Scr. Romae mense Iunio a.u.c. 708. CICERO VARRONI.==
Caninius noster me tuis verbis admonuit, ut scriberem ad te, si quid esset, quod putarem te scire oportere. Est igitur adventus Caesaris scilicet in exspectatione, neque tu id ignoras. Sed tamen, cum ille scripsisset, ut opinor, se in Alsiense venturum, scripserunt ad eum sui, ne id faceret; multos ei molestos fore ipsumque multis; Ostiae videri commodius eum exire posse: id ego non intelligebam quid interesset; sed tamen Hirtius mihi dixit et se ad eum et Balbum et Oppium scripsisse, ut ita faceret, homines, ut cognovi, amantes tui. Hoc ego idcirco nosse te volui, ut scires, hospitium tibi ubi parares, vel potius ut utrubique—quid enim ille facturus sit, incertum est—, et simul ostentavi tibi me istis esse familiarem et consiliis eorum interesse. Quod ego cur nolim, nihil video; non enim est ferre, si quid ferendum est, et probare, si quid non probandum est; etsi, quid non probem, equidem iam nescio, praeter initia rerum; nam haec in voluntate fuerunt. Vidi enim—nam tu aberas—nostros amicos cupere bellum, hunc autem non tam cupere quam non timere—ergo haec consilii fuerunt, reliqua necessaria—, vincere autem aut hos aut illos necesse esse. Scio te semper mecum in luctu fuisse, cum videremus cum illud ingens malum, alterius utrius exercitus et ducum interitum, tum vero extremum malorum omnium esse civilis belli victoriam: quam quidem ego etiam illorum timebam, ad quos veneramus—crudeliter enim otiosis minabantur, eratque iis et tua invisa voluntas et mea oratio—; nunc vero, si essent nostri potiti, valde intemperantes fuissent, erant enim nobis perirati, quasi quidquam de nostra salute decrevissemus, quod non idem illis censuissemus, aut quasi utilius rei publicae fuerit eos etiam ad bestiarum auxilium confugere quam vel emori vel cum spe, si non optima, at aliqua tamen vivere. &quot;At in perturbata re publica vivimus.&quot; Quis negat? sed hoc viderint ii, qui nulla sibi subsidia ad omnes vitae status paraverunt; huc enim ut venirem, superior longius, quam volui, fluxit oratio: cum enim te semper magnum hominem duxerim, quod his tempestatibus es prope solus in portu fructusque doctrinae percipis eos, qui maximi sunt, ut ea consideres eaque tractes, quorum et usus et delectatio est omnibus istorum et actis et voluptatibus anteponenda. Equidem hos tuos Tusculanenses dies instar esse vitae puto, libenterque omnibus omnes opes concesserim, ut mihi liceat vi nulla interpellante isto modo vivere: quod nos quoque imitamur, ut possumus, et in nostris studiis libentissime conquiescimus; quis enim hoc non dederit nobis, ut, cum opera nostra patria sive non possit uti sive nolit, ad eam vitam revertamur, quam multi docti homines, fortasse non recte, sed tamen multi etiam rei publicae praeponendam putaverunt? Quae igitur studia magnorum hominum sententia vacationem habent quandam publici muneris, iis concedente re publica cur non abutamur? Sed plus facio, quam Caninius mandavit; is enim, si quid ego scirem, rogarat, quod tu nescires, ego tibi ea narro, quae tu melius scis quam ipse, qui narro. Faciam ergo illud, quod rogatus sum, ut eorum, quae temporis huius sint, quae *** tua audiero, ne quid ignores.
 
==&lt;span id='VII'&gt;&lt;span&gt;VII. Scr. Romae mense Iunio a.u.c. 708. CICERO VARRONI.==
Coenabam apud Seium, cum utrique nostrum redditae sunt a te litterae. Mihi vero iam maturum videtur; nam, quod antea te calumniatus sum, indicabo malitiam meam: volebam prope alicubi esse te, si quid bonae salutis, sÊn te dÊ' §rxom°nv; nunc, quoniam confecta sunt omnia, dubitandum non est, quin equis viris: nam, ut audivi de L. Caesare filio, mecum ipse:
 
:quid hic mihi faciet patri?
 
itaque non desino apud istos, qui nunc dominantur, coenitare. Quid faciam? tempori serviendum est. Sed ridicula missa, praesertim cum sit nihil, quod rideamus:
 
:Africa terribili tremit horrida terra tumultu;
 
itaque nullum est *poprohgm°non, quod non verear. Sed, quod quaeris, quando, qua, quo, nihil adhuc scimus: istuc ipsum de Baiis, nonnulli dubitant an per Sardiniam veniat; illud enim adhuc praedium suum non inspexit, nec ullum habet deterius, sed tamen non contemnit. Ego omnino magis arbitror per Siciliam Veliam, sed iam sciemus; adventat enim Dolabella: eum puto magistrum fore.
 
:polloÐ mayhtaÐ xre¤ssonew didasx­lvn.
 
Sed tamen, si sciam, quid tu constitueris, meum consilium accommodabo potissimum ad tuum; quare exspecto tuas litteras.
 
==&lt;span id='VIII'&gt;&lt;span&gt;VIII. Scr. in Arpinati pr. Non. Sextil. a.u.c. 709. CICERO VARRONI.==
Etsi munus flagitare, quamvis quis ostenderit, ne populus quidem solet nisi concitatus, tamen ego exspectatione promissi tui moveor, ut admoneam te, non ut flagitem; misi autem ad te quattuor admonitores non nimis verecundos; nosti enim profecto os huius adolescentioris Academiae. Ex ea igitur media excitatos misi, qui metuo ne te forte flagitent; ego autem mandavi, ut rogarent. Exspectabam omnino iamdiu meque sustinebam, ne ad te prius ipse quid scriberem, quam aliquid accepissem, ut possem te remunerari quam simillimo munere; sed, cum tu tardius faceres, id est, ut ego interpretor, diligentius, teneri non potui, quin coniunctionem studiorum amorisque nostri quo possem litterarum genere declararem. Feci igitur sermonem inter nos habitum in Cumano, cum esset una Pomponius: tibi dedi partes Antiochinas, quas a te probari intellexisse mihi videbar; mihi sumpsi Philonis. Puto fore, ut, cum legeris, mirere nos id locutos esse inter nos, quod numquam locuti sumus; sed nosti morem dialogorum. Posthac autem, mi Varro, quam plurima, si videtur, et de nobis, inter nos: sero fortasse; sed superiorum temporum Fortuna rei publicae causam sustineat, haec ipsi praestare debemus. Atque utinam quietis temporibus atque aliquo, si non bono, at saltem certo statu civitatis haec inter nos studia exercere possemus! quamquam tum quidem vel aliae quaepiam rationes honestas nobis et curas et actiones darent; nunc autem quid est, sine his cur vivere velimus? mihi vero cum his ipsis vix, his autem detractis ne vix quidem. Sed haec coram et saepius. Migrationem et emptionem feliciter evenire volo tuumque in ea re consilum probo. Cura, ut valeas.
 
==&lt;span id='IX'&gt;&lt;span&gt;IX. Scr. Romae mense Maio a.u.c. 706. DOLABELLA S. D. CICERONI.==
S. v. g. v. et Tullia nostra recte v. Terentia minus belle habuit, sed certum scio iam convaluisse eam; praeterea rectissime sunt apud te omnia. Etsi nullo tempore in suspicionem tibi debui venire partium causa potius quam tua tibi suadere, ut te aut cum Caesare nobiscumque coniungeres aut certe in otium referres, praecipue nunc iam inclinata victoria ne possum quidem in ullam aliam incidere opinionem nisi in eam, qua scilicet te tibi suadere videar, quod pie tacere non possim; tu autem, mi Cicero, si haec accipies, ut, sive probabuntur tibi sive non probabuntur, ab optimo certe animo ac deditissimo tibi et cogitata et scripta esse iudices. Animadvertis Cn. Pompeium nec nominis sui nec rerum gestarum gloria neque etiam regum ac nationum clientelis, quas ostentare crebro solebat, esse tutum, et hoc etiam, quod infimo cuique contingit, illi non posse contingere, ut honeste effugere possit, pulso Italia, amissis Hispaniis, capto exercitu veterano, circumvallato nunc denique, quod nescio an nulli umquam nostro acciderit imperatori. Quamobrem, quid aut ille sperare possit aut tu, animum adverte pro tua prudentia; sic enim facillime, quod tibi utilissimum erit consilii, capies. Illud autem a te peto, ut, si iam ille evitaverit hoc periculum et se abdiderit in classem, tu tuis rebus consulas et aliquando tibi potius quam cuivis sis amicus: satisfactum est iam a te vel officio vel familiaritati, satisfactum etiam partibus et ei rei publicae, quam tu probabas. Reliquum est, ut, ubi nunc est res publica, ibi simus potius, quam, dum illam veterem sequamur, simus in nulla. Quare velim, mi iucundissime Cicero, si forte Pompeius pulsus his quoque locis rursus alias regiones petere cogatur, ut tu te vel Athenas vel in quamvis quietam recipias civitatem; quod si eris facturus, velim mihi scribas, ut ego, si ullo modo potero, ad te advolem. Quaecumque de tua dignitate ab imperatore erunt impetranda, qua est humanitate Caesar, facillimum erit ab eo tibi ipsi impetrare, et meas tamen preces apud eum non minimum auctoritatis habituras puto. Erit tuae quoque fidei et humanitatis curare, ut is tabellarius, quem ad te misi, reverti possit ad me et a te mihi litteras referat.
 
==&lt;span id='X'&gt;&lt;span&gt;X. Scr. Romae exeunte mense Febr. aut ineunte Mario a.u.c. 709. M. CICERO S. D. P. DOLABELLAE.==
Non sum ausus Salvio nostro nihil ad te litterarum dare; nec mehercule habebam, quid scriberem, nisi te a me mirabiliter amari, de quo etiam nihil scribente me te non dubitare certo scio. Omnino mihi magis litterae sunt exspectandae a te, quam a me tibi; nihil enim Romae geritur, quod te putem scire curare, nisi forte scire vis me inter Niciam nostrum et Vidium iudicem esse. Profert alter, opinor, duobus versiculis expensum Niciae; alter, Aristarchus, hos Ùbel¤jei. Ego tamquam criticus antiquus iudicaturus sum, utrum sint toË poihtoË an parembeblhm°noi. Puto te nunc dicere: &quot;oblitusne es igitur fungorum illorum, quos apud Niciam, et ingentium cularum cum sophia septimae?&quot; Quid ergo? tu adeo mihi excussam severitatem veterem putas, ut ne in foro quidem reliquiae pristinae frontis appareant? Sed tamen suavissimum sumbivtØn nostrum praestabo integellum, nec committam, ut, si ego eum condemnaro, tu restituas, ut habeat Bursa Plancus, apud quem litteras discat. Sed quid ago? cum mihi sit incertum, tranquillone sis animo an, ut in bello, in aliqua maiuscula cura negotiove versere, labor longius; cum igitur mihi erit exploratum te libenter esse risurum, scribam ad te pluribus. Te tamen hoc scire volo, vehementer populum sollicitum fuisse de P. Sullae morte, antequam certum scierit: nunc quaerere desierunt, quo modo perierit; satis putant se scire, quod sciunt. Ego ceteroqui animo aequo fero: unum vereor, ne hasta Caesaris refrixerit.
 
==&lt;span id='XI'&gt;&lt;span&gt;XI. Scr. Asturae mense Martio a.u.c. 709. CICERO DOLABELLAE S.==
Vel meo ipsius interitu mallem litteras meas desiderares quam eo casu, quo sum gravissime afflictus; quem ferrem certe moderatius, si te haberem; nam et oratio tua prudens et amor erga me singularis multum levaret; sed, quoniam brevi tempore, ut opinio nostra est, te sum visurus, ita me affectum offendes, ut multum a te possim iuvari, non quo ita sim fractus, ut aut hominem me esse oblitus sim aut fortunae succumbendum putem, sed tamen hilaritas illa nostra et suavitas, quae te praeter ceteros delectabat, erepta mihi omnis est; firmitatem tamen et constantiam, si modo fuit aliquando in nobis, eandem cognosces, quam reliquisti. Quod scribis proelia te mea causa sustinere, non tam id laboro, ut, si qui mihi obtrectent, a te refutentur, quam intelligi cupio, quod certe intelligitur, me a te amari. Quod ut facias, te etiam atque etiam rogo ignoscasque brevitati litterarum mearum; nam et celeriter una futuros nos arbitror et nondum sum satis confirmatus ad scribendum.
 
==&lt;span id='XII'&gt;&lt;span&gt;XII. Scr. in Puteolano mense Decembri a.u.c. 709. CICERO DOLABELLAE.==
Gratulor Baiis nostris, si quidem, ut scribis, salubres repente factae sunt; nisi forte te amant et tibi assentantur et tamdiu, dum tu ades, sunt oblitae sui; quod quidem si ita est, minime miror caelum etiam et terras vim suam, si tibi ita conveniat, dimittere. Oratiunculam pro Deiotaro, quam requirebas, habebam mecum, quod non putaram: itaque eam tibi misi; quam velim sic legas, ut causam tenuem et inopem nec scriptione magno opere dignam; sed ego hospiti veteri et amico munusculum volui mittere levidense crasso filo, cuiusmodi ipsius oslent esse munera. Tu velim animo sapienti fortique sis, ut tua moderatio et gravitas aliorum infamet iniuriam.
 
==&lt;span id='XIII'&gt;&lt;span&gt;XIII. Scr. Asturae mense Aprili a.u.c. 709. CICERO DOLABELLAE SAL.==
C. Subernius Calenus et meus est familaris et Leptae nostri familiarissimi pernecessarius: is cum vitandi belli causa profectus esset in Hispaniam cum M. Varrone ante bellum, ut in ea provincia esset, in qua nemo nostrum post Afranium superatum bellum ullum fore putarat, incidit in ea ipsa mala, quae summo studio vitaverat; oppressus est enim bello repentino, quod bellum commotum a Scapula ita postea confirmatum est a Pompeio, ut nulla ratione ab illa miseria se eripere posset. Eadem causa fere est M. Planii Heredis, qui est item Calenus, Leptae nostri familiarissimus. Hosce igitur ambos tibi sic commendo, ut maiore cura, studio, sollicitudine animi commendare non possim. Volo ipsorum causa, meque in eo vehementer et amicitia movet et humanitas; Lepta vero cum ita laboret, ut eius fortunae videantur in discrimen venire, non possum ego non aut proxime atque ille aut etiam aeque laborare. Quapropter, etsi saepe expertus sum. quantum me amares, tamen sic velim tibi persuadeas, id me in hac re maxime iudicaturum. Peto igitur a te vel, si pateris, oro, ut homines miseros et fortuna, quam vitare nemo potest, magis quam culpa calamitosos conserves incolumes velisque per te me hoc muneris cum ipsis amicis hominibus, cum municipio Caleno, quocum mihi magna necessitudo est, tum Leptae, quem omnibus antepono, dare. Quod dicturus sum, puto equidem non valde ad rem pertinere, sed tamen nihil obest dicere: res familiaris alteri eorum valde exigua est, alteri vix equestris; quapropter, quoniam iis Caesar vitam sua liberalitate concessit nec est, quod iis praeterea magno opere possit adimi, reditum, si me tantum amas, quantum certe amas, hominibus confice, in quo nihil est praeter viam longam, quam idcirco non fugiunt, ut et vivant cum suis et morantur domi: quod ut enitare contendasque vel potius ut perficias—posse enim te mihi persuasi—, vehementer te etiam atque etiam rogo.
 
==&lt;span id='XIV'&gt;&lt;span&gt;XIV. Scr. in Pompeiano IV. Non. Maias a.u.c. 710. CICERO DOLABELLAE CONSULI SUO S.==
Etsi contentus eram, mi Dolabella, tua gloria satisque ex ea magnam laetitiam voluptatemque capiebam, tamen non possum non confiteri cumulari me maximo gaudio, quod vulgo hominum opinio socium me ascribat tuis laudibus. Neminem conveni—convenio autem quotidie plurimos; sunt enim permulti optimi viri, qui valetudinis causa in haec loca veniant, praeterea ex municipiis frequentes necessarii mei; qui omnes, cum te summis laudibus ad caelum extulerunt, mihi continuo maximas gratias agunt; negant enim se dubitare, quin tu meis praeceptis et consiliis obtemperans praestantissimum te civem in singularem consulem praebeas: quibus ego quamquam verissime possum respondere te, quae facias, tuo iudicio et tua sponte facere nec cuiusquam egere consilio, tamen neque plane assentior, me imminuam tuam laudem, si omnis a meis consiliis profecta videatur, neque valde nego, sum enim avidior etiam, quam satis est, gloriae et tamen non alienum est dignitate tua, quod ipsi Agamemnoni, regum regi, fuit honestum, habere aliquem in consiliis capiendis Nestorem, mihi vero gloriosum te iuvenem consulem florere laudibus quasi alumnum disciplinae meae. L. quidem Caesar, cum ad eum aegrotum Nepolim venissem, quamquam erat oppressus totius corporis doloribus, tamen ante, quam me plane salutavit, &quot;o mi Cicero,&quot; inquit, &quot;gratulor tibi, cum tantum vales apud Dolabellam, quantum si ego apud sororis filium valerem, iam salvi esse possemus; Dolabellae vero tuo et gratulor et gratias ago, quem quidem post te consulem solum possumus vere consulem dicere&quot;; deinde multa de facto ac de re gesta tua: nihil magnificentius, nihil praeclarius actum umquam, nihil rei publicae salutarius; atque haec una vox omnium est. A te autem peto, ut me hanc quasi falsam hereditatem alienae gloriae sinas cernere meque aliqua ex parte in societatem tuarum laudum venire patiare. Quamquam, mi Dolabella—haec enim iocatus sum— libentius omnes meas, si modo sunt aliquae meae laudes, ad te transfuderim, quam aliquam partem exhauserim ex tuis; nam, cum te semper tantum dilexerim, quantum tu intelligere potuisti, tum his tuis factis sic incensus sum, ut nihil umquam in amore fuerit ardentius; nihil est enim, mihi crede, virtute formosius, nihil pulchrius, nihil amabilius. Semper amavi, ut scis, M. Brutum propter eius summum ingenium, suavissimos mores, singularem probitatem atque constantiam: tamen Idibus Martiis tantum accessit ad amorem, ut mirarer locum fuisse augendi in eo, quod mihi iampridem cumulatum etiam videbatur. Quis erat, qui putaret ad eum amorem, quem erga te habebam, posse aliquid accedere? tantum accessit, ut mihi nunc denique amare videar, antea dilexisse. Quare quid est, quod ego te hortor, ut dignitati et gloriae servias? proponam tibi claros viros, quod facere solent, qui hortantur? neminem habeo clariorem quam te ipsum; te imitere oportet, tecum ipse certes: ne licet quidem tibi iam tantis rebus gestis non tui similem esse. Quod cum ita sit, hortatio non est necessaria, gratulatione magis utendum est; contigit enim tibi, quod haud scio an nemini, ut summa severitas animadversionis non modo non invidiosa, sed etiam popularis esset et cum bonis omnibus, tum infimo cuique gratissima. Hoc si tibi fortuna quadam contigisset, gratularer felicitati tuae; sed contigit magnitudine cum animi, tum etiam ingenii atque consilii; legi enim concionem tuam: nihil illa sapientius; ita pedetentim et gradatim tum accessus a te ad causam facti, tum recessus, ut res ipsa maturitatem tibi animadvertendi omnium concessu daret. Liberasti igitur et urbem periculo et civitatem metu, neque solum ad tempus maximam utilitatem attulisti, sed etiam ad exemplum: quo facto intelligere debes in te positam esse rem publicam tibique non modo tuendos, sed etiam ornandos esse illos viros, a quibus initium libertatis profectum est. Sed his de rebus coram plura propediem, ut spero: tu quoniam rem publicam nosque conseras, fac, ut diligentissime te ipsum, mi Dolabella, custodias.
 
==&lt;span id='XV'&gt;&lt;span&gt;XV. Scr. Romae post VII. Kal. Sextiles a.u.c. 708. CICERO PAETO S.==
Duabus tuis epistulis respondebo: uni, uam quatriduo ante acceperam a Zetho; alteri, quam attulerat Phileros tabellarius. Ex prioribus tuis litteris intellexi pergratam *** tibi perspectum esse gaudeo; sed, mihi crede, non perinde, ut est reapse, ex litteris perspicere potuisti: nam, cum a satis multis—non enim possum aliter dicere—et coli me videam et diligi, nemo est illorum omnium mihi te iucundior; nam, quod me amas, quod id et iampridem et constanter facis, est id quidem magnum atque haud scio an maximum, sed tibi commune cum multis, quod tu ipse tam amandus es tamque dulcis tamque in omni genere iucundus, id est proprie tuum; accedunt non Attici, sed salsiores, quam illi Atticorum, Romani veteres atque urbani sales, ego autem—existimes licet quidlibet—mirifice capior facetiis, maxime nostratibus, praesertim cum eas videam primum oblitas Latio tum, cum in urbem nostram est infusa peregrinitas, nunc vero etiam bracatis et Transalpinis nationibus, ut nullum veteris leporis vestigium appareat. Itaque, te cum video, omnes mihi Granios, omnes Lucilios—vere ut dicam,—Crassos quoque et Laelios videre videor: moriar, si praeter te quemquam reliquum habeo, in quo possim imaginem antiquae et vernaculae festivitatis agnoscere. Ad hos lepores cum amor erga me tantus accedat, miraris me tanta perturbatione valetudinis tuae tam graviter exanimatum fuisse? Quod autem altera epistula purgas te non dissuasorem mihi emptionis Neapolitanae fuisse, sed auctorem moderationis, urbane, neque ego aliter accepi; intellexi tamen idem, quod his intelligo litteris, non existimasse te mihi licere id, quod ego arbitrabar, res has non omnino quidem, sed magnam partem relinquere. Catulum mihi narras et illa tempora: quid simile? ne mihi quidem ipsi tunc placebat diutius abesse ab rei publicae custodia; sedebamus enim in puppi et clavum tenebamus; nunc autem vix est in sentina locus. An minus multa senatus consulta futura putas, si ego sim Neapoli? Romae cum sum et urgeo forum, senatus consulta scribuntur apud amatorem tuum, familiarem meum; et quidem, cum in mentem venit, ponor ad scribendum et ante audio senatus consultum in Armeniam et Syriam esse perlatum, quod in meam sententiam factum esse dicatur, quam omnino mentionem ullam de ea re esse factam. Atque hoc nolim me iocari putes; nam mihi scito iam a regibus ultimis allatas esse litteras, quibus mihi gratias agant, quod se mea sententia reges appellaverim, quos ego non modo reges appellatos, sed omnino natos nesciebam. Quid ergo est? tamen, quamdiu hic erit noster hic praefectus moribus, parebo auctoritati tuae; cum vero aberit, ad fungos me tuos conferam. Domum si habebo, in denos dies singulos sumptuariae legis dies conferam; sin autem minus invenero, quod placeat, decrevi habitare apud te, scio enim me nihil tibi gratius facere posse. Domum Sullanam desperabam iam, ut tibi proxime scripsi, sed tamen non abieci: tu velim, ut scribis, cum fabris eam perspicias; si enim nihil est in parietibus aut in tecto vitii, cetera mihi probabuntur.
 
==&lt;span id='XVI'&gt;&lt;span&gt;XVI. Scr. in Tusculano mense Quinctili (ante VII. Kal. Sext.) a.u.c. 708. CICERO PAETO SAL.==
Delectarunt me tuae litterae, in quibus primum amavi amorem tuum, qui te ad scribendum incitavit verentem, ne Silius suo nuntio aliquid mihi sollicitudinis attulisset; de quo et tu mihi antea scripseras, bis quidem eodem exemplo, facile ut intelligerem te esse commotum, et ego tibi accurate rescripseram, ut quoquo modo in tali re atque tempore aut liberarem te ista cura aut certe levarem; sed, quoniam proximis quoque litteris ostendis, quantae tibi curae sit ea res, sic, mi Paete, habeto: quidquid arte fieri potuerit—non enim iam satis est consilio pugnare: artificium quoddam excogitandum est—, sed tamen, quidquid elaborari aut effici potuerit ad istorum benevolentiam conciliandam et colligendam, summo studio me consecutum esse, nec frustra, ut arbitror; sic enim color, sic observor ab omnibus iis, qui a Caesare diliguntur, ut ab iis me amari putem; tametsi non facile diiudicatur amor verus et fictus, nisi aliquod incidat eiusmodi tempus, ut, quasi aurum igni, sic benevolentia fidelis periculo aliquo perspici possit, cetera sunt signa communia; sed ego uno utor argumento, quamobrem me ex animo vereque arbitrer diligi, quia et nostra fortuna ea est et illorum, ut simulandi causa non sit. De illo autem, quem penes est omnis potestas, nihil video, quod timeam, nisi quod omnia sunt incerta, cum a iure discessum est, nec praestari quidquam potest, quale futurum sit, quod positum est in alterius voluntate, ne dicam libidine; sed tamen eius ipsius nulla re a me offensus est animus; est enim adhibita in ea re ipsa summa a nobis moderatio; ut enim olim arbitrabar esse meum libere loqui, cuius opera esset in civitate libertas, sic ea nunc amissa nihil loqui, quod offendat aut illius aut eorum, qui ab illo diliguntur, voluntatem; effugere autem si velim nonnullorum acute aut facete dictorum famam, fama ingenii mihi est abiicienda, quod, si possem, non recusarem; sed tamen ipse Caesar habet peracre iudicium, et, ut Servius, frater tuus, quem litteratissimum fuisse iudico, facile diceret: &quot;hic versus Plauti non est, hic est,&quot; quod tritas aures haberet notandis generibus poetarum et consuetudine legendi, sic audio Caesarem, cum volumina iam confecerit *pofyegm­tvn, si quod afferatur ad eum pro meo, quod meum non sit, reiicere solere; quod eo nunc magis facit, quia vivunt mecum fere quotidie illius familiares; incidunt autem in sermone vario multa, quae fortasse illis, cum dixi, nec illitterata nec insulsa esse videantur; haec ad illum cum reliquis actis perferuntur—ita enim ipse mandavit—: sic fit, ut, si quid praeterea de me audiat, non audiendum putet. Quamobrem Oenomao tuo nihil utor; etsi posuisti loco versus Attianos; sed quae est &quot;invidia?&quot; aut quid mihi nunc invideri potest? Verum fac esse omnia: sic video philosophis placuisse iis, qui mihi soli videntur vim virtutis tenere, nihil esse sapientis praestare nisi culpam, qua mihi videor dupliciter carere, et quod ea senserim, quae rectissima fuerunt, et quod, cum viderem praesidii non satis esse ad ea obtinenda, viribus certandum cum valentioribus non putarim; ergo in officio boni civis certe non sum reprehendendus. Reliquum est, ne quid stulte, ne quid temere dicam aut faciam contra potentes; id quoque puto esse sapientis; cetera vero, quid quisque me dixisse dicat aut quomodo ille accipiat aut qua fide mecum vivant ii, qui me assidue colunt et observant, praestare non possum. Ita fit, ut et consiliorum superiorum conscientia et praesentis temporis moderatione me consoler et illam Attii similitudinem non [modo] iam ad &quot;invidiam,&quot; sed ad fortunam transferam, quam existimo levem et imbecillam ab animo firmo et gravi &quot;tamquam fluctum a saxo frangi&quot; oportere. Etenim, cum plena sint monumenta Graecorum, quemadmodum sapientissimi viri regna tulerint vel Athenis vel Syracusis, cum servientigbus suis civitatibus fuerint ipsi quodammodo liberi, ego me non putem tueri meum statum sic posse, ut neque offendam animum cuiusquam nec frangam dignitatem meam? Nunc venio ad iocationes tuas, quoniam tu secundum Oenomaum Attii, non, ut olim solebat, Atellanam, sed, ut nunc fit, mimum introduxisti. Quem tu mihi pompilum, quem denarium narras? quam tyrotarichi patinam? facilitate mea ista ferebantur antea; nunc mutata res est: Hirtium ego et Dolabellam dicendi discipulos habeo, coenandi magistros; puto enim te audisse, si forte ad vos omnia perferuntur, illos apud me declamitare, me apud illos coenitare. Tu autem quod mihi bonam copiam eiures, nihil est; tum enim, cum rem augebas, quaesticulus te faciebat attentiorem, nunc, cum tam aequo animo bona perdas, non est, quod eo sis consilio, ut, cum me hospitio recipias, aestimationem te aliquam putes accipere; et tamen haec levior estplaga ab amico quam a debitore. Nec tamen eas coenas quaero, ut magnae reliquiae fiant; quod erit, magnificum sit et lautum. Memini te mihi Phameae coenam narrare: temperius fiat, cetera eodem modo. Quod si perseveras me ad matris tuae coenam revocare, feram id quoque; volo enim videre animum, qui mihi audeat ista, quae scribis, apponere aut etiam polypum miniati Iovis similem. Mihi crede, non audebis: ante meum adventum fama ad te de mea nova lautitia veniet; eam extimesces. Neque est, quod in promulside spei ponas aliquid, quam totam sustuli; solebam enim antea debilitari oleis et lucanicis tuis. Sed quid haec loquimur? liceat modo isto venire. Tu vero—volo enim abstergere animi tui metum—ad tyrotarichum antiquum redi. Ego tibi unum sumptum afferam. quod balneum calfacias oportebit; cetera more nostro: superiora illa lusimus. De villa Seliciana et curasti diligenter et scripsisti facetissime: itaque puto me praetermissurum; salis enim satis est, sannionum parum.
 
==&lt;span id='XVII'&gt;&lt;span&gt;XVII. Scr. Romae mense Sextili (post VII. K. Sext.) a.u.c. 708. CICERO PAETO.==
Ne tu homo ridiculus es, qui, cum Balbus noster apud te fuerit, ex me quaeras, quid de istis municipiis et agris futurum putem, quasi aut ego quidquam sciam, quod iste nesciat, aut, si quid aliquando scio, non ex isto soleam scire. Immo vero, si me amas, tu fac, ut sciam, quid de nobis futurum sit; habuisti enim in tua potestate, ex quo vel ex sobrio vel certe ex ebrio scire posses; sed ego ista, mi Paete, non quaero, primum quia de lucro prope iam quadriennium vivmus, si aut hoc lucrum est aut haec vita, superstitem rei publicae vivere; deinde quod scire ego quoque mihi videor, quid futurum sit; fiet enim, quodcumque volent, qui valebunt, valebunt autem semper arma. Satis igitur nobis esse debet, quidquid conceditur: hoc si qui pati non potuit, mori debuit. Veientem quidem agrum et Capenatem metiuntur; hoc non longe abest a Tusculano; nihil tamen timeo: fruor, dum licet, opto, ut semper liceat; si id minus contigerit, tamen, quoniam ego, vir fortis idemque philosophus, vivere pulcherrimum duxi, non possum eum non diligere, cuius beneficio id consecutus sum; qui si cupiat esse rem publicam, qualem fortasse et ille vult et omnes optare debemus, quid faciat tamen non habet: ita se cum multis colligavit. Sed longius progredior; scribo enim ad te. Hoc tamen scito, non modo me, qui consiliis non intersum, sed ne ipsum quidem principem scire, quid futurum sit; nos enim illi servimus, ipse temporibus: ita nec ille, quid tempora postulatura sint, nec nos, quid ille cogitet, scire possumus. Haec tibi antea non rescripsi, non quo cessator esse solerem, praesertim in litteris, sed, cum explorati nihil haberem, nec tibi sollicitudinem ex dubitatione mea nec spem ex affirmatione afferre volui. Illud tamen ascribam, quod est verissimum, me his temporibus adhuc de isto periculo nihil audisse: tu tamen pro tua sapientia debebis optare optima, cogitare difficillima, ferre quaecumque erunt.
 
==&lt;span id='XVIII'&gt;&lt;span&gt;XVIII. Scr. in Tusculano exeunte mense Quinctili (ante VII. K. Sext.) a.u.c. 708. CICERO S. D. PAETO.==
Cum essem otiosus in Tusculano, propterea quod discipulos obviam miseram, ut eadem me quam maxime conciliarent familiari suo, accepi tuas litteras plenissimas suavitatis, ex quibus intellexi probari tibi meum consilium, quod, ut Dionysius tyrannus, cum Syracusis pulsus esset, Corinthi dicitur ludum aperuisse, sic ego sublatis iudiciis amisso regno forensi ludum quasi habere coeperim. Quid quaeris? me quoque delectat consilium; multa enim consequor: primum, id quod maxime nunc opus est, munio me ad haec tempora. Id cuiusmodi sit, nescio; tantum video, nullius adhuc consilium me huic anteponere; nisi forte mori melius fuit: in lectulo, fateor, sed non accidit; in acie non fui; ceteri quidem, Pompeius, Lentulus tuus, Scipio, Afranius foede perierunt. &quot;At Cato praeclare.&quot; Iam istuc quidem, cum volemus, licebit; demus modo operam, ne tam necesse nobis sit, quam illi fuit, id quod agimus. Ergo hoc primum. Sequitur illud: ipse melior fio, primum valetudine, quam intermissis exercitationibus amiseram; deinde ipsa illa, si qua fuit in me facultas orationis, nisi me ad has exercitationes rettulissem, exaruisset. Extremum illud est, quod tu nescio an primum putes: plures iam pavones confeci, quam tu pullos columbinos; tu istic te Hateriano iure delectas, ego me hic Hirtiano. Veni igitur, si vir es, et disce a me prolegom°naw, quas quaeris; etsi sus Minervam; sed, quomodo, videro. Si aestimationes tuas vendere non potes neque ollam denariorum implere, Romam tibi remigrandum est: satius est hic cruditate, quam istic fame. Video te bona perdidisse; spero item istic familiares tuos: actum igitur de te est, nisi provides. Potes mulo isto, quem tibi reliquum dicis esse, quoniam cantherium comedisti, Romam pervehi. Sella tibi erit in ludo tamquam hypodidascalo proxima; eam pulvinus sequetur.
 
==&lt;span id='XIX'&gt;&lt;span&gt;XIX. Scr. Romae mense Sextili a.u.c. 708. CICERO S. D. PAETO.==
Tamen a malitia non discedis: tenuiculo apparatu significas Balbum fuisse contentum. Hoc videris dicere, cum reges tam sint continentes, multo magis consulares esse oportere. Nescis me ab illo omnia expiscatum; recta enim a porta domum meam venisse neque hoc admiror, quod non suam potius, sed illud, quod non ad suam; ego autem tribus primis verbis: &quot;quid noster Paetus?&quot; at ille adiurans, nusquam se umquam libentius. Hoc si verbis assecutus es, aures ad te afferam non minus elegantes; sin autem opsonio, peto a te, ne pluris esse balbos quam disertos putes. Me quotidie aliud ex alio impedit; sed, si me expediero, ut in ista loca venire possim, non committam, ut te sero a me certiorem factum putes.
 
==&lt;span id='XX'&gt;&lt;span&gt;XX. Scr. Romae mense Sextili (post VII. K. Sext.) a.u.c. 708. CICERO PAETO.==
Dupliciter delectatus sum tuis litteris, et quod ipse risi et quod te intellexi iam posse ridere; me autem a te, ut scurram velitem, malis oneratum esse non moleste tuli: illud doleo, in ista loca venire me, ut constitueram, non potuisse; habuisses enim non hospitem, sed contubernalem. At quem virum! non eum, quem tu es solitus promulside conficere: integram famem ad ovum affero, itaque usque ad assum vitulinum opera perducitur. Illa mea, quae solebas antea laudare, &quot;O hominem facilem! O hospitem non gravem!&quot; abierunt: nunc omnem nostram de re publica curam, cogitationem de dicenda in senatu sententia, commentationem causarum abiecimus, in Epicuri nos adversarii nostri castra coniecimus, nec tamen ad hanc insolentiam sed ad illam tuam lautitiam, veterem dico, cum in sumptum habebas, etsi numquam plura praedia habuisti. Proinde te para: cum homine et edaci tibi res est et qui iam aliquid intelligat, Ùcimayeðw autem homines scis quam insolentes sint; dediscendae tibi sunt sportellae et artolagani tui. Nos iam ex artis tantum habemus, ut Verrium tuum et Camillum—qua munditia homines, qua elegantia!—vocare saepius audeamus; sed vide audaciam: etiam Hirtio coenam dedi, sine pavone tamen; in ea coena cocus meus praeter ius fervens nihil non potuit imitari. Haec igitur est nunc vita nostra: mane salutamus domi et bonos viros multos, sed tristes, et hos laetos victores, qui me quidem perofficiose et peramanter observant; ubi salutatio defluxit, litteris me involvo: aut scribo aut lego; veniunt etiam, qui meaudiant quasi doctum hominem, quia paullo sum quam ipsi doctior; inde corpori omne tempus datur. Patriam eluxi iam et gravius et diutius, quam ulla mater unicum filium. Sed cura, si me amas, ut valeas, ne ego te iacente bona tua comedim; statui enim tibi ne aegroto quidem parcere.
 
==&lt;span id='XXI'&gt;&lt;span&gt;XXI. Scr. anno incerto (post a. 82). CICERO PAETO SAL.==
Ain tandem? &quot;Insanire&quot; tibi videris, quod &quot;imitere&quot; verborum meorum, ut scribis, &quot;fulmina?&quot; tum insanires, si consequi non posses; cum vero etiam vincas, me prius irrideas quam te oportet. Quare nihil tibi opus est illud a Trabea; sed potius *pÒteugma meum. Verumtamen quid tibi ego videor in epistulis? nonne plebeio sermone agere tecum? nec enim semper eodem modo; quid enim simile habet epistula aut iudicio aut concioni? quin ipsa iudicia non solemus omnia tractare uno modo: privatas causas, et eas tenues, agimus subtilius, capitis aut famae scilicet ornatius; epistulas vero quotidianis verbis texere solemus. Sed tamen, mi Paete, qui tibi venit in mentem negare Papirium quemquam umquam nisi plebeium fuisse? fuerunt enim patricii minorum gentium, quorum princeps L. Papirius Mugillanus, qui censor cum L. Sempronio Atratino fuit, cum ante consul cum eodem fuisset, annis post Romam conditam CCCXII; sed tum Papisii dicebamini. Post hunc XIII. sederunt in sella curuli ante L. Papirium Crassum, qui primus Papisius est vocari desitus: is dictator cum L. Papirio Cursore magistro equitum factus est annis post Romam conditam CCCCXV. et quadriennio post consul cum K. Duilio. Hunc secutus est Cursor, homo valde honoratus; deinde L. Maso aedilicius; inde multi Masones. Quorum quidem tu, omnium patriciorum, imagines habeas volo. Deinde Carbones et Turdi insequuntur: hi plebeii fuerunt, quos contemnas censeo; nam praeter hunc C. Carbonem, quem Damasippus occidit, civis e re publica Carbonum nemo fuit. Cognovimus Cn. Carbonem et eius fratrem scurram: quid iis improbius? de hoc amico meo, Rubriae filio, nihil dico. Tres illi fratres fuerunt, C., Cn., M. Carbones: Marcus P. Flacco accusante condemnatus est, fur magnus, ex Sicilia; Gaius accusante L. Crasso cantharidas sumpsisse dicitur: is et tribunus pl. seditiosus et P. Africano vim attulisse existimatus est; hoc vero, qui Lilybaei a Pompeio nostro est interfectus, improbior nemo meo iudicio fuit; iam pater eius accusatus a M. Antonio sutorio atramento absolutus putatur. Quare ad patres censeo revertare; plebeii quam fuerint importuni, vides.
 
==&lt;span id='XXII'&gt;&lt;span&gt;XXII. Scr. anno incerto. CICERO PAETO.==
Amo verecundiam, vel potius libertatem loquendi. Atqui hoc Zenoni placuit, homini mehercule acuto; etsi Academiae nostrae cum eo magna rixa est; sed, ut dico, placet Stoicis suo quamque rem nomine appellare. Sic enim disserunt: nihil esse obscoenum, nihil turpe dictu; nam, si quod sit in obscoenitate flagitium, id aut in re esse aut in verbo; nihil esse tertium. In re non est. Itaque non modo in comoediis res ipsa narratur—ut ille in Demiurgo:
&lt;poem&gt;
:modo forte
 
—nosti canticum, meministi Roscium—
 
:ita me destituit nudum. . . .
 
—totus est sermo verbis tectus, re impudentior—, sed etiam in tragoediis; quid est enim illud
 
:quae mulier una?
 
quid, inquam est
 
:usurpat duplex cubile?
 
quid?
 
:huius ferei
:hic cubile inire est ausus
 
quid est?
 
:Virginem me quondam invitam per vim violat Iuppiter.
&lt;/poem&gt;
Bene &quot;violat&quot;: atqui idem significat, sed alterum nemo tulisset. Vides igitur, cum eadem res sit, quia verba non sint, nihil videri turpe. Ergo in re non est: multo minus in verbis; si enim, quod verbo significatur, id turpe non est, verbum, quod significat, turpe esse non potest. &quot;Anum&quot; appellas alieno nomine: cur? si turpe est, ne alieno quidem; si non est, suo potius. Caudam antiqui &quot;penem&quot; vocabant, ex quo est propter similitudinem &quot;penicillus;&quot; at hodie &quot;penis&quot; est in obscenis. &quot;At vero Piso ille Frugi in Annalibus suis queritur adolescentes peni deditos esse.&quot; Quod tu in epistula appellas suo nomine, ille tectius &quot;penem;&quot; sed, quia multi, factum est tam obscenum quam id verbum, quo tu usus es. Quid, quod vulgo dicitur, &quot;cum nost te voluimus convenire,&quot; num obscenum est? Memini in senatu disertum consularem ita eloqui: &quot;hanc culpam maiorem an illam dicam?&quot; potuit obscenius? &quot;Non obscene,&quot; inquis; &quot;non enim ita sensit.&quot; Non ergo in verbo est; docui autem in re non esse: nusquam igitur est. &quot;Liberis dare operam&quot; quam honeste dicitur! etiam patres rogant filios; eius operae nomen non audent dicere. Socraten fidibus docuit nobilissimus fidicen; is &quot;Connus&quot; vocitatus est: num id obscenum putas? Cum loquimur &quot;terni,&quot; nihil flagitii dicimus; at, cum &quot;bini,&quot; obscenum est. &quot;Graecis quidem,&quot; inquies. Nihil est ergo in verbo, quoniam et ego Graece scio et tamen tibi dico &quot;bini,&quot; idque tu facis, quasi ego Graece, non Latine, dixerim. &quot;Ruta&quot; et &quot;menta,&quot; recte utrumque: volo mentam pusillam ita appellare, ut &quot;rutulam;&quot; non licet. Belle &quot;tectoriola:&quot; dic ergo etiam &quot;pavimenta&quot; isto modo; non potes. Viden igitur nihil esse nisi ineptias? turpitudinem nec in verbo esse nec in re; itaque nusquam esse. Igitur in verbis honestis obscena ponimus. Quid enim? non honestum verbum est &quot;divisio?&quot; at inest obscenum, cui respondet &quot;intercapedo.&quot; Num haec ergo obscena sunt? Nos autem ridicule: si dicimus &quot;ille patrem strangulavit,&quot; honorem non praefamur; sin de Aurelia aliquid aut Lollia, honos praefandus est. Et quidem iam etiam non obscena verba pro obscenis sunt: &quot;'battuit,' inquit, 'impudenter, 'depsit' multo impudentius;&quot; atqui neutrum est obscenum. Stultorum plena sunt omnia: &quot;testes&quot; verbum honestissimum in iudicio, alio loco non nimis; et honesti, &quot;colei Lanuvini,&quot; &quot;Cliternini&quot; non honesti. Quid? ipsa res modo honesta, modo turpis: suppedit, flagitium est; iam erit nudus in balneo, non reprehendes. Habes scholam Stoicam: ž sofÚw eÈyurrhmonÆsei. Quam multa ex uno verbo tuo! Te adversus me omnia audere gratum est: ego servo et servabo—sic enim assuevi—Platonis verecundiam; itaque tectis verbis ea ad te scripsi, quae apertissimis agunt Stoici; sed illi etiam crepitus aiunt aeque liberos ac ructus esse oportere; honorem igitur ***. Kalendis Martiis. Tu me diliges et valebis.
 
==&lt;span id='XXIII'&gt;&lt;span&gt;XXIII. Scr. in Cumano post V. Kal. Intercal. priores a.u.c. 708. CICERO PAETO.==
Heri veni in Cumanum; cras ad te fortasse, sed, cum certum sciam, faciam te paullo ante certiorem; etsi M. Caeparius, cum mihi in silva Gallinaria obviam venisset quaesissemque, quid ageres, dixit te in lecto esse, quod ex pedibus laborares; tuli scilicet moleste, ut debui, sed tamen constitui ad te venire, ut et viderem te et viserem et coenarem etiam; non enim arbitror cocum etiam te arthriticum habere. Exspecta igitur hospitem cum minime edacem, tum inimicum coenis sumptuosis.
 
==&lt;span id='XXIV'&gt;&lt;span&gt;XXIV. Scr. Romae exeunte mense Februario a.u.c. 711. CICERO PAETO S. D.==
Rufum istum, amicum tuum, de quo iterum iam ad me scribis, adiuvarem, quantum possem, etiamsi ab eo laesus essem, cum te tanto opere viderem eius causa laborare; cum vero et ex tuis litteris et ex illius ad me missis intelligam et iudicem magnae curae ei salutem meam fuisse, non possum ei non amicus esse, neque solum tua commendatione, quae apud me, ut debet, valet plurimum, sed etiam voluntate ac iudicio meo. Volo enim te scire, mi Paete, initium mihi suspicionis et cautionis et diligentiae fuisse litteras tuas, quibus litteris congruentes fuerunt aliae postea multorum: nam et Aquini et Fabrateriae consilia sunt inita de me, quae te video inaudisse, et, quasi divinarent, quam iis molestus essem futurus, nihil aliud egerunt, nisi me ut opprimerent; quod ego non suspicans incautior fuissem, nisi a te admonitus essem; quamobrem iste tuus amicus apud me commendatione non eget. Utinam ea fortuna rei publicae sit, ut ille meum gratissimum possit cognoscere! Sed haec hactenus. Te ad coenas itare desisse moleste fero; magna enim te delectatione et voluptate privasti; deinde etiam vereor—licet enim verum dicere—, ne nescio quid illud, quod solebas, dediscas et obliviscare, coenulas facere; nam, si tum, cum habebas, quos imitarere, non multum proficiebas, quid nunc te facturum putem? Spurinna quidem, cum ei rem demonstrassem et vitam tuam superiorem exposuissem, magnum periculum summae rei publicae demonstrabat, nisi ad superiorem consuetudinem tum, cum Favonius flaret, revertisses; hoc tempore ferri posse, si forte tu frigus ferre non posses. Sed mehercule, mi Paete, extra iocum moneo te, quod pertinere ad beate vivendum arbitror, ut cum viris bonis, iucundis, amantibus tui vivas: nihil est aptius vitae, nihil ad beate vivendum accommodatius; nec id ad voluptatem refero, sed ad communitatem vitae atque victus emissionemque animorum, quae maxime sermone efficitur familiari, qui est in conviviis dulcissimus, ut sapientius nostri quam Graeci: illi sumpÒsia aut sÊndeipna, id est compotationes aut concenationes, nos &quot;convivia,&quot; quod tum maxime simul vivitur. Vides, ut te philosophando revocare coner ad coenas. Cura, ut valeas; id foris coenitando facillime consequere. Sed cave, si me amas, existimes me, quod iocosius scribam, abiecisse curam rei publicae. Sic tibi, mi Paete, persuade, me dies et noctes nihil aliud agere, nihil curare, nisi ut mei cives salvi liberique sint: nullum locum praetermitto monendi, agendi, providendi; hoc denique animo sum, ut, si in hac cura atque administratione vita mihi ponenda sit, praeclare actum mecum putem. Etiam atque etiam vale.
 
==&lt;span id='XXV'&gt;&lt;span&gt;XXV. Scr. Laodiceae mense Februario (post Id.) a.u.c. 704. CICERO IMP. PAETO.==
Summum me ducem litterae tuae reddiderunt: plane nesciebam te tam peritum esse rei militaris; Pyrrhi te libros et Cineae video lectitasse. Itaque obtemperare cogito praeceptis tuis, hoc amplius, navicularum habere aliquid in ora maritima: contra equitem Parthum negant ullam armaturam meliorem inveniri posse. Sed quid ludimus? nescis, quo cum imperatore tibi negotium sit: paide¤an KÊrou, quam contrieram legendo, totam in hoc imperio explicavi. Sed iocabimur alias coram, ut spero, brevi tempore: nunc ades ad imperandum vel ad parendum potius, sic enim antiqui loquebantur. Cum M. Fadio, quod scire te arbitror, mihi summus usus est, valdeque eum diligo cum propter summam probitatem eius ac singularem modestiam, tum quod in iis controversiis, quas habeo cum tuis combibonibus Epicuriis, optima opera eius uti soleo. Is cum ad me Laodiceam venisset mecumque ego eum esse vellem, repente percussus est atrocissimis litteris, in quibus scriptum erat fundum Herculanensem a Q. Fadio fratre proscriptum esse, qui fundus cum eo communis esset. Id M. Fadius pergraviter tulit existimavitque fratrem suum, hominem non sapientem, impulsu inimicorum suorum eo progressum esse. Nunc, si me amas, mi Paete, negotium totum suscipe; molestia Fadium libera. Auctoritate tua nobis opus est et consilio et etiam gratia: noli pati litigare fratres et iudiciis turpibus conflictari; Matonem et Pollionem inimicos habet Fadius. Quid multa? non mehercule tam perscribere possum, quam mihi gratum feceris, si otiosum Fadium reddideris: id ille in te positum esse putat mihique persuadet.
 
==&lt;span id='XXVI'&gt;&lt;span&gt;XXVI. Scr. Romae mense Octobri a.u.c. 708. CICERO PAETO S. D.==
Accubueram hora nona, cum ad te harum exemplum in codicillis exaravi. Dices: &quot;ubi?&quot; Apud Volumnium Eutrapelum, et quidem supra me Atticus, infra Verrius, familiares tui. Miraris tam exhilaratam esse servitutem nostram? Quid ergo faciam?—te consulo, qui philosophum audis—. Angar? excruciem me? quid assequar? deinde quem ad finem? &quot;Vivas,&quot; inquis, &quot;in litteris.&quot; An quidquam me aliud egere censes aut possem vivere, nisi in litteris viverem? Sed est earum etiam non satietas, sed quidam modus; a quibus cum discessi, etsi minimum mihi est in coena—quod tu unum zÆthma Dioni philosopho posuisti—, tamen, quid potius faciam, priusquam me dormitum conferam, non reperio. Audi reliqua: infra Eutrapelum Cytheris accubuit. &quot;In eo igitur,&quot; inquis, &quot;convivio Cicero ille,
 
:quem aspectabant, cuius ob os Graii ora obvertebant sua?&quot;
 
Non mehercule suspicatus sum illam affore; sed tamen ne Aristippus quidem ille Socraticus erubuit, cum esset obiectum habere eum Laida: &quot;habeo,&quot; inquit, &quot;non habeor [a Laide]&quot;—Graece hoc melius; tu, si voles, interpretabere—; me vero nihil istorum ne iuvenem quidem movit umquam, ne nunc senem: convivio delector; ibi loquor, quod in solum, ut dicitur, et gemitum in risus maximos transfero. An tu id melius, qui etiam philosophum irriseris: cum ille, &quot;si quis quid quaereret,&quot; dixisset, coenam te quaerere a mane dixeris? ille baro te putabat quaesiturum, unum caelum esset an innumerabilia. Quid id ad te? At hercule cena non ***, tibi praesertim? Sic igitur vivitur: quotidie aliquid legitur aut scribitur; dein, ne amicis nihil tribuamus, epulamur una non modo non contra legem, si ulla nunc lex est, sed etiam intra legem et quidem aliquanto; quare nihil est, quod adventum nostrum extimescas: non multi cibi hospitem accipies, multi ioci.</text>
      <sha1>mkjlif6bh5auk6p87fyxly9khptakba</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269592</id>
      <parentid>269483</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:26:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53942" sha1="dyg302lz4894e411rn5zyw0xysp691h" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus=Liber IX&lt;br&gt;Ad M. Varronem et ceteros
}}
{{Liber
|Ante=Liber VIII
|AnteNomen=../Liber VIII
|Post=Liber X
|PostNomen=../Liber X
}}

{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708 (post Kal. Octobres?).&lt;br&gt;CICERO VARRONI SAL.}}
Ex iis litteris, quas Atticus a te missas mihi legit, quid ageres et ubi esses, cognovi; quando autem te visuri essemus, nihil sane ex iisdem litteris potui suspicari. In spem tamen venio appropinquare tuum adventum: qui mihi utinam solatio sit! etsi tot tantisque rebus urgemur, nullam ut allevationem quisquam non stultissimus sperare debeat; sed tamen aut tu potes me aut ego te fortasse aliqua re iuvare; scito enim me, posteaquam in urbem venerim, redisse cum veteribus amicis, id est cum libris nostris, in gratiam; etsi non idcirco eorum usum dimiseram, quod iis suscenserem, sed quod eorum me suppudebat; videbar enim mihi, cum me in res turbulentissimas infidelissimis sociis demisissem, praeceptis illorum non satis paruisse. Ignoscunt mihi, revocant in consuetudinem pristinam teque, quod in ea permanseris, sapientiorem quam me dicunt fuisse. Quamobrem, quoniam placatis iis utor, videor sperare debere, si te viderim, et ea, quae premant, et ea, quae impendeant, me facile transiturum. Quamobrem, sive in Tusculano sive in Cumano ad te placebit sive, quod minime velim, Romae, dummodo simul simus, perficiam profecto, ut id utrique nostrum commodissimum esse videatur.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Aprili a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO VARRONI.}}
Caninius tuus et idem noster, cum ad me pervesperi venisset et se postridie mane ad te iturum esse dixisset, dixi ei me daturum aliquid; mane ut peteret, rogavi: conscripsi epistulam noctu; nec ille ad me rediit: oblitum credidi. Ac tamen eam ipsam tibi epistulam misissem per meos, nisi audissem ex eodem postridie te mane e Tusculano exiturum. At tibi repente paucis post diebus, cum minime exspectarem, venit ad me Caninius mane; proficisci ad te statim dixit. Etsi erat ßvlow illa epistula, praesertim tantis postea novis rebus allatis, tamen perire lucubrationem meam nolui et eam ipsam Caninio dedi; sed cum eo ut cum homine docto et tui amantissimo locutus ea sum, quae pertulisse illum ad te existimo. Tibi autem idem consilii do, quod mihimet ipsi, ut vitemus oculos hominum, si linguas minus facile possumus; qui enim victoria se efferunt, quasi victos nos intuentur, qui autem victos nostros moleste ferunt, nos dolent vivere. Quaeres fortasse, cur, cum haec in urbe sint, non absim, quemadmodum tu. Tu enim ipse, qui et me et alios prudentia vincis, omnia, credo, vidisti, nihil te omnino fefellit: quis est tam Lynceus, qui in tantis tenebris nihil offendat, nusquam incurrat? Ac mihi quidem iam pridem venit in mentem bellum esse aliquo exire, ut ea, quae agebantur hic quaeque dicebantur, nec viderem nec audirem; sed calumniabar ipse: putabam, qui obviam mihi venisset, ut cuique commodum esset, suspicaturum aut dicturum, etiamsi non suspicaretur: &quot;hic aut metuit et ea re fugit aut aliquid cogitat et habet navem paratam.&quot; Denique, levissime qui suspicaretur et qui fortasse me optime novisset, putaret me idcirco discedere, quod quosdam homines oculi mei ferre non possent. Haec ego suspicans adhuc Romae maneo, et tamen lelhyÒtvw consuetudo diuturna callum iam obduxit stomacho meo. Habes rationem mei consilii; tibi igitur hoc censeo: latendum tantisper ibidem, dum defervescat haec gratulatio, et simul, dum audiamus, quemadmodum negotium confectum sit; confectum enim esse existimo, magni autem intererit, qui fuerit victoris animus, qui exitus rerum, quamquam, quo me coniectura ducat, habeo, sed exspecto tamen. Te vero nolo, nisi ipse rumor iam raucus erit factus, ad Baias venire; erit enim nobis honestius, etiam cum hinc disceserimus, videri venisse in illa loca ploratum potius quam natatum. Sed hoc tu melius; modo nobis stet illud: una vivere in studiis nostris, a quibus antea delectationem modo petebamus, nunc vero etiam salutem; non deesse, si quis adhibere volet, non modo ut architectos, verum etiam ut fabros, ad aedificandam rem publicam, et potius libenter accurrere; si nemo utetur opera, tamen et scribere et legere polite¤aw et, si minus in curia atque in foro, at in litteris et libris, ut doctissimi veteres fecerunt, gubernare rem publicam et de moribus ac legibus quaerere. Mihi haec videntur: tu quid sis acturus et quid tibi placeat, pergratum erit, si ad me scripseris.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae medio mense Aprili a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO VARRONI.}}
Etsi, quid scriberem, non habebam, tamen Caninio ad te eunti non potui nihil dare. Quid ergo potissimum scribam? quod velle te puto, cito me ad te esse venturum; etsi vide, quaeso, satisne rectum sit nos hoc tanto incendio civitatis in istia locis esse: dabimus sermonem iis, qui nesciunt nobis, quocumque in loco simus, eundem cultum, eundem victum esse. &quot;Quid refert? tamen in sermonem incidemus.&quot; Valde id, credo, laborandum est, ne, cum omnes in omni genere et scelerum et flagitiorum volutentur, nostra nobiscum aut inter nos cessatio vituperetur. Ego vero neglecta barbarorum inscitia persequar; quamvis enim sint haec misera, quae sunt miserrima, tamen artes nostrae nescio quo modo nunc uberiores fructus ferre videntur, quam olim ferebant, sive quia nulla nunc in re alia acquiescimus, sive quod gravitas morbi facit, ut medicinae egeamus eaque nunc appareat, cuius vim non sentiebamus, cum valebamus. Sed quid ego nunc haec ad te, cuius domi nascuntur, glaËx' eÞw 'AyÆnaw? Nihil scilicet, nisi ut rescriberes aliquid, me exspectares: sic igitur facies.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Tusculano mense Iunio a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO VARRONI.}}
PerÐ dunat«n me scito xatë DiÒdvron xr¤nein. Quapropter, si venturus es, scito necesse esse te venire; sin autem non es, *dÊnaton est te venire. Nunc vide, utra te xr¤siw magis delectet, Chrysippi an haec, quam noster Diodotus non concoquebat. Sed de his etiam rebus, otiosi cum erimus, loquemur; hoc etiam xatë XrÊsippon dunatÚn est. De Coctio mihi gratum est; nam id etiam Attico mandaram. Tu si minus ad nos, nos accurremus ad te: si hortum in bibliotheca habes, deerit nihil.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|V.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Iunio a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO VARRONI.}}
Mihi vero ad Nonas bene maturum videtur fore, neque solum propter rei publicae, sed etiam propter anni tempus; quare istum diem probo, itaque eundem ipse sequar. Consilii nostri, ne si eos quidem, qui id secuti non sunt, non poeniteret, nobis poenitendum putarem; secuti enim sumus non spem, sed officium, reliquimus autem non officium, sed desperationem: ita verecundiores fuimus, quam qui se domo non commoverunt, saniores, quam qui amissis opibus domum non reverterunt. Sed nihil minus fero quam severitatem otiosorum et, quoquo modo se res habet, magis illos vereor, qui in bello occiderunt, quam hos curo, quibus non satisfacimus, quia vivimus. Mihi si spatium fuerit in Tusculanum ante Nonas veniendi, istic te videbo; si minus, persequar in Cumanum et ante te certiorem faciam, ut lavatio parata sit.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|VI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Iunio a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO VARRONI.}}
Caninius noster me tuis verbis admonuit, ut scriberem ad te, si quid esset, quod putarem te scire oportere. Est igitur adventus Caesaris scilicet in exspectatione, neque tu id ignoras. Sed tamen, cum ille scripsisset, ut opinor, se in Alsiense venturum, scripserunt ad eum sui, ne id faceret; multos ei molestos fore ipsumque multis; Ostiae videri commodius eum exire posse: id ego non intelligebam quid interesset; sed tamen Hirtius mihi dixit et se ad eum et Balbum et Oppium scripsisse, ut ita faceret, homines, ut cognovi, amantes tui. Hoc ego idcirco nosse te volui, ut scires, hospitium tibi ubi parares, vel potius ut utrubique—quid enim ille facturus sit, incertum est—, et simul ostentavi tibi me istis esse familiarem et consiliis eorum interesse. Quod ego cur nolim, nihil video; non enim est ferre, si quid ferendum est, et probare, si quid non probandum est; etsi, quid non probem, equidem iam nescio, praeter initia rerum; nam haec in voluntate fuerunt. Vidi enim—nam tu aberas—nostros amicos cupere bellum, hunc autem non tam cupere quam non timere—ergo haec consilii fuerunt, reliqua necessaria—, vincere autem aut hos aut illos necesse esse. Scio te semper mecum in luctu fuisse, cum videremus cum illud ingens malum, alterius utrius exercitus et ducum interitum, tum vero extremum malorum omnium esse civilis belli victoriam: quam quidem ego etiam illorum timebam, ad quos veneramus—crudeliter enim otiosis minabantur, eratque iis et tua invisa voluntas et mea oratio—; nunc vero, si essent nostri potiti, valde intemperantes fuissent, erant enim nobis perirati, quasi quidquam de nostra salute decrevissemus, quod non idem illis censuissemus, aut quasi utilius rei publicae fuerit eos etiam ad bestiarum auxilium confugere quam vel emori vel cum spe, si non optima, at aliqua tamen vivere. &quot;At in perturbata re publica vivimus.&quot; Quis negat? sed hoc viderint ii, qui nulla sibi subsidia ad omnes vitae status paraverunt; huc enim ut venirem, superior longius, quam volui, fluxit oratio: cum enim te semper magnum hominem duxerim, quod his tempestatibus es prope solus in portu fructusque doctrinae percipis eos, qui maximi sunt, ut ea consideres eaque tractes, quorum et usus et delectatio est omnibus istorum et actis et voluptatibus anteponenda. Equidem hos tuos Tusculanenses dies instar esse vitae puto, libenterque omnibus omnes opes concesserim, ut mihi liceat vi nulla interpellante isto modo vivere: quod nos quoque imitamur, ut possumus, et in nostris studiis libentissime conquiescimus; quis enim hoc non dederit nobis, ut, cum opera nostra patria sive non possit uti sive nolit, ad eam vitam revertamur, quam multi docti homines, fortasse non recte, sed tamen multi etiam rei publicae praeponendam putaverunt? Quae igitur studia magnorum hominum sententia vacationem habent quandam publici muneris, iis concedente re publica cur non abutamur? Sed plus facio, quam Caninius mandavit; is enim, si quid ego scirem, rogarat, quod tu nescires, ego tibi ea narro, quae tu melius scis quam ipse, qui narro. Faciam ergo illud, quod rogatus sum, ut eorum, quae temporis huius sint, quae *** tua audiero, ne quid ignores.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|VII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Iunio a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO VARRONI.}}
Coenabam apud Seium, cum utrique nostrum redditae sunt a te litterae. Mihi vero iam maturum videtur; nam, quod antea te calumniatus sum, indicabo malitiam meam: volebam prope alicubi esse te, si quid bonae salutis, sÊn te dÊ' §rxom°nv; nunc, quoniam confecta sunt omnia, dubitandum non est, quin equis viris: nam, ut audivi de L. Caesare filio, mecum ipse:
 
:quid hic mihi faciet patri?
 
itaque non desino apud istos, qui nunc dominantur, coenitare. Quid faciam? tempori serviendum est. Sed ridicula missa, praesertim cum sit nihil, quod rideamus:
 
:Africa terribili tremit horrida terra tumultu;
 
itaque nullum est *poprohgm°non, quod non verear. Sed, quod quaeris, quando, qua, quo, nihil adhuc scimus: istuc ipsum de Baiis, nonnulli dubitant an per Sardiniam veniat; illud enim adhuc praedium suum non inspexit, nec ullum habet deterius, sed tamen non contemnit. Ego omnino magis arbitror per Siciliam Veliam, sed iam sciemus; adventat enim Dolabella: eum puto magistrum fore.
 
:polloÐ mayhtaÐ xre¤ssonew didasx­lvn.
 
Sed tamen, si sciam, quid tu constitueris, meum consilium accommodabo potissimum ad tuum; quare exspecto tuas litteras.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Arpinati pr. Non. Sextil. a.u.c. 709.&lt;br&gt;CICERO VARRONI.}}
Etsi munus flagitare, quamvis quis ostenderit, ne populus quidem solet nisi concitatus, tamen ego exspectatione promissi tui moveor, ut admoneam te, non ut flagitem; misi autem ad te quattuor admonitores non nimis verecundos; nosti enim profecto os huius adolescentioris Academiae. Ex ea igitur media excitatos misi, qui metuo ne te forte flagitent; ego autem mandavi, ut rogarent. Exspectabam omnino iamdiu meque sustinebam, ne ad te prius ipse quid scriberem, quam aliquid accepissem, ut possem te remunerari quam simillimo munere; sed, cum tu tardius faceres, id est, ut ego interpretor, diligentius, teneri non potui, quin coniunctionem studiorum amorisque nostri quo possem litterarum genere declararem. Feci igitur sermonem inter nos habitum in Cumano, cum esset una Pomponius: tibi dedi partes Antiochinas, quas a te probari intellexisse mihi videbar; mihi sumpsi Philonis. Puto fore, ut, cum legeris, mirere nos id locutos esse inter nos, quod numquam locuti sumus; sed nosti morem dialogorum. Posthac autem, mi Varro, quam plurima, si videtur, et de nobis, inter nos: sero fortasse; sed superiorum temporum Fortuna rei publicae causam sustineat, haec ipsi praestare debemus. Atque utinam quietis temporibus atque aliquo, si non bono, at saltem certo statu civitatis haec inter nos studia exercere possemus! quamquam tum quidem vel aliae quaepiam rationes honestas nobis et curas et actiones darent; nunc autem quid est, sine his cur vivere velimus? mihi vero cum his ipsis vix, his autem detractis ne vix quidem. Sed haec coram et saepius. Migrationem et emptionem feliciter evenire volo tuumque in ea re consilum probo. Cura, ut valeas.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Maio a.u.c. 706.&lt;br&gt;DOLABELLA S. D. CICERONI.}}
S. v. g. v. et Tullia nostra recte v. Terentia minus belle habuit, sed certum scio iam convaluisse eam; praeterea rectissime sunt apud te omnia. Etsi nullo tempore in suspicionem tibi debui venire partium causa potius quam tua tibi suadere, ut te aut cum Caesare nobiscumque coniungeres aut certe in otium referres, praecipue nunc iam inclinata victoria ne possum quidem in ullam aliam incidere opinionem nisi in eam, qua scilicet te tibi suadere videar, quod pie tacere non possim; tu autem, mi Cicero, si haec accipies, ut, sive probabuntur tibi sive non probabuntur, ab optimo certe animo ac deditissimo tibi et cogitata et scripta esse iudices. Animadvertis Cn. Pompeium nec nominis sui nec rerum gestarum gloria neque etiam regum ac nationum clientelis, quas ostentare crebro solebat, esse tutum, et hoc etiam, quod infimo cuique contingit, illi non posse contingere, ut honeste effugere possit, pulso Italia, amissis Hispaniis, capto exercitu veterano, circumvallato nunc denique, quod nescio an nulli umquam nostro acciderit imperatori. Quamobrem, quid aut ille sperare possit aut tu, animum adverte pro tua prudentia; sic enim facillime, quod tibi utilissimum erit consilii, capies. Illud autem a te peto, ut, si iam ille evitaverit hoc periculum et se abdiderit in classem, tu tuis rebus consulas et aliquando tibi potius quam cuivis sis amicus: satisfactum est iam a te vel officio vel familiaritati, satisfactum etiam partibus et ei rei publicae, quam tu probabas. Reliquum est, ut, ubi nunc est res publica, ibi simus potius, quam, dum illam veterem sequamur, simus in nulla. Quare velim, mi iucundissime Cicero, si forte Pompeius pulsus his quoque locis rursus alias regiones petere cogatur, ut tu te vel Athenas vel in quamvis quietam recipias civitatem; quod si eris facturus, velim mihi scribas, ut ego, si ullo modo potero, ad te advolem. Quaecumque de tua dignitate ab imperatore erunt impetranda, qua est humanitate Caesar, facillimum erit ab eo tibi ipsi impetrare, et meas tamen preces apud eum non minimum auctoritatis habituras puto. Erit tuae quoque fidei et humanitatis curare, ut is tabellarius, quem ad te misi, reverti possit ad me et a te mihi litteras referat.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|X.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Febr. aut ineunte Mario a.u.c. 709.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. DOLABELLAE.}}
Non sum ausus Salvio nostro nihil ad te litterarum dare; nec mehercule habebam, quid scriberem, nisi te a me mirabiliter amari, de quo etiam nihil scribente me te non dubitare certo scio. Omnino mihi magis litterae sunt exspectandae a te, quam a me tibi; nihil enim Romae geritur, quod te putem scire curare, nisi forte scire vis me inter Niciam nostrum et Vidium iudicem esse. Profert alter, opinor, duobus versiculis expensum Niciae; alter, Aristarchus, hos Ùbel¤jei. Ego tamquam criticus antiquus iudicaturus sum, utrum sint toË poihtoË an parembeblhm°noi. Puto te nunc dicere: &quot;oblitusne es igitur fungorum illorum, quos apud Niciam, et ingentium cularum cum sophia septimae?&quot; Quid ergo? tu adeo mihi excussam severitatem veterem putas, ut ne in foro quidem reliquiae pristinae frontis appareant? Sed tamen suavissimum sumbivtØn nostrum praestabo integellum, nec committam, ut, si ego eum condemnaro, tu restituas, ut habeat Bursa Plancus, apud quem litteras discat. Sed quid ago? cum mihi sit incertum, tranquillone sis animo an, ut in bello, in aliqua maiuscula cura negotiove versere, labor longius; cum igitur mihi erit exploratum te libenter esse risurum, scribam ad te pluribus. Te tamen hoc scire volo, vehementer populum sollicitum fuisse de P. Sullae morte, antequam certum scierit: nunc quaerere desierunt, quo modo perierit; satis putant se scire, quod sciunt. Ego ceteroqui animo aequo fero: unum vereor, ne hasta Caesaris refrixerit.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Asturae mense Martio a.u.c. 709.&lt;br&gt;CICERO DOLABELLAE S.}}
Vel meo ipsius interitu mallem litteras meas desiderares quam eo casu, quo sum gravissime afflictus; quem ferrem certe moderatius, si te haberem; nam et oratio tua prudens et amor erga me singularis multum levaret; sed, quoniam brevi tempore, ut opinio nostra est, te sum visurus, ita me affectum offendes, ut multum a te possim iuvari, non quo ita sim fractus, ut aut hominem me esse oblitus sim aut fortunae succumbendum putem, sed tamen hilaritas illa nostra et suavitas, quae te praeter ceteros delectabat, erepta mihi omnis est; firmitatem tamen et constantiam, si modo fuit aliquando in nobis, eandem cognosces, quam reliquisti. Quod scribis proelia te mea causa sustinere, non tam id laboro, ut, si qui mihi obtrectent, a te refutentur, quam intelligi cupio, quod certe intelligitur, me a te amari. Quod ut facias, te etiam atque etiam rogo ignoscasque brevitati litterarum mearum; nam et celeriter una futuros nos arbitror et nondum sum satis confirmatus ad scribendum.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Puteolano mense Decembri a.u.c. 709.&lt;br&gt;CICERO DOLABELLAE.}}
Gratulor Baiis nostris, si quidem, ut scribis, salubres repente factae sunt; nisi forte te amant et tibi assentantur et tamdiu, dum tu ades, sunt oblitae sui; quod quidem si ita est, minime miror caelum etiam et terras vim suam, si tibi ita conveniat, dimittere. Oratiunculam pro Deiotaro, quam requirebas, habebam mecum, quod non putaram: itaque eam tibi misi; quam velim sic legas, ut causam tenuem et inopem nec scriptione magno opere dignam; sed ego hospiti veteri et amico munusculum volui mittere levidense crasso filo, cuiusmodi ipsius oslent esse munera. Tu velim animo sapienti fortique sis, ut tua moderatio et gravitas aliorum infamet iniuriam.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Asturae mense Aprili a.u.c. 709.&lt;br&gt;CICERO DOLABELLAE SAL.}}
C. Subernius Calenus et meus est familaris et Leptae nostri familiarissimi pernecessarius: is cum vitandi belli causa profectus esset in Hispaniam cum M. Varrone ante bellum, ut in ea provincia esset, in qua nemo nostrum post Afranium superatum bellum ullum fore putarat, incidit in ea ipsa mala, quae summo studio vitaverat; oppressus est enim bello repentino, quod bellum commotum a Scapula ita postea confirmatum est a Pompeio, ut nulla ratione ab illa miseria se eripere posset. Eadem causa fere est M. Planii Heredis, qui est item Calenus, Leptae nostri familiarissimus. Hosce igitur ambos tibi sic commendo, ut maiore cura, studio, sollicitudine animi commendare non possim. Volo ipsorum causa, meque in eo vehementer et amicitia movet et humanitas; Lepta vero cum ita laboret, ut eius fortunae videantur in discrimen venire, non possum ego non aut proxime atque ille aut etiam aeque laborare. Quapropter, etsi saepe expertus sum. quantum me amares, tamen sic velim tibi persuadeas, id me in hac re maxime iudicaturum. Peto igitur a te vel, si pateris, oro, ut homines miseros et fortuna, quam vitare nemo potest, magis quam culpa calamitosos conserves incolumes velisque per te me hoc muneris cum ipsis amicis hominibus, cum municipio Caleno, quocum mihi magna necessitudo est, tum Leptae, quem omnibus antepono, dare. Quod dicturus sum, puto equidem non valde ad rem pertinere, sed tamen nihil obest dicere: res familiaris alteri eorum valde exigua est, alteri vix equestris; quapropter, quoniam iis Caesar vitam sua liberalitate concessit nec est, quod iis praeterea magno opere possit adimi, reditum, si me tantum amas, quantum certe amas, hominibus confice, in quo nihil est praeter viam longam, quam idcirco non fugiunt, ut et vivant cum suis et morantur domi: quod ut enitare contendasque vel potius ut perficias—posse enim te mihi persuasi—, vehementer te etiam atque etiam rogo.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Pompeiano IV. Non. Maias a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO DOLABELLAE CONSULI SUO S.}}
Etsi contentus eram, mi Dolabella, tua gloria satisque ex ea magnam laetitiam voluptatemque capiebam, tamen non possum non confiteri cumulari me maximo gaudio, quod vulgo hominum opinio socium me ascribat tuis laudibus. Neminem conveni—convenio autem quotidie plurimos; sunt enim permulti optimi viri, qui valetudinis causa in haec loca veniant, praeterea ex municipiis frequentes necessarii mei; qui omnes, cum te summis laudibus ad caelum extulerunt, mihi continuo maximas gratias agunt; negant enim se dubitare, quin tu meis praeceptis et consiliis obtemperans praestantissimum te civem in singularem consulem praebeas: quibus ego quamquam verissime possum respondere te, quae facias, tuo iudicio et tua sponte facere nec cuiusquam egere consilio, tamen neque plane assentior, me imminuam tuam laudem, si omnis a meis consiliis profecta videatur, neque valde nego, sum enim avidior etiam, quam satis est, gloriae et tamen non alienum est dignitate tua, quod ipsi Agamemnoni, regum regi, fuit honestum, habere aliquem in consiliis capiendis Nestorem, mihi vero gloriosum te iuvenem consulem florere laudibus quasi alumnum disciplinae meae. L. quidem Caesar, cum ad eum aegrotum Nepolim venissem, quamquam erat oppressus totius corporis doloribus, tamen ante, quam me plane salutavit, &quot;o mi Cicero,&quot; inquit, &quot;gratulor tibi, cum tantum vales apud Dolabellam, quantum si ego apud sororis filium valerem, iam salvi esse possemus; Dolabellae vero tuo et gratulor et gratias ago, quem quidem post te consulem solum possumus vere consulem dicere&quot;; deinde multa de facto ac de re gesta tua: nihil magnificentius, nihil praeclarius actum umquam, nihil rei publicae salutarius; atque haec una vox omnium est. A te autem peto, ut me hanc quasi falsam hereditatem alienae gloriae sinas cernere meque aliqua ex parte in societatem tuarum laudum venire patiare. Quamquam, mi Dolabella—haec enim iocatus sum— libentius omnes meas, si modo sunt aliquae meae laudes, ad te transfuderim, quam aliquam partem exhauserim ex tuis; nam, cum te semper tantum dilexerim, quantum tu intelligere potuisti, tum his tuis factis sic incensus sum, ut nihil umquam in amore fuerit ardentius; nihil est enim, mihi crede, virtute formosius, nihil pulchrius, nihil amabilius. Semper amavi, ut scis, M. Brutum propter eius summum ingenium, suavissimos mores, singularem probitatem atque constantiam: tamen Idibus Martiis tantum accessit ad amorem, ut mirarer locum fuisse augendi in eo, quod mihi iampridem cumulatum etiam videbatur. Quis erat, qui putaret ad eum amorem, quem erga te habebam, posse aliquid accedere? tantum accessit, ut mihi nunc denique amare videar, antea dilexisse. Quare quid est, quod ego te hortor, ut dignitati et gloriae servias? proponam tibi claros viros, quod facere solent, qui hortantur? neminem habeo clariorem quam te ipsum; te imitere oportet, tecum ipse certes: ne licet quidem tibi iam tantis rebus gestis non tui similem esse. Quod cum ita sit, hortatio non est necessaria, gratulatione magis utendum est; contigit enim tibi, quod haud scio an nemini, ut summa severitas animadversionis non modo non invidiosa, sed etiam popularis esset et cum bonis omnibus, tum infimo cuique gratissima. Hoc si tibi fortuna quadam contigisset, gratularer felicitati tuae; sed contigit magnitudine cum animi, tum etiam ingenii atque consilii; legi enim concionem tuam: nihil illa sapientius; ita pedetentim et gradatim tum accessus a te ad causam facti, tum recessus, ut res ipsa maturitatem tibi animadvertendi omnium concessu daret. Liberasti igitur et urbem periculo et civitatem metu, neque solum ad tempus maximam utilitatem attulisti, sed etiam ad exemplum: quo facto intelligere debes in te positam esse rem publicam tibique non modo tuendos, sed etiam ornandos esse illos viros, a quibus initium libertatis profectum est. Sed his de rebus coram plura propediem, ut spero: tu quoniam rem publicam nosque conseras, fac, ut diligentissime te ipsum, mi Dolabella, custodias.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae post VII. Kal. Sextiles a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO PAETO S.}}
Duabus tuis epistulis respondebo: uni, uam quatriduo ante acceperam a Zetho; alteri, quam attulerat Phileros tabellarius. Ex prioribus tuis litteris intellexi pergratam *** tibi perspectum esse gaudeo; sed, mihi crede, non perinde, ut est reapse, ex litteris perspicere potuisti: nam, cum a satis multis—non enim possum aliter dicere—et coli me videam et diligi, nemo est illorum omnium mihi te iucundior; nam, quod me amas, quod id et iampridem et constanter facis, est id quidem magnum atque haud scio an maximum, sed tibi commune cum multis, quod tu ipse tam amandus es tamque dulcis tamque in omni genere iucundus, id est proprie tuum; accedunt non Attici, sed salsiores, quam illi Atticorum, Romani veteres atque urbani sales, ego autem—existimes licet quidlibet—mirifice capior facetiis, maxime nostratibus, praesertim cum eas videam primum oblitas Latio tum, cum in urbem nostram est infusa peregrinitas, nunc vero etiam bracatis et Transalpinis nationibus, ut nullum veteris leporis vestigium appareat. Itaque, te cum video, omnes mihi Granios, omnes Lucilios—vere ut dicam,—Crassos quoque et Laelios videre videor: moriar, si praeter te quemquam reliquum habeo, in quo possim imaginem antiquae et vernaculae festivitatis agnoscere. Ad hos lepores cum amor erga me tantus accedat, miraris me tanta perturbatione valetudinis tuae tam graviter exanimatum fuisse? Quod autem altera epistula purgas te non dissuasorem mihi emptionis Neapolitanae fuisse, sed auctorem moderationis, urbane, neque ego aliter accepi; intellexi tamen idem, quod his intelligo litteris, non existimasse te mihi licere id, quod ego arbitrabar, res has non omnino quidem, sed magnam partem relinquere. Catulum mihi narras et illa tempora: quid simile? ne mihi quidem ipsi tunc placebat diutius abesse ab rei publicae custodia; sedebamus enim in puppi et clavum tenebamus; nunc autem vix est in sentina locus. An minus multa senatus consulta futura putas, si ego sim Neapoli? Romae cum sum et urgeo forum, senatus consulta scribuntur apud amatorem tuum, familiarem meum; et quidem, cum in mentem venit, ponor ad scribendum et ante audio senatus consultum in Armeniam et Syriam esse perlatum, quod in meam sententiam factum esse dicatur, quam omnino mentionem ullam de ea re esse factam. Atque hoc nolim me iocari putes; nam mihi scito iam a regibus ultimis allatas esse litteras, quibus mihi gratias agant, quod se mea sententia reges appellaverim, quos ego non modo reges appellatos, sed omnino natos nesciebam. Quid ergo est? tamen, quamdiu hic erit noster hic praefectus moribus, parebo auctoritati tuae; cum vero aberit, ad fungos me tuos conferam. Domum si habebo, in denos dies singulos sumptuariae legis dies conferam; sin autem minus invenero, quod placeat, decrevi habitare apud te, scio enim me nihil tibi gratius facere posse. Domum Sullanam desperabam iam, ut tibi proxime scripsi, sed tamen non abieci: tu velim, ut scribis, cum fabris eam perspicias; si enim nihil est in parietibus aut in tecto vitii, cetera mihi probabuntur.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Tusculano mense Quinctili (ante VII. Kal. Sext.) a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO PAETO SAL.}}
Delectarunt me tuae litterae, in quibus primum amavi amorem tuum, qui te ad scribendum incitavit verentem, ne Silius suo nuntio aliquid mihi sollicitudinis attulisset; de quo et tu mihi antea scripseras, bis quidem eodem exemplo, facile ut intelligerem te esse commotum, et ego tibi accurate rescripseram, ut quoquo modo in tali re atque tempore aut liberarem te ista cura aut certe levarem; sed, quoniam proximis quoque litteris ostendis, quantae tibi curae sit ea res, sic, mi Paete, habeto: quidquid arte fieri potuerit—non enim iam satis est consilio pugnare: artificium quoddam excogitandum est—, sed tamen, quidquid elaborari aut effici potuerit ad istorum benevolentiam conciliandam et colligendam, summo studio me consecutum esse, nec frustra, ut arbitror; sic enim color, sic observor ab omnibus iis, qui a Caesare diliguntur, ut ab iis me amari putem; tametsi non facile diiudicatur amor verus et fictus, nisi aliquod incidat eiusmodi tempus, ut, quasi aurum igni, sic benevolentia fidelis periculo aliquo perspici possit, cetera sunt signa communia; sed ego uno utor argumento, quamobrem me ex animo vereque arbitrer diligi, quia et nostra fortuna ea est et illorum, ut simulandi causa non sit. De illo autem, quem penes est omnis potestas, nihil video, quod timeam, nisi quod omnia sunt incerta, cum a iure discessum est, nec praestari quidquam potest, quale futurum sit, quod positum est in alterius voluntate, ne dicam libidine; sed tamen eius ipsius nulla re a me offensus est animus; est enim adhibita in ea re ipsa summa a nobis moderatio; ut enim olim arbitrabar esse meum libere loqui, cuius opera esset in civitate libertas, sic ea nunc amissa nihil loqui, quod offendat aut illius aut eorum, qui ab illo diliguntur, voluntatem; effugere autem si velim nonnullorum acute aut facete dictorum famam, fama ingenii mihi est abiicienda, quod, si possem, non recusarem; sed tamen ipse Caesar habet peracre iudicium, et, ut Servius, frater tuus, quem litteratissimum fuisse iudico, facile diceret: &quot;hic versus Plauti non est, hic est,&quot; quod tritas aures haberet notandis generibus poetarum et consuetudine legendi, sic audio Caesarem, cum volumina iam confecerit *pofyegm­tvn, si quod afferatur ad eum pro meo, quod meum non sit, reiicere solere; quod eo nunc magis facit, quia vivunt mecum fere quotidie illius familiares; incidunt autem in sermone vario multa, quae fortasse illis, cum dixi, nec illitterata nec insulsa esse videantur; haec ad illum cum reliquis actis perferuntur—ita enim ipse mandavit—: sic fit, ut, si quid praeterea de me audiat, non audiendum putet. Quamobrem Oenomao tuo nihil utor; etsi posuisti loco versus Attianos; sed quae est &quot;invidia?&quot; aut quid mihi nunc invideri potest? Verum fac esse omnia: sic video philosophis placuisse iis, qui mihi soli videntur vim virtutis tenere, nihil esse sapientis praestare nisi culpam, qua mihi videor dupliciter carere, et quod ea senserim, quae rectissima fuerunt, et quod, cum viderem praesidii non satis esse ad ea obtinenda, viribus certandum cum valentioribus non putarim; ergo in officio boni civis certe non sum reprehendendus. Reliquum est, ne quid stulte, ne quid temere dicam aut faciam contra potentes; id quoque puto esse sapientis; cetera vero, quid quisque me dixisse dicat aut quomodo ille accipiat aut qua fide mecum vivant ii, qui me assidue colunt et observant, praestare non possum. Ita fit, ut et consiliorum superiorum conscientia et praesentis temporis moderatione me consoler et illam Attii similitudinem non [modo] iam ad &quot;invidiam,&quot; sed ad fortunam transferam, quam existimo levem et imbecillam ab animo firmo et gravi &quot;tamquam fluctum a saxo frangi&quot; oportere. Etenim, cum plena sint monumenta Graecorum, quemadmodum sapientissimi viri regna tulerint vel Athenis vel Syracusis, cum servientigbus suis civitatibus fuerint ipsi quodammodo liberi, ego me non putem tueri meum statum sic posse, ut neque offendam animum cuiusquam nec frangam dignitatem meam? Nunc venio ad iocationes tuas, quoniam tu secundum Oenomaum Attii, non, ut olim solebat, Atellanam, sed, ut nunc fit, mimum introduxisti. Quem tu mihi pompilum, quem denarium narras? quam tyrotarichi patinam? facilitate mea ista ferebantur antea; nunc mutata res est: Hirtium ego et Dolabellam dicendi discipulos habeo, coenandi magistros; puto enim te audisse, si forte ad vos omnia perferuntur, illos apud me declamitare, me apud illos coenitare. Tu autem quod mihi bonam copiam eiures, nihil est; tum enim, cum rem augebas, quaesticulus te faciebat attentiorem, nunc, cum tam aequo animo bona perdas, non est, quod eo sis consilio, ut, cum me hospitio recipias, aestimationem te aliquam putes accipere; et tamen haec levior estplaga ab amico quam a debitore. Nec tamen eas coenas quaero, ut magnae reliquiae fiant; quod erit, magnificum sit et lautum. Memini te mihi Phameae coenam narrare: temperius fiat, cetera eodem modo. Quod si perseveras me ad matris tuae coenam revocare, feram id quoque; volo enim videre animum, qui mihi audeat ista, quae scribis, apponere aut etiam polypum miniati Iovis similem. Mihi crede, non audebis: ante meum adventum fama ad te de mea nova lautitia veniet; eam extimesces. Neque est, quod in promulside spei ponas aliquid, quam totam sustuli; solebam enim antea debilitari oleis et lucanicis tuis. Sed quid haec loquimur? liceat modo isto venire. Tu vero—volo enim abstergere animi tui metum—ad tyrotarichum antiquum redi. Ego tibi unum sumptum afferam. quod balneum calfacias oportebit; cetera more nostro: superiora illa lusimus. De villa Seliciana et curasti diligenter et scripsisti facetissime: itaque puto me praetermissurum; salis enim satis est, sannionum parum.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Sextili (post VII. K. Sext.) a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO PAETO.}}
Ne tu homo ridiculus es, qui, cum Balbus noster apud te fuerit, ex me quaeras, quid de istis municipiis et agris futurum putem, quasi aut ego quidquam sciam, quod iste nesciat, aut, si quid aliquando scio, non ex isto soleam scire. Immo vero, si me amas, tu fac, ut sciam, quid de nobis futurum sit; habuisti enim in tua potestate, ex quo vel ex sobrio vel certe ex ebrio scire posses; sed ego ista, mi Paete, non quaero, primum quia de lucro prope iam quadriennium vivmus, si aut hoc lucrum est aut haec vita, superstitem rei publicae vivere; deinde quod scire ego quoque mihi videor, quid futurum sit; fiet enim, quodcumque volent, qui valebunt, valebunt autem semper arma. Satis igitur nobis esse debet, quidquid conceditur: hoc si qui pati non potuit, mori debuit. Veientem quidem agrum et Capenatem metiuntur; hoc non longe abest a Tusculano; nihil tamen timeo: fruor, dum licet, opto, ut semper liceat; si id minus contigerit, tamen, quoniam ego, vir fortis idemque philosophus, vivere pulcherrimum duxi, non possum eum non diligere, cuius beneficio id consecutus sum; qui si cupiat esse rem publicam, qualem fortasse et ille vult et omnes optare debemus, quid faciat tamen non habet: ita se cum multis colligavit. Sed longius progredior; scribo enim ad te. Hoc tamen scito, non modo me, qui consiliis non intersum, sed ne ipsum quidem principem scire, quid futurum sit; nos enim illi servimus, ipse temporibus: ita nec ille, quid tempora postulatura sint, nec nos, quid ille cogitet, scire possumus. Haec tibi antea non rescripsi, non quo cessator esse solerem, praesertim in litteris, sed, cum explorati nihil haberem, nec tibi sollicitudinem ex dubitatione mea nec spem ex affirmatione afferre volui. Illud tamen ascribam, quod est verissimum, me his temporibus adhuc de isto periculo nihil audisse: tu tamen pro tua sapientia debebis optare optima, cogitare difficillima, ferre quaecumque erunt.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Tusculano exeunte mense Quinctili (ante VII. K. Sext.) a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO S. D. PAETO.}}
Cum essem otiosus in Tusculano, propterea quod discipulos obviam miseram, ut eadem me quam maxime conciliarent familiari suo, accepi tuas litteras plenissimas suavitatis, ex quibus intellexi probari tibi meum consilium, quod, ut Dionysius tyrannus, cum Syracusis pulsus esset, Corinthi dicitur ludum aperuisse, sic ego sublatis iudiciis amisso regno forensi ludum quasi habere coeperim. Quid quaeris? me quoque delectat consilium; multa enim consequor: primum, id quod maxime nunc opus est, munio me ad haec tempora. Id cuiusmodi sit, nescio; tantum video, nullius adhuc consilium me huic anteponere; nisi forte mori melius fuit: in lectulo, fateor, sed non accidit; in acie non fui; ceteri quidem, Pompeius, Lentulus tuus, Scipio, Afranius foede perierunt. &quot;At Cato praeclare.&quot; Iam istuc quidem, cum volemus, licebit; demus modo operam, ne tam necesse nobis sit, quam illi fuit, id quod agimus. Ergo hoc primum. Sequitur illud: ipse melior fio, primum valetudine, quam intermissis exercitationibus amiseram; deinde ipsa illa, si qua fuit in me facultas orationis, nisi me ad has exercitationes rettulissem, exaruisset. Extremum illud est, quod tu nescio an primum putes: plures iam pavones confeci, quam tu pullos columbinos; tu istic te Hateriano iure delectas, ego me hic Hirtiano. Veni igitur, si vir es, et disce a me prolegom°naw, quas quaeris; etsi sus Minervam; sed, quomodo, videro. Si aestimationes tuas vendere non potes neque ollam denariorum implere, Romam tibi remigrandum est: satius est hic cruditate, quam istic fame. Video te bona perdidisse; spero item istic familiares tuos: actum igitur de te est, nisi provides. Potes mulo isto, quem tibi reliquum dicis esse, quoniam cantherium comedisti, Romam pervehi. Sella tibi erit in ludo tamquam hypodidascalo proxima; eam pulvinus sequetur.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Sextili a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO S. D. PAETO.}}
Tamen a malitia non discedis: tenuiculo apparatu significas Balbum fuisse contentum. Hoc videris dicere, cum reges tam sint continentes, multo magis consulares esse oportere. Nescis me ab illo omnia expiscatum; recta enim a porta domum meam venisse neque hoc admiror, quod non suam potius, sed illud, quod non ad suam; ego autem tribus primis verbis: &quot;quid noster Paetus?&quot; at ille adiurans, nusquam se umquam libentius. Hoc si verbis assecutus es, aures ad te afferam non minus elegantes; sin autem opsonio, peto a te, ne pluris esse balbos quam disertos putes. Me quotidie aliud ex alio impedit; sed, si me expediero, ut in ista loca venire possim, non committam, ut te sero a me certiorem factum putes.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Sextili (post VII. K. Sext.) a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO PAETO.}}
Dupliciter delectatus sum tuis litteris, et quod ipse risi et quod te intellexi iam posse ridere; me autem a te, ut scurram velitem, malis oneratum esse non moleste tuli: illud doleo, in ista loca venire me, ut constitueram, non potuisse; habuisses enim non hospitem, sed contubernalem. At quem virum! non eum, quem tu es solitus promulside conficere: integram famem ad ovum affero, itaque usque ad assum vitulinum opera perducitur. Illa mea, quae solebas antea laudare, &quot;O hominem facilem! O hospitem non gravem!&quot; abierunt: nunc omnem nostram de re publica curam, cogitationem de dicenda in senatu sententia, commentationem causarum abiecimus, in Epicuri nos adversarii nostri castra coniecimus, nec tamen ad hanc insolentiam sed ad illam tuam lautitiam, veterem dico, cum in sumptum habebas, etsi numquam plura praedia habuisti. Proinde te para: cum homine et edaci tibi res est et qui iam aliquid intelligat, Ùcimayeðw autem homines scis quam insolentes sint; dediscendae tibi sunt sportellae et artolagani tui. Nos iam ex artis tantum habemus, ut Verrium tuum et Camillum—qua munditia homines, qua elegantia!—vocare saepius audeamus; sed vide audaciam: etiam Hirtio coenam dedi, sine pavone tamen; in ea coena cocus meus praeter ius fervens nihil non potuit imitari. Haec igitur est nunc vita nostra: mane salutamus domi et bonos viros multos, sed tristes, et hos laetos victores, qui me quidem perofficiose et peramanter observant; ubi salutatio defluxit, litteris me involvo: aut scribo aut lego; veniunt etiam, qui meaudiant quasi doctum hominem, quia paullo sum quam ipsi doctior; inde corpori omne tempus datur. Patriam eluxi iam et gravius et diutius, quam ulla mater unicum filium. Sed cura, si me amas, ut valeas, ne ego te iacente bona tua comedim; statui enim tibi ne aegroto quidem parcere.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXI.}}}}&lt;br&gt;Scr. anno incerto (post a. 82).&lt;br&gt;CICERO PAETO SAL.}}
Ain tandem? &quot;Insanire&quot; tibi videris, quod &quot;imitere&quot; verborum meorum, ut scribis, &quot;fulmina?&quot; tum insanires, si consequi non posses; cum vero etiam vincas, me prius irrideas quam te oportet. Quare nihil tibi opus est illud a Trabea; sed potius *pÒteugma meum. Verumtamen quid tibi ego videor in epistulis? nonne plebeio sermone agere tecum? nec enim semper eodem modo; quid enim simile habet epistula aut iudicio aut concioni? quin ipsa iudicia non solemus omnia tractare uno modo: privatas causas, et eas tenues, agimus subtilius, capitis aut famae scilicet ornatius; epistulas vero quotidianis verbis texere solemus. Sed tamen, mi Paete, qui tibi venit in mentem negare Papirium quemquam umquam nisi plebeium fuisse? fuerunt enim patricii minorum gentium, quorum princeps L. Papirius Mugillanus, qui censor cum L. Sempronio Atratino fuit, cum ante consul cum eodem fuisset, annis post Romam conditam CCCXII; sed tum Papisii dicebamini. Post hunc XIII. sederunt in sella curuli ante L. Papirium Crassum, qui primus Papisius est vocari desitus: is dictator cum L. Papirio Cursore magistro equitum factus est annis post Romam conditam CCCCXV. et quadriennio post consul cum K. Duilio. Hunc secutus est Cursor, homo valde honoratus; deinde L. Maso aedilicius; inde multi Masones. Quorum quidem tu, omnium patriciorum, imagines habeas volo. Deinde Carbones et Turdi insequuntur: hi plebeii fuerunt, quos contemnas censeo; nam praeter hunc C. Carbonem, quem Damasippus occidit, civis e re publica Carbonum nemo fuit. Cognovimus Cn. Carbonem et eius fratrem scurram: quid iis improbius? de hoc amico meo, Rubriae filio, nihil dico. Tres illi fratres fuerunt, C., Cn., M. Carbones: Marcus P. Flacco accusante condemnatus est, fur magnus, ex Sicilia; Gaius accusante L. Crasso cantharidas sumpsisse dicitur: is et tribunus pl. seditiosus et P. Africano vim attulisse existimatus est; hoc vero, qui Lilybaei a Pompeio nostro est interfectus, improbior nemo meo iudicio fuit; iam pater eius accusatus a M. Antonio sutorio atramento absolutus putatur. Quare ad patres censeo revertare; plebeii quam fuerint importuni, vides.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXII.}}}}&lt;br&gt;Scr. anno incerto.&lt;br&gt;CICERO PAETO.}}
Amo verecundiam, vel potius libertatem loquendi. Atqui hoc Zenoni placuit, homini mehercule acuto; etsi Academiae nostrae cum eo magna rixa est; sed, ut dico, placet Stoicis suo quamque rem nomine appellare. Sic enim disserunt: nihil esse obscoenum, nihil turpe dictu; nam, si quod sit in obscoenitate flagitium, id aut in re esse aut in verbo; nihil esse tertium. In re non est. Itaque non modo in comoediis res ipsa narratur—ut ille in Demiurgo:
&lt;poem&gt;
:modo forte
 
—nosti canticum, meministi Roscium—
 
:ita me destituit nudum. . . .
 
—totus est sermo verbis tectus, re impudentior—, sed etiam in tragoediis; quid est enim illud
 
:quae mulier una?
 
quid, inquam est
 
:usurpat duplex cubile?
 
quid?
 
:huius ferei
:hic cubile inire est ausus
 
quid est?
 
:Virginem me quondam invitam per vim violat Iuppiter.
&lt;/poem&gt;
Bene &quot;violat&quot;: atqui idem significat, sed alterum nemo tulisset. Vides igitur, cum eadem res sit, quia verba non sint, nihil videri turpe. Ergo in re non est: multo minus in verbis; si enim, quod verbo significatur, id turpe non est, verbum, quod significat, turpe esse non potest. &quot;Anum&quot; appellas alieno nomine: cur? si turpe est, ne alieno quidem; si non est, suo potius. Caudam antiqui &quot;penem&quot; vocabant, ex quo est propter similitudinem &quot;penicillus;&quot; at hodie &quot;penis&quot; est in obscenis. &quot;At vero Piso ille Frugi in Annalibus suis queritur adolescentes peni deditos esse.&quot; Quod tu in epistula appellas suo nomine, ille tectius &quot;penem;&quot; sed, quia multi, factum est tam obscenum quam id verbum, quo tu usus es. Quid, quod vulgo dicitur, &quot;cum nost te voluimus convenire,&quot; num obscenum est? Memini in senatu disertum consularem ita eloqui: &quot;hanc culpam maiorem an illam dicam?&quot; potuit obscenius? &quot;Non obscene,&quot; inquis; &quot;non enim ita sensit.&quot; Non ergo in verbo est; docui autem in re non esse: nusquam igitur est. &quot;Liberis dare operam&quot; quam honeste dicitur! etiam patres rogant filios; eius operae nomen non audent dicere. Socraten fidibus docuit nobilissimus fidicen; is &quot;Connus&quot; vocitatus est: num id obscenum putas? Cum loquimur &quot;terni,&quot; nihil flagitii dicimus; at, cum &quot;bini,&quot; obscenum est. &quot;Graecis quidem,&quot; inquies. Nihil est ergo in verbo, quoniam et ego Graece scio et tamen tibi dico &quot;bini,&quot; idque tu facis, quasi ego Graece, non Latine, dixerim. &quot;Ruta&quot; et &quot;menta,&quot; recte utrumque: volo mentam pusillam ita appellare, ut &quot;rutulam;&quot; non licet. Belle &quot;tectoriola:&quot; dic ergo etiam &quot;pavimenta&quot; isto modo; non potes. Viden igitur nihil esse nisi ineptias? turpitudinem nec in verbo esse nec in re; itaque nusquam esse. Igitur in verbis honestis obscena ponimus. Quid enim? non honestum verbum est &quot;divisio?&quot; at inest obscenum, cui respondet &quot;intercapedo.&quot; Num haec ergo obscena sunt? Nos autem ridicule: si dicimus &quot;ille patrem strangulavit,&quot; honorem non praefamur; sin de Aurelia aliquid aut Lollia, honos praefandus est. Et quidem iam etiam non obscena verba pro obscenis sunt: &quot;'battuit,' inquit, 'impudenter, 'depsit' multo impudentius;&quot; atqui neutrum est obscenum. Stultorum plena sunt omnia: &quot;testes&quot; verbum honestissimum in iudicio, alio loco non nimis; et honesti, &quot;colei Lanuvini,&quot; &quot;Cliternini&quot; non honesti. Quid? ipsa res modo honesta, modo turpis: suppedit, flagitium est; iam erit nudus in balneo, non reprehendes. Habes scholam Stoicam: ž sofÚw eÈyurrhmonÆsei. Quam multa ex uno verbo tuo! Te adversus me omnia audere gratum est: ego servo et servabo—sic enim assuevi—Platonis verecundiam; itaque tectis verbis ea ad te scripsi, quae apertissimis agunt Stoici; sed illi etiam crepitus aiunt aeque liberos ac ructus esse oportere; honorem igitur ***. Kalendis Martiis. Tu me diliges et valebis.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cumano post V. Kal. Intercal. priores a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO PAETO.}}
Heri veni in Cumanum; cras ad te fortasse, sed, cum certum sciam, faciam te paullo ante certiorem; etsi M. Caeparius, cum mihi in silva Gallinaria obviam venisset quaesissemque, quid ageres, dixit te in lecto esse, quod ex pedibus laborares; tuli scilicet moleste, ut debui, sed tamen constitui ad te venire, ut et viderem te et viserem et coenarem etiam; non enim arbitror cocum etiam te arthriticum habere. Exspecta igitur hospitem cum minime edacem, tum inimicum coenis sumptuosis.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Februario a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO PAETO S. D.}}
Rufum istum, amicum tuum, de quo iterum iam ad me scribis, adiuvarem, quantum possem, etiamsi ab eo laesus essem, cum te tanto opere viderem eius causa laborare; cum vero et ex tuis litteris et ex illius ad me missis intelligam et iudicem magnae curae ei salutem meam fuisse, non possum ei non amicus esse, neque solum tua commendatione, quae apud me, ut debet, valet plurimum, sed etiam voluntate ac iudicio meo. Volo enim te scire, mi Paete, initium mihi suspicionis et cautionis et diligentiae fuisse litteras tuas, quibus litteris congruentes fuerunt aliae postea multorum: nam et Aquini et Fabrateriae consilia sunt inita de me, quae te video inaudisse, et, quasi divinarent, quam iis molestus essem futurus, nihil aliud egerunt, nisi me ut opprimerent; quod ego non suspicans incautior fuissem, nisi a te admonitus essem; quamobrem iste tuus amicus apud me commendatione non eget. Utinam ea fortuna rei publicae sit, ut ille meum gratissimum possit cognoscere! Sed haec hactenus. Te ad coenas itare desisse moleste fero; magna enim te delectatione et voluptate privasti; deinde etiam vereor—licet enim verum dicere—, ne nescio quid illud, quod solebas, dediscas et obliviscare, coenulas facere; nam, si tum, cum habebas, quos imitarere, non multum proficiebas, quid nunc te facturum putem? Spurinna quidem, cum ei rem demonstrassem et vitam tuam superiorem exposuissem, magnum periculum summae rei publicae demonstrabat, nisi ad superiorem consuetudinem tum, cum Favonius flaret, revertisses; hoc tempore ferri posse, si forte tu frigus ferre non posses. Sed mehercule, mi Paete, extra iocum moneo te, quod pertinere ad beate vivendum arbitror, ut cum viris bonis, iucundis, amantibus tui vivas: nihil est aptius vitae, nihil ad beate vivendum accommodatius; nec id ad voluptatem refero, sed ad communitatem vitae atque victus emissionemque animorum, quae maxime sermone efficitur familiari, qui est in conviviis dulcissimus, ut sapientius nostri quam Graeci: illi sumpÒsia aut sÊndeipna, id est compotationes aut concenationes, nos &quot;convivia,&quot; quod tum maxime simul vivitur. Vides, ut te philosophando revocare coner ad coenas. Cura, ut valeas; id foris coenitando facillime consequere. Sed cave, si me amas, existimes me, quod iocosius scribam, abiecisse curam rei publicae. Sic tibi, mi Paete, persuade, me dies et noctes nihil aliud agere, nihil curare, nisi ut mei cives salvi liberique sint: nullum locum praetermitto monendi, agendi, providendi; hoc denique animo sum, ut, si in hac cura atque administratione vita mihi ponenda sit, praeclare actum mecum putem. Etiam atque etiam vale.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Laodiceae mense Februario (post Id.) a.u.c. 704.&lt;br&gt;CICERO IMP. PAETO.}}
Summum me ducem litterae tuae reddiderunt: plane nesciebam te tam peritum esse rei militaris; Pyrrhi te libros et Cineae video lectitasse. Itaque obtemperare cogito praeceptis tuis, hoc amplius, navicularum habere aliquid in ora maritima: contra equitem Parthum negant ullam armaturam meliorem inveniri posse. Sed quid ludimus? nescis, quo cum imperatore tibi negotium sit: paide¤an KÊrou, quam contrieram legendo, totam in hoc imperio explicavi. Sed iocabimur alias coram, ut spero, brevi tempore: nunc ades ad imperandum vel ad parendum potius, sic enim antiqui loquebantur. Cum M. Fadio, quod scire te arbitror, mihi summus usus est, valdeque eum diligo cum propter summam probitatem eius ac singularem modestiam, tum quod in iis controversiis, quas habeo cum tuis combibonibus Epicuriis, optima opera eius uti soleo. Is cum ad me Laodiceam venisset mecumque ego eum esse vellem, repente percussus est atrocissimis litteris, in quibus scriptum erat fundum Herculanensem a Q. Fadio fratre proscriptum esse, qui fundus cum eo communis esset. Id M. Fadius pergraviter tulit existimavitque fratrem suum, hominem non sapientem, impulsu inimicorum suorum eo progressum esse. Nunc, si me amas, mi Paete, negotium totum suscipe; molestia Fadium libera. Auctoritate tua nobis opus est et consilio et etiam gratia: noli pati litigare fratres et iudiciis turpibus conflictari; Matonem et Pollionem inimicos habet Fadius. Quid multa? non mehercule tam perscribere possum, quam mihi gratum feceris, si otiosum Fadium reddideris: id ille in te positum esse putat mihique persuadet.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Octobri a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO PAETO S. D.}}
Accubueram hora nona, cum ad te harum exemplum in codicillis exaravi. Dices: &quot;ubi?&quot; Apud Volumnium Eutrapelum, et quidem supra me Atticus, infra Verrius, familiares tui. Miraris tam exhilaratam esse servitutem nostram? Quid ergo faciam?—te consulo, qui philosophum audis—. Angar? excruciem me? quid assequar? deinde quem ad finem? &quot;Vivas,&quot; inquis, &quot;in litteris.&quot; An quidquam me aliud egere censes aut possem vivere, nisi in litteris viverem? Sed est earum etiam non satietas, sed quidam modus; a quibus cum discessi, etsi minimum mihi est in coena—quod tu unum zÆthma Dioni philosopho posuisti—, tamen, quid potius faciam, priusquam me dormitum conferam, non reperio. Audi reliqua: infra Eutrapelum Cytheris accubuit. &quot;In eo igitur,&quot; inquis, &quot;convivio Cicero ille,
 
:quem aspectabant, cuius ob os Graii ora obvertebant sua?&quot;
 
Non mehercule suspicatus sum illam affore; sed tamen ne Aristippus quidem ille Socraticus erubuit, cum esset obiectum habere eum Laida: &quot;habeo,&quot; inquit, &quot;non habeor [a Laide]&quot;—Graece hoc melius; tu, si voles, interpretabere—; me vero nihil istorum ne iuvenem quidem movit umquam, ne nunc senem: convivio delector; ibi loquor, quod in solum, ut dicitur, et gemitum in risus maximos transfero. An tu id melius, qui etiam philosophum irriseris: cum ille, &quot;si quis quid quaereret,&quot; dixisset, coenam te quaerere a mane dixeris? ille baro te putabat quaesiturum, unum caelum esset an innumerabilia. Quid id ad te? At hercule cena non ***, tibi praesertim? Sic igitur vivitur: quotidie aliquid legitur aut scribitur; dein, ne amicis nihil tribuamus, epulamur una non modo non contra legem, si ulla nunc lex est, sed etiam intra legem et quidem aliquanto; quare nihil est, quod adventum nostrum extimescas: non multi cibi hospitem accipies, multi ioci.
{{Liber
|Ante=Liber VIII
|AnteNomen=../Liber VIII
|Post=Liber X
|PostNomen=../Liber X
}}</text>
      <sha1>dyg302lz4894e411rn5zyw0xysp691h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269593</id>
      <parentid>269592</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:42:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54613" sha1="ok16k11xda3wrovg4n6rna3ek1yqnk0" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus=Liber IX&lt;br&gt;Ad M. Varronem et ceteros
}}
{{Liber
|Ante=Liber VIII
|AnteNomen=../Liber VIII
|Post=Liber X
|PostNomen=../Liber X
}}

{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708 (post Kal. Octobres?).&lt;br&gt;CICERO VARRONI SAL.}}
{{pn|1.1|1}}Ex iis litteris, quas Atticus a te missas mihi legit, quid ageres et ubi esses, cognovi; quando autem te visuri essemus, nihil sane ex iisdem litteris potui suspicari. In spem tamen venio appropinquare tuum adventum: qui mihi utinam solatio sit! etsi tot tantisque rebus urgemur, nullam ut allevationem quisquam non stultissimus sperare debeat; sed tamen aut tu potes me aut ego te fortasse aliqua re iuvare; {{pn|1.2|2}}scito enim me, posteaquam in urbem venerim, redisse cum veteribus amicis, id est cum libris nostris, in gratiam; etsi non idcirco eorum usum dimiseram, quod iis suscenserem, sed quod eorum me suppudebat; videbar enim mihi, cum me in res turbulentissimas infidelissimis sociis demisissem, praeceptis illorum non satis paruisse. Ignoscunt mihi, revocant in consuetudinem pristinam teque, quod in ea permanseris, sapientiorem quam me dicunt fuisse. Quamobrem, quoniam placatis iis utor, videor sperare debere, si te viderim, et ea, quae premant, et ea, quae impendeant, me facile transiturum. Quamobrem, sive in Tusculano sive in Cumano ad te placebit sive, quod minime velim, Romae, dummodo simul simus, perficiam profecto, ut id utrique nostrum commodissimum esse videatur.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Aprili a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO VARRONI.}}
{{pn|2.1|1}}Caninius tuus et idem noster, cum ad me pervesperi venisset et se postridie mane ad te iturum esse dixisset, dixi ei me daturum aliquid; mane ut peteret, rogavi: conscripsi epistulam noctu; nec ille ad me rediit: oblitum credidi. Ac tamen eam ipsam tibi epistulam misissem per meos, nisi audissem ex eodem postridie te mane e Tusculano exiturum. At tibi repente paucis post diebus, cum minime exspectarem, venit ad me Caninius mane; proficisci ad te statim dixit. Etsi erat {{graeca|''ἕωλος''}} illa epistula, praesertim tantis postea novis rebus allatis, tamen perire lucubrationem meam nolui et eam ipsam Caninio dedi; sed cum eo ut cum homine docto et tui amantissimo locutus ea sum, quae pertulisse illum ad te existimo. {{pn|2.2|2}}Tibi autem idem consilii do, quod mihimet ipsi, ut vitemus oculos hominum, si linguas minus facile possumus; qui enim victoria se efferunt, quasi victos nos intuentur, qui autem victos nostros moleste ferunt, nos dolent vivere. Quaeres fortasse, cur, cum haec in urbe sint, non absim, quemadmodum tu. Tu enim ipse, qui et me et alios prudentia vincis, omnia, credo, vidisti, nihil te omnino fefellit: quis est tam Lynceus, qui in tantis tenebris nihil offendat, nusquam incurrat? {{pn|2.3|3}}Ac mihi quidem iam pridem venit in mentem bellum esse aliquo exire, ut ea, quae agebantur hic quaeque dicebantur, nec viderem nec audirem; sed calumniabar ipse: putabam, qui obviam mihi venisset, ut cuique commodum esset, suspicaturum aut dicturum, etiamsi non suspicaretur: &quot;hic aut metuit et ea re fugit aut aliquid cogitat et habet navem paratam.&quot; Denique, levissime qui suspicaretur et qui fortasse me optime novisset, putaret me idcirco discedere, quod quosdam homines oculi mei ferre non possent. Haec ego suspicans adhuc Romae maneo, et tamen {{graeca|''λεληθότως''}} consuetudo diuturna callum iam obduxit stomacho meo. Habes rationem mei consilii; {{pn|2.4|4}}tibi igitur hoc censeo: latendum tantisper ibidem, dum defervescat haec gratulatio, et simul, dum audiamus, quemadmodum negotium confectum sit; confectum enim esse existimo, magni autem intererit, qui fuerit victoris animus, qui exitus rerum, quamquam, quo me coniectura ducat, habeo, sed exspecto tamen. {{pn|2.5|5}}Te vero nolo, nisi ipse rumor iam raucus erit factus, ad Baias venire; erit enim nobis honestius, etiam cum hinc disceserimus, videri venisse in illa loca ploratum potius quam natatum. Sed hoc tu melius; modo nobis stet illud: una vivere in studiis nostris, a quibus antea delectationem modo petebamus, nunc vero etiam salutem; non deesse, si quis adhibere volet, non modo ut architectos, verum etiam ut fabros, ad aedificandam rem publicam, et potius libenter accurrere; si nemo utetur opera, tamen et scribere et legere {{graeca|''πολιτείας''}} et, si minus in curia atque in foro, at in litteris et libris, ut doctissimi veteres fecerunt, gubernare rem publicam et de moribus ac legibus quaerere. Mihi haec videntur: tu quid sis acturus et quid tibi placeat, pergratum erit, si ad me scripseris.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae medio mense Aprili a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO VARRONI.}}
{{pn|3.1|1}}Etsi, quid scriberem, non habebam, tamen Caninio ad te eunti non potui nihil dare. Quid ergo potissimum scribam? quod velle te puto, cito me ad te esse venturum; etsi vide, quaeso, satisne rectum sit nos hoc tanto incendio civitatis in istia locis esse: dabimus sermonem iis, qui nesciunt nobis, quocumque in loco simus, eundem cultum, eundem victum esse. &quot;Quid refert? tamen in sermonem incidemus.&quot; Valde id, credo, laborandum est, ne, cum omnes in omni genere et scelerum et flagitiorum volutentur, nostra nobiscum aut inter nos cessatio vituperetur. {{pn|3.2|2}}Ego vero neglecta barbarorum inscitia persequar; quamvis enim sint haec misera, quae sunt miserrima, tamen artes nostrae nescio quo modo nunc uberiores fructus ferre videntur, quam olim ferebant, sive quia nulla nunc in re alia acquiescimus, sive quod gravitas morbi facit, ut medicinae egeamus eaque nunc appareat, cuius vim non sentiebamus, cum valebamus. Sed quid ego nunc haec ad te, cuius domi nascuntur, {{graeca|''γλαῦκ᾽ εἰς Ἀθήνας''}}? Nihil scilicet, nisi ut rescriberes aliquid, me exspectares: sic igitur facies.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Tusculano mense Iunio a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO VARRONI.}}
{{ancora+|4|}}{{graeca|''Περὶ δυνατῶν me scito κατὰ Διόδωρον κρίνειν''}}. Quapropter, si venturus es, scito necesse esse te venire; sin autem non es, {{graeca|''ἀδυνάτων''}} est te venire. Nunc vide, utra te xr¤siw magis delectet, Chrysippi an haec, quam noster Diodotus non concoquebat. Sed de his etiam rebus, otiosi cum erimus, loquemur; hoc etiam {{graeca|''κατὰ Χρύσιππον δυνατὸν''}} est. De Coctio mihi gratum est; nam id etiam Attico mandaram. Tu si minus ad nos, nos accurremus ad te: si hortum in bibliotheca habes, deerit nihil.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|V.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Iunio a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO VARRONI.}}
{{pn|5.1|1}}Mihi vero ad Nonas bene maturum videtur fore, neque solum propter rei publicae, sed etiam propter anni tempus; quare istum diem probo, itaque eundem ipse sequar. {{pn|5.2|2}}Consilii nostri, ne si eos quidem, qui id secuti non sunt, non poeniteret, nobis poenitendum putarem; secuti enim sumus non spem, sed officium, reliquimus autem non officium, sed desperationem: ita verecundiores fuimus, quam qui se domo non commoverunt, saniores, quam qui amissis opibus domum non reverterunt. Sed nihil minus fero quam severitatem otiosorum et, quoquo modo se res habet, magis illos vereor, qui in bello occiderunt, quam hos curo, quibus non satisfacimus, quia vivimus. Mihi si spatium fuerit in Tusculanum ante Nonas veniendi, istic te videbo; si minus, persequar in Cumanum et ante te certiorem faciam, ut lavatio parata sit.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|VI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Iunio a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO VARRONI.}}
{{pn|6.1|1}}Caninius noster me tuis verbis admonuit, ut scriberem ad te, si quid esset, quod putarem te scire oportere. Est igitur adventus Caesaris scilicet in exspectatione, neque tu id ignoras. Sed tamen, cum ille scripsisset, ut opinor, se in Alsiense venturum, scripserunt ad eum sui, ne id faceret; multos ei molestos fore ipsumque multis; Ostiae videri commodius eum exire posse: id ego non intelligebam quid interesset; sed tamen Hirtius mihi dixit et se ad eum et Balbum et Oppium scripsisse, ut ita faceret, homines, ut cognovi, amantes tui. {{pn|6.2|2}}Hoc ego idcirco nosse te volui, ut scires, hospitium tibi ubi parares, vel potius ut utrubique—quid enim ille facturus sit, incertum est—, et simul ostentavi tibi me istis esse familiarem et consiliis eorum interesse. Quod ego cur nolim, nihil video; non enim est ferre, si quid ferendum est, et probare, si quid non probandum est; etsi, quid non probem, equidem iam nescio, praeter initia rerum; nam haec in voluntate fuerunt. Vidi enim—nam tu aberas—nostros amicos cupere bellum, hunc autem non tam cupere quam non timere—ergo haec consilii fuerunt, reliqua necessaria—, vincere autem aut hos aut illos necesse esse. {{pn|6.3|3}}Scio te semper mecum in luctu fuisse, cum videremus cum illud ingens malum, alterius utrius exercitus et ducum interitum, tum vero extremum malorum omnium esse civilis belli victoriam: quam quidem ego etiam illorum timebam, ad quos veneramus—crudeliter enim otiosis minabantur, eratque iis et tua invisa voluntas et mea oratio—; nunc vero, si essent nostri potiti, valde intemperantes fuissent, erant enim nobis perirati, quasi quidquam de nostra salute decrevissemus, quod non idem illis censuissemus, aut quasi utilius rei publicae fuerit eos etiam ad bestiarum auxilium confugere quam vel emori vel cum spe, si non optima, at aliqua tamen vivere. {{pn|6.4|4}}&quot;At in perturbata re publica vivimus.&quot; Quis negat? sed hoc viderint ii, qui nulla sibi subsidia ad omnes vitae status paraverunt; huc enim ut venirem, superior longius, quam volui, fluxit oratio: cum enim te semper magnum hominem duxerim, quod his tempestatibus es prope solus in portu fructusque doctrinae percipis eos, qui maximi sunt, ut ea consideres eaque tractes, quorum et usus et delectatio est omnibus istorum et actis et voluptatibus anteponenda. Equidem hos tuos Tusculanenses dies instar esse vitae puto, libenterque omnibus omnes opes concesserim, ut mihi liceat vi nulla interpellante isto modo vivere: {{pn|6.5|5}}quod nos quoque imitamur, ut possumus, et in nostris studiis libentissime conquiescimus; quis enim hoc non dederit nobis, ut, cum opera nostra patria sive non possit uti sive nolit, ad eam vitam revertamur, quam multi docti homines, fortasse non recte, sed tamen multi etiam rei publicae praeponendam putaverunt? Quae igitur studia magnorum hominum sententia vacationem habent quandam publici muneris, iis concedente re publica cur non abutamur? {{pn|6.6|6}}Sed plus facio, quam Caninius mandavit; is enim, si quid ego scirem, rogarat, quod tu nescires, ego tibi ea narro, quae tu melius scis quam ipse, qui narro. Faciam ergo illud, quod rogatus sum, ut eorum, quae temporis huius sint, quae *** tua audiero, ne quid ignores.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|VII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Iunio a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO VARRONI.}}
{{pn|7.1|1}}Coenabam apud Seium, cum utrique nostrum redditae sunt a te litterae. Mihi vero iam maturum videtur; nam, quod antea te calumniatus sum, indicabo malitiam meam: volebam prope alicubi esse te, si quid bonae salutis, sÊn te dÊ' §rxom°nv; nunc, quoniam confecta sunt omnia, dubitandum non est, quin equis viris: nam, ut audivi de L. Caesare filio, mecum ipse:
 
:quid hic mihi faciet patri?
 
itaque non desino apud istos, qui nunc dominantur, coenitare. Quid faciam? tempori serviendum est. Sed ridicula missa, praesertim cum sit nihil, quod rideamus:
 
:Africa terribili tremit horrida terra tumultu;
 
itaque nullum est *poprohgm°non, quod non verear. Sed, quod quaeris, quando, qua, quo, nihil adhuc scimus: istuc ipsum de Baiis, nonnulli dubitant an per Sardiniam veniat; illud enim adhuc praedium suum non inspexit, nec ullum habet deterius, sed tamen non contemnit. Ego omnino magis arbitror per Siciliam Veliam, sed iam sciemus; adventat enim Dolabella: eum puto magistrum fore.
 
:polloÐ mayhtaÐ xre¤ssonew didasx­lvn.
 
Sed tamen, si sciam, quid tu constitueris, meum consilium accommodabo potissimum ad tuum; quare exspecto tuas litteras.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Arpinati pr. Non. Sextil. a.u.c. 709.&lt;br&gt;CICERO VARRONI.}}
{{pn|8.1|1}}Etsi munus flagitare, quamvis quis ostenderit, ne populus quidem solet nisi concitatus, tamen ego exspectatione promissi tui moveor, ut admoneam te, non ut flagitem; misi autem ad te quattuor admonitores non nimis verecundos; nosti enim profecto os huius adolescentioris Academiae. Ex ea igitur media excitatos misi, qui metuo ne te forte flagitent; ego autem mandavi, ut rogarent. Exspectabam omnino iamdiu meque sustinebam, ne ad te prius ipse quid scriberem, quam aliquid accepissem, ut possem te remunerari quam simillimo munere; sed, cum tu tardius faceres, id est, ut ego interpretor, diligentius, teneri non potui, quin coniunctionem studiorum amorisque nostri quo possem litterarum genere declararem. Feci igitur sermonem inter nos habitum in Cumano, cum esset una Pomponius: tibi dedi partes Antiochinas, quas a te probari intellexisse mihi videbar; mihi sumpsi Philonis. Puto fore, ut, cum legeris, mirere nos id locutos esse inter nos, quod numquam locuti sumus; sed nosti morem dialogorum. Posthac autem, mi Varro, quam plurima, si videtur, et de nobis, inter nos: sero fortasse; sed superiorum temporum Fortuna rei publicae causam sustineat, haec ipsi praestare debemus. Atque utinam quietis temporibus atque aliquo, si non bono, at saltem certo statu civitatis haec inter nos studia exercere possemus! quamquam tum quidem vel aliae quaepiam rationes honestas nobis et curas et actiones darent; nunc autem quid est, sine his cur vivere velimus? mihi vero cum his ipsis vix, his autem detractis ne vix quidem. Sed haec coram et saepius. Migrationem et emptionem feliciter evenire volo tuumque in ea re consilum probo. Cura, ut valeas.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Maio a.u.c. 706.&lt;br&gt;DOLABELLA S. D. CICERONI.}}
{{pn|9.1|1}}S. v. g. v. et Tullia nostra recte v. Terentia minus belle habuit, sed certum scio iam convaluisse eam; praeterea rectissime sunt apud te omnia. Etsi nullo tempore in suspicionem tibi debui venire partium causa potius quam tua tibi suadere, ut te aut cum Caesare nobiscumque coniungeres aut certe in otium referres, praecipue nunc iam inclinata victoria ne possum quidem in ullam aliam incidere opinionem nisi in eam, qua scilicet te tibi suadere videar, quod pie tacere non possim; tu autem, mi Cicero, si haec accipies, ut, sive probabuntur tibi sive non probabuntur, ab optimo certe animo ac deditissimo tibi et cogitata et scripta esse iudices. Animadvertis Cn. Pompeium nec nominis sui nec rerum gestarum gloria neque etiam regum ac nationum clientelis, quas ostentare crebro solebat, esse tutum, et hoc etiam, quod infimo cuique contingit, illi non posse contingere, ut honeste effugere possit, pulso Italia, amissis Hispaniis, capto exercitu veterano, circumvallato nunc denique, quod nescio an nulli umquam nostro acciderit imperatori. Quamobrem, quid aut ille sperare possit aut tu, animum adverte pro tua prudentia; sic enim facillime, quod tibi utilissimum erit consilii, capies. Illud autem a te peto, ut, si iam ille evitaverit hoc periculum et se abdiderit in classem, tu tuis rebus consulas et aliquando tibi potius quam cuivis sis amicus: satisfactum est iam a te vel officio vel familiaritati, satisfactum etiam partibus et ei rei publicae, quam tu probabas. Reliquum est, ut, ubi nunc est res publica, ibi simus potius, quam, dum illam veterem sequamur, simus in nulla. Quare velim, mi iucundissime Cicero, si forte Pompeius pulsus his quoque locis rursus alias regiones petere cogatur, ut tu te vel Athenas vel in quamvis quietam recipias civitatem; quod si eris facturus, velim mihi scribas, ut ego, si ullo modo potero, ad te advolem. Quaecumque de tua dignitate ab imperatore erunt impetranda, qua est humanitate Caesar, facillimum erit ab eo tibi ipsi impetrare, et meas tamen preces apud eum non minimum auctoritatis habituras puto. Erit tuae quoque fidei et humanitatis curare, ut is tabellarius, quem ad te misi, reverti possit ad me et a te mihi litteras referat.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|X.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Febr. aut ineunte Mario a.u.c. 709.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. DOLABELLAE.}}
{{pn|10.1|1}}Non sum ausus Salvio nostro nihil ad te litterarum dare; nec mehercule habebam, quid scriberem, nisi te a me mirabiliter amari, de quo etiam nihil scribente me te non dubitare certo scio. Omnino mihi magis litterae sunt exspectandae a te, quam a me tibi; nihil enim Romae geritur, quod te putem scire curare, nisi forte scire vis me inter Niciam nostrum et Vidium iudicem esse. Profert alter, opinor, duobus versiculis expensum Niciae; alter, Aristarchus, hos Ùbel¤jei. Ego tamquam criticus antiquus iudicaturus sum, utrum sint toË poihtoË an parembeblhm°noi. Puto te nunc dicere: &quot;oblitusne es igitur fungorum illorum, quos apud Niciam, et ingentium cularum cum sophia septimae?&quot; Quid ergo? tu adeo mihi excussam severitatem veterem putas, ut ne in foro quidem reliquiae pristinae frontis appareant? Sed tamen suavissimum sumbivtØn nostrum praestabo integellum, nec committam, ut, si ego eum condemnaro, tu restituas, ut habeat Bursa Plancus, apud quem litteras discat. Sed quid ago? cum mihi sit incertum, tranquillone sis animo an, ut in bello, in aliqua maiuscula cura negotiove versere, labor longius; cum igitur mihi erit exploratum te libenter esse risurum, scribam ad te pluribus. Te tamen hoc scire volo, vehementer populum sollicitum fuisse de P. Sullae morte, antequam certum scierit: nunc quaerere desierunt, quo modo perierit; satis putant se scire, quod sciunt. Ego ceteroqui animo aequo fero: unum vereor, ne hasta Caesaris refrixerit.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Asturae mense Martio a.u.c. 709.&lt;br&gt;CICERO DOLABELLAE S.}}
{{pn|11.1|1}}Vel meo ipsius interitu mallem litteras meas desiderares quam eo casu, quo sum gravissime afflictus; quem ferrem certe moderatius, si te haberem; nam et oratio tua prudens et amor erga me singularis multum levaret; sed, quoniam brevi tempore, ut opinio nostra est, te sum visurus, ita me affectum offendes, ut multum a te possim iuvari, non quo ita sim fractus, ut aut hominem me esse oblitus sim aut fortunae succumbendum putem, sed tamen hilaritas illa nostra et suavitas, quae te praeter ceteros delectabat, erepta mihi omnis est; firmitatem tamen et constantiam, si modo fuit aliquando in nobis, eandem cognosces, quam reliquisti. Quod scribis proelia te mea causa sustinere, non tam id laboro, ut, si qui mihi obtrectent, a te refutentur, quam intelligi cupio, quod certe intelligitur, me a te amari. Quod ut facias, te etiam atque etiam rogo ignoscasque brevitati litterarum mearum; nam et celeriter una futuros nos arbitror et nondum sum satis confirmatus ad scribendum.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Puteolano mense Decembri a.u.c. 709.&lt;br&gt;CICERO DOLABELLAE.}}
{{pn|12.1|1}}Gratulor Baiis nostris, si quidem, ut scribis, salubres repente factae sunt; nisi forte te amant et tibi assentantur et tamdiu, dum tu ades, sunt oblitae sui; quod quidem si ita est, minime miror caelum etiam et terras vim suam, si tibi ita conveniat, dimittere. Oratiunculam pro Deiotaro, quam requirebas, habebam mecum, quod non putaram: itaque eam tibi misi; quam velim sic legas, ut causam tenuem et inopem nec scriptione magno opere dignam; sed ego hospiti veteri et amico munusculum volui mittere levidense crasso filo, cuiusmodi ipsius oslent esse munera. Tu velim animo sapienti fortique sis, ut tua moderatio et gravitas aliorum infamet iniuriam.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Asturae mense Aprili a.u.c. 709.&lt;br&gt;CICERO DOLABELLAE SAL.}}
{{pn|13.1|1}}C. Subernius Calenus et meus est familaris et Leptae nostri familiarissimi pernecessarius: is cum vitandi belli causa profectus esset in Hispaniam cum M. Varrone ante bellum, ut in ea provincia esset, in qua nemo nostrum post Afranium superatum bellum ullum fore putarat, incidit in ea ipsa mala, quae summo studio vitaverat; oppressus est enim bello repentino, quod bellum commotum a Scapula ita postea confirmatum est a Pompeio, ut nulla ratione ab illa miseria se eripere posset. Eadem causa fere est M. Planii Heredis, qui est item Calenus, Leptae nostri familiarissimus. Hosce igitur ambos tibi sic commendo, ut maiore cura, studio, sollicitudine animi commendare non possim. Volo ipsorum causa, meque in eo vehementer et amicitia movet et humanitas; Lepta vero cum ita laboret, ut eius fortunae videantur in discrimen venire, non possum ego non aut proxime atque ille aut etiam aeque laborare. Quapropter, etsi saepe expertus sum. quantum me amares, tamen sic velim tibi persuadeas, id me in hac re maxime iudicaturum. Peto igitur a te vel, si pateris, oro, ut homines miseros et fortuna, quam vitare nemo potest, magis quam culpa calamitosos conserves incolumes velisque per te me hoc muneris cum ipsis amicis hominibus, cum municipio Caleno, quocum mihi magna necessitudo est, tum Leptae, quem omnibus antepono, dare. Quod dicturus sum, puto equidem non valde ad rem pertinere, sed tamen nihil obest dicere: res familiaris alteri eorum valde exigua est, alteri vix equestris; quapropter, quoniam iis Caesar vitam sua liberalitate concessit nec est, quod iis praeterea magno opere possit adimi, reditum, si me tantum amas, quantum certe amas, hominibus confice, in quo nihil est praeter viam longam, quam idcirco non fugiunt, ut et vivant cum suis et morantur domi: quod ut enitare contendasque vel potius ut perficias—posse enim te mihi persuasi—, vehementer te etiam atque etiam rogo.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Pompeiano IV. Non. Maias a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO DOLABELLAE CONSULI SUO S.}}
{{pn|14.1|1}}Etsi contentus eram, mi Dolabella, tua gloria satisque ex ea magnam laetitiam voluptatemque capiebam, tamen non possum non confiteri cumulari me maximo gaudio, quod vulgo hominum opinio socium me ascribat tuis laudibus. Neminem conveni—convenio autem quotidie plurimos; sunt enim permulti optimi viri, qui valetudinis causa in haec loca veniant, praeterea ex municipiis frequentes necessarii mei; qui omnes, cum te summis laudibus ad caelum extulerunt, mihi continuo maximas gratias agunt; negant enim se dubitare, quin tu meis praeceptis et consiliis obtemperans praestantissimum te civem in singularem consulem praebeas: quibus ego quamquam verissime possum respondere te, quae facias, tuo iudicio et tua sponte facere nec cuiusquam egere consilio, tamen neque plane assentior, me imminuam tuam laudem, si omnis a meis consiliis profecta videatur, neque valde nego, sum enim avidior etiam, quam satis est, gloriae et tamen non alienum est dignitate tua, quod ipsi Agamemnoni, regum regi, fuit honestum, habere aliquem in consiliis capiendis Nestorem, mihi vero gloriosum te iuvenem consulem florere laudibus quasi alumnum disciplinae meae. L. quidem Caesar, cum ad eum aegrotum Nepolim venissem, quamquam erat oppressus totius corporis doloribus, tamen ante, quam me plane salutavit, &quot;o mi Cicero,&quot; inquit, &quot;gratulor tibi, cum tantum vales apud Dolabellam, quantum si ego apud sororis filium valerem, iam salvi esse possemus; Dolabellae vero tuo et gratulor et gratias ago, quem quidem post te consulem solum possumus vere consulem dicere&quot;; deinde multa de facto ac de re gesta tua: nihil magnificentius, nihil praeclarius actum umquam, nihil rei publicae salutarius; atque haec una vox omnium est. A te autem peto, ut me hanc quasi falsam hereditatem alienae gloriae sinas cernere meque aliqua ex parte in societatem tuarum laudum venire patiare. Quamquam, mi Dolabella—haec enim iocatus sum— libentius omnes meas, si modo sunt aliquae meae laudes, ad te transfuderim, quam aliquam partem exhauserim ex tuis; nam, cum te semper tantum dilexerim, quantum tu intelligere potuisti, tum his tuis factis sic incensus sum, ut nihil umquam in amore fuerit ardentius; nihil est enim, mihi crede, virtute formosius, nihil pulchrius, nihil amabilius. Semper amavi, ut scis, M. Brutum propter eius summum ingenium, suavissimos mores, singularem probitatem atque constantiam: tamen Idibus Martiis tantum accessit ad amorem, ut mirarer locum fuisse augendi in eo, quod mihi iampridem cumulatum etiam videbatur. Quis erat, qui putaret ad eum amorem, quem erga te habebam, posse aliquid accedere? tantum accessit, ut mihi nunc denique amare videar, antea dilexisse. Quare quid est, quod ego te hortor, ut dignitati et gloriae servias? proponam tibi claros viros, quod facere solent, qui hortantur? neminem habeo clariorem quam te ipsum; te imitere oportet, tecum ipse certes: ne licet quidem tibi iam tantis rebus gestis non tui similem esse. Quod cum ita sit, hortatio non est necessaria, gratulatione magis utendum est; contigit enim tibi, quod haud scio an nemini, ut summa severitas animadversionis non modo non invidiosa, sed etiam popularis esset et cum bonis omnibus, tum infimo cuique gratissima. Hoc si tibi fortuna quadam contigisset, gratularer felicitati tuae; sed contigit magnitudine cum animi, tum etiam ingenii atque consilii; legi enim concionem tuam: nihil illa sapientius; ita pedetentim et gradatim tum accessus a te ad causam facti, tum recessus, ut res ipsa maturitatem tibi animadvertendi omnium concessu daret. Liberasti igitur et urbem periculo et civitatem metu, neque solum ad tempus maximam utilitatem attulisti, sed etiam ad exemplum: quo facto intelligere debes in te positam esse rem publicam tibique non modo tuendos, sed etiam ornandos esse illos viros, a quibus initium libertatis profectum est. Sed his de rebus coram plura propediem, ut spero: tu quoniam rem publicam nosque conseras, fac, ut diligentissime te ipsum, mi Dolabella, custodias.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae post VII. Kal. Sextiles a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO PAETO S.}}
{{pn|15.1|1}}Duabus tuis epistulis respondebo: uni, uam quatriduo ante acceperam a Zetho; alteri, quam attulerat Phileros tabellarius. Ex prioribus tuis litteris intellexi pergratam *** tibi perspectum esse gaudeo; sed, mihi crede, non perinde, ut est reapse, ex litteris perspicere potuisti: nam, cum a satis multis—non enim possum aliter dicere—et coli me videam et diligi, nemo est illorum omnium mihi te iucundior; nam, quod me amas, quod id et iampridem et constanter facis, est id quidem magnum atque haud scio an maximum, sed tibi commune cum multis, quod tu ipse tam amandus es tamque dulcis tamque in omni genere iucundus, id est proprie tuum; accedunt non Attici, sed salsiores, quam illi Atticorum, Romani veteres atque urbani sales, ego autem—existimes licet quidlibet—mirifice capior facetiis, maxime nostratibus, praesertim cum eas videam primum oblitas Latio tum, cum in urbem nostram est infusa peregrinitas, nunc vero etiam bracatis et Transalpinis nationibus, ut nullum veteris leporis vestigium appareat. Itaque, te cum video, omnes mihi Granios, omnes Lucilios—vere ut dicam,—Crassos quoque et Laelios videre videor: moriar, si praeter te quemquam reliquum habeo, in quo possim imaginem antiquae et vernaculae festivitatis agnoscere. Ad hos lepores cum amor erga me tantus accedat, miraris me tanta perturbatione valetudinis tuae tam graviter exanimatum fuisse? Quod autem altera epistula purgas te non dissuasorem mihi emptionis Neapolitanae fuisse, sed auctorem moderationis, urbane, neque ego aliter accepi; intellexi tamen idem, quod his intelligo litteris, non existimasse te mihi licere id, quod ego arbitrabar, res has non omnino quidem, sed magnam partem relinquere. Catulum mihi narras et illa tempora: quid simile? ne mihi quidem ipsi tunc placebat diutius abesse ab rei publicae custodia; sedebamus enim in puppi et clavum tenebamus; nunc autem vix est in sentina locus. An minus multa senatus consulta futura putas, si ego sim Neapoli? Romae cum sum et urgeo forum, senatus consulta scribuntur apud amatorem tuum, familiarem meum; et quidem, cum in mentem venit, ponor ad scribendum et ante audio senatus consultum in Armeniam et Syriam esse perlatum, quod in meam sententiam factum esse dicatur, quam omnino mentionem ullam de ea re esse factam. Atque hoc nolim me iocari putes; nam mihi scito iam a regibus ultimis allatas esse litteras, quibus mihi gratias agant, quod se mea sententia reges appellaverim, quos ego non modo reges appellatos, sed omnino natos nesciebam. Quid ergo est? tamen, quamdiu hic erit noster hic praefectus moribus, parebo auctoritati tuae; cum vero aberit, ad fungos me tuos conferam. Domum si habebo, in denos dies singulos sumptuariae legis dies conferam; sin autem minus invenero, quod placeat, decrevi habitare apud te, scio enim me nihil tibi gratius facere posse. Domum Sullanam desperabam iam, ut tibi proxime scripsi, sed tamen non abieci: tu velim, ut scribis, cum fabris eam perspicias; si enim nihil est in parietibus aut in tecto vitii, cetera mihi probabuntur.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Tusculano mense Quinctili (ante VII. Kal. Sext.) a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO PAETO SAL.}}
{{pn|16.1|1}}Delectarunt me tuae litterae, in quibus primum amavi amorem tuum, qui te ad scribendum incitavit verentem, ne Silius suo nuntio aliquid mihi sollicitudinis attulisset; de quo et tu mihi antea scripseras, bis quidem eodem exemplo, facile ut intelligerem te esse commotum, et ego tibi accurate rescripseram, ut quoquo modo in tali re atque tempore aut liberarem te ista cura aut certe levarem; sed, quoniam proximis quoque litteris ostendis, quantae tibi curae sit ea res, sic, mi Paete, habeto: quidquid arte fieri potuerit—non enim iam satis est consilio pugnare: artificium quoddam excogitandum est—, sed tamen, quidquid elaborari aut effici potuerit ad istorum benevolentiam conciliandam et colligendam, summo studio me consecutum esse, nec frustra, ut arbitror; sic enim color, sic observor ab omnibus iis, qui a Caesare diliguntur, ut ab iis me amari putem; tametsi non facile diiudicatur amor verus et fictus, nisi aliquod incidat eiusmodi tempus, ut, quasi aurum igni, sic benevolentia fidelis periculo aliquo perspici possit, cetera sunt signa communia; sed ego uno utor argumento, quamobrem me ex animo vereque arbitrer diligi, quia et nostra fortuna ea est et illorum, ut simulandi causa non sit. De illo autem, quem penes est omnis potestas, nihil video, quod timeam, nisi quod omnia sunt incerta, cum a iure discessum est, nec praestari quidquam potest, quale futurum sit, quod positum est in alterius voluntate, ne dicam libidine; sed tamen eius ipsius nulla re a me offensus est animus; est enim adhibita in ea re ipsa summa a nobis moderatio; ut enim olim arbitrabar esse meum libere loqui, cuius opera esset in civitate libertas, sic ea nunc amissa nihil loqui, quod offendat aut illius aut eorum, qui ab illo diliguntur, voluntatem; effugere autem si velim nonnullorum acute aut facete dictorum famam, fama ingenii mihi est abiicienda, quod, si possem, non recusarem; sed tamen ipse Caesar habet peracre iudicium, et, ut Servius, frater tuus, quem litteratissimum fuisse iudico, facile diceret: &quot;hic versus Plauti non est, hic est,&quot; quod tritas aures haberet notandis generibus poetarum et consuetudine legendi, sic audio Caesarem, cum volumina iam confecerit *pofyegm­tvn, si quod afferatur ad eum pro meo, quod meum non sit, reiicere solere; quod eo nunc magis facit, quia vivunt mecum fere quotidie illius familiares; incidunt autem in sermone vario multa, quae fortasse illis, cum dixi, nec illitterata nec insulsa esse videantur; haec ad illum cum reliquis actis perferuntur—ita enim ipse mandavit—: sic fit, ut, si quid praeterea de me audiat, non audiendum putet. Quamobrem Oenomao tuo nihil utor; etsi posuisti loco versus Attianos; sed quae est &quot;invidia?&quot; aut quid mihi nunc invideri potest? Verum fac esse omnia: sic video philosophis placuisse iis, qui mihi soli videntur vim virtutis tenere, nihil esse sapientis praestare nisi culpam, qua mihi videor dupliciter carere, et quod ea senserim, quae rectissima fuerunt, et quod, cum viderem praesidii non satis esse ad ea obtinenda, viribus certandum cum valentioribus non putarim; ergo in officio boni civis certe non sum reprehendendus. Reliquum est, ne quid stulte, ne quid temere dicam aut faciam contra potentes; id quoque puto esse sapientis; cetera vero, quid quisque me dixisse dicat aut quomodo ille accipiat aut qua fide mecum vivant ii, qui me assidue colunt et observant, praestare non possum. Ita fit, ut et consiliorum superiorum conscientia et praesentis temporis moderatione me consoler et illam Attii similitudinem non [modo] iam ad &quot;invidiam,&quot; sed ad fortunam transferam, quam existimo levem et imbecillam ab animo firmo et gravi &quot;tamquam fluctum a saxo frangi&quot; oportere. Etenim, cum plena sint monumenta Graecorum, quemadmodum sapientissimi viri regna tulerint vel Athenis vel Syracusis, cum servientigbus suis civitatibus fuerint ipsi quodammodo liberi, ego me non putem tueri meum statum sic posse, ut neque offendam animum cuiusquam nec frangam dignitatem meam? Nunc venio ad iocationes tuas, quoniam tu secundum Oenomaum Attii, non, ut olim solebat, Atellanam, sed, ut nunc fit, mimum introduxisti. Quem tu mihi pompilum, quem denarium narras? quam tyrotarichi patinam? facilitate mea ista ferebantur antea; nunc mutata res est: Hirtium ego et Dolabellam dicendi discipulos habeo, coenandi magistros; puto enim te audisse, si forte ad vos omnia perferuntur, illos apud me declamitare, me apud illos coenitare. Tu autem quod mihi bonam copiam eiures, nihil est; tum enim, cum rem augebas, quaesticulus te faciebat attentiorem, nunc, cum tam aequo animo bona perdas, non est, quod eo sis consilio, ut, cum me hospitio recipias, aestimationem te aliquam putes accipere; et tamen haec levior estplaga ab amico quam a debitore. Nec tamen eas coenas quaero, ut magnae reliquiae fiant; quod erit, magnificum sit et lautum. Memini te mihi Phameae coenam narrare: temperius fiat, cetera eodem modo. Quod si perseveras me ad matris tuae coenam revocare, feram id quoque; volo enim videre animum, qui mihi audeat ista, quae scribis, apponere aut etiam polypum miniati Iovis similem. Mihi crede, non audebis: ante meum adventum fama ad te de mea nova lautitia veniet; eam extimesces. Neque est, quod in promulside spei ponas aliquid, quam totam sustuli; solebam enim antea debilitari oleis et lucanicis tuis. Sed quid haec loquimur? liceat modo isto venire. Tu vero—volo enim abstergere animi tui metum—ad tyrotarichum antiquum redi. Ego tibi unum sumptum afferam. quod balneum calfacias oportebit; cetera more nostro: superiora illa lusimus. De villa Seliciana et curasti diligenter et scripsisti facetissime: itaque puto me praetermissurum; salis enim satis est, sannionum parum.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Sextili (post VII. K. Sext.) a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO PAETO.}}
{{pn|17.1|1}}Ne tu homo ridiculus es, qui, cum Balbus noster apud te fuerit, ex me quaeras, quid de istis municipiis et agris futurum putem, quasi aut ego quidquam sciam, quod iste nesciat, aut, si quid aliquando scio, non ex isto soleam scire. Immo vero, si me amas, tu fac, ut sciam, quid de nobis futurum sit; habuisti enim in tua potestate, ex quo vel ex sobrio vel certe ex ebrio scire posses; sed ego ista, mi Paete, non quaero, primum quia de lucro prope iam quadriennium vivmus, si aut hoc lucrum est aut haec vita, superstitem rei publicae vivere; deinde quod scire ego quoque mihi videor, quid futurum sit; fiet enim, quodcumque volent, qui valebunt, valebunt autem semper arma. Satis igitur nobis esse debet, quidquid conceditur: hoc si qui pati non potuit, mori debuit. Veientem quidem agrum et Capenatem metiuntur; hoc non longe abest a Tusculano; nihil tamen timeo: fruor, dum licet, opto, ut semper liceat; si id minus contigerit, tamen, quoniam ego, vir fortis idemque philosophus, vivere pulcherrimum duxi, non possum eum non diligere, cuius beneficio id consecutus sum; qui si cupiat esse rem publicam, qualem fortasse et ille vult et omnes optare debemus, quid faciat tamen non habet: ita se cum multis colligavit. Sed longius progredior; scribo enim ad te. Hoc tamen scito, non modo me, qui consiliis non intersum, sed ne ipsum quidem principem scire, quid futurum sit; nos enim illi servimus, ipse temporibus: ita nec ille, quid tempora postulatura sint, nec nos, quid ille cogitet, scire possumus. Haec tibi antea non rescripsi, non quo cessator esse solerem, praesertim in litteris, sed, cum explorati nihil haberem, nec tibi sollicitudinem ex dubitatione mea nec spem ex affirmatione afferre volui. Illud tamen ascribam, quod est verissimum, me his temporibus adhuc de isto periculo nihil audisse: tu tamen pro tua sapientia debebis optare optima, cogitare difficillima, ferre quaecumque erunt.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Tusculano exeunte mense Quinctili (ante VII. K. Sext.) a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO S. D. PAETO.}}
{{pn|18.1|1}}Cum essem otiosus in Tusculano, propterea quod discipulos obviam miseram, ut eadem me quam maxime conciliarent familiari suo, accepi tuas litteras plenissimas suavitatis, ex quibus intellexi probari tibi meum consilium, quod, ut Dionysius tyrannus, cum Syracusis pulsus esset, Corinthi dicitur ludum aperuisse, sic ego sublatis iudiciis amisso regno forensi ludum quasi habere coeperim. Quid quaeris? me quoque delectat consilium; multa enim consequor: primum, id quod maxime nunc opus est, munio me ad haec tempora. Id cuiusmodi sit, nescio; tantum video, nullius adhuc consilium me huic anteponere; nisi forte mori melius fuit: in lectulo, fateor, sed non accidit; in acie non fui; ceteri quidem, Pompeius, Lentulus tuus, Scipio, Afranius foede perierunt. &quot;At Cato praeclare.&quot; Iam istuc quidem, cum volemus, licebit; demus modo operam, ne tam necesse nobis sit, quam illi fuit, id quod agimus. Ergo hoc primum. Sequitur illud: ipse melior fio, primum valetudine, quam intermissis exercitationibus amiseram; deinde ipsa illa, si qua fuit in me facultas orationis, nisi me ad has exercitationes rettulissem, exaruisset. Extremum illud est, quod tu nescio an primum putes: plures iam pavones confeci, quam tu pullos columbinos; tu istic te Hateriano iure delectas, ego me hic Hirtiano. Veni igitur, si vir es, et disce a me prolegom°naw, quas quaeris; etsi sus Minervam; sed, quomodo, videro. Si aestimationes tuas vendere non potes neque ollam denariorum implere, Romam tibi remigrandum est: satius est hic cruditate, quam istic fame. Video te bona perdidisse; spero item istic familiares tuos: actum igitur de te est, nisi provides. Potes mulo isto, quem tibi reliquum dicis esse, quoniam cantherium comedisti, Romam pervehi. Sella tibi erit in ludo tamquam hypodidascalo proxima; eam pulvinus sequetur.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Sextili a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO S. D. PAETO.}}
{{pn|19.1|1}}Tamen a malitia non discedis: tenuiculo apparatu significas Balbum fuisse contentum. Hoc videris dicere, cum reges tam sint continentes, multo magis consulares esse oportere. Nescis me ab illo omnia expiscatum; recta enim a porta domum meam venisse neque hoc admiror, quod non suam potius, sed illud, quod non ad suam; ego autem tribus primis verbis: &quot;quid noster Paetus?&quot; at ille adiurans, nusquam se umquam libentius. Hoc si verbis assecutus es, aures ad te afferam non minus elegantes; sin autem opsonio, peto a te, ne pluris esse balbos quam disertos putes. Me quotidie aliud ex alio impedit; sed, si me expediero, ut in ista loca venire possim, non committam, ut te sero a me certiorem factum putes.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Sextili (post VII. K. Sext.) a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO PAETO.}}
{{pn|20.1|1}}Dupliciter delectatus sum tuis litteris, et quod ipse risi et quod te intellexi iam posse ridere; me autem a te, ut scurram velitem, malis oneratum esse non moleste tuli: illud doleo, in ista loca venire me, ut constitueram, non potuisse; habuisses enim non hospitem, sed contubernalem. At quem virum! non eum, quem tu es solitus promulside conficere: integram famem ad ovum affero, itaque usque ad assum vitulinum opera perducitur. Illa mea, quae solebas antea laudare, &quot;O hominem facilem! O hospitem non gravem!&quot; abierunt: nunc omnem nostram de re publica curam, cogitationem de dicenda in senatu sententia, commentationem causarum abiecimus, in Epicuri nos adversarii nostri castra coniecimus, nec tamen ad hanc insolentiam sed ad illam tuam lautitiam, veterem dico, cum in sumptum habebas, etsi numquam plura praedia habuisti. Proinde te para: cum homine et edaci tibi res est et qui iam aliquid intelligat, Ùcimayeðw autem homines scis quam insolentes sint; dediscendae tibi sunt sportellae et artolagani tui. Nos iam ex artis tantum habemus, ut Verrium tuum et Camillum—qua munditia homines, qua elegantia!—vocare saepius audeamus; sed vide audaciam: etiam Hirtio coenam dedi, sine pavone tamen; in ea coena cocus meus praeter ius fervens nihil non potuit imitari. Haec igitur est nunc vita nostra: mane salutamus domi et bonos viros multos, sed tristes, et hos laetos victores, qui me quidem perofficiose et peramanter observant; ubi salutatio defluxit, litteris me involvo: aut scribo aut lego; veniunt etiam, qui meaudiant quasi doctum hominem, quia paullo sum quam ipsi doctior; inde corpori omne tempus datur. Patriam eluxi iam et gravius et diutius, quam ulla mater unicum filium. Sed cura, si me amas, ut valeas, ne ego te iacente bona tua comedim; statui enim tibi ne aegroto quidem parcere.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXI.}}}}&lt;br&gt;Scr. anno incerto (post a. 82).&lt;br&gt;CICERO PAETO SAL.}}
{{pn|21.1|1}}Ain tandem? &quot;Insanire&quot; tibi videris, quod &quot;imitere&quot; verborum meorum, ut scribis, &quot;fulmina?&quot; tum insanires, si consequi non posses; cum vero etiam vincas, me prius irrideas quam te oportet. Quare nihil tibi opus est illud a Trabea; sed potius *pÒteugma meum. Verumtamen quid tibi ego videor in epistulis? nonne plebeio sermone agere tecum? nec enim semper eodem modo; quid enim simile habet epistula aut iudicio aut concioni? quin ipsa iudicia non solemus omnia tractare uno modo: privatas causas, et eas tenues, agimus subtilius, capitis aut famae scilicet ornatius; epistulas vero quotidianis verbis texere solemus. Sed tamen, mi Paete, qui tibi venit in mentem negare Papirium quemquam umquam nisi plebeium fuisse? fuerunt enim patricii minorum gentium, quorum princeps L. Papirius Mugillanus, qui censor cum L. Sempronio Atratino fuit, cum ante consul cum eodem fuisset, annis post Romam conditam CCCXII; sed tum Papisii dicebamini. Post hunc XIII. sederunt in sella curuli ante L. Papirium Crassum, qui primus Papisius est vocari desitus: is dictator cum L. Papirio Cursore magistro equitum factus est annis post Romam conditam CCCCXV. et quadriennio post consul cum K. Duilio. Hunc secutus est Cursor, homo valde honoratus; deinde L. Maso aedilicius; inde multi Masones. Quorum quidem tu, omnium patriciorum, imagines habeas volo. Deinde Carbones et Turdi insequuntur: hi plebeii fuerunt, quos contemnas censeo; nam praeter hunc C. Carbonem, quem Damasippus occidit, civis e re publica Carbonum nemo fuit. Cognovimus Cn. Carbonem et eius fratrem scurram: quid iis improbius? de hoc amico meo, Rubriae filio, nihil dico. Tres illi fratres fuerunt, C., Cn., M. Carbones: Marcus P. Flacco accusante condemnatus est, fur magnus, ex Sicilia; Gaius accusante L. Crasso cantharidas sumpsisse dicitur: is et tribunus pl. seditiosus et P. Africano vim attulisse existimatus est; hoc vero, qui Lilybaei a Pompeio nostro est interfectus, improbior nemo meo iudicio fuit; iam pater eius accusatus a M. Antonio sutorio atramento absolutus putatur. Quare ad patres censeo revertare; plebeii quam fuerint importuni, vides.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXII.}}}}&lt;br&gt;Scr. anno incerto.&lt;br&gt;CICERO PAETO.}}
{{pn|22.1|1}}Amo verecundiam, vel potius libertatem loquendi. Atqui hoc Zenoni placuit, homini mehercule acuto; etsi Academiae nostrae cum eo magna rixa est; sed, ut dico, placet Stoicis suo quamque rem nomine appellare. Sic enim disserunt: nihil esse obscoenum, nihil turpe dictu; nam, si quod sit in obscoenitate flagitium, id aut in re esse aut in verbo; nihil esse tertium. In re non est. Itaque non modo in comoediis res ipsa narratur—ut ille in Demiurgo:
&lt;poem&gt;
:modo forte
 
—nosti canticum, meministi Roscium—
 
:ita me destituit nudum. . . .
 
—totus est sermo verbis tectus, re impudentior—, sed etiam in tragoediis; quid est enim illud
 
:quae mulier una?
 
quid, inquam est
 
:usurpat duplex cubile?
 
quid?
 
:huius ferei
:hic cubile inire est ausus
 
quid est?
 
:Virginem me quondam invitam per vim violat Iuppiter.
&lt;/poem&gt;
Bene &quot;violat&quot;: atqui idem significat, sed alterum nemo tulisset. Vides igitur, cum eadem res sit, quia verba non sint, nihil videri turpe. Ergo in re non est: multo minus in verbis; si enim, quod verbo significatur, id turpe non est, verbum, quod significat, turpe esse non potest. &quot;Anum&quot; appellas alieno nomine: cur? si turpe est, ne alieno quidem; si non est, suo potius. Caudam antiqui &quot;penem&quot; vocabant, ex quo est propter similitudinem &quot;penicillus;&quot; at hodie &quot;penis&quot; est in obscenis. &quot;At vero Piso ille Frugi in Annalibus suis queritur adolescentes peni deditos esse.&quot; Quod tu in epistula appellas suo nomine, ille tectius &quot;penem;&quot; sed, quia multi, factum est tam obscenum quam id verbum, quo tu usus es. Quid, quod vulgo dicitur, &quot;cum nost te voluimus convenire,&quot; num obscenum est? Memini in senatu disertum consularem ita eloqui: &quot;hanc culpam maiorem an illam dicam?&quot; potuit obscenius? &quot;Non obscene,&quot; inquis; &quot;non enim ita sensit.&quot; Non ergo in verbo est; docui autem in re non esse: nusquam igitur est. &quot;Liberis dare operam&quot; quam honeste dicitur! etiam patres rogant filios; eius operae nomen non audent dicere. Socraten fidibus docuit nobilissimus fidicen; is &quot;Connus&quot; vocitatus est: num id obscenum putas? Cum loquimur &quot;terni,&quot; nihil flagitii dicimus; at, cum &quot;bini,&quot; obscenum est. &quot;Graecis quidem,&quot; inquies. Nihil est ergo in verbo, quoniam et ego Graece scio et tamen tibi dico &quot;bini,&quot; idque tu facis, quasi ego Graece, non Latine, dixerim. &quot;Ruta&quot; et &quot;menta,&quot; recte utrumque: volo mentam pusillam ita appellare, ut &quot;rutulam;&quot; non licet. Belle &quot;tectoriola:&quot; dic ergo etiam &quot;pavimenta&quot; isto modo; non potes. Viden igitur nihil esse nisi ineptias? turpitudinem nec in verbo esse nec in re; itaque nusquam esse. Igitur in verbis honestis obscena ponimus. Quid enim? non honestum verbum est &quot;divisio?&quot; at inest obscenum, cui respondet &quot;intercapedo.&quot; Num haec ergo obscena sunt? Nos autem ridicule: si dicimus &quot;ille patrem strangulavit,&quot; honorem non praefamur; sin de Aurelia aliquid aut Lollia, honos praefandus est. Et quidem iam etiam non obscena verba pro obscenis sunt: &quot;'battuit,' inquit, 'impudenter, 'depsit' multo impudentius;&quot; atqui neutrum est obscenum. Stultorum plena sunt omnia: &quot;testes&quot; verbum honestissimum in iudicio, alio loco non nimis; et honesti, &quot;colei Lanuvini,&quot; &quot;Cliternini&quot; non honesti. Quid? ipsa res modo honesta, modo turpis: suppedit, flagitium est; iam erit nudus in balneo, non reprehendes. Habes scholam Stoicam: ž sofÚw eÈyurrhmonÆsei. Quam multa ex uno verbo tuo! Te adversus me omnia audere gratum est: ego servo et servabo—sic enim assuevi—Platonis verecundiam; itaque tectis verbis ea ad te scripsi, quae apertissimis agunt Stoici; sed illi etiam crepitus aiunt aeque liberos ac ructus esse oportere; honorem igitur ***. Kalendis Martiis. Tu me diliges et valebis.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cumano post V. Kal. Intercal. priores a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO PAETO.}}
{{pn|23.1|1}}Heri veni in Cumanum; cras ad te fortasse, sed, cum certum sciam, faciam te paullo ante certiorem; etsi M. Caeparius, cum mihi in silva Gallinaria obviam venisset quaesissemque, quid ageres, dixit te in lecto esse, quod ex pedibus laborares; tuli scilicet moleste, ut debui, sed tamen constitui ad te venire, ut et viderem te et viserem et coenarem etiam; non enim arbitror cocum etiam te arthriticum habere. Exspecta igitur hospitem cum minime edacem, tum inimicum coenis sumptuosis.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Februario a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO PAETO S. D.}}
{{pn|24.1|1}}Rufum istum, amicum tuum, de quo iterum iam ad me scribis, adiuvarem, quantum possem, etiamsi ab eo laesus essem, cum te tanto opere viderem eius causa laborare; cum vero et ex tuis litteris et ex illius ad me missis intelligam et iudicem magnae curae ei salutem meam fuisse, non possum ei non amicus esse, neque solum tua commendatione, quae apud me, ut debet, valet plurimum, sed etiam voluntate ac iudicio meo. Volo enim te scire, mi Paete, initium mihi suspicionis et cautionis et diligentiae fuisse litteras tuas, quibus litteris congruentes fuerunt aliae postea multorum: nam et Aquini et Fabrateriae consilia sunt inita de me, quae te video inaudisse, et, quasi divinarent, quam iis molestus essem futurus, nihil aliud egerunt, nisi me ut opprimerent; quod ego non suspicans incautior fuissem, nisi a te admonitus essem; quamobrem iste tuus amicus apud me commendatione non eget. Utinam ea fortuna rei publicae sit, ut ille meum gratissimum possit cognoscere! Sed haec hactenus. Te ad coenas itare desisse moleste fero; magna enim te delectatione et voluptate privasti; deinde etiam vereor—licet enim verum dicere—, ne nescio quid illud, quod solebas, dediscas et obliviscare, coenulas facere; nam, si tum, cum habebas, quos imitarere, non multum proficiebas, quid nunc te facturum putem? Spurinna quidem, cum ei rem demonstrassem et vitam tuam superiorem exposuissem, magnum periculum summae rei publicae demonstrabat, nisi ad superiorem consuetudinem tum, cum Favonius flaret, revertisses; hoc tempore ferri posse, si forte tu frigus ferre non posses. Sed mehercule, mi Paete, extra iocum moneo te, quod pertinere ad beate vivendum arbitror, ut cum viris bonis, iucundis, amantibus tui vivas: nihil est aptius vitae, nihil ad beate vivendum accommodatius; nec id ad voluptatem refero, sed ad communitatem vitae atque victus emissionemque animorum, quae maxime sermone efficitur familiari, qui est in conviviis dulcissimus, ut sapientius nostri quam Graeci: illi sumpÒsia aut sÊndeipna, id est compotationes aut concenationes, nos &quot;convivia,&quot; quod tum maxime simul vivitur. Vides, ut te philosophando revocare coner ad coenas. Cura, ut valeas; id foris coenitando facillime consequere. Sed cave, si me amas, existimes me, quod iocosius scribam, abiecisse curam rei publicae. Sic tibi, mi Paete, persuade, me dies et noctes nihil aliud agere, nihil curare, nisi ut mei cives salvi liberique sint: nullum locum praetermitto monendi, agendi, providendi; hoc denique animo sum, ut, si in hac cura atque administratione vita mihi ponenda sit, praeclare actum mecum putem. Etiam atque etiam vale.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Laodiceae mense Februario (post Id.) a.u.c. 704.&lt;br&gt;CICERO IMP. PAETO.}}
{{pn|25.1|1}}Summum me ducem litterae tuae reddiderunt: plane nesciebam te tam peritum esse rei militaris; Pyrrhi te libros et Cineae video lectitasse. Itaque obtemperare cogito praeceptis tuis, hoc amplius, navicularum habere aliquid in ora maritima: contra equitem Parthum negant ullam armaturam meliorem inveniri posse. Sed quid ludimus? nescis, quo cum imperatore tibi negotium sit: paide¤an KÊrou, quam contrieram legendo, totam in hoc imperio explicavi. Sed iocabimur alias coram, ut spero, brevi tempore: nunc ades ad imperandum vel ad parendum potius, sic enim antiqui loquebantur. Cum M. Fadio, quod scire te arbitror, mihi summus usus est, valdeque eum diligo cum propter summam probitatem eius ac singularem modestiam, tum quod in iis controversiis, quas habeo cum tuis combibonibus Epicuriis, optima opera eius uti soleo. Is cum ad me Laodiceam venisset mecumque ego eum esse vellem, repente percussus est atrocissimis litteris, in quibus scriptum erat fundum Herculanensem a Q. Fadio fratre proscriptum esse, qui fundus cum eo communis esset. Id M. Fadius pergraviter tulit existimavitque fratrem suum, hominem non sapientem, impulsu inimicorum suorum eo progressum esse. Nunc, si me amas, mi Paete, negotium totum suscipe; molestia Fadium libera. Auctoritate tua nobis opus est et consilio et etiam gratia: noli pati litigare fratres et iudiciis turpibus conflictari; Matonem et Pollionem inimicos habet Fadius. Quid multa? non mehercule tam perscribere possum, quam mihi gratum feceris, si otiosum Fadium reddideris: id ille in te positum esse putat mihique persuadet.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Octobri a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO PAETO S. D.}}
{{pn|26.1|1}}Accubueram hora nona, cum ad te harum exemplum in codicillis exaravi. Dices: &quot;ubi?&quot; Apud Volumnium Eutrapelum, et quidem supra me Atticus, infra Verrius, familiares tui. Miraris tam exhilaratam esse servitutem nostram? Quid ergo faciam?—te consulo, qui philosophum audis—. Angar? excruciem me? quid assequar? deinde quem ad finem? &quot;Vivas,&quot; inquis, &quot;in litteris.&quot; An quidquam me aliud egere censes aut possem vivere, nisi in litteris viverem? Sed est earum etiam non satietas, sed quidam modus; a quibus cum discessi, etsi minimum mihi est in coena—quod tu unum zÆthma Dioni philosopho posuisti—, tamen, quid potius faciam, priusquam me dormitum conferam, non reperio. Audi reliqua: infra Eutrapelum Cytheris accubuit. &quot;In eo igitur,&quot; inquis, &quot;convivio Cicero ille,
 
:quem aspectabant, cuius ob os Graii ora obvertebant sua?&quot;
 
Non mehercule suspicatus sum illam affore; sed tamen ne Aristippus quidem ille Socraticus erubuit, cum esset obiectum habere eum Laida: &quot;habeo,&quot; inquit, &quot;non habeor [a Laide]&quot;—Graece hoc melius; tu, si voles, interpretabere—; me vero nihil istorum ne iuvenem quidem movit umquam, ne nunc senem: convivio delector; ibi loquor, quod in solum, ut dicitur, et gemitum in risus maximos transfero. An tu id melius, qui etiam philosophum irriseris: cum ille, &quot;si quis quid quaereret,&quot; dixisset, coenam te quaerere a mane dixeris? ille baro te putabat quaesiturum, unum caelum esset an innumerabilia. Quid id ad te? At hercule cena non ***, tibi praesertim? Sic igitur vivitur: quotidie aliquid legitur aut scribitur; dein, ne amicis nihil tribuamus, epulamur una non modo non contra legem, si ulla nunc lex est, sed etiam intra legem et quidem aliquanto; quare nihil est, quod adventum nostrum extimescas: non multi cibi hospitem accipies, multi ioci.
{{Liber
|Ante=Liber VIII
|AnteNomen=../Liber VIII
|Post=Liber X
|PostNomen=../Liber X
}}</text>
      <sha1>ok16k11xda3wrovg4n6rna3ek1yqnk0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269594</id>
      <parentid>269593</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54614" sha1="0s03bh9du1finae286ckmmu8pqa4k3l" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus=Liber IX&lt;br&gt;Ad M. Varronem et ceteros.
}}
{{Liber
|Ante=Liber VIII
|AnteNomen=../Liber VIII
|Post=Liber X
|PostNomen=../Liber X
}}

{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708 (post Kal. Octobres?).&lt;br&gt;CICERO VARRONI SAL.}}
{{pn|1.1|1}}Ex iis litteris, quas Atticus a te missas mihi legit, quid ageres et ubi esses, cognovi; quando autem te visuri essemus, nihil sane ex iisdem litteris potui suspicari. In spem tamen venio appropinquare tuum adventum: qui mihi utinam solatio sit! etsi tot tantisque rebus urgemur, nullam ut allevationem quisquam non stultissimus sperare debeat; sed tamen aut tu potes me aut ego te fortasse aliqua re iuvare; {{pn|1.2|2}}scito enim me, posteaquam in urbem venerim, redisse cum veteribus amicis, id est cum libris nostris, in gratiam; etsi non idcirco eorum usum dimiseram, quod iis suscenserem, sed quod eorum me suppudebat; videbar enim mihi, cum me in res turbulentissimas infidelissimis sociis demisissem, praeceptis illorum non satis paruisse. Ignoscunt mihi, revocant in consuetudinem pristinam teque, quod in ea permanseris, sapientiorem quam me dicunt fuisse. Quamobrem, quoniam placatis iis utor, videor sperare debere, si te viderim, et ea, quae premant, et ea, quae impendeant, me facile transiturum. Quamobrem, sive in Tusculano sive in Cumano ad te placebit sive, quod minime velim, Romae, dummodo simul simus, perficiam profecto, ut id utrique nostrum commodissimum esse videatur.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Aprili a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO VARRONI.}}
{{pn|2.1|1}}Caninius tuus et idem noster, cum ad me pervesperi venisset et se postridie mane ad te iturum esse dixisset, dixi ei me daturum aliquid; mane ut peteret, rogavi: conscripsi epistulam noctu; nec ille ad me rediit: oblitum credidi. Ac tamen eam ipsam tibi epistulam misissem per meos, nisi audissem ex eodem postridie te mane e Tusculano exiturum. At tibi repente paucis post diebus, cum minime exspectarem, venit ad me Caninius mane; proficisci ad te statim dixit. Etsi erat {{graeca|''ἕωλος''}} illa epistula, praesertim tantis postea novis rebus allatis, tamen perire lucubrationem meam nolui et eam ipsam Caninio dedi; sed cum eo ut cum homine docto et tui amantissimo locutus ea sum, quae pertulisse illum ad te existimo. {{pn|2.2|2}}Tibi autem idem consilii do, quod mihimet ipsi, ut vitemus oculos hominum, si linguas minus facile possumus; qui enim victoria se efferunt, quasi victos nos intuentur, qui autem victos nostros moleste ferunt, nos dolent vivere. Quaeres fortasse, cur, cum haec in urbe sint, non absim, quemadmodum tu. Tu enim ipse, qui et me et alios prudentia vincis, omnia, credo, vidisti, nihil te omnino fefellit: quis est tam Lynceus, qui in tantis tenebris nihil offendat, nusquam incurrat? {{pn|2.3|3}}Ac mihi quidem iam pridem venit in mentem bellum esse aliquo exire, ut ea, quae agebantur hic quaeque dicebantur, nec viderem nec audirem; sed calumniabar ipse: putabam, qui obviam mihi venisset, ut cuique commodum esset, suspicaturum aut dicturum, etiamsi non suspicaretur: &quot;hic aut metuit et ea re fugit aut aliquid cogitat et habet navem paratam.&quot; Denique, levissime qui suspicaretur et qui fortasse me optime novisset, putaret me idcirco discedere, quod quosdam homines oculi mei ferre non possent. Haec ego suspicans adhuc Romae maneo, et tamen {{graeca|''λεληθότως''}} consuetudo diuturna callum iam obduxit stomacho meo. Habes rationem mei consilii; {{pn|2.4|4}}tibi igitur hoc censeo: latendum tantisper ibidem, dum defervescat haec gratulatio, et simul, dum audiamus, quemadmodum negotium confectum sit; confectum enim esse existimo, magni autem intererit, qui fuerit victoris animus, qui exitus rerum, quamquam, quo me coniectura ducat, habeo, sed exspecto tamen. {{pn|2.5|5}}Te vero nolo, nisi ipse rumor iam raucus erit factus, ad Baias venire; erit enim nobis honestius, etiam cum hinc disceserimus, videri venisse in illa loca ploratum potius quam natatum. Sed hoc tu melius; modo nobis stet illud: una vivere in studiis nostris, a quibus antea delectationem modo petebamus, nunc vero etiam salutem; non deesse, si quis adhibere volet, non modo ut architectos, verum etiam ut fabros, ad aedificandam rem publicam, et potius libenter accurrere; si nemo utetur opera, tamen et scribere et legere {{graeca|''πολιτείας''}} et, si minus in curia atque in foro, at in litteris et libris, ut doctissimi veteres fecerunt, gubernare rem publicam et de moribus ac legibus quaerere. Mihi haec videntur: tu quid sis acturus et quid tibi placeat, pergratum erit, si ad me scripseris.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae medio mense Aprili a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO VARRONI.}}
{{pn|3.1|1}}Etsi, quid scriberem, non habebam, tamen Caninio ad te eunti non potui nihil dare. Quid ergo potissimum scribam? quod velle te puto, cito me ad te esse venturum; etsi vide, quaeso, satisne rectum sit nos hoc tanto incendio civitatis in istia locis esse: dabimus sermonem iis, qui nesciunt nobis, quocumque in loco simus, eundem cultum, eundem victum esse. &quot;Quid refert? tamen in sermonem incidemus.&quot; Valde id, credo, laborandum est, ne, cum omnes in omni genere et scelerum et flagitiorum volutentur, nostra nobiscum aut inter nos cessatio vituperetur. {{pn|3.2|2}}Ego vero neglecta barbarorum inscitia persequar; quamvis enim sint haec misera, quae sunt miserrima, tamen artes nostrae nescio quo modo nunc uberiores fructus ferre videntur, quam olim ferebant, sive quia nulla nunc in re alia acquiescimus, sive quod gravitas morbi facit, ut medicinae egeamus eaque nunc appareat, cuius vim non sentiebamus, cum valebamus. Sed quid ego nunc haec ad te, cuius domi nascuntur, {{graeca|''γλαῦκ᾽ εἰς Ἀθήνας''}}? Nihil scilicet, nisi ut rescriberes aliquid, me exspectares: sic igitur facies.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Tusculano mense Iunio a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO VARRONI.}}
{{ancora+|4|}}{{graeca|''Περὶ δυνατῶν me scito κατὰ Διόδωρον κρίνειν''}}. Quapropter, si venturus es, scito necesse esse te venire; sin autem non es, {{graeca|''ἀδυνάτων''}} est te venire. Nunc vide, utra te xr¤siw magis delectet, Chrysippi an haec, quam noster Diodotus non concoquebat. Sed de his etiam rebus, otiosi cum erimus, loquemur; hoc etiam {{graeca|''κατὰ Χρύσιππον δυνατὸν''}} est. De Coctio mihi gratum est; nam id etiam Attico mandaram. Tu si minus ad nos, nos accurremus ad te: si hortum in bibliotheca habes, deerit nihil.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|V.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Iunio a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO VARRONI.}}
{{pn|5.1|1}}Mihi vero ad Nonas bene maturum videtur fore, neque solum propter rei publicae, sed etiam propter anni tempus; quare istum diem probo, itaque eundem ipse sequar. {{pn|5.2|2}}Consilii nostri, ne si eos quidem, qui id secuti non sunt, non poeniteret, nobis poenitendum putarem; secuti enim sumus non spem, sed officium, reliquimus autem non officium, sed desperationem: ita verecundiores fuimus, quam qui se domo non commoverunt, saniores, quam qui amissis opibus domum non reverterunt. Sed nihil minus fero quam severitatem otiosorum et, quoquo modo se res habet, magis illos vereor, qui in bello occiderunt, quam hos curo, quibus non satisfacimus, quia vivimus. Mihi si spatium fuerit in Tusculanum ante Nonas veniendi, istic te videbo; si minus, persequar in Cumanum et ante te certiorem faciam, ut lavatio parata sit.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|VI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Iunio a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO VARRONI.}}
{{pn|6.1|1}}Caninius noster me tuis verbis admonuit, ut scriberem ad te, si quid esset, quod putarem te scire oportere. Est igitur adventus Caesaris scilicet in exspectatione, neque tu id ignoras. Sed tamen, cum ille scripsisset, ut opinor, se in Alsiense venturum, scripserunt ad eum sui, ne id faceret; multos ei molestos fore ipsumque multis; Ostiae videri commodius eum exire posse: id ego non intelligebam quid interesset; sed tamen Hirtius mihi dixit et se ad eum et Balbum et Oppium scripsisse, ut ita faceret, homines, ut cognovi, amantes tui. {{pn|6.2|2}}Hoc ego idcirco nosse te volui, ut scires, hospitium tibi ubi parares, vel potius ut utrubique—quid enim ille facturus sit, incertum est—, et simul ostentavi tibi me istis esse familiarem et consiliis eorum interesse. Quod ego cur nolim, nihil video; non enim est ferre, si quid ferendum est, et probare, si quid non probandum est; etsi, quid non probem, equidem iam nescio, praeter initia rerum; nam haec in voluntate fuerunt. Vidi enim—nam tu aberas—nostros amicos cupere bellum, hunc autem non tam cupere quam non timere—ergo haec consilii fuerunt, reliqua necessaria—, vincere autem aut hos aut illos necesse esse. {{pn|6.3|3}}Scio te semper mecum in luctu fuisse, cum videremus cum illud ingens malum, alterius utrius exercitus et ducum interitum, tum vero extremum malorum omnium esse civilis belli victoriam: quam quidem ego etiam illorum timebam, ad quos veneramus—crudeliter enim otiosis minabantur, eratque iis et tua invisa voluntas et mea oratio—; nunc vero, si essent nostri potiti, valde intemperantes fuissent, erant enim nobis perirati, quasi quidquam de nostra salute decrevissemus, quod non idem illis censuissemus, aut quasi utilius rei publicae fuerit eos etiam ad bestiarum auxilium confugere quam vel emori vel cum spe, si non optima, at aliqua tamen vivere. {{pn|6.4|4}}&quot;At in perturbata re publica vivimus.&quot; Quis negat? sed hoc viderint ii, qui nulla sibi subsidia ad omnes vitae status paraverunt; huc enim ut venirem, superior longius, quam volui, fluxit oratio: cum enim te semper magnum hominem duxerim, quod his tempestatibus es prope solus in portu fructusque doctrinae percipis eos, qui maximi sunt, ut ea consideres eaque tractes, quorum et usus et delectatio est omnibus istorum et actis et voluptatibus anteponenda. Equidem hos tuos Tusculanenses dies instar esse vitae puto, libenterque omnibus omnes opes concesserim, ut mihi liceat vi nulla interpellante isto modo vivere: {{pn|6.5|5}}quod nos quoque imitamur, ut possumus, et in nostris studiis libentissime conquiescimus; quis enim hoc non dederit nobis, ut, cum opera nostra patria sive non possit uti sive nolit, ad eam vitam revertamur, quam multi docti homines, fortasse non recte, sed tamen multi etiam rei publicae praeponendam putaverunt? Quae igitur studia magnorum hominum sententia vacationem habent quandam publici muneris, iis concedente re publica cur non abutamur? {{pn|6.6|6}}Sed plus facio, quam Caninius mandavit; is enim, si quid ego scirem, rogarat, quod tu nescires, ego tibi ea narro, quae tu melius scis quam ipse, qui narro. Faciam ergo illud, quod rogatus sum, ut eorum, quae temporis huius sint, quae *** tua audiero, ne quid ignores.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|VII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Iunio a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO VARRONI.}}
{{pn|7.1|1}}Coenabam apud Seium, cum utrique nostrum redditae sunt a te litterae. Mihi vero iam maturum videtur; nam, quod antea te calumniatus sum, indicabo malitiam meam: volebam prope alicubi esse te, si quid bonae salutis, sÊn te dÊ' §rxom°nv; nunc, quoniam confecta sunt omnia, dubitandum non est, quin equis viris: nam, ut audivi de L. Caesare filio, mecum ipse:
 
:quid hic mihi faciet patri?
 
itaque non desino apud istos, qui nunc dominantur, coenitare. Quid faciam? tempori serviendum est. Sed ridicula missa, praesertim cum sit nihil, quod rideamus:
 
:Africa terribili tremit horrida terra tumultu;
 
itaque nullum est *poprohgm°non, quod non verear. Sed, quod quaeris, quando, qua, quo, nihil adhuc scimus: istuc ipsum de Baiis, nonnulli dubitant an per Sardiniam veniat; illud enim adhuc praedium suum non inspexit, nec ullum habet deterius, sed tamen non contemnit. Ego omnino magis arbitror per Siciliam Veliam, sed iam sciemus; adventat enim Dolabella: eum puto magistrum fore.
 
:polloÐ mayhtaÐ xre¤ssonew didasx­lvn.
 
Sed tamen, si sciam, quid tu constitueris, meum consilium accommodabo potissimum ad tuum; quare exspecto tuas litteras.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Arpinati pr. Non. Sextil. a.u.c. 709.&lt;br&gt;CICERO VARRONI.}}
{{pn|8.1|1}}Etsi munus flagitare, quamvis quis ostenderit, ne populus quidem solet nisi concitatus, tamen ego exspectatione promissi tui moveor, ut admoneam te, non ut flagitem; misi autem ad te quattuor admonitores non nimis verecundos; nosti enim profecto os huius adolescentioris Academiae. Ex ea igitur media excitatos misi, qui metuo ne te forte flagitent; ego autem mandavi, ut rogarent. Exspectabam omnino iamdiu meque sustinebam, ne ad te prius ipse quid scriberem, quam aliquid accepissem, ut possem te remunerari quam simillimo munere; sed, cum tu tardius faceres, id est, ut ego interpretor, diligentius, teneri non potui, quin coniunctionem studiorum amorisque nostri quo possem litterarum genere declararem. Feci igitur sermonem inter nos habitum in Cumano, cum esset una Pomponius: tibi dedi partes Antiochinas, quas a te probari intellexisse mihi videbar; mihi sumpsi Philonis. Puto fore, ut, cum legeris, mirere nos id locutos esse inter nos, quod numquam locuti sumus; sed nosti morem dialogorum. Posthac autem, mi Varro, quam plurima, si videtur, et de nobis, inter nos: sero fortasse; sed superiorum temporum Fortuna rei publicae causam sustineat, haec ipsi praestare debemus. Atque utinam quietis temporibus atque aliquo, si non bono, at saltem certo statu civitatis haec inter nos studia exercere possemus! quamquam tum quidem vel aliae quaepiam rationes honestas nobis et curas et actiones darent; nunc autem quid est, sine his cur vivere velimus? mihi vero cum his ipsis vix, his autem detractis ne vix quidem. Sed haec coram et saepius. Migrationem et emptionem feliciter evenire volo tuumque in ea re consilum probo. Cura, ut valeas.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Maio a.u.c. 706.&lt;br&gt;DOLABELLA S. D. CICERONI.}}
{{pn|9.1|1}}S. v. g. v. et Tullia nostra recte v. Terentia minus belle habuit, sed certum scio iam convaluisse eam; praeterea rectissime sunt apud te omnia. Etsi nullo tempore in suspicionem tibi debui venire partium causa potius quam tua tibi suadere, ut te aut cum Caesare nobiscumque coniungeres aut certe in otium referres, praecipue nunc iam inclinata victoria ne possum quidem in ullam aliam incidere opinionem nisi in eam, qua scilicet te tibi suadere videar, quod pie tacere non possim; tu autem, mi Cicero, si haec accipies, ut, sive probabuntur tibi sive non probabuntur, ab optimo certe animo ac deditissimo tibi et cogitata et scripta esse iudices. Animadvertis Cn. Pompeium nec nominis sui nec rerum gestarum gloria neque etiam regum ac nationum clientelis, quas ostentare crebro solebat, esse tutum, et hoc etiam, quod infimo cuique contingit, illi non posse contingere, ut honeste effugere possit, pulso Italia, amissis Hispaniis, capto exercitu veterano, circumvallato nunc denique, quod nescio an nulli umquam nostro acciderit imperatori. Quamobrem, quid aut ille sperare possit aut tu, animum adverte pro tua prudentia; sic enim facillime, quod tibi utilissimum erit consilii, capies. Illud autem a te peto, ut, si iam ille evitaverit hoc periculum et se abdiderit in classem, tu tuis rebus consulas et aliquando tibi potius quam cuivis sis amicus: satisfactum est iam a te vel officio vel familiaritati, satisfactum etiam partibus et ei rei publicae, quam tu probabas. Reliquum est, ut, ubi nunc est res publica, ibi simus potius, quam, dum illam veterem sequamur, simus in nulla. Quare velim, mi iucundissime Cicero, si forte Pompeius pulsus his quoque locis rursus alias regiones petere cogatur, ut tu te vel Athenas vel in quamvis quietam recipias civitatem; quod si eris facturus, velim mihi scribas, ut ego, si ullo modo potero, ad te advolem. Quaecumque de tua dignitate ab imperatore erunt impetranda, qua est humanitate Caesar, facillimum erit ab eo tibi ipsi impetrare, et meas tamen preces apud eum non minimum auctoritatis habituras puto. Erit tuae quoque fidei et humanitatis curare, ut is tabellarius, quem ad te misi, reverti possit ad me et a te mihi litteras referat.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|X.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Febr. aut ineunte Mario a.u.c. 709.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. DOLABELLAE.}}
{{pn|10.1|1}}Non sum ausus Salvio nostro nihil ad te litterarum dare; nec mehercule habebam, quid scriberem, nisi te a me mirabiliter amari, de quo etiam nihil scribente me te non dubitare certo scio. Omnino mihi magis litterae sunt exspectandae a te, quam a me tibi; nihil enim Romae geritur, quod te putem scire curare, nisi forte scire vis me inter Niciam nostrum et Vidium iudicem esse. Profert alter, opinor, duobus versiculis expensum Niciae; alter, Aristarchus, hos Ùbel¤jei. Ego tamquam criticus antiquus iudicaturus sum, utrum sint toË poihtoË an parembeblhm°noi. Puto te nunc dicere: &quot;oblitusne es igitur fungorum illorum, quos apud Niciam, et ingentium cularum cum sophia septimae?&quot; Quid ergo? tu adeo mihi excussam severitatem veterem putas, ut ne in foro quidem reliquiae pristinae frontis appareant? Sed tamen suavissimum sumbivtØn nostrum praestabo integellum, nec committam, ut, si ego eum condemnaro, tu restituas, ut habeat Bursa Plancus, apud quem litteras discat. Sed quid ago? cum mihi sit incertum, tranquillone sis animo an, ut in bello, in aliqua maiuscula cura negotiove versere, labor longius; cum igitur mihi erit exploratum te libenter esse risurum, scribam ad te pluribus. Te tamen hoc scire volo, vehementer populum sollicitum fuisse de P. Sullae morte, antequam certum scierit: nunc quaerere desierunt, quo modo perierit; satis putant se scire, quod sciunt. Ego ceteroqui animo aequo fero: unum vereor, ne hasta Caesaris refrixerit.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Asturae mense Martio a.u.c. 709.&lt;br&gt;CICERO DOLABELLAE S.}}
{{pn|11.1|1}}Vel meo ipsius interitu mallem litteras meas desiderares quam eo casu, quo sum gravissime afflictus; quem ferrem certe moderatius, si te haberem; nam et oratio tua prudens et amor erga me singularis multum levaret; sed, quoniam brevi tempore, ut opinio nostra est, te sum visurus, ita me affectum offendes, ut multum a te possim iuvari, non quo ita sim fractus, ut aut hominem me esse oblitus sim aut fortunae succumbendum putem, sed tamen hilaritas illa nostra et suavitas, quae te praeter ceteros delectabat, erepta mihi omnis est; firmitatem tamen et constantiam, si modo fuit aliquando in nobis, eandem cognosces, quam reliquisti. Quod scribis proelia te mea causa sustinere, non tam id laboro, ut, si qui mihi obtrectent, a te refutentur, quam intelligi cupio, quod certe intelligitur, me a te amari. Quod ut facias, te etiam atque etiam rogo ignoscasque brevitati litterarum mearum; nam et celeriter una futuros nos arbitror et nondum sum satis confirmatus ad scribendum.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Puteolano mense Decembri a.u.c. 709.&lt;br&gt;CICERO DOLABELLAE.}}
{{pn|12.1|1}}Gratulor Baiis nostris, si quidem, ut scribis, salubres repente factae sunt; nisi forte te amant et tibi assentantur et tamdiu, dum tu ades, sunt oblitae sui; quod quidem si ita est, minime miror caelum etiam et terras vim suam, si tibi ita conveniat, dimittere. Oratiunculam pro Deiotaro, quam requirebas, habebam mecum, quod non putaram: itaque eam tibi misi; quam velim sic legas, ut causam tenuem et inopem nec scriptione magno opere dignam; sed ego hospiti veteri et amico munusculum volui mittere levidense crasso filo, cuiusmodi ipsius oslent esse munera. Tu velim animo sapienti fortique sis, ut tua moderatio et gravitas aliorum infamet iniuriam.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Asturae mense Aprili a.u.c. 709.&lt;br&gt;CICERO DOLABELLAE SAL.}}
{{pn|13.1|1}}C. Subernius Calenus et meus est familaris et Leptae nostri familiarissimi pernecessarius: is cum vitandi belli causa profectus esset in Hispaniam cum M. Varrone ante bellum, ut in ea provincia esset, in qua nemo nostrum post Afranium superatum bellum ullum fore putarat, incidit in ea ipsa mala, quae summo studio vitaverat; oppressus est enim bello repentino, quod bellum commotum a Scapula ita postea confirmatum est a Pompeio, ut nulla ratione ab illa miseria se eripere posset. Eadem causa fere est M. Planii Heredis, qui est item Calenus, Leptae nostri familiarissimus. Hosce igitur ambos tibi sic commendo, ut maiore cura, studio, sollicitudine animi commendare non possim. Volo ipsorum causa, meque in eo vehementer et amicitia movet et humanitas; Lepta vero cum ita laboret, ut eius fortunae videantur in discrimen venire, non possum ego non aut proxime atque ille aut etiam aeque laborare. Quapropter, etsi saepe expertus sum. quantum me amares, tamen sic velim tibi persuadeas, id me in hac re maxime iudicaturum. Peto igitur a te vel, si pateris, oro, ut homines miseros et fortuna, quam vitare nemo potest, magis quam culpa calamitosos conserves incolumes velisque per te me hoc muneris cum ipsis amicis hominibus, cum municipio Caleno, quocum mihi magna necessitudo est, tum Leptae, quem omnibus antepono, dare. Quod dicturus sum, puto equidem non valde ad rem pertinere, sed tamen nihil obest dicere: res familiaris alteri eorum valde exigua est, alteri vix equestris; quapropter, quoniam iis Caesar vitam sua liberalitate concessit nec est, quod iis praeterea magno opere possit adimi, reditum, si me tantum amas, quantum certe amas, hominibus confice, in quo nihil est praeter viam longam, quam idcirco non fugiunt, ut et vivant cum suis et morantur domi: quod ut enitare contendasque vel potius ut perficias—posse enim te mihi persuasi—, vehementer te etiam atque etiam rogo.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Pompeiano IV. Non. Maias a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO DOLABELLAE CONSULI SUO S.}}
{{pn|14.1|1}}Etsi contentus eram, mi Dolabella, tua gloria satisque ex ea magnam laetitiam voluptatemque capiebam, tamen non possum non confiteri cumulari me maximo gaudio, quod vulgo hominum opinio socium me ascribat tuis laudibus. Neminem conveni—convenio autem quotidie plurimos; sunt enim permulti optimi viri, qui valetudinis causa in haec loca veniant, praeterea ex municipiis frequentes necessarii mei; qui omnes, cum te summis laudibus ad caelum extulerunt, mihi continuo maximas gratias agunt; negant enim se dubitare, quin tu meis praeceptis et consiliis obtemperans praestantissimum te civem in singularem consulem praebeas: quibus ego quamquam verissime possum respondere te, quae facias, tuo iudicio et tua sponte facere nec cuiusquam egere consilio, tamen neque plane assentior, me imminuam tuam laudem, si omnis a meis consiliis profecta videatur, neque valde nego, sum enim avidior etiam, quam satis est, gloriae et tamen non alienum est dignitate tua, quod ipsi Agamemnoni, regum regi, fuit honestum, habere aliquem in consiliis capiendis Nestorem, mihi vero gloriosum te iuvenem consulem florere laudibus quasi alumnum disciplinae meae. L. quidem Caesar, cum ad eum aegrotum Nepolim venissem, quamquam erat oppressus totius corporis doloribus, tamen ante, quam me plane salutavit, &quot;o mi Cicero,&quot; inquit, &quot;gratulor tibi, cum tantum vales apud Dolabellam, quantum si ego apud sororis filium valerem, iam salvi esse possemus; Dolabellae vero tuo et gratulor et gratias ago, quem quidem post te consulem solum possumus vere consulem dicere&quot;; deinde multa de facto ac de re gesta tua: nihil magnificentius, nihil praeclarius actum umquam, nihil rei publicae salutarius; atque haec una vox omnium est. A te autem peto, ut me hanc quasi falsam hereditatem alienae gloriae sinas cernere meque aliqua ex parte in societatem tuarum laudum venire patiare. Quamquam, mi Dolabella—haec enim iocatus sum— libentius omnes meas, si modo sunt aliquae meae laudes, ad te transfuderim, quam aliquam partem exhauserim ex tuis; nam, cum te semper tantum dilexerim, quantum tu intelligere potuisti, tum his tuis factis sic incensus sum, ut nihil umquam in amore fuerit ardentius; nihil est enim, mihi crede, virtute formosius, nihil pulchrius, nihil amabilius. Semper amavi, ut scis, M. Brutum propter eius summum ingenium, suavissimos mores, singularem probitatem atque constantiam: tamen Idibus Martiis tantum accessit ad amorem, ut mirarer locum fuisse augendi in eo, quod mihi iampridem cumulatum etiam videbatur. Quis erat, qui putaret ad eum amorem, quem erga te habebam, posse aliquid accedere? tantum accessit, ut mihi nunc denique amare videar, antea dilexisse. Quare quid est, quod ego te hortor, ut dignitati et gloriae servias? proponam tibi claros viros, quod facere solent, qui hortantur? neminem habeo clariorem quam te ipsum; te imitere oportet, tecum ipse certes: ne licet quidem tibi iam tantis rebus gestis non tui similem esse. Quod cum ita sit, hortatio non est necessaria, gratulatione magis utendum est; contigit enim tibi, quod haud scio an nemini, ut summa severitas animadversionis non modo non invidiosa, sed etiam popularis esset et cum bonis omnibus, tum infimo cuique gratissima. Hoc si tibi fortuna quadam contigisset, gratularer felicitati tuae; sed contigit magnitudine cum animi, tum etiam ingenii atque consilii; legi enim concionem tuam: nihil illa sapientius; ita pedetentim et gradatim tum accessus a te ad causam facti, tum recessus, ut res ipsa maturitatem tibi animadvertendi omnium concessu daret. Liberasti igitur et urbem periculo et civitatem metu, neque solum ad tempus maximam utilitatem attulisti, sed etiam ad exemplum: quo facto intelligere debes in te positam esse rem publicam tibique non modo tuendos, sed etiam ornandos esse illos viros, a quibus initium libertatis profectum est. Sed his de rebus coram plura propediem, ut spero: tu quoniam rem publicam nosque conseras, fac, ut diligentissime te ipsum, mi Dolabella, custodias.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae post VII. Kal. Sextiles a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO PAETO S.}}
{{pn|15.1|1}}Duabus tuis epistulis respondebo: uni, uam quatriduo ante acceperam a Zetho; alteri, quam attulerat Phileros tabellarius. Ex prioribus tuis litteris intellexi pergratam *** tibi perspectum esse gaudeo; sed, mihi crede, non perinde, ut est reapse, ex litteris perspicere potuisti: nam, cum a satis multis—non enim possum aliter dicere—et coli me videam et diligi, nemo est illorum omnium mihi te iucundior; nam, quod me amas, quod id et iampridem et constanter facis, est id quidem magnum atque haud scio an maximum, sed tibi commune cum multis, quod tu ipse tam amandus es tamque dulcis tamque in omni genere iucundus, id est proprie tuum; accedunt non Attici, sed salsiores, quam illi Atticorum, Romani veteres atque urbani sales, ego autem—existimes licet quidlibet—mirifice capior facetiis, maxime nostratibus, praesertim cum eas videam primum oblitas Latio tum, cum in urbem nostram est infusa peregrinitas, nunc vero etiam bracatis et Transalpinis nationibus, ut nullum veteris leporis vestigium appareat. Itaque, te cum video, omnes mihi Granios, omnes Lucilios—vere ut dicam,—Crassos quoque et Laelios videre videor: moriar, si praeter te quemquam reliquum habeo, in quo possim imaginem antiquae et vernaculae festivitatis agnoscere. Ad hos lepores cum amor erga me tantus accedat, miraris me tanta perturbatione valetudinis tuae tam graviter exanimatum fuisse? Quod autem altera epistula purgas te non dissuasorem mihi emptionis Neapolitanae fuisse, sed auctorem moderationis, urbane, neque ego aliter accepi; intellexi tamen idem, quod his intelligo litteris, non existimasse te mihi licere id, quod ego arbitrabar, res has non omnino quidem, sed magnam partem relinquere. Catulum mihi narras et illa tempora: quid simile? ne mihi quidem ipsi tunc placebat diutius abesse ab rei publicae custodia; sedebamus enim in puppi et clavum tenebamus; nunc autem vix est in sentina locus. An minus multa senatus consulta futura putas, si ego sim Neapoli? Romae cum sum et urgeo forum, senatus consulta scribuntur apud amatorem tuum, familiarem meum; et quidem, cum in mentem venit, ponor ad scribendum et ante audio senatus consultum in Armeniam et Syriam esse perlatum, quod in meam sententiam factum esse dicatur, quam omnino mentionem ullam de ea re esse factam. Atque hoc nolim me iocari putes; nam mihi scito iam a regibus ultimis allatas esse litteras, quibus mihi gratias agant, quod se mea sententia reges appellaverim, quos ego non modo reges appellatos, sed omnino natos nesciebam. Quid ergo est? tamen, quamdiu hic erit noster hic praefectus moribus, parebo auctoritati tuae; cum vero aberit, ad fungos me tuos conferam. Domum si habebo, in denos dies singulos sumptuariae legis dies conferam; sin autem minus invenero, quod placeat, decrevi habitare apud te, scio enim me nihil tibi gratius facere posse. Domum Sullanam desperabam iam, ut tibi proxime scripsi, sed tamen non abieci: tu velim, ut scribis, cum fabris eam perspicias; si enim nihil est in parietibus aut in tecto vitii, cetera mihi probabuntur.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Tusculano mense Quinctili (ante VII. Kal. Sext.) a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO PAETO SAL.}}
{{pn|16.1|1}}Delectarunt me tuae litterae, in quibus primum amavi amorem tuum, qui te ad scribendum incitavit verentem, ne Silius suo nuntio aliquid mihi sollicitudinis attulisset; de quo et tu mihi antea scripseras, bis quidem eodem exemplo, facile ut intelligerem te esse commotum, et ego tibi accurate rescripseram, ut quoquo modo in tali re atque tempore aut liberarem te ista cura aut certe levarem; sed, quoniam proximis quoque litteris ostendis, quantae tibi curae sit ea res, sic, mi Paete, habeto: quidquid arte fieri potuerit—non enim iam satis est consilio pugnare: artificium quoddam excogitandum est—, sed tamen, quidquid elaborari aut effici potuerit ad istorum benevolentiam conciliandam et colligendam, summo studio me consecutum esse, nec frustra, ut arbitror; sic enim color, sic observor ab omnibus iis, qui a Caesare diliguntur, ut ab iis me amari putem; tametsi non facile diiudicatur amor verus et fictus, nisi aliquod incidat eiusmodi tempus, ut, quasi aurum igni, sic benevolentia fidelis periculo aliquo perspici possit, cetera sunt signa communia; sed ego uno utor argumento, quamobrem me ex animo vereque arbitrer diligi, quia et nostra fortuna ea est et illorum, ut simulandi causa non sit. De illo autem, quem penes est omnis potestas, nihil video, quod timeam, nisi quod omnia sunt incerta, cum a iure discessum est, nec praestari quidquam potest, quale futurum sit, quod positum est in alterius voluntate, ne dicam libidine; sed tamen eius ipsius nulla re a me offensus est animus; est enim adhibita in ea re ipsa summa a nobis moderatio; ut enim olim arbitrabar esse meum libere loqui, cuius opera esset in civitate libertas, sic ea nunc amissa nihil loqui, quod offendat aut illius aut eorum, qui ab illo diliguntur, voluntatem; effugere autem si velim nonnullorum acute aut facete dictorum famam, fama ingenii mihi est abiicienda, quod, si possem, non recusarem; sed tamen ipse Caesar habet peracre iudicium, et, ut Servius, frater tuus, quem litteratissimum fuisse iudico, facile diceret: &quot;hic versus Plauti non est, hic est,&quot; quod tritas aures haberet notandis generibus poetarum et consuetudine legendi, sic audio Caesarem, cum volumina iam confecerit *pofyegm­tvn, si quod afferatur ad eum pro meo, quod meum non sit, reiicere solere; quod eo nunc magis facit, quia vivunt mecum fere quotidie illius familiares; incidunt autem in sermone vario multa, quae fortasse illis, cum dixi, nec illitterata nec insulsa esse videantur; haec ad illum cum reliquis actis perferuntur—ita enim ipse mandavit—: sic fit, ut, si quid praeterea de me audiat, non audiendum putet. Quamobrem Oenomao tuo nihil utor; etsi posuisti loco versus Attianos; sed quae est &quot;invidia?&quot; aut quid mihi nunc invideri potest? Verum fac esse omnia: sic video philosophis placuisse iis, qui mihi soli videntur vim virtutis tenere, nihil esse sapientis praestare nisi culpam, qua mihi videor dupliciter carere, et quod ea senserim, quae rectissima fuerunt, et quod, cum viderem praesidii non satis esse ad ea obtinenda, viribus certandum cum valentioribus non putarim; ergo in officio boni civis certe non sum reprehendendus. Reliquum est, ne quid stulte, ne quid temere dicam aut faciam contra potentes; id quoque puto esse sapientis; cetera vero, quid quisque me dixisse dicat aut quomodo ille accipiat aut qua fide mecum vivant ii, qui me assidue colunt et observant, praestare non possum. Ita fit, ut et consiliorum superiorum conscientia et praesentis temporis moderatione me consoler et illam Attii similitudinem non [modo] iam ad &quot;invidiam,&quot; sed ad fortunam transferam, quam existimo levem et imbecillam ab animo firmo et gravi &quot;tamquam fluctum a saxo frangi&quot; oportere. Etenim, cum plena sint monumenta Graecorum, quemadmodum sapientissimi viri regna tulerint vel Athenis vel Syracusis, cum servientigbus suis civitatibus fuerint ipsi quodammodo liberi, ego me non putem tueri meum statum sic posse, ut neque offendam animum cuiusquam nec frangam dignitatem meam? Nunc venio ad iocationes tuas, quoniam tu secundum Oenomaum Attii, non, ut olim solebat, Atellanam, sed, ut nunc fit, mimum introduxisti. Quem tu mihi pompilum, quem denarium narras? quam tyrotarichi patinam? facilitate mea ista ferebantur antea; nunc mutata res est: Hirtium ego et Dolabellam dicendi discipulos habeo, coenandi magistros; puto enim te audisse, si forte ad vos omnia perferuntur, illos apud me declamitare, me apud illos coenitare. Tu autem quod mihi bonam copiam eiures, nihil est; tum enim, cum rem augebas, quaesticulus te faciebat attentiorem, nunc, cum tam aequo animo bona perdas, non est, quod eo sis consilio, ut, cum me hospitio recipias, aestimationem te aliquam putes accipere; et tamen haec levior estplaga ab amico quam a debitore. Nec tamen eas coenas quaero, ut magnae reliquiae fiant; quod erit, magnificum sit et lautum. Memini te mihi Phameae coenam narrare: temperius fiat, cetera eodem modo. Quod si perseveras me ad matris tuae coenam revocare, feram id quoque; volo enim videre animum, qui mihi audeat ista, quae scribis, apponere aut etiam polypum miniati Iovis similem. Mihi crede, non audebis: ante meum adventum fama ad te de mea nova lautitia veniet; eam extimesces. Neque est, quod in promulside spei ponas aliquid, quam totam sustuli; solebam enim antea debilitari oleis et lucanicis tuis. Sed quid haec loquimur? liceat modo isto venire. Tu vero—volo enim abstergere animi tui metum—ad tyrotarichum antiquum redi. Ego tibi unum sumptum afferam. quod balneum calfacias oportebit; cetera more nostro: superiora illa lusimus. De villa Seliciana et curasti diligenter et scripsisti facetissime: itaque puto me praetermissurum; salis enim satis est, sannionum parum.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Sextili (post VII. K. Sext.) a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO PAETO.}}
{{pn|17.1|1}}Ne tu homo ridiculus es, qui, cum Balbus noster apud te fuerit, ex me quaeras, quid de istis municipiis et agris futurum putem, quasi aut ego quidquam sciam, quod iste nesciat, aut, si quid aliquando scio, non ex isto soleam scire. Immo vero, si me amas, tu fac, ut sciam, quid de nobis futurum sit; habuisti enim in tua potestate, ex quo vel ex sobrio vel certe ex ebrio scire posses; sed ego ista, mi Paete, non quaero, primum quia de lucro prope iam quadriennium vivmus, si aut hoc lucrum est aut haec vita, superstitem rei publicae vivere; deinde quod scire ego quoque mihi videor, quid futurum sit; fiet enim, quodcumque volent, qui valebunt, valebunt autem semper arma. Satis igitur nobis esse debet, quidquid conceditur: hoc si qui pati non potuit, mori debuit. Veientem quidem agrum et Capenatem metiuntur; hoc non longe abest a Tusculano; nihil tamen timeo: fruor, dum licet, opto, ut semper liceat; si id minus contigerit, tamen, quoniam ego, vir fortis idemque philosophus, vivere pulcherrimum duxi, non possum eum non diligere, cuius beneficio id consecutus sum; qui si cupiat esse rem publicam, qualem fortasse et ille vult et omnes optare debemus, quid faciat tamen non habet: ita se cum multis colligavit. Sed longius progredior; scribo enim ad te. Hoc tamen scito, non modo me, qui consiliis non intersum, sed ne ipsum quidem principem scire, quid futurum sit; nos enim illi servimus, ipse temporibus: ita nec ille, quid tempora postulatura sint, nec nos, quid ille cogitet, scire possumus. Haec tibi antea non rescripsi, non quo cessator esse solerem, praesertim in litteris, sed, cum explorati nihil haberem, nec tibi sollicitudinem ex dubitatione mea nec spem ex affirmatione afferre volui. Illud tamen ascribam, quod est verissimum, me his temporibus adhuc de isto periculo nihil audisse: tu tamen pro tua sapientia debebis optare optima, cogitare difficillima, ferre quaecumque erunt.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Tusculano exeunte mense Quinctili (ante VII. K. Sext.) a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO S. D. PAETO.}}
{{pn|18.1|1}}Cum essem otiosus in Tusculano, propterea quod discipulos obviam miseram, ut eadem me quam maxime conciliarent familiari suo, accepi tuas litteras plenissimas suavitatis, ex quibus intellexi probari tibi meum consilium, quod, ut Dionysius tyrannus, cum Syracusis pulsus esset, Corinthi dicitur ludum aperuisse, sic ego sublatis iudiciis amisso regno forensi ludum quasi habere coeperim. Quid quaeris? me quoque delectat consilium; multa enim consequor: primum, id quod maxime nunc opus est, munio me ad haec tempora. Id cuiusmodi sit, nescio; tantum video, nullius adhuc consilium me huic anteponere; nisi forte mori melius fuit: in lectulo, fateor, sed non accidit; in acie non fui; ceteri quidem, Pompeius, Lentulus tuus, Scipio, Afranius foede perierunt. &quot;At Cato praeclare.&quot; Iam istuc quidem, cum volemus, licebit; demus modo operam, ne tam necesse nobis sit, quam illi fuit, id quod agimus. Ergo hoc primum. Sequitur illud: ipse melior fio, primum valetudine, quam intermissis exercitationibus amiseram; deinde ipsa illa, si qua fuit in me facultas orationis, nisi me ad has exercitationes rettulissem, exaruisset. Extremum illud est, quod tu nescio an primum putes: plures iam pavones confeci, quam tu pullos columbinos; tu istic te Hateriano iure delectas, ego me hic Hirtiano. Veni igitur, si vir es, et disce a me prolegom°naw, quas quaeris; etsi sus Minervam; sed, quomodo, videro. Si aestimationes tuas vendere non potes neque ollam denariorum implere, Romam tibi remigrandum est: satius est hic cruditate, quam istic fame. Video te bona perdidisse; spero item istic familiares tuos: actum igitur de te est, nisi provides. Potes mulo isto, quem tibi reliquum dicis esse, quoniam cantherium comedisti, Romam pervehi. Sella tibi erit in ludo tamquam hypodidascalo proxima; eam pulvinus sequetur.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Sextili a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO S. D. PAETO.}}
{{pn|19.1|1}}Tamen a malitia non discedis: tenuiculo apparatu significas Balbum fuisse contentum. Hoc videris dicere, cum reges tam sint continentes, multo magis consulares esse oportere. Nescis me ab illo omnia expiscatum; recta enim a porta domum meam venisse neque hoc admiror, quod non suam potius, sed illud, quod non ad suam; ego autem tribus primis verbis: &quot;quid noster Paetus?&quot; at ille adiurans, nusquam se umquam libentius. Hoc si verbis assecutus es, aures ad te afferam non minus elegantes; sin autem opsonio, peto a te, ne pluris esse balbos quam disertos putes. Me quotidie aliud ex alio impedit; sed, si me expediero, ut in ista loca venire possim, non committam, ut te sero a me certiorem factum putes.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Sextili (post VII. K. Sext.) a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO PAETO.}}
{{pn|20.1|1}}Dupliciter delectatus sum tuis litteris, et quod ipse risi et quod te intellexi iam posse ridere; me autem a te, ut scurram velitem, malis oneratum esse non moleste tuli: illud doleo, in ista loca venire me, ut constitueram, non potuisse; habuisses enim non hospitem, sed contubernalem. At quem virum! non eum, quem tu es solitus promulside conficere: integram famem ad ovum affero, itaque usque ad assum vitulinum opera perducitur. Illa mea, quae solebas antea laudare, &quot;O hominem facilem! O hospitem non gravem!&quot; abierunt: nunc omnem nostram de re publica curam, cogitationem de dicenda in senatu sententia, commentationem causarum abiecimus, in Epicuri nos adversarii nostri castra coniecimus, nec tamen ad hanc insolentiam sed ad illam tuam lautitiam, veterem dico, cum in sumptum habebas, etsi numquam plura praedia habuisti. Proinde te para: cum homine et edaci tibi res est et qui iam aliquid intelligat, Ùcimayeðw autem homines scis quam insolentes sint; dediscendae tibi sunt sportellae et artolagani tui. Nos iam ex artis tantum habemus, ut Verrium tuum et Camillum—qua munditia homines, qua elegantia!—vocare saepius audeamus; sed vide audaciam: etiam Hirtio coenam dedi, sine pavone tamen; in ea coena cocus meus praeter ius fervens nihil non potuit imitari. Haec igitur est nunc vita nostra: mane salutamus domi et bonos viros multos, sed tristes, et hos laetos victores, qui me quidem perofficiose et peramanter observant; ubi salutatio defluxit, litteris me involvo: aut scribo aut lego; veniunt etiam, qui meaudiant quasi doctum hominem, quia paullo sum quam ipsi doctior; inde corpori omne tempus datur. Patriam eluxi iam et gravius et diutius, quam ulla mater unicum filium. Sed cura, si me amas, ut valeas, ne ego te iacente bona tua comedim; statui enim tibi ne aegroto quidem parcere.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXI.}}}}&lt;br&gt;Scr. anno incerto (post a. 82).&lt;br&gt;CICERO PAETO SAL.}}
{{pn|21.1|1}}Ain tandem? &quot;Insanire&quot; tibi videris, quod &quot;imitere&quot; verborum meorum, ut scribis, &quot;fulmina?&quot; tum insanires, si consequi non posses; cum vero etiam vincas, me prius irrideas quam te oportet. Quare nihil tibi opus est illud a Trabea; sed potius *pÒteugma meum. Verumtamen quid tibi ego videor in epistulis? nonne plebeio sermone agere tecum? nec enim semper eodem modo; quid enim simile habet epistula aut iudicio aut concioni? quin ipsa iudicia non solemus omnia tractare uno modo: privatas causas, et eas tenues, agimus subtilius, capitis aut famae scilicet ornatius; epistulas vero quotidianis verbis texere solemus. Sed tamen, mi Paete, qui tibi venit in mentem negare Papirium quemquam umquam nisi plebeium fuisse? fuerunt enim patricii minorum gentium, quorum princeps L. Papirius Mugillanus, qui censor cum L. Sempronio Atratino fuit, cum ante consul cum eodem fuisset, annis post Romam conditam CCCXII; sed tum Papisii dicebamini. Post hunc XIII. sederunt in sella curuli ante L. Papirium Crassum, qui primus Papisius est vocari desitus: is dictator cum L. Papirio Cursore magistro equitum factus est annis post Romam conditam CCCCXV. et quadriennio post consul cum K. Duilio. Hunc secutus est Cursor, homo valde honoratus; deinde L. Maso aedilicius; inde multi Masones. Quorum quidem tu, omnium patriciorum, imagines habeas volo. Deinde Carbones et Turdi insequuntur: hi plebeii fuerunt, quos contemnas censeo; nam praeter hunc C. Carbonem, quem Damasippus occidit, civis e re publica Carbonum nemo fuit. Cognovimus Cn. Carbonem et eius fratrem scurram: quid iis improbius? de hoc amico meo, Rubriae filio, nihil dico. Tres illi fratres fuerunt, C., Cn., M. Carbones: Marcus P. Flacco accusante condemnatus est, fur magnus, ex Sicilia; Gaius accusante L. Crasso cantharidas sumpsisse dicitur: is et tribunus pl. seditiosus et P. Africano vim attulisse existimatus est; hoc vero, qui Lilybaei a Pompeio nostro est interfectus, improbior nemo meo iudicio fuit; iam pater eius accusatus a M. Antonio sutorio atramento absolutus putatur. Quare ad patres censeo revertare; plebeii quam fuerint importuni, vides.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXII.}}}}&lt;br&gt;Scr. anno incerto.&lt;br&gt;CICERO PAETO.}}
{{pn|22.1|1}}Amo verecundiam, vel potius libertatem loquendi. Atqui hoc Zenoni placuit, homini mehercule acuto; etsi Academiae nostrae cum eo magna rixa est; sed, ut dico, placet Stoicis suo quamque rem nomine appellare. Sic enim disserunt: nihil esse obscoenum, nihil turpe dictu; nam, si quod sit in obscoenitate flagitium, id aut in re esse aut in verbo; nihil esse tertium. In re non est. Itaque non modo in comoediis res ipsa narratur—ut ille in Demiurgo:
&lt;poem&gt;
:modo forte
 
—nosti canticum, meministi Roscium—
 
:ita me destituit nudum. . . .
 
—totus est sermo verbis tectus, re impudentior—, sed etiam in tragoediis; quid est enim illud
 
:quae mulier una?
 
quid, inquam est
 
:usurpat duplex cubile?
 
quid?
 
:huius ferei
:hic cubile inire est ausus
 
quid est?
 
:Virginem me quondam invitam per vim violat Iuppiter.
&lt;/poem&gt;
Bene &quot;violat&quot;: atqui idem significat, sed alterum nemo tulisset. Vides igitur, cum eadem res sit, quia verba non sint, nihil videri turpe. Ergo in re non est: multo minus in verbis; si enim, quod verbo significatur, id turpe non est, verbum, quod significat, turpe esse non potest. &quot;Anum&quot; appellas alieno nomine: cur? si turpe est, ne alieno quidem; si non est, suo potius. Caudam antiqui &quot;penem&quot; vocabant, ex quo est propter similitudinem &quot;penicillus;&quot; at hodie &quot;penis&quot; est in obscenis. &quot;At vero Piso ille Frugi in Annalibus suis queritur adolescentes peni deditos esse.&quot; Quod tu in epistula appellas suo nomine, ille tectius &quot;penem;&quot; sed, quia multi, factum est tam obscenum quam id verbum, quo tu usus es. Quid, quod vulgo dicitur, &quot;cum nost te voluimus convenire,&quot; num obscenum est? Memini in senatu disertum consularem ita eloqui: &quot;hanc culpam maiorem an illam dicam?&quot; potuit obscenius? &quot;Non obscene,&quot; inquis; &quot;non enim ita sensit.&quot; Non ergo in verbo est; docui autem in re non esse: nusquam igitur est. &quot;Liberis dare operam&quot; quam honeste dicitur! etiam patres rogant filios; eius operae nomen non audent dicere. Socraten fidibus docuit nobilissimus fidicen; is &quot;Connus&quot; vocitatus est: num id obscenum putas? Cum loquimur &quot;terni,&quot; nihil flagitii dicimus; at, cum &quot;bini,&quot; obscenum est. &quot;Graecis quidem,&quot; inquies. Nihil est ergo in verbo, quoniam et ego Graece scio et tamen tibi dico &quot;bini,&quot; idque tu facis, quasi ego Graece, non Latine, dixerim. &quot;Ruta&quot; et &quot;menta,&quot; recte utrumque: volo mentam pusillam ita appellare, ut &quot;rutulam;&quot; non licet. Belle &quot;tectoriola:&quot; dic ergo etiam &quot;pavimenta&quot; isto modo; non potes. Viden igitur nihil esse nisi ineptias? turpitudinem nec in verbo esse nec in re; itaque nusquam esse. Igitur in verbis honestis obscena ponimus. Quid enim? non honestum verbum est &quot;divisio?&quot; at inest obscenum, cui respondet &quot;intercapedo.&quot; Num haec ergo obscena sunt? Nos autem ridicule: si dicimus &quot;ille patrem strangulavit,&quot; honorem non praefamur; sin de Aurelia aliquid aut Lollia, honos praefandus est. Et quidem iam etiam non obscena verba pro obscenis sunt: &quot;'battuit,' inquit, 'impudenter, 'depsit' multo impudentius;&quot; atqui neutrum est obscenum. Stultorum plena sunt omnia: &quot;testes&quot; verbum honestissimum in iudicio, alio loco non nimis; et honesti, &quot;colei Lanuvini,&quot; &quot;Cliternini&quot; non honesti. Quid? ipsa res modo honesta, modo turpis: suppedit, flagitium est; iam erit nudus in balneo, non reprehendes. Habes scholam Stoicam: ž sofÚw eÈyurrhmonÆsei. Quam multa ex uno verbo tuo! Te adversus me omnia audere gratum est: ego servo et servabo—sic enim assuevi—Platonis verecundiam; itaque tectis verbis ea ad te scripsi, quae apertissimis agunt Stoici; sed illi etiam crepitus aiunt aeque liberos ac ructus esse oportere; honorem igitur ***. Kalendis Martiis. Tu me diliges et valebis.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cumano post V. Kal. Intercal. priores a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO PAETO.}}
{{pn|23.1|1}}Heri veni in Cumanum; cras ad te fortasse, sed, cum certum sciam, faciam te paullo ante certiorem; etsi M. Caeparius, cum mihi in silva Gallinaria obviam venisset quaesissemque, quid ageres, dixit te in lecto esse, quod ex pedibus laborares; tuli scilicet moleste, ut debui, sed tamen constitui ad te venire, ut et viderem te et viserem et coenarem etiam; non enim arbitror cocum etiam te arthriticum habere. Exspecta igitur hospitem cum minime edacem, tum inimicum coenis sumptuosis.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Februario a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO PAETO S. D.}}
{{pn|24.1|1}}Rufum istum, amicum tuum, de quo iterum iam ad me scribis, adiuvarem, quantum possem, etiamsi ab eo laesus essem, cum te tanto opere viderem eius causa laborare; cum vero et ex tuis litteris et ex illius ad me missis intelligam et iudicem magnae curae ei salutem meam fuisse, non possum ei non amicus esse, neque solum tua commendatione, quae apud me, ut debet, valet plurimum, sed etiam voluntate ac iudicio meo. Volo enim te scire, mi Paete, initium mihi suspicionis et cautionis et diligentiae fuisse litteras tuas, quibus litteris congruentes fuerunt aliae postea multorum: nam et Aquini et Fabrateriae consilia sunt inita de me, quae te video inaudisse, et, quasi divinarent, quam iis molestus essem futurus, nihil aliud egerunt, nisi me ut opprimerent; quod ego non suspicans incautior fuissem, nisi a te admonitus essem; quamobrem iste tuus amicus apud me commendatione non eget. Utinam ea fortuna rei publicae sit, ut ille meum gratissimum possit cognoscere! Sed haec hactenus. Te ad coenas itare desisse moleste fero; magna enim te delectatione et voluptate privasti; deinde etiam vereor—licet enim verum dicere—, ne nescio quid illud, quod solebas, dediscas et obliviscare, coenulas facere; nam, si tum, cum habebas, quos imitarere, non multum proficiebas, quid nunc te facturum putem? Spurinna quidem, cum ei rem demonstrassem et vitam tuam superiorem exposuissem, magnum periculum summae rei publicae demonstrabat, nisi ad superiorem consuetudinem tum, cum Favonius flaret, revertisses; hoc tempore ferri posse, si forte tu frigus ferre non posses. Sed mehercule, mi Paete, extra iocum moneo te, quod pertinere ad beate vivendum arbitror, ut cum viris bonis, iucundis, amantibus tui vivas: nihil est aptius vitae, nihil ad beate vivendum accommodatius; nec id ad voluptatem refero, sed ad communitatem vitae atque victus emissionemque animorum, quae maxime sermone efficitur familiari, qui est in conviviis dulcissimus, ut sapientius nostri quam Graeci: illi sumpÒsia aut sÊndeipna, id est compotationes aut concenationes, nos &quot;convivia,&quot; quod tum maxime simul vivitur. Vides, ut te philosophando revocare coner ad coenas. Cura, ut valeas; id foris coenitando facillime consequere. Sed cave, si me amas, existimes me, quod iocosius scribam, abiecisse curam rei publicae. Sic tibi, mi Paete, persuade, me dies et noctes nihil aliud agere, nihil curare, nisi ut mei cives salvi liberique sint: nullum locum praetermitto monendi, agendi, providendi; hoc denique animo sum, ut, si in hac cura atque administratione vita mihi ponenda sit, praeclare actum mecum putem. Etiam atque etiam vale.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Laodiceae mense Februario (post Id.) a.u.c. 704.&lt;br&gt;CICERO IMP. PAETO.}}
{{pn|25.1|1}}Summum me ducem litterae tuae reddiderunt: plane nesciebam te tam peritum esse rei militaris; Pyrrhi te libros et Cineae video lectitasse. Itaque obtemperare cogito praeceptis tuis, hoc amplius, navicularum habere aliquid in ora maritima: contra equitem Parthum negant ullam armaturam meliorem inveniri posse. Sed quid ludimus? nescis, quo cum imperatore tibi negotium sit: paide¤an KÊrou, quam contrieram legendo, totam in hoc imperio explicavi. Sed iocabimur alias coram, ut spero, brevi tempore: nunc ades ad imperandum vel ad parendum potius, sic enim antiqui loquebantur. Cum M. Fadio, quod scire te arbitror, mihi summus usus est, valdeque eum diligo cum propter summam probitatem eius ac singularem modestiam, tum quod in iis controversiis, quas habeo cum tuis combibonibus Epicuriis, optima opera eius uti soleo. Is cum ad me Laodiceam venisset mecumque ego eum esse vellem, repente percussus est atrocissimis litteris, in quibus scriptum erat fundum Herculanensem a Q. Fadio fratre proscriptum esse, qui fundus cum eo communis esset. Id M. Fadius pergraviter tulit existimavitque fratrem suum, hominem non sapientem, impulsu inimicorum suorum eo progressum esse. Nunc, si me amas, mi Paete, negotium totum suscipe; molestia Fadium libera. Auctoritate tua nobis opus est et consilio et etiam gratia: noli pati litigare fratres et iudiciis turpibus conflictari; Matonem et Pollionem inimicos habet Fadius. Quid multa? non mehercule tam perscribere possum, quam mihi gratum feceris, si otiosum Fadium reddideris: id ille in te positum esse putat mihique persuadet.
 
{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Octobri a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO PAETO S. D.}}
{{pn|26.1|1}}Accubueram hora nona, cum ad te harum exemplum in codicillis exaravi. Dices: &quot;ubi?&quot; Apud Volumnium Eutrapelum, et quidem supra me Atticus, infra Verrius, familiares tui. Miraris tam exhilaratam esse servitutem nostram? Quid ergo faciam?—te consulo, qui philosophum audis—. Angar? excruciem me? quid assequar? deinde quem ad finem? &quot;Vivas,&quot; inquis, &quot;in litteris.&quot; An quidquam me aliud egere censes aut possem vivere, nisi in litteris viverem? Sed est earum etiam non satietas, sed quidam modus; a quibus cum discessi, etsi minimum mihi est in coena—quod tu unum zÆthma Dioni philosopho posuisti—, tamen, quid potius faciam, priusquam me dormitum conferam, non reperio. Audi reliqua: infra Eutrapelum Cytheris accubuit. &quot;In eo igitur,&quot; inquis, &quot;convivio Cicero ille,
 
:quem aspectabant, cuius ob os Graii ora obvertebant sua?&quot;
 
Non mehercule suspicatus sum illam affore; sed tamen ne Aristippus quidem ille Socraticus erubuit, cum esset obiectum habere eum Laida: &quot;habeo,&quot; inquit, &quot;non habeor [a Laide]&quot;—Graece hoc melius; tu, si voles, interpretabere—; me vero nihil istorum ne iuvenem quidem movit umquam, ne nunc senem: convivio delector; ibi loquor, quod in solum, ut dicitur, et gemitum in risus maximos transfero. An tu id melius, qui etiam philosophum irriseris: cum ille, &quot;si quis quid quaereret,&quot; dixisset, coenam te quaerere a mane dixeris? ille baro te putabat quaesiturum, unum caelum esset an innumerabilia. Quid id ad te? At hercule cena non ***, tibi praesertim? Sic igitur vivitur: quotidie aliquid legitur aut scribitur; dein, ne amicis nihil tribuamus, epulamur una non modo non contra legem, si ulla nunc lex est, sed etiam intra legem et quidem aliquanto; quare nihil est, quod adventum nostrum extimescas: non multi cibi hospitem accipies, multi ioci.
{{Liber
|Ante=Liber VIII
|AnteNomen=../Liber VIII
|Post=Liber X
|PostNomen=../Liber X
}}</text>
      <sha1>0s03bh9du1finae286ckmmu8pqa4k3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37451</id>
    <revision>
      <id>269487</id>
      <parentid>125440</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XI]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XI]]</comment>
      <origin>125440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46631" sha1="5399a8ecv1ty31abx7g9os1i2waflfc" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus= [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares|Epistulae ad Familiares]] XI
}}

M. TVLLI CICERONIS EPISTVLARVM AD FAMILIARES LIBER VNDECIMVS
Ad M. Brutum et Ceteros


I. Scr. mense Aprili a.u.c. 710.
D. BRUTUS BRUTO SUO ET CASSIO SAL.
Quo in statu simus, cognoscite: heri vesperi apud me Hirtius fuit; qua mente esset Antonius, demonstravit, pessima scilicet et infidelissima; nam se neque mihi provinciam dare posse aiebat neque arbitrari tuto in urbe esse quemquam nostrum: adeo esse militum concitatos animos et plebis; quod utrumque esse falsum puto vos animadvertere atque illud esse verum, quod Hirtius demonstrabat, timere eum, ne, si mediocre auxilium dignitatis nostrae habuissemus, nullae partes his in re publica relinquerentur. Cum in his angustiis versarer, placitum est mihi, ut postularem legationem liberam mihi reliquisque nostris, ut aliqua causa proficiscendi honesta quaereretur. Hoc se impetraturum pollicitus est, nec tamen impetraturum confido: tanta est hominum insolentia et nostri insectatio; ac, si dederint, quod petimus, tamen paullo post futurum puto ut hostes iudicemur aut aqua et igni nobis interdicatur. &quot;Quid ergo est,&quot; inquis, &quot;tui consili?&quot; Dandus est locus fortunae: cedendum ex Italia, migrandum Rhodum aut aliquo terrarum arbitror. Si melior casus fuerit, revertemur Romam; si mediocris, in exsilio vivemus; si pessimus, ad novissima auxilia descendemus. Succurret fortasse hoc loco alicui vestrum, cur novissimum tempus exspectemus potius, quam nunc aliquid moliamur. Quia, ubi consistamus, non habemus praeter Sex. Pompeium et Bassum Caecilium, qui mihi videntur hoc nuntio de Caesare allato firmiores futuri; satis tempore ad eos accedemus, ubi, quid valeant, scierimus. Pro Cassio et te, si quid me velitis recipere, recipiam; postulat enim hoc Hirtius ut faciam. Rogo vos quam primum mihi rescribatis—nam non dubito, quin de his rebus ante horam quartam Hirtius certiorem me sit facturus—: quem in locum convenire possimus, quo me velitis venire, rescribite. Post novissimum Hirtii sermonem placitum est mihi postulare, ut liceret nobis Romae esse publico praesidio: quod illos nobis concessuros non puto; magnam enim invidiam iis faciemus. Nihil tamen non postulandum putavi, quod aequum esse statuerem.

II. Scr. Lanuvii mense Maio a.u.c. 710.
BRUTUS ET CASSIUS PRAETORES M. ANTONIO COS.
De tua fide et benevolentia in nos nisi persuasum esset nobis, non conscripsissemus haec tibi; quae profecto, quoniam istum animum habes in optimam partem accipies. Scribitur nobis magnam veteranorum multitudinem Romam convenisse iam et ad Kalendas Iunias futuram multo maiorem: de te si dubitemus aut vereamur, simus nostri dissimiles; sed certe, cum ipsi in tua potestate fuerimus tuoque adducti consilio dimiserimus ex municipiis nostros necessarios, neque solum edicto, sed etiam litteris id fecermius, digni sumus, quos habeas tui consilii participes, in ea praesertim re, quae ad nos pertinet. Quare petimus a te, facias nos certiores tuae voluntatis ni nos: putesne nos tutos fore in tanta frequentia militum veteranorum, quos etiam de reponenda ara cogitare audimus, quod velle et probare vix quisquam posse videtur, qui nos salvos et honestos velit. Nos ab initio spectasse otium nec quidquam aliud libertate communi quaesisse exitus declarat. Fallere nemo nos potest nisi tu, quod certe abest ab tua virtute et fide; sed alius nemo facultatem habet decipiendi nos, tibi enim uni credidimus et credituri sumus. Maximo timore de nobis afficiuntur amici nostri, quibus etsi tua fides explorata est, tamen illud in mentem venit, multitudinem veteranorum facilius impelli ab aliis quolibet quam a te retineri posse. Rescribas nobis ad omnia rogamus; nam illud valde leve est ac nugatorium, ea re denuntiatum esse veteranis, quod de commodis eorum mense Iunio laturus esses; quem enim impedimento futurum putas, cum de nobis certum sit nos quieturos? Non debemus cuiquam videri nimium cupidi vitae, cum accidere nobis nihil possit sine pernicie et confusione omnium rerum.

III. Scr. prid. Non. Sext. a.u.c. 710.
BRUTUS ET CASSIUS PR. S. D. ANTONIO COS.
S. v. b. e. Litteras tuas legimus simillimas edicti tui, contumeliosas, minaces, minime dignas, quae a te nobis mitterentur. Nos, Antoni, te nulla lacessiimus iniuria neque miraturum credidimus, si praetores et ea dignitate homines aliquid edicto postulassemus a consule; quod si indignaris ausos esse id facere, concede nobis, ut doleamus ne hoc quidem abs te Bruto et Cassio tribui. Nam de delectibus habitis et pecuniis imperatis, exercitibus sollicitatis et nuntiis trans mare missis quod te questum esse negas, nos quidem tibi credimus optimo animo te fecisse, sed tamen neque agnoscimus quidquam eorum et te miramur, cum haec reticueris, non potuisse continere iracundiam tuam, quin nobis de morte Caesaris obiiceres. Illud vero quemadmodum ferundum sit, tute cogita, non licere praetoribus concordiae ac libertatis causa per edictum de suo iure decedere, quin consul arma minetur: quorum fiducia nihil est quod nos terreas; neque enim decet aut convenit nobis periculo ulli submittere animum nostrum neque est Antonio postulandum, ut iis imperet, quorum opera liber est. Nos si alia hortarentur, ut bellum civile suscitare vellemus, litterae tuae nihil proficerent; nulla enim minantis auctoritas apud liberos est; sed pulchre intelligis non posse nos quoquam impelli, et fortasse ea re minaciter agis, ut iudicium nostrum metus videatur. Nos in hac sententia sumus, ut te cupiamus in libera re publica magnum atque honestum esse, vocemus te ad nullas inimicitias, sed tamen pluris nostram libertatem quam tuam amicitiam aestimemus. Tu etiam atque etiam vide, quid suscipias, quid sustinere possis, neque quamdiu vixerit Caesar, sed, quam non diu regnarit, fac cogites. Deos quaesumus, consilia tua rei publicae salutaria sint ac tibi: si minus, ut salva atque honesta re publica tibi quam minimum noceant, optamus. Pridie Nonas Sext.

IV. Scr. in Gallia citeriore exeunte mense Novembri a.u.c. 710.
D. BRUTUS IMP. COS. DESIG. S. D. M. CICERONI.
Si de tua in me voluntate dubitarem, multis a te verbis peterm, ut dignitatem meam tuerere, sed profecto est ita, ut mihi persuasi, me tibi esse curae. Progressus sum ad Inalpinos cum exercitu, non tam nomen imperatorium captans quam cupiens militibus satisfacere firmosque eos ad tuendas nostras res efficere: quod mihi videor consecutus; nam et liberalitatem nostram et animum sunt experti. Cum omnium bellicosissimis bellum gessi; multa castella cepi, multa vastavi: non sine causa ad senatum litteras misi. Adiuva nos tua sententia; quod cum facies, ex magna parte communi commodo inservieris.

V. Scr. Romae medio mense Decembri a.u.c. 710.
M. CICERO S. D. D. BRUTO IMP. COS. DESIG.
Lupus familiaris noster cum a te venisset cumque Romae quosdam dies commoraretur, ego eram in iis locis, in quibus maxime tuto me esse arbitrabar: eo factum est, ut ad te Lupus sine meis litteris rediret, cum tamen curasset tuas ad me perferendas. Romam autem veni a. d. V. Idus. Dec., nec habui quidquam antiquius, quam ut Pansam statim convenirem, ex quo ea de te cognovi, quae maxime optaram. Quare hortatione tu quidem non eges, si ne in illa quidem re, quae a te gesta est post hominum memoriam maxima, hortatorem desiderasti; illud tamen breviter significandum videtur, populum Romanum omnia a te exspectare atque in te aliquando recuperandae libertatis omnem spem ponere. Tu, si dies noctesque memineris, quod te facere certo scio, quantam rem gesseris, non obliviscere profecto, quantae tibi etiam nunc gerendae sint; si enim iste provinciam nactus erit, cui quidem ego semper amicus fui, antequam illum intellexi non modo aperte, sed etiam libenter cum re publica bellum gerere, spem reliquam nullam video salutis. Quamobrem te obsecro iisdem precibus, quibus senatus populusque Romanus, ut in perpetuum rem publicam dominatu regio liberes, ut principiis consentiant exitus. Tuum est hoc munus, tuae partes; a te hoc civitas vel omnes potius gentes non exspectant solum, sed etiam postulant: quamquam, cum hortatione non egeas, ut supra scripsi, non utar ea pluribus verbis, faciam illud, quod meum est, ut tibi omnia mea officia, studia, curas, cogitationes pollicear, quae ad tuam laudem et gloriam pertinebunt. Quamobrem velim tibi ita persuadeas, me cum rei publicae causa, quae mihi vita mea est carior, tum quod tibi ipsi faveam tuamque dignitatem amplificari velim, [me] tuis optimis consiliis, amplitudini, gloriae nullo loco defuturum.

VI. Scr. Romae exeunte mense Decembri a.u.c. 710.
M. CICERO S. D. D. BRUTO IMP. COS. DESIG.
Lupus noster cum Romam sexto die Mutina venisset, postridie me mane convenit: tua mihi mandata diligentissime exposuit et litteras reddidit. Quod mihi tuam dignitatem commendas, eodem tempore existimo te mihi meam [dignitatem] commendare, quam mehercule non habeo tua cariorem: quare mihi gratissimum facies, si exploratum habebis tuis laudibus nullo loco nec consilium nec studium meum defuturum. Cum tribuni pl. edixissent, senatus adesset a. d. XIII. Kal. Ian., haberentque in animo de praesidio consulum designatorum referre, quamquam statueram in senatum ante Kal. Ian. non venire, tamen, cum eo die ipso edictum tuum propositum esset, nefas esse dixi aut ita haberi senatum, ut de tuis divinis in rem publicam meritis sileretur—quod factum esset, nisi ego venissem—, aut etiam, si quid de te honorifice diceretur, me non adesse. Itaque in senatum veni mane; quod cum esset animadversum, frequentissimi senatores convenerunt. Quae de te in senatu egerim, quae in concione maxima dixerim, aliorum te litteris malo cognoscere: illud tibi persuadeas velim, me omnia, quae ad tuam dignitatem augendam pertinebunt, quae est per se amplissima, summo semper studio suscepturum et defensurum; quod quamquam intelligo me cum multis esse facturum, tamen appetam huius rei principatum.

VII. Scr. Romae exeunte mense Decembri a.u.c. 710.
M. CICERO S. D. D. BRUTO IMP. COS. DESIG.
Cum adhibuisset domi meae Lupus me et Libonem et Servium, consobrinum tuum, quae mea fuerit sententia, cognosse te ex M. Seio arbitror, qui nostro sermoni interfuit: reliqua, quamquam statim Seium Graeceius est subsecutus, tamen ex Graeceio poteris cognoscere. Caput autem est hoc, quod te diligentissime percipere et meminisse volam, ut ne in libertate et salute populi Romani conservanda auctoritatem senatus exspectes nondum liberi, ne et tuum factum condomnes—nullo enim publico consilio rem publicam liberavisti, quo etiam est res illa maior et clarior—, et adolescentem vel puerum potius Caesarem iudices temere fecisse, qui tantam causam publicam privato consilio susceperit, denique homines rusticos, sed fortissimos viros civesque optimos, dementes fuisse iudices, primum milites veteranos, commilitones tuos, deinde legionem Martiam, legionem quartam, quae suum consulem hostem iudicaverunt seque ad salutem rei publicae defendendam contulerunt. Voluntas senatus pro auctoritate haberi debet, cum auctoritas impeditur metu. Postremo suscepta tibi causa iam bis est, ut non sit integrum: primum Idibus Martiis, deinde proxime, exercitu novo et copiis comparatis. Quamobrem ad omnia ita paratus, ita animatus debes esse, non ut nihil facias nisi iussus, sed ut ea geras, quae ab omnibus summa cum admiratione laudentur.

VIII. Scr. Romae ineunte mense Ianuario a.u.c. 711.
M. CICERO S. D. D. BRUTO IMP. COS. DESIG.
Eo tempore Polla tua misit, ut ad te si quid vellem darem litterarum, cum, quid scriberem, non habebam; omnia enim erant suspensa propter exspectationem legatorum, qui quid egissent, nihildum nuntiabatur. Haec tamen scribenda existimavi: primum senatum populumque Romanum de te laborare non solum salutis suae causa, sed etiam dignitatis tuae; admirabilis enim est quaedam tui nominis caritas amorque in te singularis omnium civium; ita enim sperant atque confidunt, ut antea rege, sic hoc tempore regno te rem publicam liberaturum. Romae delectus habetur totaque Italia, si hic delectus appellandus est, cum ultro se offerunt omnes: tantus ardor animos hominum occupavit desiderio libertatis odioque diutinae servitutis. De reliquis rebus a te iam exspectare litteras debemus, quid ipse agas, quid noster Hirtius, quid Caesar meus, quos spero brevi tempore societate victoriae tecum copulatos fore. Reliquum est, ut de me id scribam, quod te ex tuorum litteris et spero et malo cognoscere, me neque deesse ulla in re neque umquam defuturum dignitati tuae.

IX. Scr. in castris Regii III Kal. Maias a.u.c. 711.
D. BRUTUS S. D. M. CICERONI.
Pansa amisso quantum detrimenti res publica acceperit, non te praeterit: nunc auctoritate et prudentia tua prospicias oportet, ne inimici nostri consulibus sublatis sperent se convalescere posse. Ego, ne consistere possit in Italia Antonius, dabo operam: sequar eum confestim; utrumque me praestaturum spero, ne aut Ventidius elabatur aut Antonius in Italia moretur. In primis rogo te, ad hominem ventosissimum, Lepidum, mittas, ne bellum nobis redintegrare possit Antonio sibi coniunctio; nam de Pollione Asinio puto te perspicere, quid tacturus sit. Multae et bonae et firmae sunt legiones Lepidi et Asinii. Neque haec idcirco tibi scribo, quod te non eadem animadvertere sciam, sed quod mihi persuasissimum est Lepidum recte facturum numquam, si forte vobis id de hoc dubium est. Plancum quoque confirmetis oro, quem spero pulso Antonio rei publicae non defuturum. Si se Alpes Antonius traiecerit, constitui praesidium in Alpibus collocare et te de omni re facere certiorem. III. Kal. Maias, ex castris, Regio.

X. Scr. in castris Dertonae III. Non. Maias a.u.c. 711.
D. BRUTUS S. D. M. CICERONI.
Non mihi rem publicam plus debere arbitror, quam me tibi. Gratiorem me esse in te posse, quam isti perversi sint in me, exploratum habes; si tamen hoc temporis videatur dici causa, malle me tuum iudicium quam ex altera parte omnium istorum; tu enim a certo sensu et vero iudicas de nobis; quod isti ne faciant, summa malevolentia et livore impediuntur. Interpellent me, quo minus honoratus sim, dum ne interpellent, quo minus res publica a me commode administrari possit; quae quanto sit in periculo, quam potero brevissime exponam. Primum omnium, quantam perturbationem rerum urbanarum afferat obitus consulum quantamque cupiditatem hominibus iniiciat vacuitas, non te fugit: satis me multa scripsisse, quae litteris commendari possint, arbitror; scio enim, cui scribam. Revertor nunc ad Antonium, qui ex fuga cum parvulam manum peditum haberet inermium, ergastula solvendo omneque genus hominum arripiendo satis magnum numerum videtur effecisse; huc accessit manus Ventidii, quae trans Appenninum itinere facto difficillimo ad Vada pervenit atque ibi se cum Antonio coniunxit. Est numerus veteranorum et armatorum satis frequens cum Ventidio. Consilia Antonii haec sint necesse est: aut ad Lepidum ut se conferat, si recipitur, aut Appennino Alpibusque se teneat et decursionibus per equites, quos habet multos, vastet ea loca, in quae incurrerit, aut rursus se in Etruriam referat, quod ea pars Italiae sine exercitu est. Quod si me Caesar audisset atque Appenninum transisset, in tantas angustias Antonium compulissem, ut inopia potius quam ferro conficeretur; sed neque Caesari imperari potest nec Caesar exercitui suo, quod utrumque pessimum est. Cum haec talia sint, quo minus, quod ad me pertinebit, homines interpellent, ut supra scripsi, non impedio; haec quemadmodum explicari possint aut, a te cum explicabuntur, ne impediantur, timeo. Alere iam milites non possum. Cum ad rem publicam liberandam accessi, HS. mihi fuit pecuniae … CCCC … amplius. Tantum abest, ut meae rei familiaris liberum sit quidquam, ut omnes iam meos amicos aere alieno obstrinxerim. Septem numerum nunc legionum alo; qua difficultate, tu arbitrare: non, si Varronis thesauros haberem, subsistere sumptui possem. Cum primum de Antonio exploratum habuero, faciam te certiorem. Tu me amabis ita, si hoc idem me in te facere senseris. III. Non. Mai. ex castris, Dertona.

XI. Data est ex castris, ex finibus Statiellensium, prid. Nonas Maias a.u.c. 711.
D. BRUTUS IMP. COS. DESIG. S. D. M. CICERONI.
Eodem exemplo a te mihi litterae redditae sunt, quo pueri mei attulerunt. Tantum me tibi debere existimo, quantum persolvere difficile est. Scripsi tibi, quae hic gererentur. In itinere est Antonius, ad Lepidum proficiscitur; ne de Planco quidem spem adhuc abiecit, ut ex libellis eius animadverti, qui in me inciderunt, in quibus, quos ad Asinium, quos ad Lepidum, quos ad Plancum mitteret, scribebat. Ego tamen non habui ambiguum et statim ad Plancum misi; et biduo ab Allobrogibus et totius Galliae legatos exspecto, quos confirmatos domum remittam. Tu, quae istic opus erunt administrari, prospicies, ut ex tua voluntate reique publicae commodo fiant. Malevolentiae hominum in me, si poteris, occurres; si non potueris, hoc consolabere, quod me de statu meo nullis contumeliis deterrere possunt. Pr. Non. Mai. ex castris, ex finibus Statiellensium.

XII. Scr. Romae paullo ante XIV. Kal. Iun. a.u.c. 711.
M. CICERO S. D. D. BRUTO IMP. COS. DES.
Tres uno die a te accepi epistulas: unam brevem, quam Flacco Volumnio dederas; duas pleniores, quarum alteram tabellarius T. Vibii attulit, alteram ad me misit Lupus. Ex tuis litteris et ex Graeceii oratione non modo non restinctum bellum, sed etiam inflammatum videtur. Non dubito autem pro tua singulari prudentia, quin perspicias, si aliquid firmitatis nactus sit Antonius, omnia tua illa praeclara in rem publica merita ad nihilum esse ventura; ita enim Romam erat nuntiatum, ita persuasum omnibus, cum paucis inermis, perterritis metu, fracto animo fugisse Antonium. Qui si ita se habet, ut, quemadmodum audiebam de Graeceio, confligi cum eo sine periculo non possit, non ille mihi fugisse a Mutina videtur, sed locum belli gerendi mutasse. Itaque homines alii facti sunt: nonnulli etiam queruntur, quod persecuti non sitis; opprimi potuisse, si celeritas adhibita esset, existimant. Omnino est hoc populi maximeque nostri, in eo potissimum abuti libertate, per quem eam consecutus sit; sed tamen providendum est, ne quae iusta querela esse possit. Res se sic habet: is bellum confecerit, qui Antonium oppresserit; hoc quam vim habeat, te existimare malo, quam me apertius scribere.

XIIIa. Scr. Idibus Iuniis aut paullo post Idus a. 711.
D. BRUTUS IMP. COS. DESIG. S. D. M. CICERONI..
Iam non ago tibi gratias; cui enim re vix referre possum, huic verbis non patitur res satisfieri: attendere te volo, quae in manibus sunt; qua enim prudentia es, nihil te fugiet, si meas litteras diligenter legeris. Sequi confestim Antonium his de causis, Cicero, non potui: eram sine equitibus, sine iumentis; Hirtium perisse nesciebam; Caesari non credebam, priusquam convenissem et collocutus essem. Hic dies hoc modo abiit. Postero die mane a Pansa sum arcessitus Bononiam: cum in itinere essem, nuntiatum mihi est eum mortuum esse. Recurri ad meas copiolas; sic enim vere eas appellare possum: sunt extenuatissimae et inopia omnium rerum pessime acceptae. Biduo me Antonius antecessit, itinera multo maiora fugiens, quam ego sequens; ille enim iit passim, ego ordinatim. Quacumque iit, ergastula solvit, homines arripuit, constitit nusquam, priusquam ad Vada venit; quem locum volo tibi esse notum: iacet inter Appenninum et Alpes, impeditissimus ad iter faciendum. Cum abessem ab eo milia passuum XXX. et se iam Ventidius coniunxisset, concio eius ad me est allata, in qua petere coepit a militibus, ut se trans Alpes sequerentur; sibi cum M. Lepido convenire. Succlamatum est ei frequenter a militibus Ventidianis—nam suos valde quam paucos habet—, sibi aut in Italia pereundum esse aut vincendum, et orare coeperunt, ut Pollentiam iter facerent. Cum sustinere eos non posset, in posterum diem iter suum contulit. Hac re mihi nuntiata statim quinque cohortes Pollentiam praemisi meumque iter eo contuli: hora ante praesidium meum Pollentiam venit quam Trebellius cum equitibus. Sane quam sum gavisus; in hoc enim victoriam puto consistere ****.

In spem venerant, quod neque Planci quattuor legiones omnibus suis copiis pares arbitrabantur neque ex Italia tam celeriter exercitum traiici posse credebant. Quos ipsi adhuc satis arrogatner Allobroges equitatusque omnis, qui eo praemissus erat a nobis, sustinebant, nostroque adventu sustineri facilius posse confidimus. Tamen, si quo etiam casu Isaram se traiecerint, ne quod detrimentum rei publicae iniungant, summa a nobis dabitur opera. Vos magnum animum optimamque spem de summa re publica habere volumus, cum et nos et exercitus nostros singulari concordia coniunctos ad omnia pro vobis videatis paratos; sed tamen nihil de diligentia remittere debetis dareque operam, ut quam paratissimi [et] ab exercitu reliquisque rebus pro vestra salute contra sceleratissimam conspirationem hostium confligamus; qui quidem eas copias, quas diu simulatione rei publicae comparabant, subito ad patriae periculum converterunt.

XIIIb. Scr. a.u.c. 711.
D. BRUTUS COS. DESIG. M. CICERONI S. D.
Parmenses miserrimos **.

XIV. Scr. Romae circa X. Kal. Iun. a.u.c. 711.
M. CICERO D. BRUTO COS. DESIG. S. D.
Mirabiliter, mi Brute, laetor, mea consilia measque sententias a te probari de decemviris, de ornando adolescente; sed quid refert? mihi crede, homini non glorioso: plane iam, Brute, frigeo; –rganon enim erat meum senatus; id iam est dissolutum. Tantam spem attulerat exploratae victoriae tua praeclara Mutina eruptio, fuga Antonii conciso exercitu, ut omnium animi relaxati sint meaeque illae vehementes contentiones tamquam sxiamax¤ai esse videantur. Sed, ut ad rem redeam, legionem Martiam et quartam negant, qui illas norunt, ulla condicione ad te posse perduci; pecuniae, quam desideras, ratio potest haberi eaque habebitur. De Bruto arcessendo Caesareque ad Italiae praesidium tenendo valde tibi assentior; sed, ut scribis, habes obtrectatores, quos equidem facillime sustineo, sed impediunt tamen. Ex Africa legiones exspectantur; sed bellum istuc renatum mirantur homines: nihil tam praeter spem umquam; nam die tuo natali victoria nuntiata in multa saecula videbamus rem publicam liberatam, nunc novi timores retexunt superiora. Scripsisti autem ad me iis, quas Idibus Maiis dedisti, modo te accepisse a Planco litteras non recipi Antonium a Lepido. Id si ita est, omnia faciliora; sin aliter, magnum negotium, cuius exitum ne extimescam, tuae partes sunt: ego plus, quam feci, facere non possum; te tamen, id quod spero, omnium maximum et clarissimum videre cupio.

XV. Scr. Romae mense Iunio (post Id.) a.u.c. 711.
M. CICERO D. BRUTO COS. DESIG. S. D.
Etsi mihi tuae litterae iucundissimae sunt, tamen iucundius fuit, quod in summa occupatione tua Planco collegae mandasti, ut te mihi per litteras excusaret; quod fecit ille diligenter. Mihi autem nihil amabilius officio tuo et diligentia. Coniunctio tua cum collega concordiaque vestra, quae litteris communibus declarata est, senatui populoque Romano gratissima accidit. Quod superest, perge, mi Brute, et iam non cum aliis, sed tecum ipse certa. Plura scribere non debeo, praesertim ad te, quo magistro brevitatis uti cogito. Litteras tuas vehementer exspecto et quidem tales, quales maxime opto.

XVI. Scr. mense incerto (exeunte Aprili?) a.u.c. 711.
M. CICERO D. BRUTO COS. DESIG. S. D.
Permagni interest, quo tibi haec tempore epistula reddita sit, utrum cum sollicitudinis aliquid haberes, an cum ab omni molestia vacuus esses: itaque ei praecepi, quem ad te misi, ut tempus observaret epistulae tibi reddendae: nam, quemadmodum coram, qui ad nos intempestive adeunt, molesti saepe sunt, sic epistulae offendunt non loco redditae; si autem, ut spero, nihil te perturbat, nihil impedit, et ille, cui mandavi satis scite et commode tempus ad te cepit adeundi, confido me, quod velim, facile a te impetraturum. L. Lamia praeturam petit. Hoc ego utor uno omnium plurimum: magna vetustas, magna consuetudo intercedit, quodque plurimum valet, nihil mihi eius est familiaritate iucundius. Magno praeterea beneficio eius magnoque merito sum obligatus; nam Clodianis temporibus, cum equestris ordinis princeps esset proque mea salute acerrime propugnaret, a Gabinio consule relegatus est, quod ante id tempus civi Romano Romae contigit nemini. Hoc cum populus Romanus meminit, me ipsum non meminisse turpissimum est. Quapropter persuade tibi, mi Brute, me petere praeturam; quamquam enim Lamia summo splendore, summa gratia est magnificentissimo munere aedilicio, tamen, quasi ea ita non essent, ego suscepi totum negotium. Nunc si me tanti facis, quanti certi facis, quoniam equitum centurias tenes, in quibus regnas, mitte ad Lupum nostrum, ut is nobis eas enturias conficiat. Non tenebo te pluribus; ponam in extremo, quod sentio: nihil est, Brute, cum omnia a te exspectem, quod mihi gratius facere possis.

XVII. Scr. eodem tempopre, quo ep. XVI, a.u.c. 711.
M. CICERO D. BRUTO S. D.
Lamia uno omnium familiarissime utor; magna eius in me, non dico officia, sed merita, eaque sunt populo Romano notissima: is magnificentissimo munere aedilitatis perfunctus petit praeturam, omnesque intelligunt nec dignitatem ei deesse nec gratiam; sed is ambitus excitari videtur, ut ego omnia pertimescam totamque petitionem Lamiae mihi sustinendam putem. In ea re quantum me possis adiuvare, facile perspicio, nec vero, quantum mea causa velis, dubito. Velim igitur, mi Brute, tibi persuadeas nihil me maiore studio a te petere, nihil te mihi gratius facere posse, quam si omnibus tuis opibus, omni studio Lamiam in petitione iuveris; quod ut facias, vehementer te rogo.

XVIII. Scr. Romae XIIII. Kal. Iun. a.u.c. 711.
M. CICERO S. D. D. BRUTO IMP. COS. DESIG.
Etsi ex mandatis, quae Galbae Volumnioque ad senatum dedisti, quid timendum putares, suspicabamur, tamen timidiora mandata videbantur, quam erat dignum tua populique Romani victoria. Senatus autem, mi Brute, fortis est et habet fortes duces: itaque moleste ferebat se a te, quem omnium quicumque fuissent, fortissimum iudicaret, timidum atque ignavum iudicari. Etenim, cum te incluso spem maximam omnes habuissent in tua virtute florente Antonio, quis erat, qui quidquam timeret profligato illo, te liberato? Nec vero Lepidum timebamus; quis enim esset, qui illum tam furiosum arbitraretur, ut, qui in maximo bello pacem velle se dixisset, is in optatissima pace bellum rei publicae indiceret? Nec dubito, quin tu plus provideas; sed tamen tam recenti gratulatione, quam tuo nomine ad omnia deorum templa fecimus, renovatio timoris magnam molestiam afferebat. Quare velim equidem, id quod spero, ut plane abiectus et fractus sit Antonius; sin aliquid virium forte collegerit, sentiet nec senatui consilium nec populo Romano virtutem deesse nec rei publicae te vivo imperatorem. XIIII. Kal. Iun.

XIX. Scr. Vercellis XII. Kal. Iun. a.u.c. 711.
D. BRUTUS IMP. COS. DESIG. S. D. M. CICERONI.
Ad senatum quas litteras misi, velim prius perlegas et, si qua tibi videbuntur, commutes. Necessario me scripsisse ipse animadvertes; nam, cum putarem quartam et Martiam legiones mecum futuras, ut Druso Paulloque placuerat vobis assentientibus, minus de reliquis rebus laborandum existimavi, nunc vero, cum sim cum tironibus egentissimis, valde et meam et vestram vicem timeam necesse est. Vicetini me et M. Brutum praecipue observant: his ne quam patiare iniuriam fieri in senatu vernarum causa, a te peto. Causam habent optimam, officium in rem publicam summum, genus hominum adversariorum seditiosum et incertissimum. XII. Kal. Iun. Vercellis.

XX. Scr. Eporediae VIIII. Kal. Iun. a.u.c. 711.
D. BRUTUS S. D. M. CICERONI.
Quod pro me non facio, id pro te facere amor meus in te tuaque officia cogunt, ut timeam; saepe enim mihi cum esset dictum neque a me contemptum, novissime Labeo Segulius, homo sui simillimus, narrat mihi apud Caesarem se fuisse multumque sermonem de te habitum esse; ipsum Caesarem nihil sane de te questum, nisi dictum quod diceret te dixisse, laudandum adolescentem, ornandum, tollendum; se non esse commissurum, ut tolli posset. Hoc ego Labeonem credo illi rettulisse aut finxisse dictum, non ab adolescente prolatum; veteranos vero pessime loqui volebat Labeo me credere et tibi ab iis instare periculum, maximeque indignari, quod in decemviris neque Caesar neque ego habiti essemus atque omnia ad vestrum arbitrium esset collata. Haec cum audissem et iam in itinere essem, committendum non putavi, prius ut Alpes transgrederer, quam, quid istic ageretur, scirem; nam de tuo periculo, crede mihi iactatione verborum et denuntiatione periculi sperare eos te pertimefacto, adolescente impulso posse magna consequi praemia, et totam istam cantilenam ex hoc pendere, ut quam plurimum lucri faciant. Neque tamen non te cautum esse volo et insidias vitantem; nihil enim tua mihi vita potest esse iucundius neque carius: illud vide, ne timendo magis timere cogare et, quibus rebus potest occurri veteranis, occurras: primum, quod desiderant de decemviris, facias; deinde de praemiis, si tibi videtur, agros eorum militum, qui cum Antonio veterani fuerunt, iis dandos censeas ab utriusque nobis; de lente ac ratione habita pecuniae senatum de ea re constituturum. Quattuor legionibus iis, quibus agros dandos censuistis, video facultatem fore ex agris Sullanis et agro Campano; aequaliter aut sorte agros legionibus assignari puto oportere. Haec me tibi scribere non prudentia mea hortatur, sed amor in te et cupiditas otii, quod sine te consistere non potest. Ego, nisi valde necesse fuerit, ex Italia non excedam; legiones armo, paro; spero me non pessimum exercitum habiturum ad omnes casus et impetus hominum. De exercitu, quem Pansa habuit, legionem mihi Caesar non remittit. Ad has litteras statim mihi rescribe turoumque aliquem mitte, si quid reconditum magis erit meque scire opus esse putaris. VIIII. Kal. Iun. Eporedia.

XXI. Scr. Romae prid. Nonas Iunias a.u.c. 711.
M. CICERO S. D. D. BRUTO IMP. COS. DESIG.
Di isti Segulio male faciant, homini nequissimo omnium, qui sunt, qui fuerunt, qui futuri sunt! quid? tu illum tecum solum aut cum Caesare? qui neminem praetermiserit, quicum loqui poterit, cui non eadem ista dixerit. Te tamen, mi Brute, sic amo, ut debeo, quod istud quidquid esset nugarum me scire voluisti; signum enim magnum amoris dedisti. Nam, quod idem Segulius, veteranos queri, quod tu et Caesar in decemviris non essetis, utinam ne ego quidem essem! quid enim molestius? Sed tamen, cum ego sensissem de iis, qui exercitus haberent, sententiam ferri oportere, iidem illi, qui solent, reclamarunt: itaque excepti etiam estis me vehementer repugnante. Quocirca Segulium negligamus, qui res novas quaerit, non quo veterem comederit—nullam enim habuit—, sed hanc ipsam recentem novam devoravit. Quod autem scribis te, quod pro te ipso non facias, id pro me facere, ut de me timeas aliquid, omni te, vir optime mihique carissime Brute, de me metu libero; ego enim, quae provideri poterunt, non fallar in iis, quae cautionem non habebunt, de iis non ita valde laboro; sin enim impudens, si plus postulem, quam homini a rerum natura tribui potest. Quod mihi praecipis, ut caveam, ne timendo magis timere cogar, et sapienter et amicissime praecipis; sed velim tibi persuadeas, cum te constet excellere hoc genere virtutis, ut numquam extimescas, numquam perturbere, me huic tuae virtuti proxime accedere; quamobrem nec metuam quidquam et cavebo omnia. Sed vide, ne tua iam, mi Brute, culpa futura sit, si ego quidquam timeam; tuis enim opibus et consulatu tuo, etiamsi timidi essemus, tamen omnem timorem abiiceremus, praesertim cum persuasum omnibus esset mihique maxime a te nos unice diligi. Consiliis tuis, quae scribis de quattuor legionibus deque agris assignandis ab utroque vestrum, vehementer assentior: itaque, cum quidam de collegis nostris agrariam curationem ligurrirent, disturbavi rem totamque vobis integram reservavi. Si quid erit occultius et, ut scribis, magis reconditum, meorum aliquem mittam, quo fidelius ad te litterae perferantur. Pr. Non. Iun.

XXII. Scr. Romae mense Quinctili (paullo ante pr. Non.) a.u.c. 711.
M. CICERO S. D. D. BRUTO.
Cum Appio Claudio C. f. summa mihi necessitudo est multis eius officiis et meis mutuis constituta. Peto a te maiorem in modum vel humanitatis tuae vel mea causa, ut eum auctoritate tua, quae plurimum valet, conservatum velis. Volo te, cum fortissimus vir cognitus sis, etiam clementissimum existimari. Magno tibi erit ornamento nobilissimum adolescentem beneficio tuo esse salvum: cuius quidem causa hoc melior debet esse, quod pietate adductus propter patris restitutionem se cum Antonio coniunxit; quare, etsi minus veram causam habebis, tamen vel probabilem aliquam poteris inducere. Nutus tuus potest hominem summo loco natum, summo ingenio, summa virtute, officiosissimum praeterea et gratissimum, incolumem in civitate retinere: quod ut facias, ita a te peto, ut maiore studio magisve ex animo petere non possim.

XXIII. Scr. Eporediae VIII. Kal. Iunias. a.u.c. 711.
D. BRUTUS S. D. M. CICERONI.
Nos hic valemus recte et, quo melius valeamus, operam dabimus. Lepidus commode nobis sentire videtur: omni timore deposito debemus libere rei publicae consulere. Quod si omnia essent aliena, tamen tribus tantis exercitibus, propriis rei publicae, valentibus magnum animum habere debebas, quem et semper habuisti et nunc fortuna adiuvante augere potes. Quae tibi superioribus litteris mea manu scripsi, terrendi tui causa homines loquumtur: si frenum momorderis, peream, si te omnes, quotquot sunt, conantem loqui ferre poterunt. Ego, tibi ut antea scripsi, dum mihi a te litterae veniant, in Italia morabor. VIII. Kal. Iunias Eporedia.

XXIV. Scr. Romae VIII. Idus Iunias a.u.c. 711.
M. CICERO S. D. D. BRUTO IMP. COS. DESIG.
Narro tibi: antea subirascebar brevitati tuarum litterarum, nunc mihi loquax esse videor; te igitur imitabor. Quam multa quam paucis! te recte valere operamque dare, ut quotidie melius; Lepidum commode sentire; tribus exercitibus quidvis nos oportere confidere. Si timidus essem, tamen ista epistula mihi omnem metum abstersisses; sed, ut mones, frenum momordi, etenim, qui te incluso omnem spem habuerim in te, quid nunc putas? cupio iam vigiliam meam, Brute, tibi tradere, sed ita, ut ne desim constantiae meae. Quod scribis in Italia te moraturum, dum tibi litterae meae veniant, si per hostem licet, non erraris—multa enim Romae—, sin adventu tuo bellum confici potest, nihil tibi sit antiquius. Pecunia expeditissima quae erat, tibi decreta est. Habes amantissimum tui Servium; nos non desumus. VIII. Idus Iunias.

XXV. Scr. Romae XIIII. Kal. Quinctiles a.u.c. 711.
M. CICERO S. D. D. BRUTO.
Exspectanti mihi tuas quotidie litteras Lupus noster subito denuntiavit, ut ad te scriberem, si quid vellem. Ego autem, etsi, quid scriberem, non habebam—acta enim ad te mitti sciebam, inanem autem sermonem litterarum tibi iniucundum esse audiebam—, brevitatem secutus sum te magistro. Scito igitur in te et in collega spem omnem esse. De Bruto autem nihil adhuc certi; quem ego, quemadmodum praecipis, privatis litteris ad bellum commune vocare non desino: qui utinam iam adesset! intestinum urbis malum, quod est non mediocre, minus timeremus. Sed quid ago? non imitor laxvnismÚn tuum: altera iam pagella procedit. Vince et vale. XIIII. K. Quinctil.

XXVI. Scr. in castris III. Nonas Iunias a.u.c. 711.
D. BRUTUS S. D. M. CICERONI..
In maximo meo dolere hoc solatio utor, quod intelligunt homines non sine causa me timuisse ista, quae acciderunt. Deliberent, utrum traiiciant legiones ex Africa necne et ex Sardinia, et Brutum arcessant necne, et mihi stipendium dent an non decernant: ad senatum litteras misi. Crede mihi, nisi ista omnia ita fiunt, quemadmodum scribo, magnum nos omnes adituros periculum. Rogo te, videte, quibus hominibus negotium detis, qui ad me legiones adducant: et fide opus est et celeritate. III. Non. Iun. ex castris.

XXVII. Scr. in Tusculano V. Kal. Iun. a.u.c. 710.
CICERO MATIO SAL.
Nondum satis constitui, molestiaene plus an voluptatis attulerit mihi Trebatius noster, homo cum plenus officii, tum utriusque nostrum amantissimus: nam, cum in Tusculanum vesperi venissem, postridie ille ad me, nondum satis firmo corpore cum esset, mane venit; quem cum obiurgarem, quod parum valetudini parceret, tum ille, nihil sibi longius fuisse, quam ut me videret. &quot;Numquidnam,&quot; inquam, &quot;novi?&quot; Detulit ad me querelam tuam, de qua priusquam respondeo, pauca proponam. Quantum memoria repetere praeterita possum, nemo est mihi te amicus antiquior; sed vetustas habet aliquid commune cum multis, amor non habet: dilexi te, quo die cognovi, meque a te diligi iudicavi; tuus deinde discessus isque diuturnus, ambitio nostra et vitae dissimilitudo non est passa voluntates nostras consuetudine conglutinari; tuum tamen erga me animum agnovi multis annis ante bellum civile, cum Caesar esset in Gallia; quod enim vehementer mihi utile esse putabas nec inutile ipsi Caesari, perfecisti, ut ille me diligeret, coleret, haberet in suis. Multa praetereo, quae temporibus illis inter nos familiarissime dicta, scripta, communicata sunt; graviora enim consecuta sunt. Et initio belli civilis, cum Brundisium versus ires ad Caesarem, venisti ad me in Formianum: primum hoc ipsum quanti, praesertim temporibus illis! deinde oblitum me putas consilii, sermonis, humanitatis tuae? quibus rebus interesse memini Trebatium. Nec vero sum oblitus litterarum tuarum, quas ad me misisti, cum Caesari obviam venisses in agro, ut arbitror, Trebulano. Secutum illud tempus est, cum me ad Pompeium proficisci sive pudor meus coegit sive officium sive fortuna: quod officium tuum, quod studium vel in absentem me vel in praesentes meos defuit? quem porro omnes mei et mihi et sibi te amiciorem iudicaverunt? Veni Brundisium: oblitumne me putas, qua celeritate, ut primum audieris, ad me Tarento advolaris? quae tua fuerit assessio, oratio, confirmatio animi mei fracti communium miseriarum metu? Tandem aliquando Romae esse coepimus: quid defuit nostrae familiaritati? in maximis rebus quonam modo gererem me adversus Caesarem, usus tuo consilio sum, in reliquis officio: cui tu tribuisti excepto Caesare praeter me, ut domum ventitares horasque multas saepe suavissimo sermone consumeres? tum, cum etiam, si meministi, ut haec philosophoumena scriberem, tu me impulisti. Post Caesaris reditum quid tibi maiori curae fuit, quam ut essem ego illi quam familiarissimus? quod effeceras. Quorsum igitur haec oratio longior, quam putaram? Quis sum admiratus te, qui haec nosse deberes, quidquam a me commissum, quod esset alienum nostra amicitia, credidisse; nam praeter haec, quae commemoravi, quae testata sunt et illustria, habeo multa occultiora, quae vix verbis exsequi possum. Omnia me tua delectant, sed maxime maxima cum fides in amicitia, consilium, gravitas, constantia, tum lepos, humanitas, litterae. Quapropter—redeo nunc ad querelam—ego te suffragium tulisse in illa lege primum non credidi; deinde, si credidissem, numquam id sine aliqua iusta causa existimarem te fecisse. Dignitas tua facit, ut animadvertatur, quidquid facias; malevolentia autem hominum, ut nonnulla durius, quam a te facta sint, proferantur: ea tu si non audis, quid dicam, nescio; equidem, si quando audio, tam defendo, quam me scio a te contra iniquos meos solere defendi. Defensio autem est duplex: alia sunt, quae liquido negare soleam, ut de isto ipso suffragio; alia, quae defendam a te pie fieri et humane, ut de curatione ludorum. Sed te, hominem doctissimum, non fugit, si Caesar rex fuerit—quod mihi quidem videtur—, in utramque partem de tuo officio disputari posse, vel in eam, qua ego soleo uti, laudandam esse fidem et humanitatem tuam, qui amicum etiam mortuum diligas, vel in eam, qua nonnulli utuntur, libertatem patriae vitae amici anteponendam. Ex his sermonibus utinam essent delatae ad te disputationes meae! Illa vero duo, quae maxima sunt laudum tuarum, quis aut libentius quam ego commemorat aut saepius? te et non suscipiendi belli civilis gravissimum auctorem fuisse et moderandae victoriae, in quo qui mihi non assentiretur, inveni neminem. Quare habeo gratiam Trebatio, familari nostro, qui mihi dedit causam harum litterarum, quibus nisi credideris, me omnis officii et humanitatis expertem iudicaris; quo nec mihi gravius quidquam potest esse nec a te alienius.

XXVIII. Scr. Roame exeunte mense Maio a.u.c. 710.
MATIUS CICERONI SAL.
Magnam voluptatem ex tuis litteris cepi, quod, quam speraram atque optaram, habere te de me opinionem cognovi; de qua etsi non dubitabam, tamen, quia maximi aestimabam, ut incorrupta maneret, laborabam. Conscius autem mihi eram nihil a me commissum esse, quod boni cuiusquam offenderet animum: eo minus credebam plurimis atque optimis artibus ornato tibi temere quidquam persuaderi potuisse, praesertim in quem mea propensa et perpetua fuisset atque esset benevolentia; quod quoniam, ut volui, scio esse, respondebo criminibus, quibus tu pro me, ut par erat tua singulari bonitate et amicitia nostra, saepe restitisti. Nota enim mihi sunt, quae in me post Caesaris mortem contulerint: vitio mihi dant, quod mortem hominis necessarii graviter fero atque eum, quem dilexi, perisse indignor; aiunt enim patriam amicitae praeponendam esse, proinde ac si iam vicerint obitum eius rei publicae fuisse utilem. Sed non agam astute: fateor me ad istum gradum sapiente no pervenisse; neque enim Caesarem in dissensione civili sum secutus, sed amicum, quamquam re offendebar, tamen non deserui, neque bellum umquam civile aut etiam causam dissensionis probavi, quam etiam nascentem exstingui summe studui. Itaque in victoria hominis necessarii neque honoris neque pecuniae dulcedine sum captus, quibus praemiis reliqui, minus apud eum quam ego cum possent, immoderate sunt abusi. Atque etiam res familiaris mea lege Caesaris deminuta est, cuius beneficio plerique, qui Caesaris morte laetantur, remanserunt in civitate. Civibus victis ut parceretur, aeque ac pro mea salute laboravi. Possum igitur, qui omnes voluerim incolumes, eum, a quo id impetratum est, perisse non indignari? cum praesertim iidem homines illi et invidiae et exitio fuerint. &quot;Plecteris ergo,&quot; inquiunt, &quot;quoniam factum nostrum improbare audes.&quot; O superbiam inauditam, alios in facinore gloriari, aliis ne dolere quidem impunite licere! At haec etiam servis semper libera fuerunt, ut timerent, gauderent, dolerent suo potius quam alterius arbitrio; quae nunc, ut quidem isti dictitant libertatis auctores, metu nobis extorquere conantur; sed nihil agunt: nullius umquam periculi terroribus ab officio aut ab humanitate desciscam; numquam enim honestam mortem fugiendam, saepe etiam oppetendam putavi. Sed quid mihi suscensent, si id opto, ut poeniteat eos sui facti? cupio enim Caesaris mortem omnibus esse acerbam. &quot;At debeo pro civili parte rem publica velle salvam.&quot; Id quidem me cupere, nisi et ante acta vita et reliqua mea spes tacente me probat, dicendo vincere non postulo. Quare maiorem in modum te rogo, ut rem potiorem oratione ducas mihique, si sentis expedire recte fieri, credas nullam communionem cum improbis esse posse. An, quod adolescens praestiti, cum etiam errare cum excusatione possem, id nunc aetate praecipitata communem commutem ac me ipse retexam? Non faciam neque, quod displiceat, committam, praeterquam quod hominis mihi coniunctissimi ac viri amplissimi doleo gravem casum. Quod si aliter essem animatus, numquam, quod facerem, negarem, ne et in peccando improbus et in dissimulando timidus ac vanus existimarer. &quot;At ludos, quos Caesaris victoriae Caesar adolescens fecit, curavi.&quot; At id ad privatum officium, non ad statum rei publicae pertinet; quod tamen munus et hominis amicissimi memoriae atque honoribus praestare etiam mortui debui et optimae spei adolescenti ac dignissimo Caesare petenti negare non potui. Veni etiam consulis Antonii domum saepe salutandi causa; ad quem, qui me parum patriae amantem esse existimant, rogandi quidem aliquid aut auferendi causa frequentes ventitare reperies. Sed quae haec ast arrogantia, quod Caesar numquam interpellavit, quin, quibus vellem atque etiam quos ipse non diligebat, tamen iis uterer, eos, qui mihi amicum eripuerunt, carpendo me efficere conari, ne, quos velim, diligam? Sed non vereor, ne aut meae vitae modestia parum valitura sit in posterum contra falsos rumores, aut ne etiam ii, qui me non amant propter meam in Caesarem constantiam, non malint mei quam sui similes amicos habere. Mihi quidem si optata contingent, quod reliquum est vitae, in otio Rhodi degam; sin casus aliquis interpellarit, ita ero Romae, ut recte fieri semper cupiam. Trebatio nostro magnas ago gratias, quod tuum erga me animum simplicem atque amicum aperuit et quod, eum, quem semper libenter dilexi, quo magis iure colere atque observare deberem, fecit. Bene vale et me dilige.

XXIX. Scr. ineunte mense Quinctili a.u.c. 710.
CICERO OPPIO S. D.
Dubitanti mihi—quod scit Atticus noster—de hoc toto consilio profectionis, quod in utramque partem in mentem multa veniebant, magnum pondus accessit ad tollendam dubitationem iudicium et consilium tuum; nam et scripsisti aperte, quid tibi videretur, et Atticus ad me sermonem tuum pertulit. Semper iudicavi in te et in capiendo consilio prudentiam summam esse et in dando fidem, maximeque sum expertus, cum initio civilis belli per litteras te consuluissem, quid mihi faciendum esse censeres, eundumne ad Pompeium an manendum in Italia; suasisti, ut consulerem dignitati meae; ex quo, quid sentires, intellexi et sum admiratus fidem tuam et in consilio dando religionem, quod, cum aliud malle amicissimum tuum putares, antiquius tibi officium meum quam illius voluntas fuit. Equidem et ante hoc tempus te dilexi et semper me a te diligi sensi: et, cum abessem atque in magnis periculis essem, et me absentem et meos praesentes a te cultos et defensos esse memini et post meum reditum, quam familiariter mecum vixeris, quaeque ego de te et senserim et praedicarim, omnes, qui solent haec animadvertere, testes habemus; gravissimum vero iudicium de mea fide et constantia fecisti, cum post mortem Caesaris totum te ad amicitiam meam contulisti, quod tuum iudicium nisi mea summa benevolentia erga te omnibusque meritis comprobaro, ipse me hominem non putabo. Tu, mi Oppi, conservabis amorem tuum—etsi more magis hoc quidem scribo, quam quo te admonendum putem—meaque omnia tuebere: quae tibi ne ignota essent, Attico mandavi; a me autem, cum paullum otii nacti erimus, uberiores litteras exspectato. Da operam, ut valeas: hoc mihi gratius facere nihil potes.</text>
      <sha1>5399a8ecv1ty31abx7g9os1i2waflfc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269598</id>
      <parentid>269487</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:01:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48174" sha1="nnzfy7n0r15r9obaajrk23zh0l91zbm" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus=Liber XI&lt;br&gt;Ad M. Brutum et ceteros.
}}
{{Liber
|Ante=Liber X
|AnteNomen=../Liber X
|Post=Liber XII
|PostNomen=../Liber XII
}}

{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scr. mense Aprili a.u.c. 710.&lt;br&gt;D. BRUTUS BRUTO SUO ET CASSIO SAL.}}
{{pn|1.1|1}}Quo in statu simus, cognoscite: heri vesperi apud me Hirtius fuit; qua mente esset Antonius, demonstravit, pessima scilicet et infidelissima; nam se neque mihi provinciam dare posse aiebat neque arbitrari tuto in urbe esse quemquam nostrum: adeo esse militum concitatos animos et plebis; quod utrumque esse falsum puto vos animadvertere atque illud esse verum, quod Hirtius demonstrabat, timere eum, ne, si mediocre auxilium dignitatis nostrae habuissemus, nullae partes his in re publica relinquerentur. Cum in his angustiis versarer, placitum est mihi, ut postularem legationem liberam mihi reliquisque nostris, ut aliqua causa proficiscendi honesta quaereretur. Hoc se impetraturum pollicitus est, nec tamen impetraturum confido: tanta est hominum insolentia et nostri insectatio; ac, si dederint, quod petimus, tamen paullo post futurum puto ut hostes iudicemur aut aqua et igni nobis interdicatur. &quot;Quid ergo est,&quot; inquis, &quot;tui consili?&quot; Dandus est locus fortunae: cedendum ex Italia, migrandum Rhodum aut aliquo terrarum arbitror. Si melior casus fuerit, revertemur Romam; si mediocris, in exsilio vivemus; si pessimus, ad novissima auxilia descendemus. Succurret fortasse hoc loco alicui vestrum, cur novissimum tempus exspectemus potius, quam nunc aliquid moliamur. Quia, ubi consistamus, non habemus praeter Sex. Pompeium et Bassum Caecilium, qui mihi videntur hoc nuntio de Caesare allato firmiores futuri; satis tempore ad eos accedemus, ubi, quid valeant, scierimus. Pro Cassio et te, si quid me velitis recipere, recipiam; postulat enim hoc Hirtius ut faciam. Rogo vos quam primum mihi rescribatis—nam non dubito, quin de his rebus ante horam quartam Hirtius certiorem me sit facturus—: quem in locum convenire possimus, quo me velitis venire, rescribite. Post novissimum Hirtii sermonem placitum est mihi postulare, ut liceret nobis Romae esse publico praesidio: quod illos nobis concessuros non puto; magnam enim invidiam iis faciemus. Nihil tamen non postulandum putavi, quod aequum esse statuerem.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. Lanuvii mense Maio a.u.c. 710.&lt;br&gt;BRUTUS ET CASSIUS PRAETORES M. ANTONIO COS.}}
{{pn|2.1|1}}De tua fide et benevolentia in nos nisi persuasum esset nobis, non conscripsissemus haec tibi; quae profecto, quoniam istum animum habes in optimam partem accipies. Scribitur nobis magnam veteranorum multitudinem Romam convenisse iam et ad Kalendas Iunias futuram multo maiorem: de te si dubitemus aut vereamur, simus nostri dissimiles; sed certe, cum ipsi in tua potestate fuerimus tuoque adducti consilio dimiserimus ex municipiis nostros necessarios, neque solum edicto, sed etiam litteris id fecermius, digni sumus, quos habeas tui consilii participes, in ea praesertim re, quae ad nos pertinet. Quare petimus a te, facias nos certiores tuae voluntatis ni nos: putesne nos tutos fore in tanta frequentia militum veteranorum, quos etiam de reponenda ara cogitare audimus, quod velle et probare vix quisquam posse videtur, qui nos salvos et honestos velit. Nos ab initio spectasse otium nec quidquam aliud libertate communi quaesisse exitus declarat. Fallere nemo nos potest nisi tu, quod certe abest ab tua virtute et fide; sed alius nemo facultatem habet decipiendi nos, tibi enim uni credidimus et credituri sumus. Maximo timore de nobis afficiuntur amici nostri, quibus etsi tua fides explorata est, tamen illud in mentem venit, multitudinem veteranorum facilius impelli ab aliis quolibet quam a te retineri posse. Rescribas nobis ad omnia rogamus; nam illud valde leve est ac nugatorium, ea re denuntiatum esse veteranis, quod de commodis eorum mense Iunio laturus esses; quem enim impedimento futurum putas, cum de nobis certum sit nos quieturos? Non debemus cuiquam videri nimium cupidi vitae, cum accidere nobis nihil possit sine pernicie et confusione omnium rerum.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. prid. Non. Sext. a.u.c. 710.&lt;br&gt;BRUTUS ET CASSIUS PR. S. D. ANTONIO COS.}}
{{pn|3.1|1}}S. v. b. e. Litteras tuas legimus simillimas edicti tui, contumeliosas, minaces, minime dignas, quae a te nobis mitterentur. Nos, Antoni, te nulla lacessiimus iniuria neque miraturum credidimus, si praetores et ea dignitate homines aliquid edicto postulassemus a consule; quod si indignaris ausos esse id facere, concede nobis, ut doleamus ne hoc quidem abs te Bruto et Cassio tribui. Nam de delectibus habitis et pecuniis imperatis, exercitibus sollicitatis et nuntiis trans mare missis quod te questum esse negas, nos quidem tibi credimus optimo animo te fecisse, sed tamen neque agnoscimus quidquam eorum et te miramur, cum haec reticueris, non potuisse continere iracundiam tuam, quin nobis de morte Caesaris obiiceres. Illud vero quemadmodum ferundum sit, tute cogita, non licere praetoribus concordiae ac libertatis causa per edictum de suo iure decedere, quin consul arma minetur: quorum fiducia nihil est quod nos terreas; neque enim decet aut convenit nobis periculo ulli submittere animum nostrum neque est Antonio postulandum, ut iis imperet, quorum opera liber est. Nos si alia hortarentur, ut bellum civile suscitare vellemus, litterae tuae nihil proficerent; nulla enim minantis auctoritas apud liberos est; sed pulchre intelligis non posse nos quoquam impelli, et fortasse ea re minaciter agis, ut iudicium nostrum metus videatur. Nos in hac sententia sumus, ut te cupiamus in libera re publica magnum atque honestum esse, vocemus te ad nullas inimicitias, sed tamen pluris nostram libertatem quam tuam amicitiam aestimemus. Tu etiam atque etiam vide, quid suscipias, quid sustinere possis, neque quamdiu vixerit Caesar, sed, quam non diu regnarit, fac cogites. Deos quaesumus, consilia tua rei publicae salutaria sint ac tibi: si minus, ut salva atque honesta re publica tibi quam minimum noceant, optamus. Pridie Nonas Sext.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Gallia citeriore exeunte mense Novembri a.u.c. 710.&lt;br&gt;D. BRUTUS IMP. COS. DESIG. S. D. M. CICERONI.}}
{{pn|4.1|1}}Si de tua in me voluntate dubitarem, multis a te verbis peterm, ut dignitatem meam tuerere, sed profecto est ita, ut mihi persuasi, me tibi esse curae. Progressus sum ad Inalpinos cum exercitu, non tam nomen imperatorium captans quam cupiens militibus satisfacere firmosque eos ad tuendas nostras res efficere: quod mihi videor consecutus; nam et liberalitatem nostram et animum sunt experti. Cum omnium bellicosissimis bellum gessi; multa castella cepi, multa vastavi: non sine causa ad senatum litteras misi. Adiuva nos tua sententia; quod cum facies, ex magna parte communi commodo inservieris.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|V.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae medio mense Decembri a.u.c. 710.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. D. BRUTO IMP. COS. DESIG.}}
{{pn|5.1|1}}Lupus familiaris noster cum a te venisset cumque Romae quosdam dies commoraretur, ego eram in iis locis, in quibus maxime tuto me esse arbitrabar: eo factum est, ut ad te Lupus sine meis litteris rediret, cum tamen curasset tuas ad me perferendas. Romam autem veni a. d. V. Idus. Dec., nec habui quidquam antiquius, quam ut Pansam statim convenirem, ex quo ea de te cognovi, quae maxime optaram. Quare hortatione tu quidem non eges, si ne in illa quidem re, quae a te gesta est post hominum memoriam maxima, hortatorem desiderasti; illud tamen breviter significandum videtur, populum Romanum omnia a te exspectare atque in te aliquando recuperandae libertatis omnem spem ponere. Tu, si dies noctesque memineris, quod te facere certo scio, quantam rem gesseris, non obliviscere profecto, quantae tibi etiam nunc gerendae sint; si enim iste provinciam nactus erit, cui quidem ego semper amicus fui, antequam illum intellexi non modo aperte, sed etiam libenter cum re publica bellum gerere, spem reliquam nullam video salutis. Quamobrem te obsecro iisdem precibus, quibus senatus populusque Romanus, ut in perpetuum rem publicam dominatu regio liberes, ut principiis consentiant exitus. Tuum est hoc munus, tuae partes; a te hoc civitas vel omnes potius gentes non exspectant solum, sed etiam postulant: quamquam, cum hortatione non egeas, ut supra scripsi, non utar ea pluribus verbis, faciam illud, quod meum est, ut tibi omnia mea officia, studia, curas, cogitationes pollicear, quae ad tuam laudem et gloriam pertinebunt. Quamobrem velim tibi ita persuadeas, me cum rei publicae causa, quae mihi vita mea est carior, tum quod tibi ipsi faveam tuamque dignitatem amplificari velim, [me] tuis optimis consiliis, amplitudini, gloriae nullo loco defuturum.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Decembri a.u.c. 710.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. D. BRUTO IMP. COS. DESIG.}}
{{pn|6.1|1}}Lupus noster cum Romam sexto die Mutina venisset, postridie me mane convenit: tua mihi mandata diligentissime exposuit et litteras reddidit. Quod mihi tuam dignitatem commendas, eodem tempore existimo te mihi meam [dignitatem] commendare, quam mehercule non habeo tua cariorem: quare mihi gratissimum facies, si exploratum habebis tuis laudibus nullo loco nec consilium nec studium meum defuturum. Cum tribuni pl. edixissent, senatus adesset a. d. XIII. Kal. Ian., haberentque in animo de praesidio consulum designatorum referre, quamquam statueram in senatum ante Kal. Ian. non venire, tamen, cum eo die ipso edictum tuum propositum esset, nefas esse dixi aut ita haberi senatum, ut de tuis divinis in rem publicam meritis sileretur—quod factum esset, nisi ego venissem—, aut etiam, si quid de te honorifice diceretur, me non adesse. Itaque in senatum veni mane; quod cum esset animadversum, frequentissimi senatores convenerunt. Quae de te in senatu egerim, quae in concione maxima dixerim, aliorum te litteris malo cognoscere: illud tibi persuadeas velim, me omnia, quae ad tuam dignitatem augendam pertinebunt, quae est per se amplissima, summo semper studio suscepturum et defensurum; quod quamquam intelligo me cum multis esse facturum, tamen appetam huius rei principatum.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Decembri a.u.c. 710.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. D. BRUTO IMP. COS. DESIG.}}
{{pn|7.1|1}}Cum adhibuisset domi meae Lupus me et Libonem et Servium, consobrinum tuum, quae mea fuerit sententia, cognosse te ex M. Seio arbitror, qui nostro sermoni interfuit: reliqua, quamquam statim Seium Graeceius est subsecutus, tamen ex Graeceio poteris cognoscere. Caput autem est hoc, quod te diligentissime percipere et meminisse volam, ut ne in libertate et salute populi Romani conservanda auctoritatem senatus exspectes nondum liberi, ne et tuum factum condomnes—nullo enim publico consilio rem publicam liberavisti, quo etiam est res illa maior et clarior—, et adolescentem vel puerum potius Caesarem iudices temere fecisse, qui tantam causam publicam privato consilio susceperit, denique homines rusticos, sed fortissimos viros civesque optimos, dementes fuisse iudices, primum milites veteranos, commilitones tuos, deinde legionem Martiam, legionem quartam, quae suum consulem hostem iudicaverunt seque ad salutem rei publicae defendendam contulerunt. Voluntas senatus pro auctoritate haberi debet, cum auctoritas impeditur metu. Postremo suscepta tibi causa iam bis est, ut non sit integrum: primum Idibus Martiis, deinde proxime, exercitu novo et copiis comparatis. Quamobrem ad omnia ita paratus, ita animatus debes esse, non ut nihil facias nisi iussus, sed ut ea geras, quae ab omnibus summa cum admiratione laudentur.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ineunte mense Ianuario a.u.c. 711.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. D. BRUTO IMP. COS. DESIG.}}
{{pn|8.1|1}}Eo tempore Polla tua misit, ut ad te si quid vellem darem litterarum, cum, quid scriberem, non habebam; omnia enim erant suspensa propter exspectationem legatorum, qui quid egissent, nihildum nuntiabatur. Haec tamen scribenda existimavi: primum senatum populumque Romanum de te laborare non solum salutis suae causa, sed etiam dignitatis tuae; admirabilis enim est quaedam tui nominis caritas amorque in te singularis omnium civium; ita enim sperant atque confidunt, ut antea rege, sic hoc tempore regno te rem publicam liberaturum. Romae delectus habetur totaque Italia, si hic delectus appellandus est, cum ultro se offerunt omnes: tantus ardor animos hominum occupavit desiderio libertatis odioque diutinae servitutis. De reliquis rebus a te iam exspectare litteras debemus, quid ipse agas, quid noster Hirtius, quid Caesar meus, quos spero brevi tempore societate victoriae tecum copulatos fore. Reliquum est, ut de me id scribam, quod te ex tuorum litteris et spero et malo cognoscere, me neque deesse ulla in re neque umquam defuturum dignitati tuae.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris Regii III Kal. Maias a.u.c. 711.&lt;br&gt;D. BRUTUS S. D. M. CICERONI.}}
{{pn|9.1|1}}Pansa amisso quantum detrimenti res publica acceperit, non te praeterit: nunc auctoritate et prudentia tua prospicias oportet, ne inimici nostri consulibus sublatis sperent se convalescere posse. Ego, ne consistere possit in Italia Antonius, dabo operam: sequar eum confestim; utrumque me praestaturum spero, ne aut Ventidius elabatur aut Antonius in Italia moretur. In primis rogo te, ad hominem ventosissimum, Lepidum, mittas, ne bellum nobis redintegrare possit Antonio sibi coniunctio; nam de Pollione Asinio puto te perspicere, quid tacturus sit. Multae et bonae et firmae sunt legiones Lepidi et Asinii. Neque haec idcirco tibi scribo, quod te non eadem animadvertere sciam, sed quod mihi persuasissimum est Lepidum recte facturum numquam, si forte vobis id de hoc dubium est. Plancum quoque confirmetis oro, quem spero pulso Antonio rei publicae non defuturum. Si se Alpes Antonius traiecerit, constitui praesidium in Alpibus collocare et te de omni re facere certiorem. III. Kal. Maias, ex castris, Regio.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|X.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris Dertonae III. Non. Maias a.u.c. 711.&lt;br&gt;D. BRUTUS S. D. M. CICERONI.}}
{{pn|10.1|1}}Non mihi rem publicam plus debere arbitror, quam me tibi. Gratiorem me esse in te posse, quam isti perversi sint in me, exploratum habes; si tamen hoc temporis videatur dici causa, malle me tuum iudicium quam ex altera parte omnium istorum; tu enim a certo sensu et vero iudicas de nobis; quod isti ne faciant, summa malevolentia et livore impediuntur. Interpellent me, quo minus honoratus sim, dum ne interpellent, quo minus res publica a me commode administrari possit; quae quanto sit in periculo, quam potero brevissime exponam. Primum omnium, quantam perturbationem rerum urbanarum afferat obitus consulum quantamque cupiditatem hominibus iniiciat vacuitas, non te fugit: satis me multa scripsisse, quae litteris commendari possint, arbitror; scio enim, cui scribam. Revertor nunc ad Antonium, qui ex fuga cum parvulam manum peditum haberet inermium, ergastula solvendo omneque genus hominum arripiendo satis magnum numerum videtur effecisse; huc accessit manus Ventidii, quae trans Appenninum itinere facto difficillimo ad Vada pervenit atque ibi se cum Antonio coniunxit. Est numerus veteranorum et armatorum satis frequens cum Ventidio. Consilia Antonii haec sint necesse est: aut ad Lepidum ut se conferat, si recipitur, aut Appennino Alpibusque se teneat et decursionibus per equites, quos habet multos, vastet ea loca, in quae incurrerit, aut rursus se in Etruriam referat, quod ea pars Italiae sine exercitu est. Quod si me Caesar audisset atque Appenninum transisset, in tantas angustias Antonium compulissem, ut inopia potius quam ferro conficeretur; sed neque Caesari imperari potest nec Caesar exercitui suo, quod utrumque pessimum est. Cum haec talia sint, quo minus, quod ad me pertinebit, homines interpellent, ut supra scripsi, non impedio; haec quemadmodum explicari possint aut, a te cum explicabuntur, ne impediantur, timeo. Alere iam milites non possum. Cum ad rem publicam liberandam accessi, HS. mihi fuit pecuniae … CCCC … amplius. Tantum abest, ut meae rei familiaris liberum sit quidquam, ut omnes iam meos amicos aere alieno obstrinxerim. Septem numerum nunc legionum alo; qua difficultate, tu arbitrare: non, si Varronis thesauros haberem, subsistere sumptui possem. Cum primum de Antonio exploratum habuero, faciam te certiorem. Tu me amabis ita, si hoc idem me in te facere senseris. III. Non. Mai. ex castris, Dertona.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XI.}}}}&lt;br&gt;Data est ex castris, ex finibus Statiellensium, prid. Nonas Maias a.u.c. 711.&lt;br&gt;D. BRUTUS IMP. COS. DESIG. S. D. M. CICERONI.}}
{{pn|11.1|1}}Eodem exemplo a te mihi litterae redditae sunt, quo pueri mei attulerunt. Tantum me tibi debere existimo, quantum persolvere difficile est. Scripsi tibi, quae hic gererentur. In itinere est Antonius, ad Lepidum proficiscitur; ne de Planco quidem spem adhuc abiecit, ut ex libellis eius animadverti, qui in me inciderunt, in quibus, quos ad Asinium, quos ad Lepidum, quos ad Plancum mitteret, scribebat. Ego tamen non habui ambiguum et statim ad Plancum misi; et biduo ab Allobrogibus et totius Galliae legatos exspecto, quos confirmatos domum remittam. Tu, quae istic opus erunt administrari, prospicies, ut ex tua voluntate reique publicae commodo fiant. Malevolentiae hominum in me, si poteris, occurres; si non potueris, hoc consolabere, quod me de statu meo nullis contumeliis deterrere possunt. Pr. Non. Mai. ex castris, ex finibus Statiellensium.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae paullo ante XIV. Kal. Iun. a.u.c. 711.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. D. BRUTO IMP. COS. DES.}}
{{pn|12.1|1}}Tres uno die a te accepi epistulas: unam brevem, quam Flacco Volumnio dederas; duas pleniores, quarum alteram tabellarius T. Vibii attulit, alteram ad me misit Lupus. Ex tuis litteris et ex Graeceii oratione non modo non restinctum bellum, sed etiam inflammatum videtur. Non dubito autem pro tua singulari prudentia, quin perspicias, si aliquid firmitatis nactus sit Antonius, omnia tua illa praeclara in rem publica merita ad nihilum esse ventura; ita enim Romam erat nuntiatum, ita persuasum omnibus, cum paucis inermis, perterritis metu, fracto animo fugisse Antonium. Qui si ita se habet, ut, quemadmodum audiebam de Graeceio, confligi cum eo sine periculo non possit, non ille mihi fugisse a Mutina videtur, sed locum belli gerendi mutasse. Itaque homines alii facti sunt: nonnulli etiam queruntur, quod persecuti non sitis; opprimi potuisse, si celeritas adhibita esset, existimant. Omnino est hoc populi maximeque nostri, in eo potissimum abuti libertate, per quem eam consecutus sit; sed tamen providendum est, ne quae iusta querela esse possit. Res se sic habet: is bellum confecerit, qui Antonium oppresserit; hoc quam vim habeat, te existimare malo, quam me apertius scribere.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIIIa.}}}}&lt;br&gt;Scr. Idibus Iuniis aut paullo post Idus a. 711.&lt;br&gt;D. BRUTUS IMP. COS. DESIG. S. D. M. CICERONI..}}
{{pn|.1|1}}
{{pn|13.1|1}}Iam non ago tibi gratias; cui enim re vix referre possum, huic verbis non patitur res satisfieri: attendere te volo, quae in manibus sunt; qua enim prudentia es, nihil te fugiet, si meas litteras diligenter legeris. Sequi confestim Antonium his de causis, Cicero, non potui: eram sine equitibus, sine iumentis; Hirtium perisse nesciebam; Caesari non credebam, priusquam convenissem et collocutus essem. Hic dies hoc modo abiit. Postero die mane a Pansa sum arcessitus Bononiam: cum in itinere essem, nuntiatum mihi est eum mortuum esse. Recurri ad meas copiolas; sic enim vere eas appellare possum: sunt extenuatissimae et inopia omnium rerum pessime acceptae. Biduo me Antonius antecessit, itinera multo maiora fugiens, quam ego sequens; ille enim iit passim, ego ordinatim. Quacumque iit, ergastula solvit, homines arripuit, constitit nusquam, priusquam ad Vada venit; quem locum volo tibi esse notum: iacet inter Appenninum et Alpes, impeditissimus ad iter faciendum. Cum abessem ab eo milia passuum XXX. et se iam Ventidius coniunxisset, concio eius ad me est allata, in qua petere coepit a militibus, ut se trans Alpes sequerentur; sibi cum M. Lepido convenire. Succlamatum est ei frequenter a militibus Ventidianis—nam suos valde quam paucos habet—, sibi aut in Italia pereundum esse aut vincendum, et orare coeperunt, ut Pollentiam iter facerent. Cum sustinere eos non posset, in posterum diem iter suum contulit. Hac re mihi nuntiata statim quinque cohortes Pollentiam praemisi meumque iter eo contuli: hora ante praesidium meum Pollentiam venit quam Trebellius cum equitibus. Sane quam sum gavisus; in hoc enim victoriam puto consistere ****.

In spem venerant, quod neque Planci quattuor legiones omnibus suis copiis pares arbitrabantur neque ex Italia tam celeriter exercitum traiici posse credebant. Quos ipsi adhuc satis arrogatner Allobroges equitatusque omnis, qui eo praemissus erat a nobis, sustinebant, nostroque adventu sustineri facilius posse confidimus. Tamen, si quo etiam casu Isaram se traiecerint, ne quod detrimentum rei publicae iniungant, summa a nobis dabitur opera. Vos magnum animum optimamque spem de summa re publica habere volumus, cum et nos et exercitus nostros singulari concordia coniunctos ad omnia pro vobis videatis paratos; sed tamen nihil de diligentia remittere debetis dareque operam, ut quam paratissimi [et] ab exercitu reliquisque rebus pro vestra salute contra sceleratissimam conspirationem hostium confligamus; qui quidem eas copias, quas diu simulatione rei publicae comparabant, subito ad patriae periculum converterunt.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIIIb.}}}}&lt;br&gt;Scr. a.u.c. 711.&lt;br&gt;D. BRUTUS COS. DESIG. M. CICERONI S. D.}}
{{pn|.1|1}}Parmenses miserrimos **.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae circa X. Kal. Iun. a.u.c. 711.&lt;br&gt;M. CICERO D. BRUTO COS. DESIG. S. D.}}
{{pn|14.1|1}}Mirabiliter, mi Brute, laetor, mea consilia measque sententias a te probari de decemviris, de ornando adolescente; sed quid refert? mihi crede, homini non glorioso: plane iam, Brute, frigeo; –rganon enim erat meum senatus; id iam est dissolutum. Tantam spem attulerat exploratae victoriae tua praeclara Mutina eruptio, fuga Antonii conciso exercitu, ut omnium animi relaxati sint meaeque illae vehementes contentiones tamquam sxiamax¤ai esse videantur. Sed, ut ad rem redeam, legionem Martiam et quartam negant, qui illas norunt, ulla condicione ad te posse perduci; pecuniae, quam desideras, ratio potest haberi eaque habebitur. De Bruto arcessendo Caesareque ad Italiae praesidium tenendo valde tibi assentior; sed, ut scribis, habes obtrectatores, quos equidem facillime sustineo, sed impediunt tamen. Ex Africa legiones exspectantur; sed bellum istuc renatum mirantur homines: nihil tam praeter spem umquam; nam die tuo natali victoria nuntiata in multa saecula videbamus rem publicam liberatam, nunc novi timores retexunt superiora. Scripsisti autem ad me iis, quas Idibus Maiis dedisti, modo te accepisse a Planco litteras non recipi Antonium a Lepido. Id si ita est, omnia faciliora; sin aliter, magnum negotium, cuius exitum ne extimescam, tuae partes sunt: ego plus, quam feci, facere non possum; te tamen, id quod spero, omnium maximum et clarissimum videre cupio.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Iunio (post Id.) a.u.c. 711.&lt;br&gt;M. CICERO D. BRUTO COS. DESIG. S. D.}}
{{pn|15.1|1}}Etsi mihi tuae litterae iucundissimae sunt, tamen iucundius fuit, quod in summa occupatione tua Planco collegae mandasti, ut te mihi per litteras excusaret; quod fecit ille diligenter. Mihi autem nihil amabilius officio tuo et diligentia. Coniunctio tua cum collega concordiaque vestra, quae litteris communibus declarata est, senatui populoque Romano gratissima accidit. Quod superest, perge, mi Brute, et iam non cum aliis, sed tecum ipse certa. Plura scribere non debeo, praesertim ad te, quo magistro brevitatis uti cogito. Litteras tuas vehementer exspecto et quidem tales, quales maxime opto.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. mense incerto (exeunte Aprili?) a.u.c. 711.&lt;br&gt;M. CICERO D. BRUTO COS. DESIG. S. D.}}
{{pn|16.1|1}}Permagni interest, quo tibi haec tempore epistula reddita sit, utrum cum sollicitudinis aliquid haberes, an cum ab omni molestia vacuus esses: itaque ei praecepi, quem ad te misi, ut tempus observaret epistulae tibi reddendae: nam, quemadmodum coram, qui ad nos intempestive adeunt, molesti saepe sunt, sic epistulae offendunt non loco redditae; si autem, ut spero, nihil te perturbat, nihil impedit, et ille, cui mandavi satis scite et commode tempus ad te cepit adeundi, confido me, quod velim, facile a te impetraturum. L. Lamia praeturam petit. Hoc ego utor uno omnium plurimum: magna vetustas, magna consuetudo intercedit, quodque plurimum valet, nihil mihi eius est familiaritate iucundius. Magno praeterea beneficio eius magnoque merito sum obligatus; nam Clodianis temporibus, cum equestris ordinis princeps esset proque mea salute acerrime propugnaret, a Gabinio consule relegatus est, quod ante id tempus civi Romano Romae contigit nemini. Hoc cum populus Romanus meminit, me ipsum non meminisse turpissimum est. Quapropter persuade tibi, mi Brute, me petere praeturam; quamquam enim Lamia summo splendore, summa gratia est magnificentissimo munere aedilicio, tamen, quasi ea ita non essent, ego suscepi totum negotium. Nunc si me tanti facis, quanti certi facis, quoniam equitum centurias tenes, in quibus regnas, mitte ad Lupum nostrum, ut is nobis eas enturias conficiat. Non tenebo te pluribus; ponam in extremo, quod sentio: nihil est, Brute, cum omnia a te exspectem, quod mihi gratius facere possis.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. eodem tempopre, quo ep. XVI, a.u.c. 711.&lt;br&gt;M. CICERO D. BRUTO S. D.}}
{{pn|17.1|1}}Lamia uno omnium familiarissime utor; magna eius in me, non dico officia, sed merita, eaque sunt populo Romano notissima: is magnificentissimo munere aedilitatis perfunctus petit praeturam, omnesque intelligunt nec dignitatem ei deesse nec gratiam; sed is ambitus excitari videtur, ut ego omnia pertimescam totamque petitionem Lamiae mihi sustinendam putem. In ea re quantum me possis adiuvare, facile perspicio, nec vero, quantum mea causa velis, dubito. Velim igitur, mi Brute, tibi persuadeas nihil me maiore studio a te petere, nihil te mihi gratius facere posse, quam si omnibus tuis opibus, omni studio Lamiam in petitione iuveris; quod ut facias, vehementer te rogo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae XIIII. Kal. Iun. a.u.c. 711.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. D. BRUTO IMP. COS. DESIG.}}
{{pn|18.1|1}}Etsi ex mandatis, quae Galbae Volumnioque ad senatum dedisti, quid timendum putares, suspicabamur, tamen timidiora mandata videbantur, quam erat dignum tua populique Romani victoria. Senatus autem, mi Brute, fortis est et habet fortes duces: itaque moleste ferebat se a te, quem omnium quicumque fuissent, fortissimum iudicaret, timidum atque ignavum iudicari. Etenim, cum te incluso spem maximam omnes habuissent in tua virtute florente Antonio, quis erat, qui quidquam timeret profligato illo, te liberato? Nec vero Lepidum timebamus; quis enim esset, qui illum tam furiosum arbitraretur, ut, qui in maximo bello pacem velle se dixisset, is in optatissima pace bellum rei publicae indiceret? Nec dubito, quin tu plus provideas; sed tamen tam recenti gratulatione, quam tuo nomine ad omnia deorum templa fecimus, renovatio timoris magnam molestiam afferebat. Quare velim equidem, id quod spero, ut plane abiectus et fractus sit Antonius; sin aliquid virium forte collegerit, sentiet nec senatui consilium nec populo Romano virtutem deesse nec rei publicae te vivo imperatorem. XIIII. Kal. Iun.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Vercellis XII. Kal. Iun. a.u.c. 711.&lt;br&gt;D. BRUTUS IMP. COS. DESIG. S. D. M. CICERONI.}}
{{pn|19.1|1}}Ad senatum quas litteras misi, velim prius perlegas et, si qua tibi videbuntur, commutes. Necessario me scripsisse ipse animadvertes; nam, cum putarem quartam et Martiam legiones mecum futuras, ut Druso Paulloque placuerat vobis assentientibus, minus de reliquis rebus laborandum existimavi, nunc vero, cum sim cum tironibus egentissimis, valde et meam et vestram vicem timeam necesse est. Vicetini me et M. Brutum praecipue observant: his ne quam patiare iniuriam fieri in senatu vernarum causa, a te peto. Causam habent optimam, officium in rem publicam summum, genus hominum adversariorum seditiosum et incertissimum. XII. Kal. Iun. Vercellis.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Eporediae VIIII. Kal. Iun. a.u.c. 711.&lt;br&gt;D. BRUTUS S. D. M. CICERONI.}}
{{pn|20.1|1}}Quod pro me non facio, id pro te facere amor meus in te tuaque officia cogunt, ut timeam; saepe enim mihi cum esset dictum neque a me contemptum, novissime Labeo Segulius, homo sui simillimus, narrat mihi apud Caesarem se fuisse multumque sermonem de te habitum esse; ipsum Caesarem nihil sane de te questum, nisi dictum quod diceret te dixisse, laudandum adolescentem, ornandum, tollendum; se non esse commissurum, ut tolli posset. Hoc ego Labeonem credo illi rettulisse aut finxisse dictum, non ab adolescente prolatum; veteranos vero pessime loqui volebat Labeo me credere et tibi ab iis instare periculum, maximeque indignari, quod in decemviris neque Caesar neque ego habiti essemus atque omnia ad vestrum arbitrium esset collata. Haec cum audissem et iam in itinere essem, committendum non putavi, prius ut Alpes transgrederer, quam, quid istic ageretur, scirem; nam de tuo periculo, crede mihi iactatione verborum et denuntiatione periculi sperare eos te pertimefacto, adolescente impulso posse magna consequi praemia, et totam istam cantilenam ex hoc pendere, ut quam plurimum lucri faciant. Neque tamen non te cautum esse volo et insidias vitantem; nihil enim tua mihi vita potest esse iucundius neque carius: illud vide, ne timendo magis timere cogare et, quibus rebus potest occurri veteranis, occurras: primum, quod desiderant de decemviris, facias; deinde de praemiis, si tibi videtur, agros eorum militum, qui cum Antonio veterani fuerunt, iis dandos censeas ab utriusque nobis; de lente ac ratione habita pecuniae senatum de ea re constituturum. Quattuor legionibus iis, quibus agros dandos censuistis, video facultatem fore ex agris Sullanis et agro Campano; aequaliter aut sorte agros legionibus assignari puto oportere. Haec me tibi scribere non prudentia mea hortatur, sed amor in te et cupiditas otii, quod sine te consistere non potest. Ego, nisi valde necesse fuerit, ex Italia non excedam; legiones armo, paro; spero me non pessimum exercitum habiturum ad omnes casus et impetus hominum. De exercitu, quem Pansa habuit, legionem mihi Caesar non remittit. Ad has litteras statim mihi rescribe turoumque aliquem mitte, si quid reconditum magis erit meque scire opus esse putaris. VIIII. Kal. Iun. Eporedia.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae prid. Nonas Iunias a.u.c. 711.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. D. BRUTO IMP. COS. DESIG.}}
{{pn|21.1|1}}Di isti Segulio male faciant, homini nequissimo omnium, qui sunt, qui fuerunt, qui futuri sunt! quid? tu illum tecum solum aut cum Caesare? qui neminem praetermiserit, quicum loqui poterit, cui non eadem ista dixerit. Te tamen, mi Brute, sic amo, ut debeo, quod istud quidquid esset nugarum me scire voluisti; signum enim magnum amoris dedisti. Nam, quod idem Segulius, veteranos queri, quod tu et Caesar in decemviris non essetis, utinam ne ego quidem essem! quid enim molestius? Sed tamen, cum ego sensissem de iis, qui exercitus haberent, sententiam ferri oportere, iidem illi, qui solent, reclamarunt: itaque excepti etiam estis me vehementer repugnante. Quocirca Segulium negligamus, qui res novas quaerit, non quo veterem comederit—nullam enim habuit—, sed hanc ipsam recentem novam devoravit. Quod autem scribis te, quod pro te ipso non facias, id pro me facere, ut de me timeas aliquid, omni te, vir optime mihique carissime Brute, de me metu libero; ego enim, quae provideri poterunt, non fallar in iis, quae cautionem non habebunt, de iis non ita valde laboro; sin enim impudens, si plus postulem, quam homini a rerum natura tribui potest. Quod mihi praecipis, ut caveam, ne timendo magis timere cogar, et sapienter et amicissime praecipis; sed velim tibi persuadeas, cum te constet excellere hoc genere virtutis, ut numquam extimescas, numquam perturbere, me huic tuae virtuti proxime accedere; quamobrem nec metuam quidquam et cavebo omnia. Sed vide, ne tua iam, mi Brute, culpa futura sit, si ego quidquam timeam; tuis enim opibus et consulatu tuo, etiamsi timidi essemus, tamen omnem timorem abiiceremus, praesertim cum persuasum omnibus esset mihique maxime a te nos unice diligi. Consiliis tuis, quae scribis de quattuor legionibus deque agris assignandis ab utroque vestrum, vehementer assentior: itaque, cum quidam de collegis nostris agrariam curationem ligurrirent, disturbavi rem totamque vobis integram reservavi. Si quid erit occultius et, ut scribis, magis reconditum, meorum aliquem mittam, quo fidelius ad te litterae perferantur. Pr. Non. Iun.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Quinctili (paullo ante pr. Non.) a.u.c. 711.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. D. BRUTO.}}
{{pn|22.1|1}}Cum Appio Claudio C. f. summa mihi necessitudo est multis eius officiis et meis mutuis constituta. Peto a te maiorem in modum vel humanitatis tuae vel mea causa, ut eum auctoritate tua, quae plurimum valet, conservatum velis. Volo te, cum fortissimus vir cognitus sis, etiam clementissimum existimari. Magno tibi erit ornamento nobilissimum adolescentem beneficio tuo esse salvum: cuius quidem causa hoc melior debet esse, quod pietate adductus propter patris restitutionem se cum Antonio coniunxit; quare, etsi minus veram causam habebis, tamen vel probabilem aliquam poteris inducere. Nutus tuus potest hominem summo loco natum, summo ingenio, summa virtute, officiosissimum praeterea et gratissimum, incolumem in civitate retinere: quod ut facias, ita a te peto, ut maiore studio magisve ex animo petere non possim.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Eporediae VIII. Kal. Iunias. a.u.c. 711.&lt;br&gt;D. BRUTUS S. D. M. CICERONI.}}
{{pn|23.1|1}}Nos hic valemus recte et, quo melius valeamus, operam dabimus. Lepidus commode nobis sentire videtur: omni timore deposito debemus libere rei publicae consulere. Quod si omnia essent aliena, tamen tribus tantis exercitibus, propriis rei publicae, valentibus magnum animum habere debebas, quem et semper habuisti et nunc fortuna adiuvante augere potes. Quae tibi superioribus litteris mea manu scripsi, terrendi tui causa homines loquumtur: si frenum momorderis, peream, si te omnes, quotquot sunt, conantem loqui ferre poterunt. Ego, tibi ut antea scripsi, dum mihi a te litterae veniant, in Italia morabor. VIII. Kal. Iunias Eporedia.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae VIII. Idus Iunias a.u.c. 711.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. D. BRUTO IMP. COS. DESIG.}}
{{pn|24.1|1}}Narro tibi: antea subirascebar brevitati tuarum litterarum, nunc mihi loquax esse videor; te igitur imitabor. Quam multa quam paucis! te recte valere operamque dare, ut quotidie melius; Lepidum commode sentire; tribus exercitibus quidvis nos oportere confidere. Si timidus essem, tamen ista epistula mihi omnem metum abstersisses; sed, ut mones, frenum momordi, etenim, qui te incluso omnem spem habuerim in te, quid nunc putas? cupio iam vigiliam meam, Brute, tibi tradere, sed ita, ut ne desim constantiae meae. Quod scribis in Italia te moraturum, dum tibi litterae meae veniant, si per hostem licet, non erraris—multa enim Romae—, sin adventu tuo bellum confici potest, nihil tibi sit antiquius. Pecunia expeditissima quae erat, tibi decreta est. Habes amantissimum tui Servium; nos non desumus. VIII. Idus Iunias.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae XIIII. Kal. Quinctiles a.u.c. 711.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. D. BRUTO.}}
{{pn|25.1|1}}Exspectanti mihi tuas quotidie litteras Lupus noster subito denuntiavit, ut ad te scriberem, si quid vellem. Ego autem, etsi, quid scriberem, non habebam—acta enim ad te mitti sciebam, inanem autem sermonem litterarum tibi iniucundum esse audiebam—, brevitatem secutus sum te magistro. Scito igitur in te et in collega spem omnem esse. De Bruto autem nihil adhuc certi; quem ego, quemadmodum praecipis, privatis litteris ad bellum commune vocare non desino: qui utinam iam adesset! intestinum urbis malum, quod est non mediocre, minus timeremus. Sed quid ago? non imitor laxvnismÚn tuum: altera iam pagella procedit. Vince et vale. XIIII. K. Quinctil.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris III. Nonas Iunias a.u.c. 711.&lt;br&gt;D. BRUTUS S. D. M. CICERONI..}}
{{pn|26.1|1}}In maximo meo dolere hoc solatio utor, quod intelligunt homines non sine causa me timuisse ista, quae acciderunt. Deliberent, utrum traiiciant legiones ex Africa necne et ex Sardinia, et Brutum arcessant necne, et mihi stipendium dent an non decernant: ad senatum litteras misi. Crede mihi, nisi ista omnia ita fiunt, quemadmodum scribo, magnum nos omnes adituros periculum. Rogo te, videte, quibus hominibus negotium detis, qui ad me legiones adducant: et fide opus est et celeritate. III. Non. Iun. ex castris.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Tusculano V. Kal. Iun. a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO MATIO SAL.}}
{{pn|27.1|1}}Nondum satis constitui, molestiaene plus an voluptatis attulerit mihi Trebatius noster, homo cum plenus officii, tum utriusque nostrum amantissimus: nam, cum in Tusculanum vesperi venissem, postridie ille ad me, nondum satis firmo corpore cum esset, mane venit; quem cum obiurgarem, quod parum valetudini parceret, tum ille, nihil sibi longius fuisse, quam ut me videret. &quot;Numquidnam,&quot; inquam, &quot;novi?&quot; Detulit ad me querelam tuam, de qua priusquam respondeo, pauca proponam. Quantum memoria repetere praeterita possum, nemo est mihi te amicus antiquior; sed vetustas habet aliquid commune cum multis, amor non habet: dilexi te, quo die cognovi, meque a te diligi iudicavi; tuus deinde discessus isque diuturnus, ambitio nostra et vitae dissimilitudo non est passa voluntates nostras consuetudine conglutinari; tuum tamen erga me animum agnovi multis annis ante bellum civile, cum Caesar esset in Gallia; quod enim vehementer mihi utile esse putabas nec inutile ipsi Caesari, perfecisti, ut ille me diligeret, coleret, haberet in suis. Multa praetereo, quae temporibus illis inter nos familiarissime dicta, scripta, communicata sunt; graviora enim consecuta sunt. Et initio belli civilis, cum Brundisium versus ires ad Caesarem, venisti ad me in Formianum: primum hoc ipsum quanti, praesertim temporibus illis! deinde oblitum me putas consilii, sermonis, humanitatis tuae? quibus rebus interesse memini Trebatium. Nec vero sum oblitus litterarum tuarum, quas ad me misisti, cum Caesari obviam venisses in agro, ut arbitror, Trebulano. Secutum illud tempus est, cum me ad Pompeium proficisci sive pudor meus coegit sive officium sive fortuna: quod officium tuum, quod studium vel in absentem me vel in praesentes meos defuit? quem porro omnes mei et mihi et sibi te amiciorem iudicaverunt? Veni Brundisium: oblitumne me putas, qua celeritate, ut primum audieris, ad me Tarento advolaris? quae tua fuerit assessio, oratio, confirmatio animi mei fracti communium miseriarum metu? Tandem aliquando Romae esse coepimus: quid defuit nostrae familiaritati? in maximis rebus quonam modo gererem me adversus Caesarem, usus tuo consilio sum, in reliquis officio: cui tu tribuisti excepto Caesare praeter me, ut domum ventitares horasque multas saepe suavissimo sermone consumeres? tum, cum etiam, si meministi, ut haec philosophoumena scriberem, tu me impulisti. Post Caesaris reditum quid tibi maiori curae fuit, quam ut essem ego illi quam familiarissimus? quod effeceras. Quorsum igitur haec oratio longior, quam putaram? Quis sum admiratus te, qui haec nosse deberes, quidquam a me commissum, quod esset alienum nostra amicitia, credidisse; nam praeter haec, quae commemoravi, quae testata sunt et illustria, habeo multa occultiora, quae vix verbis exsequi possum. Omnia me tua delectant, sed maxime maxima cum fides in amicitia, consilium, gravitas, constantia, tum lepos, humanitas, litterae. Quapropter—redeo nunc ad querelam—ego te suffragium tulisse in illa lege primum non credidi; deinde, si credidissem, numquam id sine aliqua iusta causa existimarem te fecisse. Dignitas tua facit, ut animadvertatur, quidquid facias; malevolentia autem hominum, ut nonnulla durius, quam a te facta sint, proferantur: ea tu si non audis, quid dicam, nescio; equidem, si quando audio, tam defendo, quam me scio a te contra iniquos meos solere defendi. Defensio autem est duplex: alia sunt, quae liquido negare soleam, ut de isto ipso suffragio; alia, quae defendam a te pie fieri et humane, ut de curatione ludorum. Sed te, hominem doctissimum, non fugit, si Caesar rex fuerit—quod mihi quidem videtur—, in utramque partem de tuo officio disputari posse, vel in eam, qua ego soleo uti, laudandam esse fidem et humanitatem tuam, qui amicum etiam mortuum diligas, vel in eam, qua nonnulli utuntur, libertatem patriae vitae amici anteponendam. Ex his sermonibus utinam essent delatae ad te disputationes meae! Illa vero duo, quae maxima sunt laudum tuarum, quis aut libentius quam ego commemorat aut saepius? te et non suscipiendi belli civilis gravissimum auctorem fuisse et moderandae victoriae, in quo qui mihi non assentiretur, inveni neminem. Quare habeo gratiam Trebatio, familari nostro, qui mihi dedit causam harum litterarum, quibus nisi credideris, me omnis officii et humanitatis expertem iudicaris; quo nec mihi gravius quidquam potest esse nec a te alienius.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Roame exeunte mense Maio a.u.c. 710.&lt;br&gt;MATIUS CICERONI SAL.}}
{{pn|28.1|1}}Magnam voluptatem ex tuis litteris cepi, quod, quam speraram atque optaram, habere te de me opinionem cognovi; de qua etsi non dubitabam, tamen, quia maximi aestimabam, ut incorrupta maneret, laborabam. Conscius autem mihi eram nihil a me commissum esse, quod boni cuiusquam offenderet animum: eo minus credebam plurimis atque optimis artibus ornato tibi temere quidquam persuaderi potuisse, praesertim in quem mea propensa et perpetua fuisset atque esset benevolentia; quod quoniam, ut volui, scio esse, respondebo criminibus, quibus tu pro me, ut par erat tua singulari bonitate et amicitia nostra, saepe restitisti. Nota enim mihi sunt, quae in me post Caesaris mortem contulerint: vitio mihi dant, quod mortem hominis necessarii graviter fero atque eum, quem dilexi, perisse indignor; aiunt enim patriam amicitae praeponendam esse, proinde ac si iam vicerint obitum eius rei publicae fuisse utilem. Sed non agam astute: fateor me ad istum gradum sapiente no pervenisse; neque enim Caesarem in dissensione civili sum secutus, sed amicum, quamquam re offendebar, tamen non deserui, neque bellum umquam civile aut etiam causam dissensionis probavi, quam etiam nascentem exstingui summe studui. Itaque in victoria hominis necessarii neque honoris neque pecuniae dulcedine sum captus, quibus praemiis reliqui, minus apud eum quam ego cum possent, immoderate sunt abusi. Atque etiam res familiaris mea lege Caesaris deminuta est, cuius beneficio plerique, qui Caesaris morte laetantur, remanserunt in civitate. Civibus victis ut parceretur, aeque ac pro mea salute laboravi. Possum igitur, qui omnes voluerim incolumes, eum, a quo id impetratum est, perisse non indignari? cum praesertim iidem homines illi et invidiae et exitio fuerint. &quot;Plecteris ergo,&quot; inquiunt, &quot;quoniam factum nostrum improbare audes.&quot; O superbiam inauditam, alios in facinore gloriari, aliis ne dolere quidem impunite licere! At haec etiam servis semper libera fuerunt, ut timerent, gauderent, dolerent suo potius quam alterius arbitrio; quae nunc, ut quidem isti dictitant libertatis auctores, metu nobis extorquere conantur; sed nihil agunt: nullius umquam periculi terroribus ab officio aut ab humanitate desciscam; numquam enim honestam mortem fugiendam, saepe etiam oppetendam putavi. Sed quid mihi suscensent, si id opto, ut poeniteat eos sui facti? cupio enim Caesaris mortem omnibus esse acerbam. &quot;At debeo pro civili parte rem publica velle salvam.&quot; Id quidem me cupere, nisi et ante acta vita et reliqua mea spes tacente me probat, dicendo vincere non postulo. Quare maiorem in modum te rogo, ut rem potiorem oratione ducas mihique, si sentis expedire recte fieri, credas nullam communionem cum improbis esse posse. An, quod adolescens praestiti, cum etiam errare cum excusatione possem, id nunc aetate praecipitata communem commutem ac me ipse retexam? Non faciam neque, quod displiceat, committam, praeterquam quod hominis mihi coniunctissimi ac viri amplissimi doleo gravem casum. Quod si aliter essem animatus, numquam, quod facerem, negarem, ne et in peccando improbus et in dissimulando timidus ac vanus existimarer. &quot;At ludos, quos Caesaris victoriae Caesar adolescens fecit, curavi.&quot; At id ad privatum officium, non ad statum rei publicae pertinet; quod tamen munus et hominis amicissimi memoriae atque honoribus praestare etiam mortui debui et optimae spei adolescenti ac dignissimo Caesare petenti negare non potui. Veni etiam consulis Antonii domum saepe salutandi causa; ad quem, qui me parum patriae amantem esse existimant, rogandi quidem aliquid aut auferendi causa frequentes ventitare reperies. Sed quae haec ast arrogantia, quod Caesar numquam interpellavit, quin, quibus vellem atque etiam quos ipse non diligebat, tamen iis uterer, eos, qui mihi amicum eripuerunt, carpendo me efficere conari, ne, quos velim, diligam? Sed non vereor, ne aut meae vitae modestia parum valitura sit in posterum contra falsos rumores, aut ne etiam ii, qui me non amant propter meam in Caesarem constantiam, non malint mei quam sui similes amicos habere. Mihi quidem si optata contingent, quod reliquum est vitae, in otio Rhodi degam; sin casus aliquis interpellarit, ita ero Romae, ut recte fieri semper cupiam. Trebatio nostro magnas ago gratias, quod tuum erga me animum simplicem atque amicum aperuit et quod, eum, quem semper libenter dilexi, quo magis iure colere atque observare deberem, fecit. Bene vale et me dilige.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. ineunte mense Quinctili a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO OPPIO S. D.}}
{{pn|29.1|1}}Dubitanti mihi—quod scit Atticus noster—de hoc toto consilio profectionis, quod in utramque partem in mentem multa veniebant, magnum pondus accessit ad tollendam dubitationem iudicium et consilium tuum; nam et scripsisti aperte, quid tibi videretur, et Atticus ad me sermonem tuum pertulit. Semper iudicavi in te et in capiendo consilio prudentiam summam esse et in dando fidem, maximeque sum expertus, cum initio civilis belli per litteras te consuluissem, quid mihi faciendum esse censeres, eundumne ad Pompeium an manendum in Italia; suasisti, ut consulerem dignitati meae; ex quo, quid sentires, intellexi et sum admiratus fidem tuam et in consilio dando religionem, quod, cum aliud malle amicissimum tuum putares, antiquius tibi officium meum quam illius voluntas fuit. Equidem et ante hoc tempus te dilexi et semper me a te diligi sensi: et, cum abessem atque in magnis periculis essem, et me absentem et meos praesentes a te cultos et defensos esse memini et post meum reditum, quam familiariter mecum vixeris, quaeque ego de te et senserim et praedicarim, omnes, qui solent haec animadvertere, testes habemus; gravissimum vero iudicium de mea fide et constantia fecisti, cum post mortem Caesaris totum te ad amicitiam meam contulisti, quod tuum iudicium nisi mea summa benevolentia erga te omnibusque meritis comprobaro, ipse me hominem non putabo. Tu, mi Oppi, conservabis amorem tuum—etsi more magis hoc quidem scribo, quam quo te admonendum putem—meaque omnia tuebere: quae tibi ne ignota essent, Attico mandavi; a me autem, cum paullum otii nacti erimus, uberiores litteras exspectato. Da operam, ut valeas: hoc mihi gratius facere nihil potes.
{{Liber
|Ante=Liber X
|AnteNomen=../Liber X
|Post=Liber XII
|PostNomen=../Liber XII
}}</text>
      <sha1>nnzfy7n0r15r9obaajrk23zh0l91zbm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XII</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37452</id>
    <revision>
      <id>269489</id>
      <parentid>125441</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:13:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XII]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XII]]</comment>
      <origin>125441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57222" sha1="0xt30f0whfsaw6qgqyyl8ee8a8afsb7" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus= [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares|Epistulae ad Familiares]] XII
}}
M. TVLLI CICERONIS EPISTVLARVM AD FAMILIARES LIBER DVODECIMVS

Ad C. Cassium et Ceteros


I. Scr. exeunte mense Maio a.u.c. 710.
CICERO CASSIO SAL.
Finem nullam facio, mihi crede, Cassi, de te et Bruto nostro, id est de tota re publica, cogitandi, cuius omnis spes in vobis est et in D. Bruto; quam quidem iam habeo ipse meliorem, re publica a Dolabella meo praeclarissime gesta; manabat enim illud malum urbanum et ita corroborabatur quotidie, ut ego quidem et urbi et otio diffiderem urbano, sed ita compressum est, ut mihi videamur omne iam ad tempus ab illo dumtaxat sordidissimo periculo tuti futuri. Reliqua magna sunt ac multa, sed posita omnia in vobis: quamquam primum quidque explicemus. Nam, ut adhuc quidem actum est, non regno, sed rege liberati videmur; interfecto enim rege regios omnes nutus tuemur. Neque vero id solum, sed etiam, quae ipse ille, si viveret, non faceret, ea nos quasi cogitata ab illo probamus. Nec eius quidem rei finem video: tabulae figuntur: immunitates dantur; pecuniae maximae describuntur; exsules reducuntur; senatus consulta falsa deferentur: ut tantummodo odium illud hominis impuri et servitutis dolor depulsus esse videatur, res publica iaceat in iis perturbationibus, in quas eam ille coniecit. Haec omnia vobis sunt expedienda, nec hoc cogitandum, satis iam habere rem publicam a vobis: habet illa quidem tantum, quantum numquam mihi in mentem venit optare, sed contenta non est et pro magnitudine et animi et beneficii vestri a vobis magna desiderat. Adhuc ulta suas iniurias est per vos interitu tyranni; nihil amplius: ornamenta vero sua quae reciperavit? ad quod ei mortuo paret, quem vivum ferre non poterat? cuius aera refigere debebamus, eius etiam chirographa defendimus? &quot;At enim ita decrevimus.&quot; Fecimus id quidem temporibus cedentes, quae valent in re publica plurimum; sed immoderate quidam et integrate nostra facilitate abutuntur. Verum haec propediem et multa alia coram: interim velim sic tibi persuadeas, mihi quum rei publicae, quam semper habui carissimam, tum amoris nostri causa maximae curae esse tuam dignitatem. Da operam, ut valeas. Vale.

II. Scr. Romae exeunte mense Septembri a.u.c. 710.
CICERO CASSIO SAL.
Vehementer laetor tibi probari sententiam et orationem meam; qua si saepius uti liceret, nihil esset negotii libertatem et rem publicam reciperare; sed homo amens et perditus multoque nequior quam ille ipse, quem tu nequissimum occisum esse dixisti, caedis initium quaerit, nullamque aliam ob causam me auctorem fuisse Caesaris interficiendi criminatur, nisi ut in me veterani incitentur: quod ego periculum non extimesco, modo vestri facti gloriam cum mea laude communicet. Ita nec Pisoni, qui in eum primus invectus est nullo assentiente, nec mihi, qui idem tricesimo post die feci, nec P. Servilio, qui me est consecutus, tuto in senatum venire licet; caedem enim gladiator quaerit eiusque initium a. d. XIII. Kal. Octobr. a me se facturum putavit, ad quem paratus venerat, quum in villa Metelli complures dies commentatus esset; quae autem in lustris et in vino commentatio potuit esse? itaque omnibus est visus, ut ad te antea scripsi, vomere suo more, non dicere. Quare, quod scribis te confidere auctoritate et eloquentia nostra aliquid profici posse, nonnihil, ut in tantis malis, est profectum; intelligit enim populus Romanus tres esse consulares, qui, quia, quae de re publica bene senserit, libere locuti sint, tuto in senatum venire non possint. Nec est praeterea, quod quidquam exspectes; tuus enim necessarius affinitate nova delectatur: itque iam non est studiosus ludorum infinitoque fratris tui plausu dirumpitur; alter item affinis novis commentariis Caesaris delenitus est. Sed haec tolerabilia: illud non ferendum, quod est, qui vestro anno filium suum consulem futurum putet ob eamque causam se huic latroni deservire prae se ferat. Nam L. Cotta, familiaris meus, fatali quadam desperatione, ut ait, minus in senatum venit; L. Caesar, optimus et fortissimus civis, valetudine impeditur; Ser. Sulpicius et summa auctoritate et optime sentiens non adest; reliquos exceptis designatis ignosce mihi si non numero consulares. Habes auctores consilii publici: qui numerus etiam bonis rebus exiguus esset, quid censes perditis? quare spes est omnis in vobis, qui si idcirco abestis, ut sitis in tuto, ne in vobis quidem: sin aliquid dignum vestra gloria cogitatis, velim salvis nobis; sin id minus, res tamen publica per vos brevi tempore ius suum reciperabit. Ego tuis neque desum neque deero: qui sive ad me referent sive non referent, mea tibi tamen benevolentia fidesque praestabitur. Vale.

III. Scr. Romae ineunte mense Octobri a.u.c. 710.
CICERO CASSIO SAL.
Auget tuus amicus furorem in dies: primum in statua, quam possit in rostris, inscripsit PARENTI OPTIME MERITO, ut non modo sicarii, sed iam etiam parricidae iudicemini, quid dico, iudicemini? iudicemur potius; vestri enim pulcherrimi facti ille furiosus me principem dicit fuisse. Utinam quidem fuissem! molestus nobis non esset. Sed hoc vestrum est; quod quoniam praeteriit, utinam haberem, quid vobis darem consilii! sed ne mihi quidem ipsi reperio quid faciundum sit; quid enim est, quod contra vim sine vi fieri possit? Consilium omne autem hoc est illorum, ut mortem Caesaris persequantur; itaque ante diem VI. Non. Oct. productus in concionem a Cannutio turpissime ille quidem discessit, sed tamen ea dixit de conservatoribus patriae, quae dici deberent de proditoribus; de me quidem non dubitanter, quin omnia de meo consilio et vos fecissetis et Cannutius faceret. Cetera cuiusmodi sint, ex hoc iudica, quod legato tuo viaticum eripuerunt: quid eos interpretari putas, quum hoc faciunt? ad hostem scilicet portari. O rem miseram! dominum ferre non potuimus, conservo servimus. Et tamen, me quidem favente magis quam sperante, etiam nunc residet spes in virtute tua. Sed ubi sunt copiae? de reliquo malo te ipsum tecum loqui quam nostra dicta cognoscere. Vale.

IV. Scr. Romae mense Februario a.u.c. 711.
CICERO CASSIO SAL.
Vellem Idibus Martiis me ad coenam invitasses: reliquiarum nihil fuisset. Nunc me reliquiae vestrae exercent, et quidem praeter ceteros me: quamquam egregios consules habemus, sed turpissimos consulares, senatum fortem, sed infimo quemque honore fortissimum; populo vero nihil fortius, nihil melius Italiaque universa. Nihil autem foedius Philippo et Pisone legatis, nihil flagitiosius; qui quum essent missi, ut Antonio ex senatus sententia certas res denuntiarent, quum ille earum rerum nulli paruisset, ultro ab illo ad nos intolerabilia postulata rettulerunt: itaque ad nos concurritur, factique iam in re salutari populares sumus. Sed, tu quid ageres, quid acturus, ubi denique esses, nesciebam: fama nuntiabat te esse in Syria; auctor erat nemo. De Bruto, quo propius est, eo firmiora videntur esse, quae nuntiantur. Dolabella valde vituperabatur ab hominibus non insulsis, quod tibi tam cito succederet, quum tu vixdum XXX dies in Syria fuisses; itaque constabat eum recipi in Syriam non oportere. Summa laus et tua et Bruti est, quod exercitum praeter spem existimamini comparasse. Scriberem plura, si rem causamque nossem: nunc, quae scribo, scribo ex opinione hominum atque fama. Tuas litteras avide exspecto. Vale.

V. Scr. Romae mense Februario a.u.c. 711.
CICERO CASSIO SAL.
Hiemem credo adhuc prohibuisse, quo minus de te certum haberemus, quid ageres maximeque ubi esses; loquebantur omnes tamen—credo, quod volebant—in Syria te esse, habere copias; id autem eo facilius credebatur, quia simile veri videbatur. Brutus quidem noster egregiam laudem est consecutus; res enim tantas gessit tamque inopinatas, ut eae quum per se gratae essent, tum ornatiores propter celeritatem. Quod si tu ea tenes, quae putamus, magnis subsidiis fulta res publica est; a prima enim ora Graeciae usque ad Aegyptum optimorum civium imperiis muniti erimus et copiis: quamquam, nisi me fallebat, res se sic habebat, ut totius belli omne discrimen in D. Bruto positum videretur, qui si, ut sperabamus, erupisset Mutina, nihil belli reliqui fore videbatur. Parvis omnino iam copiis obsidebatur, quod magno praesidio Bononiam tenebat Antonius; erat autem Claternae noster Hirtius, ad Forum Cornelium Caesar, uterque cum firmo exercitu, magnasque Romae Pansa copias ex delectu Italiae comparat. Hiems adhuc rem geri prohibuerat; Hirtius nihil nisi considerate, ut mihi crebris litteris significat, acturus videbatur; praeter Bononiam, Regium Lepidi, Parmam totam Galliam tenebamus studiosissimam rei publicae; tuos etiam clientes Transpadanos mirifice coniunctos cum causa habebamus; erat firmissimus senatus exceptis consularibus, ex quibus unus L. Caesar firmus est et rectus; Ser. Sulpicii morte magnum praesidium amisimus; reliqui partim inertes, partim improbi; nonnulli invident eorum laudi, quos in re publica probari vident; populi vero Romani totiusque Italiae mira consensio est. Haec erant fere, quae tibi nota esse vellem; nunc autem opto, ut ab istis Orientis partibus virtutis tuae lumen eluceat. Vale.

VI. Scr. Romae mense Aprili (ante XVI. Kal. Maias) a.u.c. 711.
CICERO CASSIO SAL.
Qui status rerum fuerit tum, quum has litteras dedi, scire poteris ex C. Titio Strabone, viro bono et optime de re publica sentiente; nam quid dicam &quot;cupidissimo tui,&quot; qui domo et fortunis relictis ad te potissimum profectus sit? itaque eum tibi ne commendo quidem; adventus ipsius ad te satis eum commendabit. Tu velim sic existimes tibique persuadeas, omne perfugium bonorum in te et Bruto esse positum, si, quod nolim, adversi quid evenerit. Res, quum haec scribebam, erat in extremum adducta discrimen; Brutus enim Mutinae vix iam sustinebat: qui si conservatus erit, vicimus; sin—quod di omen avertant!—, omnis omnium cursus est ad vos. Proinde fac animum tantum habeas tantumque apparatum, quanto opus est ad universam rem publicam recuperandam. Vale.

VII. Scr. Romae exeunte mense Martio a.u.c. 711.
CICERO CASSIO SAL.
Quanto studio dignitatem tuam et in senatu et ad populum defenderim, ex tuis te malo quam ex me cognoscere; quae mea sententia in senatu facile valuisset, nisi Pansa vehementer obstitisset. Ea sententia dicta productus sum in concionem ab tribuno pl. M. Servilio: dixi de te, quae potui, tanta contentione, quantum forum est, tanto clamore consensuque populi, ut nihil umquam simile viderim. Id velim mihi ignoscas quod invita socru tua fecerim: mulier timida verebatur, ne Pansae animus offenderetur. In concione quidem Pansa dixit matrem quoque tuam et fratrem illam a me sententiam noluisse dici; sed me haec non movebant, alia valebant: favebam et rei publicae, cui semper favi, et dignitati ac gloriae tuae. Quod autem et in senatu pluribus verbis disserui et dixi in concione, in eo velim fidem meam liberes; promisi enim et prope confirmavi te non exspectasse nec exspectaturum decreta nostra, sed te ipsum tuo more rem publicam defensurum. Et, quamquam nihildum audieramus, nec ubi esses nec quas copias haberes, tamen sic statuebam, omnes, quae in istis partibus essent opes copiaeque, tuas esse, per teque Asiam provinciam confidebam iam rei publicae reciperatam. Tu fac in augenda gloria te ipse vincas. Vale.

VIII. Scr. Romae mense Iunio (post VIII Id.) a.u.c. 711.
CICERO CASSIO SAL.
Scelus affinis tui Lepidi summamque levitatem et inconstantiam ex actis, quae ad te mitti certo scio, cognosse te arbitror: itaque nos confecto bello, ut arbitrabamur, renovatum bellum gerimus spemque omnem in D. Bruto et Planco habemus, si verum quaeris, in te et in M. Bruto, non solum ad praesens perfugium, si, quod nolim, adversi quid acciderit. Sed etiam ad confirmationem perpetuae libertatis. Nos hic de Dolabella audiebamus, quae vellemus, sed certos auctores non habebamus. Te quidem magnum hominem et praesenti iudicio et reliqui temporis exspectatione scito esse: hoc tibi proposito fac ut ad summa contendas; nihil est tantum, quod non populus Romanus a te perfici atque obtineri posse iudicet. Vale.

IX. Scr. Romae mense Iunio a.u.c. 711.
CICERO CASSIO SAL.
Brevitas tuarum litterarum me quoque breviorem in scribendo facit, et, vere ut dicam, non satis occurrit, quid scribam; nostras enim res in actis perferri ad te certo scio, tuas autem ignoramus; tamquam enim clausa sit Asia, sic nihil perfertur ad nos praeter rumores de oppresso Dolabella, satis illos quidem constantes, sed adhuc sine auctore. Nos, confectum bellum quum putaremus, repente a Lepido tuo in summam sollicitudinem sumus adducti: itaque tibi persuade maximam rei publicae spem in te et in tuis copiis esse. Firmos omnino exercitus habemus, sed tamen, ut omnia, ut spero, prospere procedant, multum interest te venire; exigua enim spes est rei publicae—nam nullam non libet dicere—, sed, quaecumque est, ea despondetur anno consulatus tui. Vale.

X. Scr. Romae ineunte mense Quinctili a.u.c. 711.
CICERO CASSIO SAL.
Lepidus, tuus affinis, meus familiaris, pr. K. Quinctiles sententiis omnibus hostis a senatu iudicatus est ceterique, qui una cum illo a re publica defecerunt; quibus tamen ad sanitatem redeundi ante K. Sept. potestas facta est. Fortis sane senatus, sed maxime spe subsidii tui. Bellum quidem, quum haec scribebam, sane magnum erat scelere et levitate Lepidi. Nos de Dolabella quotidie, quae volumus, audimus, sed adhuc sine capite, sine auctore, rumore nuntio. Quod quum ita esset, tamen litteris tuis, quas Nonis Maiis ex castris datas acceperamus, ita persuasum erat civitati, ut illum iam oppressum omnes arbitrarentur, te autem in Italiam venire cum exercitu, ut, si haec ex sententia confecta essent, consilio atque auctoritate tua, sin quid forte titubatum, ut fit in bello, exercitu tuo niteremur: quem quidem ego exercitum quibuscumque potuero rebus ornabo; cuius rei tum tempus erit, quum, quid opis rei publicae laturus is exercitus sit aut quid iam tulerit, notum esse coeperit; nam adhuc tantum conatus audiuntur, optimi illi quidem et praeclarissimi, sed gesta res exspectatur, quam quidem aut iam esse aliquam aut appropinquare confido. Tua virtute et magnitudine animi nihil est nobilius; itaque optamus, ut quam primum te in Italia videamus: rem publicam nos habere arbitrabimur, si vos habebimus. Praeclare viceramus, nisi spoliatum, inermem, fugientem Lepidus recepisset Antonium; itaque numquam tanto odio civitati Antonius fuit, quanto est Lepidus; ille enim ex turbulenta re publica, hic ex pace et victoria bellum excitavit. Huic oppositos consules designatos habemus, in quibus est magna illa quidem spes, sed anceps cura propter incertos exitus proeliorum. Persuade tibi igitur, in te et in Bruto tuo esse omnia, vos exspectari, Brutum quidem iam iamque. Quod si, ut spero, victis hostibus nostris veneritis, tamen auctoritate vestra res publica exsurget et in aliquo statu tolerabili consistet; sunt enim permulta, quibus erit medendum, etiamsi res publica satis esse videbitur sceleribus hostium liberata. Vale.

XI. Scr. in castris Taricheis Nonis Martiis a.u.c. 711.
C. CASSIUS PROCOS. S. D. M. CICERONI.
S. v. b. e. e. q. v. In Syriam me profectum esse scito ad L. Murcum et Q. Crispum imperatores: viri fortes optimique cives, posteaquaqm audierunt, quae Romae gererentur, exercitus mihi tradiderunt ipsique mecum una fortissimo animo rem publicam administrant. Item legionem, quam Q. Caecilius Bassus habuit, ad me venisse scito, quattuorque legiones, quas A. Allienus ex Aegypto eduxit, traditas ab eo mihi esse scito. Nunc te cohortatione non puto indigere, ut nos absentes remque publicam, quantum est in te, defendas: scire te volo firma praesidia vobis senatuique non deesse, ut optima spe et maximo animo rem publicam defendas. Reliqua tecum aget L. Carteius, familiaris meus. Vale. D. Nonis Martiis ex castris Taricheis.

XII. Scr. in castris Nonis Maiis a.u.c. 711.
C. CASSIUS PROCOS. S. D. M. CICERONI SUO.
S. v. b. e. e. q. v. Legi tuas litteras, in quibus mirificum tuum erga me amorem recognovi; videbaris enim non solum favere nobis—id quod et nostra et rei publicae causa semper fecisti—, sed etiam gravem curam suscepisse vehementerque esse de nobis sollicitus. Itaque, quod te primum existimare putabam nos oppressa re publica quiescere non posse, deinde, quum suspicarere nos moliri, quod te sollicitum esse et de salute nostra et de rerum eventu putabam, simul ac legiones accepi, quas A. Allienus eduxerat ex Aegypto, scripsi ad te tabellariosque complures Romam misi; scripsi etiam ad senatum litteras, quas reddi vetui priusuam tibi recitatae essent, si forte mei obtemperare mihi voluerunt. Quod si litterae perlatae non sunt, non dubito, quin Dolabella, qui nefarie Trebonio occiso Asiam occupavit, tabellarios meos deprehenderit litterasque interceperit. Exercitus omnes, qui in Syria fuerunt, teneo. Habui pollulum morae, dum promissa militibus persolvo: nunc iam sum expeditus. A te peto, ut dignitatem meam commendatam tibi habeas, si me intelligis nullum neque periculum neque laborem patriae denegasse, si contra importunissimos latrones arma cepi te hortante et auctore, si non solum exercitus ad rem publicam libertatemque defendendam comparavi, sed etiam crudelissimis tyrannis eripui, quos si occupasset Dolabella, non solum adventu, sed etiam opinione et exspectatione exercitus sui Antonium confirmasset. Quas ob res milites tuere, si eos mirifice de re publica meritos esse animadvertis, et effice, ne quem poeniteat rem publicam quam spem praedae et rapinarum sequi maluisse. Item Murci et Crispi imperatorum dignitatem, quantum est in te, tuere; nam Bassus misere noluit mihi legionem tradere; quod nisi milites invito eo legatos ad me misissent, clausam Apameam tenuisset, quoad vi esset expugnata. Haec a te peto non solum rei publicae, quae tibi semper fuit carissima, sed etiam amicitiae nostrae nomine, quam confido apud te plurimum posse. Crede mihi hunc exercitum, quem habeo, senatus atque optimi cuiusque esse maximeque tuum, de cuius voluntate assidue audiendo mirifice te diligit carumque habet: qui si intellexerit commoda sua curae tibi esse, debere etiam se tibi omnia putabit. Litteris scriptis audivi Dolabellam in Ciliciam venisse cum suis copiis: proficiscar in Ciliciam. Quid egerim, celeriter ut scias, dabo operam; ac velim, ut meremur de re publica, sic felices simus. Fac valeas meque ames. Nonis Maiis ex castris.

XIII. Data est Cypro a Crommyoacride Idibus Iuniis a.u.c. 711.
C. CASSIUS Q. S. D. M. CICERONI
S. v. b. e. e. v. Quum rei publicae vel salute vel victoria gaudemus, tum instauratione tuarum laudum, quod maximus consularis maximum consulem te ipse vicisti, et laetamur et mirari satis non possumus. Fatale nescio quid tuae virtuti datum, id quod saepe iam experti sumus; est enim tua toga omnium armis felicior; quae nunc quoque nobis paene victam rem publicam ex manibus hostium eripuit ac reddidit. Nunc ergo vivemus liberi; nunc te, omnium maxime civis et mihi carissime—id quod maximis rei publicae tenebris comperisti—, nunc te habebimus testem nostri et in te et in coniunctissimam tibi rem publicam amoris, et, quae saepe pollicitus es te et taciturum, dum serviremus, et dicturum de me tum, quum mihi profutura essent, nunc illa non ego quidem dici tanto opere desiderabo quam sentiri a te ipso; neque enim omnium iudicio malim me a te commendari quam ipse tuo iudicio digne ac mereor commendatus esse, ut haec novissima nostra facta non subita nec inconvenientia, sed similia illis cogitationibus, quarum tu testis es, fuisse iudices meque ad optimam spem patriae non minimum tibi ipsi producendum putes. Sunt tibi, M. Tulli, liberi propinquique digni quidem te et merito tibi carissimi; esse etiam habent in re publica proxime hos cari, qui studiorum tuorum sunt aemuli, quorum esse cupio tibi copiam; sed tamen non maxima me turba puto excludi, quo minus tibi vacet me excipere et ad omnia, quae velis et probes, producere. Animum tibi nostrum fortasse probavimus; ingenium diutina servitus certe, qualecumque est, minus tamen, quam erat, passa est videri. Nos ex ora maritima Asiae provinciae et ex insulis quas potuimus naves deduximus; delectum remigum magna contumacia civitatium tamen satis celeriter habuimus; secuti sumus classem Dolabellae, cui L. Figulus praeerat, qui spem saepe transitionis praebendo neque umquam non recedendo novissime Corycum se contulit et clauso portu se tenere coepit; nos illa relicta, quod et in castra pervenire satius esse putabamus et sequebatur classis altera, quam anno priore in Bithynia Tillius Cimber compararat, cui Turullius quaestor praeerat, Cyprum petivimus; ibi quae cognovimus, scribere ad vos quam celerrime voluimus. Dolabellam ut Tarsenses, pessimi socii, ita Laodiceni multo amentiores ultro arcessierunt; ex quibus utrisque civitatibus Graecorum militum numero speciem exercitus effecit. Castra habet ante oppidum Laodiceam posita et partem muri demolitus est et castra oppido coniunxit. Cassius noster cum decem legionibus et cohortibus XX auxiliariis et quattuor milium equitatu a milibus passuum viginti castra habet posita P­ltŸ et existimat se sine proelio posse vincere; nam iam ternis tetrachmis triticum apud Dolabellam est: nisi quid navibus Laodicenorum supportarit, cito fame pereat necesse est: ne supportare possit, et Cassii classis bene magna, cui praeest Sextilius Rufus, et tres, quas nos adduximus, ego, Turullius, Patiscus, facile praestabunt. Te volo bene sperare et rem publicam, ut vos istic expedistis, ita pro nostra parte celeriter a nobis expediri posse confidere. Vale. D. Idib. Iun. Cypro, a Crommyoacride.

XIV. Scr. Pergae IV. Nonas Iunias a.u.c. 711.
LENTULUS CICERONI SUO S. P. D.
Quum Brutum nostrum convenissem eumque tardius in Asiam venturum animadverterem, in Asiam redii, ut reliquias mei laboris colligerem et pecuniam quam primum Romam mitterem. Interim cognovi in Lycia esse classem Dolabellae ampliusque centum naves onerarias, in quas exercitus eius imponi posset, idque Dolabellam ea mente comparasse, ut, si Syriae spes eum frustrata esset, conscenderet in naves et Italiam peteret seque cum Antoniis et reliquis latronibus coniungeret: cuius rei tanto in timore fui, ut omnibus rebus relictis cum paucioribus et minoribus navibus ad illas ire conatus sim. Quae res, si a Rhodiis non essem interpellatus, fortasse tota sublata esset, tamen magna ex parte profligata est, quoniam quidem classis dissipata est adventus nostri timore, milites ducesque effugerunt, onerariae omnes ad unam a nobis sunt exceptae. Certe—quod maxime timui—videor esse consecutus, ut non possit Dolabella in Italiam pervenire nec suis sociis firmatis durius vobis efficere negotium. Rhodii nos et rem publicam quam valde desperaverint, ex litteris, quas publice misi, cognosces. Et quidem multo parcius scripsi; mirari noli: mira est eorum amentia. Nec moverunt me meae ullae privatim iniuriae umquam: malus animus eorum in nostram salutem, cupiditas partium aliarum, perseverantia in contemptione optimi cuiusque ferenda mihi non fuit. Nec tamen omnes perditos esse puto; sed iidem illi, qui tum fugientem patrem meum, qui L. Lentulum, qui Pompeium, qui ceteros viros clarissimos non receperunt, iidem tamquam aliquo fato et nunc aut magistratum gerunt aut eos, qui sunt in magistratu, in sua habent potestate: itaque eadem superbia in pravitate utuntur; quorum improbitatem aliquando retundi et non pati impunitate augeri non solum utile est rei publicae nostrae, sed etiam necessarium. De nostra dignitate velim tibi ut semper curae sit et, quocumque tempore occasionem habueris, et in senatu et ceteris rebus laudi nostrae suffragere. Quoniam consulibus decreta est Asia et permissum est iis, ut, dum ipsi venirent, darent negotium, qui Asiam obtineant, rogo te, petas ab iis, ut hanc dignitatem potissimum nobis tribuant et mihi dent negotium, ut Asiam obtineam, dum ipsorum alteruter venit; nam, quod huc properent in magistratu venire aut exercitum mittere, causam non habent; Dolabella enim in Syria est, et, ut tu divina tua mente prospexisti et praedicasti, dum isti veniunt, Cassius eum opprimet; exclusus enim ab Antiochea Dolabella et in oppugnando male acceptus, nulla alia confisus urbe, Laodiceam, quae est in Syria ad mare, se contulit: ibi spero celeriter eum poenas daturum; nam neque, quo refugiat, habet neque diutius ibi poterit tantum exercitum Cassii sustinere: spero etiam confectum esse iam et oppressum Dolabellam. Quare non puto Pansam et Hirtium in consulatu properaturos in provincias exire, sed Romae acturos consulatum: itaque, si ab iis petieris, ut interea nobis procurationem Asiae dent, spero te posse impetrare. Praeterea mihi promiserunt Pansa et Hirtius coram et absenti mihi scripserunt Verrioque nostro Pansa affirmavit se daturum operam, ne in suo consulatu mihi succedatur. Ego porro non medius fidius cupiditate provinciae produci longius spatium mihi volo; nam mihi fuit ista provincia plena laboris, periculi, detrimenti, quae ego ne frustra subierim neve, priusquam reliquias meae diligentiae consequar, decedere cogar, valde laboro; nam, si potuissem, quam exegeram pecuniam, universam mittere, postularem, ut mihi succederetur: nunc, quod Cassio dedi, quod Trebonii morte amisimus, quod etiam crudelitate Dolabellae aut perfidia eorum, qui fidem mihi reique publicae non praestiterunt, id consequi et reficere volo, quod aliter non potest fieri, nisi spatium habuero: id ut per te consequar, velim, ut solet, tibi curae sit. Ego me de re publica puto esse meritum, ut non provinciae istius beneficium exspectare debeam, sed tantum, quantum Cassius et Bruti, non solum illius facti periculique societate, sed etiam huius temporis studio et virtute; primus enim ego leges Antonias fregi, primus equitatum Dolabellae ad rem publicam traduxi Cassioque tradidi, primus delectus habui pro salute omnium contra coniurationem sceleratissimam, solus Cassio et rei publicae Syriam exercitusque, qui ibi erant, coniunxi, nam, nisi ego tantum pecuniam tantaque praesidia et tam celeriter Cassio dedissem, ne ausus quidem esset ire in Syriam, et nunc non minora pericula rei publicae a Dolabella instarent quam ab Antonio. Atque haec omnia is feci, qui sodalis et familiarissimus Dolabellae eram, coniunctissimus sanguine Antoniis, provinciam quoque illorum beneficio habebam, sed patr¤da §m±n m*llon fil«n omnibus meis bellum primus indixi. Haec etsi adhuc non magno opere mihi tulisse fructum animadverto, tamen non despero nec defetigabor permanere non solum in studio libertatis, sed etiam in labore et periculis. Ac tamen, si etiam aliqua gloria iusta et merita provocabimur senatus et optimi cuiusque officiis, maiore cum auctoritate apud ceteros erimus et eo plus prodesse rei publicae poterimus. Filium tuum, ad Brutum quum veni, videre non potui ideo, quod iam in hiberna cum equitibus erat profectus, sed medius fidius ea esse eum opinione et tua et ipsius et in primis mea causa gaudeo; fratris enim loco mihi est, qui ex te natus teque dignus est. Vale. D. IIII. Non. Iun. Perga.

XV. Scr. Pergae IIII. Nonas Iunias a.u.c. 711.
P. LENTULUS P. F. PRO Q. PRO PR. S. D. COSS. PR. TR. PL. SENATUI POPULO PLEBIQUE ROMANAE.
S. v. l. q. v. v. b. e. e. v. Scelere Dolabellae oppressa Asia in proximam provinciam Macedoniam praesidiaque rei publicae, quae M. Brutus, v. c., tenebat, me contuli et id egi, ut, per quos celerrime possent, Asia provincia vectigaliaque in vestram potestatem redigerentur: quod quum pertimuisset Dolabella vastataque provincia, correptis vectigalibus, praecipue civibus Romanis omnibus crudelissime denudatis ac divenditis celerius Asia excessisset, quam eo praesidium adduci potuisset, diutius morari aut exspectare praesidium non necesse habui et quam primum ad meum officium revertendum mihi esse existimavi, ut et reliqua vectigalia exigerem et quam deposui pecuniam colligerem, quidque ex ea correptum esset aut quorum id culpa accidisset, cognoscerem quam primum et vos de omni re facerem certiores. Interim quum per insulas in Asiam naviganti mihi nuntiatum esset classem Dolabellae in Lycia esse Rhodiosque naves complures instructas et paratas in aqua habere, cum iis navibus, quas aut mecum adduxeram aut comparaverat Patiscus proq., homo mihi quum familiaritate, tum etiam sensibus in re publica coniunctissimus, Rhodum deverti confisus auctoritate vestra senatusque consulto, quo hostem Dolabellam iudicaratis, foedere quoque, quod cum iis M. Marcello Ser. Sulpicio coss. renovatum erat, quo iuraverant Rhodii eosdem hostes se habituros, quos senatus populusque R: quae res nos vehementer fefellit; tantum enim afuit, ut illorum praesidio nostram firmaremus classem, ut etiam a Rhodiis urbe, portu, statione, quae extra urbem est, commeatu, aqua denique prohiberentur nostri milites, nos vix ipsi singulis cum navigolis reciperemur. Quam indignitatem deminutionemque non solum iuris nostri, sed etiam maiestatis imperiique populi Romani idcirco tulimus, quod interceptis litteris cognoramus Dolabellam, si desperasset de Syria Aegyptoque, quod necesse erat fieri, in naves cum omnibus suis latronibus atque omni pecunia conscendere esse paratum Italiamque petere; idcirco etiam naves onerarias, quarum minor nulla erat duum milium amphorum, contractas in Lycia a classe eius obsideri. Huius rei timore, p. c., percitus iniurias perpeti et cum contumelia etiam nostra omnia prius experiri malui: itaque ad illorum voluntatem introductus in urbem et in senatum eorum quam diligentissime potui causam rei publicae egi periculumque omne, quod instaret, si ille latro cum suis omnibus naves conscendisset, exposui; Rhodios autem tanta in pravitate animadverti, ut omnes firmiores putarent quam bonos, ut hanc concordiam et conspirationem omnium ordinum ad defendendam libertatem propense non crederent esse factam, ut patientiam senatus et optimi cuiusque manere etiam nunc confiderent nec potuisse audere quemquam Dolabellam hostem iudicare, ut denique omnia, quae improbi fingebant, magis vera existimarent, quam quae vere facta erant et a nobis docebantur. Qua mente etiam ante nostrum adventum post Trebonii indignissimam caedem ceteraque tot tamque nefaria facinora binae profectae erant ad Dolabellam legationes eorum, et quidem novo exemplo, contra leges ipsorum, prohibentibus iis, qui tum magistratus gerebant. Haec sive timore, ut dictitant, de agris, quos in continenti habent, sive furore, sive potentia paucorum, qui et antea pari contumelia viros clarissimos affecerant et nunc maximos magistratus gerentes, nullo exemplo neque nostra ex parte neque nostro praesentium neque imminenti Italiae urbique nostrae periculo, si ille parricida cum suis latronibus navibus ex Asia Syriaque expulsus Italiam petisset, mederi, quum facile possent, voluerunt. Nonnullis etiam ipsi magistratus veniebant in suspicionem detinuisse nos et demorati esse, dum classis Dolabellae certior fieret de adventu nostro; quam suspicionem consecutae res aliquot auxerunt, maxime quod subito ex Lycia Sex. Marius et C. Titius, legati Dolabellae, a classe discesserunt navique longa profugerunt onerariis relictis, in quibus colligendis non minimum temporis laborisque consumpserant. Itaque, quum ab Rhodo cum iis, quas habueramus, navibus in Lyciam venissemus, naves onerarias recepimus dominisque restituimus, iidemque, quod maxime verebamur, ne posset Dolabella cum suis latronibus in Italiam venire, timere desiimus: classem fugientem persecuti sumus usque Sidam, quae extrema regio est provinciae meae. Ibi cognovi partem navium Dolabellae diffugisse, reliquas Syriam Cyprumque petisse: quibus disiectis, quum scirem C. Cassii, singularis civis et ducis, classem maximam fore praesto in Syria, ad meum officium reverti, daboque operam, ut meum studium, diligentiam vobis, p. c., reique publicae praestem, pecuniamque quam maximam potero et quam celerrime cogam omnibusque rationibus ad vos mittam. Si pecurrero provinciam et cognovero, qui nobis et rei publicae fidem praestiterint in conservanda pecunia a me deposita, quique scelere ulrto deferentes pecuniam publicam hoc munere societatem facinorum cum Dolabella inierint, faicma vos certiores. De quibus, si vobis videbitur, si, ut meriti sunt, graviter constitueritis nosque vestra auctoritate firmaveritis, facilius et reliqua exigere vectigalia et exacta servare poterimus. Interea quo commodius vectigalia tueri provinciamque ab iniuria defendere possim, praesidium voluntarium necessariumque comparavi. His litteris scriptis milites circiter XXX, quos Dolabella ex Asia conscripserat, ex Syria fugientes in Pamphyliam venerunt: hi nuntiaverunt Dolabellam Antiocheam, quae in Syria est, venisse; non receptum conatum esse aliquoties vi introire; repulsum semper esse cum magno suo detrimento itaque c. circiter amissis, aegris relictis noctu Antiochea profugisse Laodiceam versus; ea nocte omnes fere Asiaticos milites ab eo discessisse; ex iis ad octingentos Antiocheam redisse et se iis tradidisse, qui a Cassio relicti urbi illi praeerant, ceteros per Amanum in Ciliciam descendisse, quo ex numero se quoque esse dicebant; Cassium autem cum suis omnibus copiis nuntiatum esse quatridui iter a Laodicea afuisse tum, quum Dolabella eo tenderet; quamobrem opinione celerius confido sceleratissimum latronem poenas daturum. IIII. Non. Iun. Perga.

XVI. Scr. Athenis VIII. Kal. Iun. a.u.c. 710.
TREBONIUS CICERONI SAL.
S. v. b. e. Athenas veni a. d. XI Kal. Iun. atque ibi, quod maxime optabam, vidi filium tuum, deditum optimis studiis summaque modestiae fama: qua ex re quantam voluptatem ceperim, scire potes etiam me tacente; non enim nescis, quanti te faciam et quam pro nostro veterrimo verissimoque amore omnibus tuis etiam minimis commodis, non modo tanto bono gaudeam. Noli putare, mi Cicero, me hoc auribus tuis dare: nihil adolescente tuo atque adeo nostro—nihil enim mihi a te potest esse seiunctum—aut amabilius omnibus iis, qui Athenis sunt, est aut studiosius earum artium, quas tu maxime amas, hoc est optimarum. Itaque tibi, quod vere facere possum, libenter quoque gratulor nec minus etiam nobis, quod eum, quem necesse erat diligere, qualiscumque esset, talem habemus, ut libenter quoque diligamus. Qui quum mihi in sermone iniecisset se velle Asiam visere, non modo invitatus, sed etiam rogatus est a me, ut id potissimum nobis obtinentibus provinciam faceret; cui nos et caritate et amore tuum officium praestaturos non debes dubitare. Illud quoque erit nobis curae, ut Cratippus una cum eo sit, ne putes in Asia feriatum illum ab iis studiis, in quae tua cohortatione incitatur, futurum; nam illum paratum, ut video, et ingressum pleno gradu cohortari non intermittemus, quo in dies longius discendo exercendoque se procedat. Vos quid ageretis in re publica, quum has litteras dabam, non sciebam: audiebam quaedam turbulenta, quae scilicet cupio esse falsa, ut aliquando otiosa libertate fruamur; quod vel minime mihi adhuc contigit. Ego tamen nactus in navigatione nostra pusillum laxamenti concinnavi tibi munusculum ex instituto meo, et dictum cum magno nostro honore a te dictum conclusi et tibi infra subscripsi: in quibus versiculis si tibi quibusdam verbis eÈyurrhmon°sterow videbor, turpitudo personae eius, in quam liberius invehimur, nos vindicabit; ignosces etiam iracundiae nostrae, quae iusta est in eiusmodi et homines et cives; deinde qui magis hoc Lucilio licuerit assumere libertatis quam nobis? quum, etiamsi odio pari fuerit in eos, quos laesit, tamen certe non magis dignos habuerit, in quos tanta libertate verborum incurreret. Tu, sicut mihi pollicitus es, adiunges me quam primum ad tuos sermones; namque illud non dubito, quin, si quid de interitu Caesaris scribas, non patiaris me minimam partem et rei et amoris tui ferre. Vale et matrem meosque tibi commendatos habe. D. VIII K. Iun. Athenis.

XVII. Scr. Romae (post Quinct.) a.u.c. 708.
CICERO S. D. CORNIFICIO COLLEGAE.
Grata mihi vehementer est memoria nostri tua, quam significasti litteris; quam ut conserves, non quo de tua constantia dubitem, sed quia mos est ita rogandi, rogo. Ex Syria nobis tumultuosiora quaedam nuntiata sunt, quae, quia tibi sunt propiora quam nobis, tua me causa magis movent quam mea. Romae summum otium est, sed ita, ut malis salubre aliquod et honestum negotium: quod spero fore; video id curae esse Caesari. Me scito, dum tu absis, quasi occasionem quandam et licentiam nactum scribere audacius, et cetera quidem fortasse, quae etiam tu concederes, sed proxime scripsi de optimo genere dicendi, in quo saepe suspicatus sum te a iudicio nostro, sic scilicet, ut doctum hominem ab non indocto, paullum dissidere: huic tu libro maxime velim ex animo, si minus, gratiae causa suffragere. Dicam tuis, ut eum, si velint, describant ad teque mittant; puto enim, etiamsi rem minus probabis, tamen in ista solitudine, quidquid a me profectum sit, iucundum tibi fore. Quid mihi existimationem tuam dignitatemque commendas, facis tu quidem omnium more, sed velim sic existimes, me quum amori, quem inter nos mutuum esse intelligo, plurimum tribuam, tum de summo ingenio et de studiis tuis optimis et de spe amplissimae dignitatis ita iudicare, ut neminem tibi anteponam, comparem paucos.

XVIII. Scr. Romae sub finem a.u.c. 708.
CICERO S. D. CORNIFICIO COLLEGAE.
Quod extremum fuit in ea epistula, quam a te proxime accepi, ad id primum respondebo; animum adverti enim hoc vos magnos oratores facere nonnumquam: epistulas requiris meas; ego autem numquam, quum mihi denuntiatum esset a tuis ire aliquem, non dedi. Quod mihi videor ex tuis litteris intelligere, te nihil commissurum esse temere nec ante, quam scisses, quo iste nescio qui Caecilius Bassus erumperet, quidquam certi constituturum, id ego et speraram prudentia tua fretus et ut confiderem fecerunt tuae gratissimae mihi litterae, idque ut facias quam saepissime, ut et quid tu agas et quid agatur scire possim et etiam quid acturus sis, valde te rogo. Etsi periniquo patiebar animno te a me digredi, tamen eo tempore me consolabar, quod et in summum otium te ire arbitrabar et ab impendentibus magnis negotiis discedere: utrumque contra accidit; istic enim bellum est exortum, hic pax consecuta, sed tamen eiusmodi pax, in qua, si adesses, multa te non delectarent, ea tamen, quae ne ipsum Caesarem quidem delectant; bellorum enim civilium ii semper exitus sunt, ut non ea solum fiant, quae velit victor, sed etiam, ut iis mos gerendus sit, quibus adiutoribus sit parta victoria. Equidem sic iam obdurui, ut ludis Caesaris nostri animo aequissimo viderem T. Plancum, audirem Laberii et Publilii poemata. Nihil mihi tam deesse scito quam quicum haec familiariter docteque rideam: is tu eris, si quam primum veneris; quod ut facias, non mea solum, sed etiam tua interesse arbitror.

XIX. Scr. Romae sub finem a.u.c. 708.
CICERO CORNIFICIO SAL.
Libentissime legi tuas litteras, in quibus iucundissimum mihi fuit, quod cognovi meas tibi redditas esse; non enim dubitabam, quin eas libenter lecturus esses, verebar, ut redderentur. Bellum, quod est in Syria, Syriamque provinciam tibi tributam esse a Caesare ex tuis litteris cognovi: eam quidem rem tibi volo bene et feliciter evenire; quod ita fore confido fretus et industria et prudentia tua. Sed, de Parthici belli suspicione quod scribis, sane me commovit: quid copiarum haberes, quum ipse coniectura consequi poteram, tum ex tuis litteris cognovi: itaque opto, ne se illa gens moveat hoc tempore, dum ad te legiones eae perducantur, quas audio duci; quod si pares copias ad confligendum non habebis, non te fugiet uti consilio M. Bibuli, qui se oppido munitissimo et copiosissimo tamdiu tenuit, quamdiu in provincia Parthi fuerunt. Sed haec melius ex re et ex tempore constitues: mihi quidem usque curae erit, quid agas, dum, quid egeris, sciero. Litteras ad te numquam habui cui darem, quin dederim: a te, ut idem facias, peto, in primisque ut ita ad tuos scribas, ut me tuum sciant esse.

XX. Scr. Romae anno incerto.
CICERO CORNIFICIO SAL.
Gratae mihi tuae litterae, nisi quos Sinuessanum deversoriolum contempsisti; quam quidem contumeliam villa pusilla iniquo animo feret, nisi in Cumano et Pompeiano reddideris p­nta perÐ p­ntvn. Sic igitur facies meque amabis et scripto aliquo lacesses; ego enim respondere facilius possum quam provocare. Quod si, ut es, cessabis, lacessam, nec tua ignavia etiam mihi inertiam afferet. Plura otiosus; haec, quum essem in senatu, exaravi.

XXI. Scr. mense incerto a.u.c. 710.
CICERO CORNIFICIO SAL.
C. Anicius, familiaris meus, vir omnibus rebus ornatus, negotiorum suorum causa legatus est in Africam legatione libera: eum velim rebus omnibus adiuves operamque des, ut quam commodissime sua negotia conficiat, in primisque, quod ei carissimum est, dignitatem eius tibi commendo, idque a te peto, quod ipse in provincia facere sum solitus non rogatus, ut omnibus senatoribus lictores darem; quod idem acceperam et id cognoveram a summis viris factitatum. Hoc igitur, mi Cornifici, facies ceterisque rebus omnibus eius dignitati reique, si me amas, consules: erit id mihi gratissimum. Da operam, ut valeas.

XXII. Scr. Romae exeunte mense Decembri a.u.c. 710.
CICERO CORNIFICIO SAL.
Nos hic cum homine gladiatore omnium nequissimo, collega nostro, Antonio, bellum gerimus, sed non pari condicione, contra arma verbis. At etiam de te concionatur, nec impune; nam sentiet, quos lacessierit. Ego autem acta ad te omnia arbitror perscribi ab aliis; a me futura debes cognoscere, quorum quidem non est difficilis coniectura: oppressa omnia sunt, nec habent ducem boni, nostrique tyrannoctoni longe gentium absunt. Pansa et sentit bene et loquitur fortiter; Hirtius noster tardius convalescit. Quid futurum sit, plane nescio; spes tamen una est aliquando populum Romanum maiorum similem fore. Ego certe rei publicae non deero et, quidquid acciderit, a quo mea culpa absit, animo forti feram; illud profecto, quoad potero: tuam famam et dignitatem tuebor. A. d. XIII K. Ian. senatus frequens mihi est assensus quum de ceteris rebus magnis et necessariis, tum de provinciis ab iis, qui obtinerent, retinendis neque cuiquam tradendis, nisi qui ex senatus consulto successisset: hoc ego quum rei publicae casua censui, tum mehercule in primis retinendae dignitatis tuae; quamobrem te amoris nostri causa rogo, rei publicae causa hortor, ut ne cui quidquam iuris in tua provincia esse patiare atque ut omnia referas ad dignitatem, qua nihil esse potest praestantius. Vere tecum agam, ut necessitudo nostra postulat: in Sempronio, si meis litteris obtemperasses, maximam ab omnibus laudem adeptus esses; sed illud et praeteriit et levius est, haec magna res est: fac, ut provinciam retineas in potestate rei publicae. Plura scripsissem, nisi tui festinarent: itaque Chaerippo nostro me velim excuses.

XXIII. Scr. Romae medio mense Octobri a.u.c. 710.
CICERO CORNIFICIO SAL.
Omnem condicionem imperii tui statumque provinciae mihi demonstravit Tratorius. O multa intolerabilia locis omnibus! sed, quo tua maior dignitas, eo, quae tibi acciderunt, minus ferenda; neque enim, quae tu propter magnitudinem et animi et ingenii moderate fers, ea non ulciscenda sunt, etiamsi non sunt dolenda. Sed haec posterius. Rerum urbanarum acta tibi mitti certo scio; quod ni ita putarem, ipse perscriberem, in primisque Caesaris Octaviani conatum; de quo multitudini fictum ab Antonio crimen videtur, ut in pecuniam adolescentis impetum faceret, prudentes autem et boni viri et credunt factum et probant. Quid quaeris? magna spes est in eo: nihil est, quod non existimetur laudis et gloriae causa facturus. Antonius autem, noster familiaris, tanto se odio esse intelligit, ut, quum interfectores suos domi comprehenderit, rem proferre non audeat. A. d. VII Id. Oct. Brundisium erat profectus obviam legionibus Macedonicis quattuor, quas sibi conciliare pecunia cogitabat easque ad urbem adducere et in cervicibus nostris collocare. Habes formam rei publicae, si in castris potest esse res publica; in quo tuam vicem saepe doleo, quod nullam partem per aetatem sanae et salvae rei publicae gustare potuisti. Atque antehac quidem sperare saltem licebat; nunc etiam id ereptum est; quae enim est spes, quum in concione dicere ausus sit Antonius Cannutium apud eos locum sibi quaerere, quibus se salvo locus in civisate esse non posset? Equidem et haec et omnia, quae homini accidere possunt, sic fero, ut philosophiae magnam habeam gratiam, quae me non modo ab sollicitudine abducit, sed etiam contra omnes fortunae impetus armat, tibique idem censeo faciundum nec, a quo culpa absit, quidquam in malis numerandum. Sed haec tu melius. Tratorium nostrum quum semper probassem, tum maxime in tuis rebus summam eius fidem, diligentiam prudentiamque cognovi. Da operam, ut valeas: hoc mihi gratius facere nihil potes.

XXIV. Scr. Romae ineunte mense Ianuario a.u.c. 711.
CICERO CORNIFICIO SAL.
Ego nullum locum praetermitto—nec enim debeo—non modo laudandi tui, sed ne ornandi quidem; sed mea studia erga te et officia malo tibi ex tuorum litteris quam ex meis esse nota. Te tamen hortor, ut omni cura in rem publicam incumbas: hoc est animi, hoc est ingenii tui, hoc eius spei, quam habere debes, amplificandae dignitatis tuae. Sed hac de re alias ad te pluribus; quum enim haec scribebam, in exspectatione erant omnia: nondum legati redierant, quos senatus non ad pacem deprecandam, sed ad denuntiandum bellum miserat, nisi legatorum nutio paruisset. Ego tamen, ut primum occasio data est, meo pristino more rem publicam defendi: me principem senatui populoque Romano professus sum, nec postea, quam suscepi causam libertatis, minimum tempus amisi tuendae salutis libertatisque communis. Sed haec quoque te ex aliis malo. T. Pinarium, familiarissimum meum, tanto tibi studio commendo, ut maiore non possim; cui quum propter omnes virtutes, tum etiam propter studia communia sum amicissimus. Is procurat rationes negotiaque Dionysii nostri, quem et tu multum amas et ego omnium plurimum; ea tibi ego non debeo commendare, sed commendo tamen. Facies igitur, ut ex Pinarii, gratissimi hominis, litteris tuum et erga illum et erga Dionysium studium perspiciamus.

XXV. Scr. Romae sive XIV. Kal. Apriles sive paullo post a.u.c. 711.
CICERO CORNIFICIO SAL.
Liberalibus litteras accepi tuas, quas mihi Cornificius altero vicesimo die, ut dicebat, reddidit: eo die non fuit senatus neque postero. Quinquatribus frequenti senatu causam tuam egi non invita Minerva; etenim eo ipso die senatus decrevit, ut Minerva nostra, custos urbis, quam turbo deiecerat, restitueretur. Pansa tuas litteras recitavit: magna senatus approbatio consecuta est cum summo meo gaudio et offensione Minotauri, id est Calvisii et Tauri; factum de te senatus consultum honorificum. Postulabatur, ut etiam illi notarentur; sed Pansa clementior. Ego, mi Cornifici, quo die primum in spem libertatis ingressus sum et cunctantibus ceteris a. d. XIII K. Ian. fundamenta ieci rei publicae, eo ipso die providi multum atque habui rationem dignitatis tuae; mihi enim est assensus senatus de obtinendis provinciis; nec vero postea destiti labefactare eum, qui summa cum tua iniuria contumeliaque rei publicae provinciam absens obtinebat; itaque crebras vel potius quotidianas compellationes meas non tulit seque in urbem recepit invitus; neque solem spe, sed certa re iam et possessione deturbatus est meo iustissimo honestissimoque convicio. Te tuam dignitatem summa tua virtute tenuisse provinciaeque honoribus amplissimis affectum vehementer gaudeo. Quod te mihi de Sempronio purgas, accipio excusationem; fuit enim illud quoddam graecum tempus servitutis. Ego, tuorum consiliorum auctor dignitatisque fautor, iratus temporibus in Graeciam desperata libertate rapiebar, quum me etesiae quasi boni cives relinquentem rem publicam prosequi noluerunt, austerque adversus maximo flatu me ad tribules tuos Regium rettulit, atque inde ventis remis in patriam omni festinatione properavi postridieque in summa reliquorum servitute liber unus fui. Sic sum in Antonium invectus, ut ille non ferret omnemque suum vinulentum furorem in me unum effunderet meque tum elicere vellet ad caedis causam, tum temptaret insidiis; quem ego ructantem et nauseantem conieci in Caesaris Octaviani plagas; puer enim egregius praesidium sibi primum et nobis, deinde summae rei publicae comparavit; qui nisi fuisset, Antonii reditus a Brundisio pestis patriae fuisset. Quae deinceps acta sint, scire te arbitror. Sed redeamus illuc, unde devertimus: accipio excusationem tuam de Sempronio; neque enim statui quid in tanta perturbatione habere potuisti.

Nunc hic dies aliam vitam affert, alios mores postulat,

ut ait Terentius; quamobrem, mi Quinte, conscende nobiscum, et quidem ad puppim: una navis est iam bonorum omnium, quam quidem nos damus operam ut rectam teneamus; utinam prospero cursu! sed, quicumque venti erunt, ars nostra certe non aberit; quid enim praestare aliud virtus potest? Tu fac ut magno animo sis et excelso cogitesque omnem dignitatem tuam cum re publica coniunctam esse debere.

(Scr. post V Kal. Mai. a. 711.)

P. Lucceium mihi meum commendas, quem, quibuscumque rebus potero, diligenter tuebor. Hirtium quidem et Pansam, collegas nostros, homines in consulatu rei publicae salutares, alieno sane tempore amisimus, re publica Antoniano quidem latrocinio liberata, sed nondum omnino explicata; quam nos, si licebit, more nostro tuebimur, quamquam admodum sumus iam defetigati; sed nulla lassitudo impedire officium et fidem debet. Verum haec hactenus: ab aliis te de me quam a me ipso malo cognoscere. De te audiebamus ea, quae maxime vellemus. De Cn. Minucio, quem tu quibusdam litteris ad caelum laudibus extulisti, rumores duriores erant: id quale sit omninoque quid istic agatur facias me velim certiorem.

XXVI. Scr. mense incerto (post XIII. Kal. Ian.) a.u.c. 710.
CICERO CORNIFICIO SAL.
Q. Turius, qui in Africa negotiatus est, vir bonus et honestus, heredes fecit similes sui, Cn. Saturninum, Sex. Aufidium, C. Anneium, Q. Considium Gallum, L. Servilium Postumum, C. Rubellium: ex eorum oratione intellexi gratiarum actione eos magis egere quam commendatione; tanta enim liberalitate se tua usos praedicabant, ut iis plus a te tributum intelligerem, quam ego te auderem rogare; audebo tamen, scio enim, quantum ponderis mea commendatio sit habitura. Quare a te peto, ut ad eam liberalitatem, qua sine meis litteris usus es, quam maximus his litteris cumulus accedat; caput autem est meae commendationis, ne patiare Erotem Turium, Q. Turii libertum, ut adhuc fecit, hereditatem Turianam avertere ceterisque omnibus rebus habeas eos a me commendatissimos. Magnam ex eorum splendore et observantia capies voluptatem: quod ut velis, te vehementer etiam atque enim rogo.

XXVII. Scr. mense incerto (post XIII. Kal. Ian.) a.u.c. 710.
CICERO CORNIFICIO SAL.
Sex. Aufidius et observantia, qua me colit, accedit ad proximos et splendore equiti Romano nemini cedit; est autem ita temperatis moderatisque moribus, ut summa severitas summa cum humanitate iungatur: cuius tibi negotia, quae sunt in Africa, ita commendo, ut maiore studio magisve ex animo commendare non possim. Pergratum mihi feceris, si dederis operam, ut is intelligat meas apud te litteras maximum pondus habuisse: hoc te vehementer, mi Cornifici, rogo.

XXVIII. Scr. Romae mense Aprili (ante XVI. K. Maias) a.u.c. 711.
CICERO CORNIFICIO SAL.
Assentior tibi eos, quos scribis Lilybaeo minari, istic poenas dare debuisse, sed metuisti, ut ais, ne nimis liber in ulciscendo viderere; metuisti igitur, ne gravis civis, ne nimis fortis, ne nimis te dignus viderere. Quod societatem rei publicae conservandae tibi mecum a patre acceptam renovas, gratum est, quae societas inter nos semper, mi Cornifici, manebit; gratum etiam illud, quod mihi tuo nomine gratias agendas non putas, nec enim id inter nos facere debemus. Senatus saepius pro dignitate tua appellaretur, si absentibus consulibus umquam nisi ad rem novam cogeretur. Itaque nec de HS. XX nec de HS. DCC quidquam agi nunc per senatum potest; tibi autem ex senatus consulto imperandum mutuumve sumendum censeo. In re publica quid agatur, credo te ex eorum litteris cognoscere, qui ad te acta debent perscribere. Ego sum spe bona; consilio, cura, labore non desum; omnibus inimicis rei publicae esse me acerrimum hostem prae me fero. Res neque nunc difficili loco mihi videtur esse et fuisset facillimo, si culpa a quibusdam afuisset.

XXIX. Scr. Romae mense Aprili (ante XVI. K. Maius) a.u.c. 711.
CICERO CORNIFICIO SAL.
Non modo tibi, cui nostra omnia notissima sunt, sed neminem in populo Romano arbitror esse, cui sit ignota ea familiaritas, quae mihi cum L. Lamia est; etenim magno theatro spectata est tum, quum est ab A. Gabinio consule relegatus, quod libere et fortiter salutem meam defendisset; nec ex eo amor inter nos natus est, sed, quod erat vetus et magnus, propterea nullum periculum pro me adire dubitavit. Ad haec officia vel merita potius iucundissima consuetudo accedit, ut nullo prorsus plus homine delecter. Non puto te iam exspectare, quibus eum tibi verbis commendarim; causa enim tanti amoris intelligis quae verba desideret: iis me omnibus usum putato. Tantum velim existimes, si negotia Lamiae, procuratores, libertos, familiam quibuscumque rebus opus erit defenderis, gratius mihi futurum, quam si ea tua liberalitas pertinuisset ad rem familiarem meam, nec dubito, quin sine mea commendatione, quod tuum est iudicium de hominibus, ipsius Lamiae causa studiose omnia facturus sis: quamquam erat nobis dictum te existimare alicui senatus consulto, quod contra dignitatem tuam fieret, scribendo Lamiam affuisse, qui omnino consulibus illis numquam fuit ad scribendum; deinde omnia tum falsa senatus consulta deferebantur; nisi forte etiam illi Semproniano senatus consulto me censes affuisse, qui ne Romae quidem fui, ut tum de eo ad te scripsi, re recenti. Sed haec hactenus. Te, mi Cornifici, etiam atque etiam rogo, ut omnia Lamiae negotia mea putes esse curesque, ut intelligat hanc commendationem maximo sibi usui fuisse: hoc mihi gratius facere nihil potes. Cura, ut valeas.

XXX. Scr. Romae exeunte mense Maio a.u.c. 711.
CICERO CORNIFICIO SAL.
Itane? praeter litigatores nemo ad te meas litteras? Multae istae quidem; tu enim perfecisti, ut nemo sine litteris meis tibi se commendatum putaret; sed quis umquam tuorum mihi dixit esse, cui darem, quin dederim? aut quid mihi iucundius quam, quum coram tecum loqui non possim, aut scribere ad te aut tuas legere litteras? illud magis mihi solet esse molestum, tantis me impediri occupationibus, ut ad te scribendi meo arbitratu facultas nulla detur; non enim te epistulis, sed voluminibus lacesserem, quibus quidem me a te provocari oportebat; quamvis enim occupatus sis, otii tamen plus habes; aut, si ne tu quidem vacas, noli impudens esse nec mihi molestiam exhibere et a me litteras crebiores, quum tu mihi raro mittas, flagitare. Nam, quum antea distinebar maximis occupationibus, propterea quod omnibus curis rem publicam mihi tuendam putabam, tum hoc tempore multo distineor vehementius; ut enim gravius aegrotant ii, qui, quum levati morbo viderentur, in eum de integro inciderunt, sic vehementius nos laboramus, qui profligato bello ac paene sublato renovatum bellum gerere cogamur. Sed haec hactenus. Tu tibi, mi Cornifici, fac ut persuadeas non esse me tam imbecillo animo, ne dicam inhumano, ut a te vinci possim aut officiis aut amore. Non dubitabam equidem, verumtamen multo mihi notiorem amorem tuum effecit Chaerippus. O hominem semper illum quidem mihi aptum, nunc vero etiam suavem! vultus mehercule tuos mihi expressit omnes, non solum animum ac verba pertulit; itaque noli vereri, ne tibi suscensuerim, quod eodem exemplo ad me, quo ad ceteros: requisivi equidem proprias ad me unum litteras, sed neque vehementer et amanter. De sumptu, quem te in rem militarem facere et fecisse dicis, nihil sane possum tibi opitulari, propterea quod et orbus est senatus consulibus amissis et incredibiles angustiae pecuniae publicae, quae conquiritur undique, ut optime meritis militibus promissa solvantur, quod quidem fieri sine tributo posse non arbitror. De Attio Dionysio, nihil puto esse, quoniam mihi nihil dixit Tratorius. De P. Lucceio, nihil tibi concedo, quo studiosor eius sis, quam ego sum; est enim nobis necessarius; sed, a magistris quum contenderem de proferendo die, probarunt mihi sese, quo minus id facerent, et compromisso et iure iurando impediri; quare veniendum arbitror Lucceio: quamquam, si meis litteris obtemperavit, quum tu haec leges, illum Roame esse oportebit. Ceteris de rebus maximaeque de pecunia, quum Pansae mortem ignorares, scripsisti, quae per nos ab eo consequi te posse arbitrarere: quae te non fefellissent, si viveret, nam te diligebat; post mortem autem eius quid fieri posset non videbamus. De Venuleio, Latino, Horatio, valde laudo: illud non nimium probo, quod scribis, quo illi animo aequiore ferrent, te tuis etiam legatis lictores ademisse—honore enim digni cum ignominia dignis non erant comparandi.—, euosque, ex senatus consulto si non decedunt, cognendos, ut decedant, existimo. Haec fere ad eas litteras, quas eodem exemplo binas accepi: de reliquo, velim tibi persuadeas non esse mihi meam dignitatem tua cariorem.</text>
      <sha1>0xt30f0whfsaw6qgqyyl8ee8a8afsb7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269601</id>
      <parentid>269489</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:09:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58760" sha1="koy5ceszxlszoaq43h2fm3hs1nl507n" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus=Liber XII&lt;br&gt;Ad C. Cassium et Ceteros
}}
{{Liber
|Ante=Liber XI
|AnteNomen=../Liber XI
|Post=Liber XIII
|PostNomen=../Liber XIII
}}
{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scr. exeunte mense Maio a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO CASSIO SAL.}}
{{pn|1.1|1}}Finem nullam facio, mihi crede, Cassi, de te et Bruto nostro, id est de tota re publica, cogitandi, cuius omnis spes in vobis est et in D. Bruto; quam quidem iam habeo ipse meliorem, re publica a Dolabella meo praeclarissime gesta; manabat enim illud malum urbanum et ita corroborabatur quotidie, ut ego quidem et urbi et otio diffiderem urbano, sed ita compressum est, ut mihi videamur omne iam ad tempus ab illo dumtaxat sordidissimo periculo tuti futuri. Reliqua magna sunt ac multa, sed posita omnia in vobis: quamquam primum quidque explicemus. Nam, ut adhuc quidem actum est, non regno, sed rege liberati videmur; interfecto enim rege regios omnes nutus tuemur. Neque vero id solum, sed etiam, quae ipse ille, si viveret, non faceret, ea nos quasi cogitata ab illo probamus. Nec eius quidem rei finem video: tabulae figuntur: immunitates dantur; pecuniae maximae describuntur; exsules reducuntur; senatus consulta falsa deferentur: ut tantummodo odium illud hominis impuri et servitutis dolor depulsus esse videatur, res publica iaceat in iis perturbationibus, in quas eam ille coniecit. Haec omnia vobis sunt expedienda, nec hoc cogitandum, satis iam habere rem publicam a vobis: habet illa quidem tantum, quantum numquam mihi in mentem venit optare, sed contenta non est et pro magnitudine et animi et beneficii vestri a vobis magna desiderat. Adhuc ulta suas iniurias est per vos interitu tyranni; nihil amplius: ornamenta vero sua quae reciperavit? ad quod ei mortuo paret, quem vivum ferre non poterat? cuius aera refigere debebamus, eius etiam chirographa defendimus? &quot;At enim ita decrevimus.&quot; Fecimus id quidem temporibus cedentes, quae valent in re publica plurimum; sed immoderate quidam et integrate nostra facilitate abutuntur. Verum haec propediem et multa alia coram: interim velim sic tibi persuadeas, mihi quum rei publicae, quam semper habui carissimam, tum amoris nostri causa maximae curae esse tuam dignitatem. Da operam, ut valeas. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Septembri a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO CASSIO SAL.}}
{{pn|2.1|1}}Vehementer laetor tibi probari sententiam et orationem meam; qua si saepius uti liceret, nihil esset negotii libertatem et rem publicam reciperare; sed homo amens et perditus multoque nequior quam ille ipse, quem tu nequissimum occisum esse dixisti, caedis initium quaerit, nullamque aliam ob causam me auctorem fuisse Caesaris interficiendi criminatur, nisi ut in me veterani incitentur: quod ego periculum non extimesco, modo vestri facti gloriam cum mea laude communicet. Ita nec Pisoni, qui in eum primus invectus est nullo assentiente, nec mihi, qui idem tricesimo post die feci, nec P. Servilio, qui me est consecutus, tuto in senatum venire licet; caedem enim gladiator quaerit eiusque initium a. d. XIII. Kal. Octobr. a me se facturum putavit, ad quem paratus venerat, quum in villa Metelli complures dies commentatus esset; quae autem in lustris et in vino commentatio potuit esse? itaque omnibus est visus, ut ad te antea scripsi, vomere suo more, non dicere. Quare, quod scribis te confidere auctoritate et eloquentia nostra aliquid profici posse, nonnihil, ut in tantis malis, est profectum; intelligit enim populus Romanus tres esse consulares, qui, quia, quae de re publica bene senserit, libere locuti sint, tuto in senatum venire non possint. Nec est praeterea, quod quidquam exspectes; tuus enim necessarius affinitate nova delectatur: itque iam non est studiosus ludorum infinitoque fratris tui plausu dirumpitur; alter item affinis novis commentariis Caesaris delenitus est. Sed haec tolerabilia: illud non ferendum, quod est, qui vestro anno filium suum consulem futurum putet ob eamque causam se huic latroni deservire prae se ferat. Nam L. Cotta, familiaris meus, fatali quadam desperatione, ut ait, minus in senatum venit; L. Caesar, optimus et fortissimus civis, valetudine impeditur; Ser. Sulpicius et summa auctoritate et optime sentiens non adest; reliquos exceptis designatis ignosce mihi si non numero consulares. Habes auctores consilii publici: qui numerus etiam bonis rebus exiguus esset, quid censes perditis? quare spes est omnis in vobis, qui si idcirco abestis, ut sitis in tuto, ne in vobis quidem: sin aliquid dignum vestra gloria cogitatis, velim salvis nobis; sin id minus, res tamen publica per vos brevi tempore ius suum reciperabit. Ego tuis neque desum neque deero: qui sive ad me referent sive non referent, mea tibi tamen benevolentia fidesque praestabitur. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ineunte mense Octobri a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO CASSIO SAL.}}
{{pn|3.1|1}}Auget tuus amicus furorem in dies: primum in statua, quam possit in rostris, inscripsit PARENTI OPTIME MERITO, ut non modo sicarii, sed iam etiam parricidae iudicemini, quid dico, iudicemini? iudicemur potius; vestri enim pulcherrimi facti ille furiosus me principem dicit fuisse. Utinam quidem fuissem! molestus nobis non esset. Sed hoc vestrum est; quod quoniam praeteriit, utinam haberem, quid vobis darem consilii! sed ne mihi quidem ipsi reperio quid faciundum sit; quid enim est, quod contra vim sine vi fieri possit? Consilium omne autem hoc est illorum, ut mortem Caesaris persequantur; itaque ante diem VI. Non. Oct. productus in concionem a Cannutio turpissime ille quidem discessit, sed tamen ea dixit de conservatoribus patriae, quae dici deberent de proditoribus; de me quidem non dubitanter, quin omnia de meo consilio et vos fecissetis et Cannutius faceret. Cetera cuiusmodi sint, ex hoc iudica, quod legato tuo viaticum eripuerunt: quid eos interpretari putas, quum hoc faciunt? ad hostem scilicet portari. O rem miseram! dominum ferre non potuimus, conservo servimus. Et tamen, me quidem favente magis quam sperante, etiam nunc residet spes in virtute tua. Sed ubi sunt copiae? de reliquo malo te ipsum tecum loqui quam nostra dicta cognoscere. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Februario a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CASSIO SAL.}}
{{pn|4.1|1}}Vellem Idibus Martiis me ad coenam invitasses: reliquiarum nihil fuisset. Nunc me reliquiae vestrae exercent, et quidem praeter ceteros me: quamquam egregios consules habemus, sed turpissimos consulares, senatum fortem, sed infimo quemque honore fortissimum; populo vero nihil fortius, nihil melius Italiaque universa. Nihil autem foedius Philippo et Pisone legatis, nihil flagitiosius; qui quum essent missi, ut Antonio ex senatus sententia certas res denuntiarent, quum ille earum rerum nulli paruisset, ultro ab illo ad nos intolerabilia postulata rettulerunt: itaque ad nos concurritur, factique iam in re salutari populares sumus. Sed, tu quid ageres, quid acturus, ubi denique esses, nesciebam: fama nuntiabat te esse in Syria; auctor erat nemo. De Bruto, quo propius est, eo firmiora videntur esse, quae nuntiantur. Dolabella valde vituperabatur ab hominibus non insulsis, quod tibi tam cito succederet, quum tu vixdum XXX dies in Syria fuisses; itaque constabat eum recipi in Syriam non oportere. Summa laus et tua et Bruti est, quod exercitum praeter spem existimamini comparasse. Scriberem plura, si rem causamque nossem: nunc, quae scribo, scribo ex opinione hominum atque fama. Tuas litteras avide exspecto. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|V.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Februario a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CASSIO SAL.}}
{{pn|5.1|1}}Hiemem credo adhuc prohibuisse, quo minus de te certum haberemus, quid ageres maximeque ubi esses; loquebantur omnes tamen—credo, quod volebant—in Syria te esse, habere copias; id autem eo facilius credebatur, quia simile veri videbatur. Brutus quidem noster egregiam laudem est consecutus; res enim tantas gessit tamque inopinatas, ut eae quum per se gratae essent, tum ornatiores propter celeritatem. Quod si tu ea tenes, quae putamus, magnis subsidiis fulta res publica est; a prima enim ora Graeciae usque ad Aegyptum optimorum civium imperiis muniti erimus et copiis: quamquam, nisi me fallebat, res se sic habebat, ut totius belli omne discrimen in D. Bruto positum videretur, qui si, ut sperabamus, erupisset Mutina, nihil belli reliqui fore videbatur. Parvis omnino iam copiis obsidebatur, quod magno praesidio Bononiam tenebat Antonius; erat autem Claternae noster Hirtius, ad Forum Cornelium Caesar, uterque cum firmo exercitu, magnasque Romae Pansa copias ex delectu Italiae comparat. Hiems adhuc rem geri prohibuerat; Hirtius nihil nisi considerate, ut mihi crebris litteris significat, acturus videbatur; praeter Bononiam, Regium Lepidi, Parmam totam Galliam tenebamus studiosissimam rei publicae; tuos etiam clientes Transpadanos mirifice coniunctos cum causa habebamus; erat firmissimus senatus exceptis consularibus, ex quibus unus L. Caesar firmus est et rectus; Ser. Sulpicii morte magnum praesidium amisimus; reliqui partim inertes, partim improbi; nonnulli invident eorum laudi, quos in re publica probari vident; populi vero Romani totiusque Italiae mira consensio est. Haec erant fere, quae tibi nota esse vellem; nunc autem opto, ut ab istis Orientis partibus virtutis tuae lumen eluceat. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Aprili (ante XVI. Kal. Maias) a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CASSIO SAL.}}
{{pn|6.1|1}}Qui status rerum fuerit tum, quum has litteras dedi, scire poteris ex C. Titio Strabone, viro bono et optime de re publica sentiente; nam quid dicam &quot;cupidissimo tui,&quot; qui domo et fortunis relictis ad te potissimum profectus sit? itaque eum tibi ne commendo quidem; adventus ipsius ad te satis eum commendabit. Tu velim sic existimes tibique persuadeas, omne perfugium bonorum in te et Bruto esse positum, si, quod nolim, adversi quid evenerit. Res, quum haec scribebam, erat in extremum adducta discrimen; Brutus enim Mutinae vix iam sustinebat: qui si conservatus erit, vicimus; sin—quod di omen avertant!—, omnis omnium cursus est ad vos. Proinde fac animum tantum habeas tantumque apparatum, quanto opus est ad universam rem publicam recuperandam. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Martio a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CASSIO SAL.}}
{{pn|7.1|1}}Quanto studio dignitatem tuam et in senatu et ad populum defenderim, ex tuis te malo quam ex me cognoscere; quae mea sententia in senatu facile valuisset, nisi Pansa vehementer obstitisset. Ea sententia dicta productus sum in concionem ab tribuno pl. M. Servilio: dixi de te, quae potui, tanta contentione, quantum forum est, tanto clamore consensuque populi, ut nihil umquam simile viderim. Id velim mihi ignoscas quod invita socru tua fecerim: mulier timida verebatur, ne Pansae animus offenderetur. In concione quidem Pansa dixit matrem quoque tuam et fratrem illam a me sententiam noluisse dici; sed me haec non movebant, alia valebant: favebam et rei publicae, cui semper favi, et dignitati ac gloriae tuae. Quod autem et in senatu pluribus verbis disserui et dixi in concione, in eo velim fidem meam liberes; promisi enim et prope confirmavi te non exspectasse nec exspectaturum decreta nostra, sed te ipsum tuo more rem publicam defensurum. Et, quamquam nihildum audieramus, nec ubi esses nec quas copias haberes, tamen sic statuebam, omnes, quae in istis partibus essent opes copiaeque, tuas esse, per teque Asiam provinciam confidebam iam rei publicae reciperatam. Tu fac in augenda gloria te ipse vincas. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Iunio (post VIII Id.) a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CASSIO SAL.}}
{{pn|8.1|1}}Scelus affinis tui Lepidi summamque levitatem et inconstantiam ex actis, quae ad te mitti certo scio, cognosse te arbitror: itaque nos confecto bello, ut arbitrabamur, renovatum bellum gerimus spemque omnem in D. Bruto et Planco habemus, si verum quaeris, in te et in M. Bruto, non solum ad praesens perfugium, si, quod nolim, adversi quid acciderit. Sed etiam ad confirmationem perpetuae libertatis. Nos hic de Dolabella audiebamus, quae vellemus, sed certos auctores non habebamus. Te quidem magnum hominem et praesenti iudicio et reliqui temporis exspectatione scito esse: hoc tibi proposito fac ut ad summa contendas; nihil est tantum, quod non populus Romanus a te perfici atque obtineri posse iudicet. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Iunio a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CASSIO SAL.}}
{{pn|9.1|1}}Brevitas tuarum litterarum me quoque breviorem in scribendo facit, et, vere ut dicam, non satis occurrit, quid scribam; nostras enim res in actis perferri ad te certo scio, tuas autem ignoramus; tamquam enim clausa sit Asia, sic nihil perfertur ad nos praeter rumores de oppresso Dolabella, satis illos quidem constantes, sed adhuc sine auctore. Nos, confectum bellum quum putaremus, repente a Lepido tuo in summam sollicitudinem sumus adducti: itaque tibi persuade maximam rei publicae spem in te et in tuis copiis esse. Firmos omnino exercitus habemus, sed tamen, ut omnia, ut spero, prospere procedant, multum interest te venire; exigua enim spes est rei publicae—nam nullam non libet dicere—, sed, quaecumque est, ea despondetur anno consulatus tui. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|X.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ineunte mense Quinctili a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CASSIO SAL.}}
{{pn|10.1|1}}Lepidus, tuus affinis, meus familiaris, pr. K. Quinctiles sententiis omnibus hostis a senatu iudicatus est ceterique, qui una cum illo a re publica defecerunt; quibus tamen ad sanitatem redeundi ante K. Sept. potestas facta est. Fortis sane senatus, sed maxime spe subsidii tui. Bellum quidem, quum haec scribebam, sane magnum erat scelere et levitate Lepidi. Nos de Dolabella quotidie, quae volumus, audimus, sed adhuc sine capite, sine auctore, rumore nuntio. Quod quum ita esset, tamen litteris tuis, quas Nonis Maiis ex castris datas acceperamus, ita persuasum erat civitati, ut illum iam oppressum omnes arbitrarentur, te autem in Italiam venire cum exercitu, ut, si haec ex sententia confecta essent, consilio atque auctoritate tua, sin quid forte titubatum, ut fit in bello, exercitu tuo niteremur: quem quidem ego exercitum quibuscumque potuero rebus ornabo; cuius rei tum tempus erit, quum, quid opis rei publicae laturus is exercitus sit aut quid iam tulerit, notum esse coeperit; nam adhuc tantum conatus audiuntur, optimi illi quidem et praeclarissimi, sed gesta res exspectatur, quam quidem aut iam esse aliquam aut appropinquare confido. Tua virtute et magnitudine animi nihil est nobilius; itaque optamus, ut quam primum te in Italia videamus: rem publicam nos habere arbitrabimur, si vos habebimus. Praeclare viceramus, nisi spoliatum, inermem, fugientem Lepidus recepisset Antonium; itaque numquam tanto odio civitati Antonius fuit, quanto est Lepidus; ille enim ex turbulenta re publica, hic ex pace et victoria bellum excitavit. Huic oppositos consules designatos habemus, in quibus est magna illa quidem spes, sed anceps cura propter incertos exitus proeliorum. Persuade tibi igitur, in te et in Bruto tuo esse omnia, vos exspectari, Brutum quidem iam iamque. Quod si, ut spero, victis hostibus nostris veneritis, tamen auctoritate vestra res publica exsurget et in aliquo statu tolerabili consistet; sunt enim permulta, quibus erit medendum, etiamsi res publica satis esse videbitur sceleribus hostium liberata. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XI.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris Taricheis Nonis Martiis a.u.c. 711.&lt;br&gt;C. CASSIUS PROCOS. S. D. M. CICERONI.}}
{{pn|11.1|1}}S. v. b. e. e. q. v. In Syriam me profectum esse scito ad L. Murcum et Q. Crispum imperatores: viri fortes optimique cives, posteaquaqm audierunt, quae Romae gererentur, exercitus mihi tradiderunt ipsique mecum una fortissimo animo rem publicam administrant. Item legionem, quam Q. Caecilius Bassus habuit, ad me venisse scito, quattuorque legiones, quas A. Allienus ex Aegypto eduxit, traditas ab eo mihi esse scito. Nunc te cohortatione non puto indigere, ut nos absentes remque publicam, quantum est in te, defendas: scire te volo firma praesidia vobis senatuique non deesse, ut optima spe et maximo animo rem publicam defendas. Reliqua tecum aget L. Carteius, familiaris meus. Vale. D. Nonis Martiis ex castris Taricheis.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris Nonis Maiis a.u.c. 711.&lt;br&gt;C. CASSIUS PROCOS. S. D. M. CICERONI SUO.}}
{{pn|12.1|1}}S. v. b. e. e. q. v. Legi tuas litteras, in quibus mirificum tuum erga me amorem recognovi; videbaris enim non solum favere nobis—id quod et nostra et rei publicae causa semper fecisti—, sed etiam gravem curam suscepisse vehementerque esse de nobis sollicitus. Itaque, quod te primum existimare putabam nos oppressa re publica quiescere non posse, deinde, quum suspicarere nos moliri, quod te sollicitum esse et de salute nostra et de rerum eventu putabam, simul ac legiones accepi, quas A. Allienus eduxerat ex Aegypto, scripsi ad te tabellariosque complures Romam misi; scripsi etiam ad senatum litteras, quas reddi vetui priusuam tibi recitatae essent, si forte mei obtemperare mihi voluerunt. Quod si litterae perlatae non sunt, non dubito, quin Dolabella, qui nefarie Trebonio occiso Asiam occupavit, tabellarios meos deprehenderit litterasque interceperit. Exercitus omnes, qui in Syria fuerunt, teneo. Habui pollulum morae, dum promissa militibus persolvo: nunc iam sum expeditus. A te peto, ut dignitatem meam commendatam tibi habeas, si me intelligis nullum neque periculum neque laborem patriae denegasse, si contra importunissimos latrones arma cepi te hortante et auctore, si non solum exercitus ad rem publicam libertatemque defendendam comparavi, sed etiam crudelissimis tyrannis eripui, quos si occupasset Dolabella, non solum adventu, sed etiam opinione et exspectatione exercitus sui Antonium confirmasset. Quas ob res milites tuere, si eos mirifice de re publica meritos esse animadvertis, et effice, ne quem poeniteat rem publicam quam spem praedae et rapinarum sequi maluisse. Item Murci et Crispi imperatorum dignitatem, quantum est in te, tuere; nam Bassus misere noluit mihi legionem tradere; quod nisi milites invito eo legatos ad me misissent, clausam Apameam tenuisset, quoad vi esset expugnata. Haec a te peto non solum rei publicae, quae tibi semper fuit carissima, sed etiam amicitiae nostrae nomine, quam confido apud te plurimum posse. Crede mihi hunc exercitum, quem habeo, senatus atque optimi cuiusque esse maximeque tuum, de cuius voluntate assidue audiendo mirifice te diligit carumque habet: qui si intellexerit commoda sua curae tibi esse, debere etiam se tibi omnia putabit. Litteris scriptis audivi Dolabellam in Ciliciam venisse cum suis copiis: proficiscar in Ciliciam. Quid egerim, celeriter ut scias, dabo operam; ac velim, ut meremur de re publica, sic felices simus. Fac valeas meque ames. Nonis Maiis ex castris.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIII.}}}}&lt;br&gt;Data est Cypro a Crommyoacride Idibus Iuniis a.u.c. 711.&lt;br&gt;C. CASSIUS Q. S. D. M. CICERONI}}
{{pn|13.1|1}}S. v. b. e. e. v. Quum rei publicae vel salute vel victoria gaudemus, tum instauratione tuarum laudum, quod maximus consularis maximum consulem te ipse vicisti, et laetamur et mirari satis non possumus. Fatale nescio quid tuae virtuti datum, id quod saepe iam experti sumus; est enim tua toga omnium armis felicior; quae nunc quoque nobis paene victam rem publicam ex manibus hostium eripuit ac reddidit. Nunc ergo vivemus liberi; nunc te, omnium maxime civis et mihi carissime—id quod maximis rei publicae tenebris comperisti—, nunc te habebimus testem nostri et in te et in coniunctissimam tibi rem publicam amoris, et, quae saepe pollicitus es te et taciturum, dum serviremus, et dicturum de me tum, quum mihi profutura essent, nunc illa non ego quidem dici tanto opere desiderabo quam sentiri a te ipso; neque enim omnium iudicio malim me a te commendari quam ipse tuo iudicio digne ac mereor commendatus esse, ut haec novissima nostra facta non subita nec inconvenientia, sed similia illis cogitationibus, quarum tu testis es, fuisse iudices meque ad optimam spem patriae non minimum tibi ipsi producendum putes. Sunt tibi, M. Tulli, liberi propinquique digni quidem te et merito tibi carissimi; esse etiam habent in re publica proxime hos cari, qui studiorum tuorum sunt aemuli, quorum esse cupio tibi copiam; sed tamen non maxima me turba puto excludi, quo minus tibi vacet me excipere et ad omnia, quae velis et probes, producere. Animum tibi nostrum fortasse probavimus; ingenium diutina servitus certe, qualecumque est, minus tamen, quam erat, passa est videri. Nos ex ora maritima Asiae provinciae et ex insulis quas potuimus naves deduximus; delectum remigum magna contumacia civitatium tamen satis celeriter habuimus; secuti sumus classem Dolabellae, cui L. Figulus praeerat, qui spem saepe transitionis praebendo neque umquam non recedendo novissime Corycum se contulit et clauso portu se tenere coepit; nos illa relicta, quod et in castra pervenire satius esse putabamus et sequebatur classis altera, quam anno priore in Bithynia Tillius Cimber compararat, cui Turullius quaestor praeerat, Cyprum petivimus; ibi quae cognovimus, scribere ad vos quam celerrime voluimus. Dolabellam ut Tarsenses, pessimi socii, ita Laodiceni multo amentiores ultro arcessierunt; ex quibus utrisque civitatibus Graecorum militum numero speciem exercitus effecit. Castra habet ante oppidum Laodiceam posita et partem muri demolitus est et castra oppido coniunxit. Cassius noster cum decem legionibus et cohortibus XX auxiliariis et quattuor milium equitatu a milibus passuum viginti castra habet posita P­ltŸ et existimat se sine proelio posse vincere; nam iam ternis tetrachmis triticum apud Dolabellam est: nisi quid navibus Laodicenorum supportarit, cito fame pereat necesse est: ne supportare possit, et Cassii classis bene magna, cui praeest Sextilius Rufus, et tres, quas nos adduximus, ego, Turullius, Patiscus, facile praestabunt. Te volo bene sperare et rem publicam, ut vos istic expedistis, ita pro nostra parte celeriter a nobis expediri posse confidere. Vale. D. Idib. Iun. Cypro, a Crommyoacride.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Pergae IV. Nonas Iunias a.u.c. 711.&lt;br&gt;LENTULUS CICERONI SUO S. P. D.}}
{{pn|14.1|1}}Quum Brutum nostrum convenissem eumque tardius in Asiam venturum animadverterem, in Asiam redii, ut reliquias mei laboris colligerem et pecuniam quam primum Romam mitterem. Interim cognovi in Lycia esse classem Dolabellae ampliusque centum naves onerarias, in quas exercitus eius imponi posset, idque Dolabellam ea mente comparasse, ut, si Syriae spes eum frustrata esset, conscenderet in naves et Italiam peteret seque cum Antoniis et reliquis latronibus coniungeret: cuius rei tanto in timore fui, ut omnibus rebus relictis cum paucioribus et minoribus navibus ad illas ire conatus sim. Quae res, si a Rhodiis non essem interpellatus, fortasse tota sublata esset, tamen magna ex parte profligata est, quoniam quidem classis dissipata est adventus nostri timore, milites ducesque effugerunt, onerariae omnes ad unam a nobis sunt exceptae. Certe—quod maxime timui—videor esse consecutus, ut non possit Dolabella in Italiam pervenire nec suis sociis firmatis durius vobis efficere negotium. Rhodii nos et rem publicam quam valde desperaverint, ex litteris, quas publice misi, cognosces. Et quidem multo parcius scripsi; mirari noli: mira est eorum amentia. Nec moverunt me meae ullae privatim iniuriae umquam: malus animus eorum in nostram salutem, cupiditas partium aliarum, perseverantia in contemptione optimi cuiusque ferenda mihi non fuit. Nec tamen omnes perditos esse puto; sed iidem illi, qui tum fugientem patrem meum, qui L. Lentulum, qui Pompeium, qui ceteros viros clarissimos non receperunt, iidem tamquam aliquo fato et nunc aut magistratum gerunt aut eos, qui sunt in magistratu, in sua habent potestate: itaque eadem superbia in pravitate utuntur; quorum improbitatem aliquando retundi et non pati impunitate augeri non solum utile est rei publicae nostrae, sed etiam necessarium. De nostra dignitate velim tibi ut semper curae sit et, quocumque tempore occasionem habueris, et in senatu et ceteris rebus laudi nostrae suffragere. Quoniam consulibus decreta est Asia et permissum est iis, ut, dum ipsi venirent, darent negotium, qui Asiam obtineant, rogo te, petas ab iis, ut hanc dignitatem potissimum nobis tribuant et mihi dent negotium, ut Asiam obtineam, dum ipsorum alteruter venit; nam, quod huc properent in magistratu venire aut exercitum mittere, causam non habent; Dolabella enim in Syria est, et, ut tu divina tua mente prospexisti et praedicasti, dum isti veniunt, Cassius eum opprimet; exclusus enim ab Antiochea Dolabella et in oppugnando male acceptus, nulla alia confisus urbe, Laodiceam, quae est in Syria ad mare, se contulit: ibi spero celeriter eum poenas daturum; nam neque, quo refugiat, habet neque diutius ibi poterit tantum exercitum Cassii sustinere: spero etiam confectum esse iam et oppressum Dolabellam. Quare non puto Pansam et Hirtium in consulatu properaturos in provincias exire, sed Romae acturos consulatum: itaque, si ab iis petieris, ut interea nobis procurationem Asiae dent, spero te posse impetrare. Praeterea mihi promiserunt Pansa et Hirtius coram et absenti mihi scripserunt Verrioque nostro Pansa affirmavit se daturum operam, ne in suo consulatu mihi succedatur. Ego porro non medius fidius cupiditate provinciae produci longius spatium mihi volo; nam mihi fuit ista provincia plena laboris, periculi, detrimenti, quae ego ne frustra subierim neve, priusquam reliquias meae diligentiae consequar, decedere cogar, valde laboro; nam, si potuissem, quam exegeram pecuniam, universam mittere, postularem, ut mihi succederetur: nunc, quod Cassio dedi, quod Trebonii morte amisimus, quod etiam crudelitate Dolabellae aut perfidia eorum, qui fidem mihi reique publicae non praestiterunt, id consequi et reficere volo, quod aliter non potest fieri, nisi spatium habuero: id ut per te consequar, velim, ut solet, tibi curae sit. Ego me de re publica puto esse meritum, ut non provinciae istius beneficium exspectare debeam, sed tantum, quantum Cassius et Bruti, non solum illius facti periculique societate, sed etiam huius temporis studio et virtute; primus enim ego leges Antonias fregi, primus equitatum Dolabellae ad rem publicam traduxi Cassioque tradidi, primus delectus habui pro salute omnium contra coniurationem sceleratissimam, solus Cassio et rei publicae Syriam exercitusque, qui ibi erant, coniunxi, nam, nisi ego tantum pecuniam tantaque praesidia et tam celeriter Cassio dedissem, ne ausus quidem esset ire in Syriam, et nunc non minora pericula rei publicae a Dolabella instarent quam ab Antonio. Atque haec omnia is feci, qui sodalis et familiarissimus Dolabellae eram, coniunctissimus sanguine Antoniis, provinciam quoque illorum beneficio habebam, sed patr¤da §m±n m*llon fil«n omnibus meis bellum primus indixi. Haec etsi adhuc non magno opere mihi tulisse fructum animadverto, tamen non despero nec defetigabor permanere non solum in studio libertatis, sed etiam in labore et periculis. Ac tamen, si etiam aliqua gloria iusta et merita provocabimur senatus et optimi cuiusque officiis, maiore cum auctoritate apud ceteros erimus et eo plus prodesse rei publicae poterimus. Filium tuum, ad Brutum quum veni, videre non potui ideo, quod iam in hiberna cum equitibus erat profectus, sed medius fidius ea esse eum opinione et tua et ipsius et in primis mea causa gaudeo; fratris enim loco mihi est, qui ex te natus teque dignus est. Vale. D. IIII. Non. Iun. Perga.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Pergae IIII. Nonas Iunias a.u.c. 711.&lt;br&gt;P. LENTULUS P. F. PRO Q. PRO PR. S. D. COSS. PR. TR. PL. SENATUI POPULO PLEBIQUE ROMANAE.}}
{{pn|15.1|1}}S. v. l. q. v. v. b. e. e. v. Scelere Dolabellae oppressa Asia in proximam provinciam Macedoniam praesidiaque rei publicae, quae M. Brutus, v. c., tenebat, me contuli et id egi, ut, per quos celerrime possent, Asia provincia vectigaliaque in vestram potestatem redigerentur: quod quum pertimuisset Dolabella vastataque provincia, correptis vectigalibus, praecipue civibus Romanis omnibus crudelissime denudatis ac divenditis celerius Asia excessisset, quam eo praesidium adduci potuisset, diutius morari aut exspectare praesidium non necesse habui et quam primum ad meum officium revertendum mihi esse existimavi, ut et reliqua vectigalia exigerem et quam deposui pecuniam colligerem, quidque ex ea correptum esset aut quorum id culpa accidisset, cognoscerem quam primum et vos de omni re facerem certiores. Interim quum per insulas in Asiam naviganti mihi nuntiatum esset classem Dolabellae in Lycia esse Rhodiosque naves complures instructas et paratas in aqua habere, cum iis navibus, quas aut mecum adduxeram aut comparaverat Patiscus proq., homo mihi quum familiaritate, tum etiam sensibus in re publica coniunctissimus, Rhodum deverti confisus auctoritate vestra senatusque consulto, quo hostem Dolabellam iudicaratis, foedere quoque, quod cum iis M. Marcello Ser. Sulpicio coss. renovatum erat, quo iuraverant Rhodii eosdem hostes se habituros, quos senatus populusque R: quae res nos vehementer fefellit; tantum enim afuit, ut illorum praesidio nostram firmaremus classem, ut etiam a Rhodiis urbe, portu, statione, quae extra urbem est, commeatu, aqua denique prohiberentur nostri milites, nos vix ipsi singulis cum navigolis reciperemur. Quam indignitatem deminutionemque non solum iuris nostri, sed etiam maiestatis imperiique populi Romani idcirco tulimus, quod interceptis litteris cognoramus Dolabellam, si desperasset de Syria Aegyptoque, quod necesse erat fieri, in naves cum omnibus suis latronibus atque omni pecunia conscendere esse paratum Italiamque petere; idcirco etiam naves onerarias, quarum minor nulla erat duum milium amphorum, contractas in Lycia a classe eius obsideri. Huius rei timore, p. c., percitus iniurias perpeti et cum contumelia etiam nostra omnia prius experiri malui: itaque ad illorum voluntatem introductus in urbem et in senatum eorum quam diligentissime potui causam rei publicae egi periculumque omne, quod instaret, si ille latro cum suis omnibus naves conscendisset, exposui; Rhodios autem tanta in pravitate animadverti, ut omnes firmiores putarent quam bonos, ut hanc concordiam et conspirationem omnium ordinum ad defendendam libertatem propense non crederent esse factam, ut patientiam senatus et optimi cuiusque manere etiam nunc confiderent nec potuisse audere quemquam Dolabellam hostem iudicare, ut denique omnia, quae improbi fingebant, magis vera existimarent, quam quae vere facta erant et a nobis docebantur. Qua mente etiam ante nostrum adventum post Trebonii indignissimam caedem ceteraque tot tamque nefaria facinora binae profectae erant ad Dolabellam legationes eorum, et quidem novo exemplo, contra leges ipsorum, prohibentibus iis, qui tum magistratus gerebant. Haec sive timore, ut dictitant, de agris, quos in continenti habent, sive furore, sive potentia paucorum, qui et antea pari contumelia viros clarissimos affecerant et nunc maximos magistratus gerentes, nullo exemplo neque nostra ex parte neque nostro praesentium neque imminenti Italiae urbique nostrae periculo, si ille parricida cum suis latronibus navibus ex Asia Syriaque expulsus Italiam petisset, mederi, quum facile possent, voluerunt. Nonnullis etiam ipsi magistratus veniebant in suspicionem detinuisse nos et demorati esse, dum classis Dolabellae certior fieret de adventu nostro; quam suspicionem consecutae res aliquot auxerunt, maxime quod subito ex Lycia Sex. Marius et C. Titius, legati Dolabellae, a classe discesserunt navique longa profugerunt onerariis relictis, in quibus colligendis non minimum temporis laborisque consumpserant. Itaque, quum ab Rhodo cum iis, quas habueramus, navibus in Lyciam venissemus, naves onerarias recepimus dominisque restituimus, iidemque, quod maxime verebamur, ne posset Dolabella cum suis latronibus in Italiam venire, timere desiimus: classem fugientem persecuti sumus usque Sidam, quae extrema regio est provinciae meae. Ibi cognovi partem navium Dolabellae diffugisse, reliquas Syriam Cyprumque petisse: quibus disiectis, quum scirem C. Cassii, singularis civis et ducis, classem maximam fore praesto in Syria, ad meum officium reverti, daboque operam, ut meum studium, diligentiam vobis, p. c., reique publicae praestem, pecuniamque quam maximam potero et quam celerrime cogam omnibusque rationibus ad vos mittam. Si pecurrero provinciam et cognovero, qui nobis et rei publicae fidem praestiterint in conservanda pecunia a me deposita, quique scelere ulrto deferentes pecuniam publicam hoc munere societatem facinorum cum Dolabella inierint, faicma vos certiores. De quibus, si vobis videbitur, si, ut meriti sunt, graviter constitueritis nosque vestra auctoritate firmaveritis, facilius et reliqua exigere vectigalia et exacta servare poterimus. Interea quo commodius vectigalia tueri provinciamque ab iniuria defendere possim, praesidium voluntarium necessariumque comparavi. His litteris scriptis milites circiter XXX, quos Dolabella ex Asia conscripserat, ex Syria fugientes in Pamphyliam venerunt: hi nuntiaverunt Dolabellam Antiocheam, quae in Syria est, venisse; non receptum conatum esse aliquoties vi introire; repulsum semper esse cum magno suo detrimento itaque c. circiter amissis, aegris relictis noctu Antiochea profugisse Laodiceam versus; ea nocte omnes fere Asiaticos milites ab eo discessisse; ex iis ad octingentos Antiocheam redisse et se iis tradidisse, qui a Cassio relicti urbi illi praeerant, ceteros per Amanum in Ciliciam descendisse, quo ex numero se quoque esse dicebant; Cassium autem cum suis omnibus copiis nuntiatum esse quatridui iter a Laodicea afuisse tum, quum Dolabella eo tenderet; quamobrem opinione celerius confido sceleratissimum latronem poenas daturum. IIII. Non. Iun. Perga.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Athenis VIII. Kal. Iun. a.u.c. 710.&lt;br&gt;TREBONIUS CICERONI SAL.}}
{{pn|16.1|1}}S. v. b. e. Athenas veni a. d. XI Kal. Iun. atque ibi, quod maxime optabam, vidi filium tuum, deditum optimis studiis summaque modestiae fama: qua ex re quantam voluptatem ceperim, scire potes etiam me tacente; non enim nescis, quanti te faciam et quam pro nostro veterrimo verissimoque amore omnibus tuis etiam minimis commodis, non modo tanto bono gaudeam. Noli putare, mi Cicero, me hoc auribus tuis dare: nihil adolescente tuo atque adeo nostro—nihil enim mihi a te potest esse seiunctum—aut amabilius omnibus iis, qui Athenis sunt, est aut studiosius earum artium, quas tu maxime amas, hoc est optimarum. Itaque tibi, quod vere facere possum, libenter quoque gratulor nec minus etiam nobis, quod eum, quem necesse erat diligere, qualiscumque esset, talem habemus, ut libenter quoque diligamus. Qui quum mihi in sermone iniecisset se velle Asiam visere, non modo invitatus, sed etiam rogatus est a me, ut id potissimum nobis obtinentibus provinciam faceret; cui nos et caritate et amore tuum officium praestaturos non debes dubitare. Illud quoque erit nobis curae, ut Cratippus una cum eo sit, ne putes in Asia feriatum illum ab iis studiis, in quae tua cohortatione incitatur, futurum; nam illum paratum, ut video, et ingressum pleno gradu cohortari non intermittemus, quo in dies longius discendo exercendoque se procedat. Vos quid ageretis in re publica, quum has litteras dabam, non sciebam: audiebam quaedam turbulenta, quae scilicet cupio esse falsa, ut aliquando otiosa libertate fruamur; quod vel minime mihi adhuc contigit. Ego tamen nactus in navigatione nostra pusillum laxamenti concinnavi tibi munusculum ex instituto meo, et dictum cum magno nostro honore a te dictum conclusi et tibi infra subscripsi: in quibus versiculis si tibi quibusdam verbis eÈyurrhmon°sterow videbor, turpitudo personae eius, in quam liberius invehimur, nos vindicabit; ignosces etiam iracundiae nostrae, quae iusta est in eiusmodi et homines et cives; deinde qui magis hoc Lucilio licuerit assumere libertatis quam nobis? quum, etiamsi odio pari fuerit in eos, quos laesit, tamen certe non magis dignos habuerit, in quos tanta libertate verborum incurreret. Tu, sicut mihi pollicitus es, adiunges me quam primum ad tuos sermones; namque illud non dubito, quin, si quid de interitu Caesaris scribas, non patiaris me minimam partem et rei et amoris tui ferre. Vale et matrem meosque tibi commendatos habe. D. VIII K. Iun. Athenis.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae (post Quinct.) a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO S. D. CORNIFICIO COLLEGAE.}}
{{pn|17.1|1}}Grata mihi vehementer est memoria nostri tua, quam significasti litteris; quam ut conserves, non quo de tua constantia dubitem, sed quia mos est ita rogandi, rogo. Ex Syria nobis tumultuosiora quaedam nuntiata sunt, quae, quia tibi sunt propiora quam nobis, tua me causa magis movent quam mea. Romae summum otium est, sed ita, ut malis salubre aliquod et honestum negotium: quod spero fore; video id curae esse Caesari. Me scito, dum tu absis, quasi occasionem quandam et licentiam nactum scribere audacius, et cetera quidem fortasse, quae etiam tu concederes, sed proxime scripsi de optimo genere dicendi, in quo saepe suspicatus sum te a iudicio nostro, sic scilicet, ut doctum hominem ab non indocto, paullum dissidere: huic tu libro maxime velim ex animo, si minus, gratiae causa suffragere. Dicam tuis, ut eum, si velint, describant ad teque mittant; puto enim, etiamsi rem minus probabis, tamen in ista solitudine, quidquid a me profectum sit, iucundum tibi fore. Quid mihi existimationem tuam dignitatemque commendas, facis tu quidem omnium more, sed velim sic existimes, me quum amori, quem inter nos mutuum esse intelligo, plurimum tribuam, tum de summo ingenio et de studiis tuis optimis et de spe amplissimae dignitatis ita iudicare, ut neminem tibi anteponam, comparem paucos.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae sub finem a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO S. D. CORNIFICIO COLLEGAE.}}
{{pn|18.1|1}}Quod extremum fuit in ea epistula, quam a te proxime accepi, ad id primum respondebo; animum adverti enim hoc vos magnos oratores facere nonnumquam: epistulas requiris meas; ego autem numquam, quum mihi denuntiatum esset a tuis ire aliquem, non dedi. Quod mihi videor ex tuis litteris intelligere, te nihil commissurum esse temere nec ante, quam scisses, quo iste nescio qui Caecilius Bassus erumperet, quidquam certi constituturum, id ego et speraram prudentia tua fretus et ut confiderem fecerunt tuae gratissimae mihi litterae, idque ut facias quam saepissime, ut et quid tu agas et quid agatur scire possim et etiam quid acturus sis, valde te rogo. Etsi periniquo patiebar animno te a me digredi, tamen eo tempore me consolabar, quod et in summum otium te ire arbitrabar et ab impendentibus magnis negotiis discedere: utrumque contra accidit; istic enim bellum est exortum, hic pax consecuta, sed tamen eiusmodi pax, in qua, si adesses, multa te non delectarent, ea tamen, quae ne ipsum Caesarem quidem delectant; bellorum enim civilium ii semper exitus sunt, ut non ea solum fiant, quae velit victor, sed etiam, ut iis mos gerendus sit, quibus adiutoribus sit parta victoria. Equidem sic iam obdurui, ut ludis Caesaris nostri animo aequissimo viderem T. Plancum, audirem Laberii et Publilii poemata. Nihil mihi tam deesse scito quam quicum haec familiariter docteque rideam: is tu eris, si quam primum veneris; quod ut facias, non mea solum, sed etiam tua interesse arbitror.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae sub finem a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|19.1|1}}Libentissime legi tuas litteras, in quibus iucundissimum mihi fuit, quod cognovi meas tibi redditas esse; non enim dubitabam, quin eas libenter lecturus esses, verebar, ut redderentur. Bellum, quod est in Syria, Syriamque provinciam tibi tributam esse a Caesare ex tuis litteris cognovi: eam quidem rem tibi volo bene et feliciter evenire; quod ita fore confido fretus et industria et prudentia tua. Sed, de Parthici belli suspicione quod scribis, sane me commovit: quid copiarum haberes, quum ipse coniectura consequi poteram, tum ex tuis litteris cognovi: itaque opto, ne se illa gens moveat hoc tempore, dum ad te legiones eae perducantur, quas audio duci; quod si pares copias ad confligendum non habebis, non te fugiet uti consilio M. Bibuli, qui se oppido munitissimo et copiosissimo tamdiu tenuit, quamdiu in provincia Parthi fuerunt. Sed haec melius ex re et ex tempore constitues: mihi quidem usque curae erit, quid agas, dum, quid egeris, sciero. Litteras ad te numquam habui cui darem, quin dederim: a te, ut idem facias, peto, in primisque ut ita ad tuos scribas, ut me tuum sciant esse.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae anno incerto.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|20.1|1}}Gratae mihi tuae litterae, nisi quos Sinuessanum deversoriolum contempsisti; quam quidem contumeliam villa pusilla iniquo animo feret, nisi in Cumano et Pompeiano reddideris p­nta perÐ p­ntvn. Sic igitur facies meque amabis et scripto aliquo lacesses; ego enim respondere facilius possum quam provocare. Quod si, ut es, cessabis, lacessam, nec tua ignavia etiam mihi inertiam afferet. Plura otiosus; haec, quum essem in senatu, exaravi.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXI.}}}}&lt;br&gt;Scr. mense incerto a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|21.1|1}}C. Anicius, familiaris meus, vir omnibus rebus ornatus, negotiorum suorum causa legatus est in Africam legatione libera: eum velim rebus omnibus adiuves operamque des, ut quam commodissime sua negotia conficiat, in primisque, quod ei carissimum est, dignitatem eius tibi commendo, idque a te peto, quod ipse in provincia facere sum solitus non rogatus, ut omnibus senatoribus lictores darem; quod idem acceperam et id cognoveram a summis viris factitatum. Hoc igitur, mi Cornifici, facies ceterisque rebus omnibus eius dignitati reique, si me amas, consules: erit id mihi gratissimum. Da operam, ut valeas.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Decembri a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|22.1|1}}Nos hic cum homine gladiatore omnium nequissimo, collega nostro, Antonio, bellum gerimus, sed non pari condicione, contra arma verbis. At etiam de te concionatur, nec impune; nam sentiet, quos lacessierit. Ego autem acta ad te omnia arbitror perscribi ab aliis; a me futura debes cognoscere, quorum quidem non est difficilis coniectura: oppressa omnia sunt, nec habent ducem boni, nostrique tyrannoctoni longe gentium absunt. Pansa et sentit bene et loquitur fortiter; Hirtius noster tardius convalescit. Quid futurum sit, plane nescio; spes tamen una est aliquando populum Romanum maiorum similem fore. Ego certe rei publicae non deero et, quidquid acciderit, a quo mea culpa absit, animo forti feram; illud profecto, quoad potero: tuam famam et dignitatem tuebor. A. d. XIII K. Ian. senatus frequens mihi est assensus quum de ceteris rebus magnis et necessariis, tum de provinciis ab iis, qui obtinerent, retinendis neque cuiquam tradendis, nisi qui ex senatus consulto successisset: hoc ego quum rei publicae casua censui, tum mehercule in primis retinendae dignitatis tuae; quamobrem te amoris nostri causa rogo, rei publicae causa hortor, ut ne cui quidquam iuris in tua provincia esse patiare atque ut omnia referas ad dignitatem, qua nihil esse potest praestantius. Vere tecum agam, ut necessitudo nostra postulat: in Sempronio, si meis litteris obtemperasses, maximam ab omnibus laudem adeptus esses; sed illud et praeteriit et levius est, haec magna res est: fac, ut provinciam retineas in potestate rei publicae. Plura scripsissem, nisi tui festinarent: itaque Chaerippo nostro me velim excuses.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae medio mense Octobri a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|23.1|1}}Omnem condicionem imperii tui statumque provinciae mihi demonstravit Tratorius. O multa intolerabilia locis omnibus! sed, quo tua maior dignitas, eo, quae tibi acciderunt, minus ferenda; neque enim, quae tu propter magnitudinem et animi et ingenii moderate fers, ea non ulciscenda sunt, etiamsi non sunt dolenda. Sed haec posterius. Rerum urbanarum acta tibi mitti certo scio; quod ni ita putarem, ipse perscriberem, in primisque Caesaris Octaviani conatum; de quo multitudini fictum ab Antonio crimen videtur, ut in pecuniam adolescentis impetum faceret, prudentes autem et boni viri et credunt factum et probant. Quid quaeris? magna spes est in eo: nihil est, quod non existimetur laudis et gloriae causa facturus. Antonius autem, noster familiaris, tanto se odio esse intelligit, ut, quum interfectores suos domi comprehenderit, rem proferre non audeat. A. d. VII Id. Oct. Brundisium erat profectus obviam legionibus Macedonicis quattuor, quas sibi conciliare pecunia cogitabat easque ad urbem adducere et in cervicibus nostris collocare. Habes formam rei publicae, si in castris potest esse res publica; in quo tuam vicem saepe doleo, quod nullam partem per aetatem sanae et salvae rei publicae gustare potuisti. Atque antehac quidem sperare saltem licebat; nunc etiam id ereptum est; quae enim est spes, quum in concione dicere ausus sit Antonius Cannutium apud eos locum sibi quaerere, quibus se salvo locus in civisate esse non posset? Equidem et haec et omnia, quae homini accidere possunt, sic fero, ut philosophiae magnam habeam gratiam, quae me non modo ab sollicitudine abducit, sed etiam contra omnes fortunae impetus armat, tibique idem censeo faciundum nec, a quo culpa absit, quidquam in malis numerandum. Sed haec tu melius. Tratorium nostrum quum semper probassem, tum maxime in tuis rebus summam eius fidem, diligentiam prudentiamque cognovi. Da operam, ut valeas: hoc mihi gratius facere nihil potes.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ineunte mense Ianuario a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|24.1|1}}Ego nullum locum praetermitto—nec enim debeo—non modo laudandi tui, sed ne ornandi quidem; sed mea studia erga te et officia malo tibi ex tuorum litteris quam ex meis esse nota. Te tamen hortor, ut omni cura in rem publicam incumbas: hoc est animi, hoc est ingenii tui, hoc eius spei, quam habere debes, amplificandae dignitatis tuae. Sed hac de re alias ad te pluribus; quum enim haec scribebam, in exspectatione erant omnia: nondum legati redierant, quos senatus non ad pacem deprecandam, sed ad denuntiandum bellum miserat, nisi legatorum nutio paruisset. Ego tamen, ut primum occasio data est, meo pristino more rem publicam defendi: me principem senatui populoque Romano professus sum, nec postea, quam suscepi causam libertatis, minimum tempus amisi tuendae salutis libertatisque communis. Sed haec quoque te ex aliis malo. T. Pinarium, familiarissimum meum, tanto tibi studio commendo, ut maiore non possim; cui quum propter omnes virtutes, tum etiam propter studia communia sum amicissimus. Is procurat rationes negotiaque Dionysii nostri, quem et tu multum amas et ego omnium plurimum; ea tibi ego non debeo commendare, sed commendo tamen. Facies igitur, ut ex Pinarii, gratissimi hominis, litteris tuum et erga illum et erga Dionysium studium perspiciamus.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae sive XIV. Kal. Apriles sive paullo post a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|25.1|1}}Liberalibus litteras accepi tuas, quas mihi Cornificius altero vicesimo die, ut dicebat, reddidit: eo die non fuit senatus neque postero. Quinquatribus frequenti senatu causam tuam egi non invita Minerva; etenim eo ipso die senatus decrevit, ut Minerva nostra, custos urbis, quam turbo deiecerat, restitueretur. Pansa tuas litteras recitavit: magna senatus approbatio consecuta est cum summo meo gaudio et offensione Minotauri, id est Calvisii et Tauri; factum de te senatus consultum honorificum. Postulabatur, ut etiam illi notarentur; sed Pansa clementior. Ego, mi Cornifici, quo die primum in spem libertatis ingressus sum et cunctantibus ceteris a. d. XIII K. Ian. fundamenta ieci rei publicae, eo ipso die providi multum atque habui rationem dignitatis tuae; mihi enim est assensus senatus de obtinendis provinciis; nec vero postea destiti labefactare eum, qui summa cum tua iniuria contumeliaque rei publicae provinciam absens obtinebat; itaque crebras vel potius quotidianas compellationes meas non tulit seque in urbem recepit invitus; neque solem spe, sed certa re iam et possessione deturbatus est meo iustissimo honestissimoque convicio. Te tuam dignitatem summa tua virtute tenuisse provinciaeque honoribus amplissimis affectum vehementer gaudeo. Quod te mihi de Sempronio purgas, accipio excusationem; fuit enim illud quoddam graecum tempus servitutis. Ego, tuorum consiliorum auctor dignitatisque fautor, iratus temporibus in Graeciam desperata libertate rapiebar, quum me etesiae quasi boni cives relinquentem rem publicam prosequi noluerunt, austerque adversus maximo flatu me ad tribules tuos Regium rettulit, atque inde ventis remis in patriam omni festinatione properavi postridieque in summa reliquorum servitute liber unus fui. Sic sum in Antonium invectus, ut ille non ferret omnemque suum vinulentum furorem in me unum effunderet meque tum elicere vellet ad caedis causam, tum temptaret insidiis; quem ego ructantem et nauseantem conieci in Caesaris Octaviani plagas; puer enim egregius praesidium sibi primum et nobis, deinde summae rei publicae comparavit; qui nisi fuisset, Antonii reditus a Brundisio pestis patriae fuisset. Quae deinceps acta sint, scire te arbitror. Sed redeamus illuc, unde devertimus: accipio excusationem tuam de Sempronio; neque enim statui quid in tanta perturbatione habere potuisti.

Nunc hic dies aliam vitam affert, alios mores postulat,

ut ait Terentius; quamobrem, mi Quinte, conscende nobiscum, et quidem ad puppim: una navis est iam bonorum omnium, quam quidem nos damus operam ut rectam teneamus; utinam prospero cursu! sed, quicumque venti erunt, ars nostra certe non aberit; quid enim praestare aliud virtus potest? Tu fac ut magno animo sis et excelso cogitesque omnem dignitatem tuam cum re publica coniunctam esse debere.

(Scr. post V Kal. Mai. a. 711.)

P. Lucceium mihi meum commendas, quem, quibuscumque rebus potero, diligenter tuebor. Hirtium quidem et Pansam, collegas nostros, homines in consulatu rei publicae salutares, alieno sane tempore amisimus, re publica Antoniano quidem latrocinio liberata, sed nondum omnino explicata; quam nos, si licebit, more nostro tuebimur, quamquam admodum sumus iam defetigati; sed nulla lassitudo impedire officium et fidem debet. Verum haec hactenus: ab aliis te de me quam a me ipso malo cognoscere. De te audiebamus ea, quae maxime vellemus. De Cn. Minucio, quem tu quibusdam litteris ad caelum laudibus extulisti, rumores duriores erant: id quale sit omninoque quid istic agatur facias me velim certiorem.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. mense incerto (post XIII. Kal. Ian.) a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|26.1|1}}Q. Turius, qui in Africa negotiatus est, vir bonus et honestus, heredes fecit similes sui, Cn. Saturninum, Sex. Aufidium, C. Anneium, Q. Considium Gallum, L. Servilium Postumum, C. Rubellium: ex eorum oratione intellexi gratiarum actione eos magis egere quam commendatione; tanta enim liberalitate se tua usos praedicabant, ut iis plus a te tributum intelligerem, quam ego te auderem rogare; audebo tamen, scio enim, quantum ponderis mea commendatio sit habitura. Quare a te peto, ut ad eam liberalitatem, qua sine meis litteris usus es, quam maximus his litteris cumulus accedat; caput autem est meae commendationis, ne patiare Erotem Turium, Q. Turii libertum, ut adhuc fecit, hereditatem Turianam avertere ceterisque omnibus rebus habeas eos a me commendatissimos. Magnam ex eorum splendore et observantia capies voluptatem: quod ut velis, te vehementer etiam atque enim rogo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. mense incerto (post XIII. Kal. Ian.) a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|27.1|1}}Sex. Aufidius et observantia, qua me colit, accedit ad proximos et splendore equiti Romano nemini cedit; est autem ita temperatis moderatisque moribus, ut summa severitas summa cum humanitate iungatur: cuius tibi negotia, quae sunt in Africa, ita commendo, ut maiore studio magisve ex animo commendare non possim. Pergratum mihi feceris, si dederis operam, ut is intelligat meas apud te litteras maximum pondus habuisse: hoc te vehementer, mi Cornifici, rogo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Aprili (ante XVI. K. Maias) a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|28.1|1}}Assentior tibi eos, quos scribis Lilybaeo minari, istic poenas dare debuisse, sed metuisti, ut ais, ne nimis liber in ulciscendo viderere; metuisti igitur, ne gravis civis, ne nimis fortis, ne nimis te dignus viderere. Quod societatem rei publicae conservandae tibi mecum a patre acceptam renovas, gratum est, quae societas inter nos semper, mi Cornifici, manebit; gratum etiam illud, quod mihi tuo nomine gratias agendas non putas, nec enim id inter nos facere debemus. Senatus saepius pro dignitate tua appellaretur, si absentibus consulibus umquam nisi ad rem novam cogeretur. Itaque nec de HS. XX nec de HS. DCC quidquam agi nunc per senatum potest; tibi autem ex senatus consulto imperandum mutuumve sumendum censeo. In re publica quid agatur, credo te ex eorum litteris cognoscere, qui ad te acta debent perscribere. Ego sum spe bona; consilio, cura, labore non desum; omnibus inimicis rei publicae esse me acerrimum hostem prae me fero. Res neque nunc difficili loco mihi videtur esse et fuisset facillimo, si culpa a quibusdam afuisset.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Aprili (ante XVI. K. Maius) a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|29.1|1}}Non modo tibi, cui nostra omnia notissima sunt, sed neminem in populo Romano arbitror esse, cui sit ignota ea familiaritas, quae mihi cum L. Lamia est; etenim magno theatro spectata est tum, quum est ab A. Gabinio consule relegatus, quod libere et fortiter salutem meam defendisset; nec ex eo amor inter nos natus est, sed, quod erat vetus et magnus, propterea nullum periculum pro me adire dubitavit. Ad haec officia vel merita potius iucundissima consuetudo accedit, ut nullo prorsus plus homine delecter. Non puto te iam exspectare, quibus eum tibi verbis commendarim; causa enim tanti amoris intelligis quae verba desideret: iis me omnibus usum putato. Tantum velim existimes, si negotia Lamiae, procuratores, libertos, familiam quibuscumque rebus opus erit defenderis, gratius mihi futurum, quam si ea tua liberalitas pertinuisset ad rem familiarem meam, nec dubito, quin sine mea commendatione, quod tuum est iudicium de hominibus, ipsius Lamiae causa studiose omnia facturus sis: quamquam erat nobis dictum te existimare alicui senatus consulto, quod contra dignitatem tuam fieret, scribendo Lamiam affuisse, qui omnino consulibus illis numquam fuit ad scribendum; deinde omnia tum falsa senatus consulta deferebantur; nisi forte etiam illi Semproniano senatus consulto me censes affuisse, qui ne Romae quidem fui, ut tum de eo ad te scripsi, re recenti. Sed haec hactenus. Te, mi Cornifici, etiam atque etiam rogo, ut omnia Lamiae negotia mea putes esse curesque, ut intelligat hanc commendationem maximo sibi usui fuisse: hoc mihi gratius facere nihil potes. Cura, ut valeas.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Maio a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|30.1|1}}Itane? praeter litigatores nemo ad te meas litteras? Multae istae quidem; tu enim perfecisti, ut nemo sine litteris meis tibi se commendatum putaret; sed quis umquam tuorum mihi dixit esse, cui darem, quin dederim? aut quid mihi iucundius quam, quum coram tecum loqui non possim, aut scribere ad te aut tuas legere litteras? illud magis mihi solet esse molestum, tantis me impediri occupationibus, ut ad te scribendi meo arbitratu facultas nulla detur; non enim te epistulis, sed voluminibus lacesserem, quibus quidem me a te provocari oportebat; quamvis enim occupatus sis, otii tamen plus habes; aut, si ne tu quidem vacas, noli impudens esse nec mihi molestiam exhibere et a me litteras crebiores, quum tu mihi raro mittas, flagitare. Nam, quum antea distinebar maximis occupationibus, propterea quod omnibus curis rem publicam mihi tuendam putabam, tum hoc tempore multo distineor vehementius; ut enim gravius aegrotant ii, qui, quum levati morbo viderentur, in eum de integro inciderunt, sic vehementius nos laboramus, qui profligato bello ac paene sublato renovatum bellum gerere cogamur. Sed haec hactenus. Tu tibi, mi Cornifici, fac ut persuadeas non esse me tam imbecillo animo, ne dicam inhumano, ut a te vinci possim aut officiis aut amore. Non dubitabam equidem, verumtamen multo mihi notiorem amorem tuum effecit Chaerippus. O hominem semper illum quidem mihi aptum, nunc vero etiam suavem! vultus mehercule tuos mihi expressit omnes, non solum animum ac verba pertulit; itaque noli vereri, ne tibi suscensuerim, quod eodem exemplo ad me, quo ad ceteros: requisivi equidem proprias ad me unum litteras, sed neque vehementer et amanter. De sumptu, quem te in rem militarem facere et fecisse dicis, nihil sane possum tibi opitulari, propterea quod et orbus est senatus consulibus amissis et incredibiles angustiae pecuniae publicae, quae conquiritur undique, ut optime meritis militibus promissa solvantur, quod quidem fieri sine tributo posse non arbitror. De Attio Dionysio, nihil puto esse, quoniam mihi nihil dixit Tratorius. De P. Lucceio, nihil tibi concedo, quo studiosor eius sis, quam ego sum; est enim nobis necessarius; sed, a magistris quum contenderem de proferendo die, probarunt mihi sese, quo minus id facerent, et compromisso et iure iurando impediri; quare veniendum arbitror Lucceio: quamquam, si meis litteris obtemperavit, quum tu haec leges, illum Roame esse oportebit. Ceteris de rebus maximaeque de pecunia, quum Pansae mortem ignorares, scripsisti, quae per nos ab eo consequi te posse arbitrarere: quae te non fefellissent, si viveret, nam te diligebat; post mortem autem eius quid fieri posset non videbamus. De Venuleio, Latino, Horatio, valde laudo: illud non nimium probo, quod scribis, quo illi animo aequiore ferrent, te tuis etiam legatis lictores ademisse—honore enim digni cum ignominia dignis non erant comparandi.—, euosque, ex senatus consulto si non decedunt, cognendos, ut decedant, existimo. Haec fere ad eas litteras, quas eodem exemplo binas accepi: de reliquo, velim tibi persuadeas non esse mihi meam dignitatem tua cariorem.
{{Liber
|Ante=Liber XI
|AnteNomen=../Liber XI
|Post=Liber XIII
|PostNomen=../Liber XIII
}}</text>
      <sha1>koy5ceszxlszoaq43h2fm3hs1nl507n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269610</id>
      <parentid>269601</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:22:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58761" sha1="pv8tf8fc3lgkcjd04sb58fh4znp3vct" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus=Liber XII&lt;br&gt;Ad C. Cassium et Ceteros.
}}
{{Liber
|Ante=Liber XI
|AnteNomen=../Liber XI
|Post=Liber XIII
|PostNomen=../Liber XIII
}}
{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scr. exeunte mense Maio a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO CASSIO SAL.}}
{{pn|1.1|1}}Finem nullam facio, mihi crede, Cassi, de te et Bruto nostro, id est de tota re publica, cogitandi, cuius omnis spes in vobis est et in D. Bruto; quam quidem iam habeo ipse meliorem, re publica a Dolabella meo praeclarissime gesta; manabat enim illud malum urbanum et ita corroborabatur quotidie, ut ego quidem et urbi et otio diffiderem urbano, sed ita compressum est, ut mihi videamur omne iam ad tempus ab illo dumtaxat sordidissimo periculo tuti futuri. Reliqua magna sunt ac multa, sed posita omnia in vobis: quamquam primum quidque explicemus. Nam, ut adhuc quidem actum est, non regno, sed rege liberati videmur; interfecto enim rege regios omnes nutus tuemur. Neque vero id solum, sed etiam, quae ipse ille, si viveret, non faceret, ea nos quasi cogitata ab illo probamus. Nec eius quidem rei finem video: tabulae figuntur: immunitates dantur; pecuniae maximae describuntur; exsules reducuntur; senatus consulta falsa deferentur: ut tantummodo odium illud hominis impuri et servitutis dolor depulsus esse videatur, res publica iaceat in iis perturbationibus, in quas eam ille coniecit. Haec omnia vobis sunt expedienda, nec hoc cogitandum, satis iam habere rem publicam a vobis: habet illa quidem tantum, quantum numquam mihi in mentem venit optare, sed contenta non est et pro magnitudine et animi et beneficii vestri a vobis magna desiderat. Adhuc ulta suas iniurias est per vos interitu tyranni; nihil amplius: ornamenta vero sua quae reciperavit? ad quod ei mortuo paret, quem vivum ferre non poterat? cuius aera refigere debebamus, eius etiam chirographa defendimus? &quot;At enim ita decrevimus.&quot; Fecimus id quidem temporibus cedentes, quae valent in re publica plurimum; sed immoderate quidam et integrate nostra facilitate abutuntur. Verum haec propediem et multa alia coram: interim velim sic tibi persuadeas, mihi quum rei publicae, quam semper habui carissimam, tum amoris nostri causa maximae curae esse tuam dignitatem. Da operam, ut valeas. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Septembri a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO CASSIO SAL.}}
{{pn|2.1|1}}Vehementer laetor tibi probari sententiam et orationem meam; qua si saepius uti liceret, nihil esset negotii libertatem et rem publicam reciperare; sed homo amens et perditus multoque nequior quam ille ipse, quem tu nequissimum occisum esse dixisti, caedis initium quaerit, nullamque aliam ob causam me auctorem fuisse Caesaris interficiendi criminatur, nisi ut in me veterani incitentur: quod ego periculum non extimesco, modo vestri facti gloriam cum mea laude communicet. Ita nec Pisoni, qui in eum primus invectus est nullo assentiente, nec mihi, qui idem tricesimo post die feci, nec P. Servilio, qui me est consecutus, tuto in senatum venire licet; caedem enim gladiator quaerit eiusque initium a. d. XIII. Kal. Octobr. a me se facturum putavit, ad quem paratus venerat, quum in villa Metelli complures dies commentatus esset; quae autem in lustris et in vino commentatio potuit esse? itaque omnibus est visus, ut ad te antea scripsi, vomere suo more, non dicere. Quare, quod scribis te confidere auctoritate et eloquentia nostra aliquid profici posse, nonnihil, ut in tantis malis, est profectum; intelligit enim populus Romanus tres esse consulares, qui, quia, quae de re publica bene senserit, libere locuti sint, tuto in senatum venire non possint. Nec est praeterea, quod quidquam exspectes; tuus enim necessarius affinitate nova delectatur: itque iam non est studiosus ludorum infinitoque fratris tui plausu dirumpitur; alter item affinis novis commentariis Caesaris delenitus est. Sed haec tolerabilia: illud non ferendum, quod est, qui vestro anno filium suum consulem futurum putet ob eamque causam se huic latroni deservire prae se ferat. Nam L. Cotta, familiaris meus, fatali quadam desperatione, ut ait, minus in senatum venit; L. Caesar, optimus et fortissimus civis, valetudine impeditur; Ser. Sulpicius et summa auctoritate et optime sentiens non adest; reliquos exceptis designatis ignosce mihi si non numero consulares. Habes auctores consilii publici: qui numerus etiam bonis rebus exiguus esset, quid censes perditis? quare spes est omnis in vobis, qui si idcirco abestis, ut sitis in tuto, ne in vobis quidem: sin aliquid dignum vestra gloria cogitatis, velim salvis nobis; sin id minus, res tamen publica per vos brevi tempore ius suum reciperabit. Ego tuis neque desum neque deero: qui sive ad me referent sive non referent, mea tibi tamen benevolentia fidesque praestabitur. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ineunte mense Octobri a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO CASSIO SAL.}}
{{pn|3.1|1}}Auget tuus amicus furorem in dies: primum in statua, quam possit in rostris, inscripsit PARENTI OPTIME MERITO, ut non modo sicarii, sed iam etiam parricidae iudicemini, quid dico, iudicemini? iudicemur potius; vestri enim pulcherrimi facti ille furiosus me principem dicit fuisse. Utinam quidem fuissem! molestus nobis non esset. Sed hoc vestrum est; quod quoniam praeteriit, utinam haberem, quid vobis darem consilii! sed ne mihi quidem ipsi reperio quid faciundum sit; quid enim est, quod contra vim sine vi fieri possit? Consilium omne autem hoc est illorum, ut mortem Caesaris persequantur; itaque ante diem VI. Non. Oct. productus in concionem a Cannutio turpissime ille quidem discessit, sed tamen ea dixit de conservatoribus patriae, quae dici deberent de proditoribus; de me quidem non dubitanter, quin omnia de meo consilio et vos fecissetis et Cannutius faceret. Cetera cuiusmodi sint, ex hoc iudica, quod legato tuo viaticum eripuerunt: quid eos interpretari putas, quum hoc faciunt? ad hostem scilicet portari. O rem miseram! dominum ferre non potuimus, conservo servimus. Et tamen, me quidem favente magis quam sperante, etiam nunc residet spes in virtute tua. Sed ubi sunt copiae? de reliquo malo te ipsum tecum loqui quam nostra dicta cognoscere. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Februario a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CASSIO SAL.}}
{{pn|4.1|1}}Vellem Idibus Martiis me ad coenam invitasses: reliquiarum nihil fuisset. Nunc me reliquiae vestrae exercent, et quidem praeter ceteros me: quamquam egregios consules habemus, sed turpissimos consulares, senatum fortem, sed infimo quemque honore fortissimum; populo vero nihil fortius, nihil melius Italiaque universa. Nihil autem foedius Philippo et Pisone legatis, nihil flagitiosius; qui quum essent missi, ut Antonio ex senatus sententia certas res denuntiarent, quum ille earum rerum nulli paruisset, ultro ab illo ad nos intolerabilia postulata rettulerunt: itaque ad nos concurritur, factique iam in re salutari populares sumus. Sed, tu quid ageres, quid acturus, ubi denique esses, nesciebam: fama nuntiabat te esse in Syria; auctor erat nemo. De Bruto, quo propius est, eo firmiora videntur esse, quae nuntiantur. Dolabella valde vituperabatur ab hominibus non insulsis, quod tibi tam cito succederet, quum tu vixdum XXX dies in Syria fuisses; itaque constabat eum recipi in Syriam non oportere. Summa laus et tua et Bruti est, quod exercitum praeter spem existimamini comparasse. Scriberem plura, si rem causamque nossem: nunc, quae scribo, scribo ex opinione hominum atque fama. Tuas litteras avide exspecto. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|V.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Februario a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CASSIO SAL.}}
{{pn|5.1|1}}Hiemem credo adhuc prohibuisse, quo minus de te certum haberemus, quid ageres maximeque ubi esses; loquebantur omnes tamen—credo, quod volebant—in Syria te esse, habere copias; id autem eo facilius credebatur, quia simile veri videbatur. Brutus quidem noster egregiam laudem est consecutus; res enim tantas gessit tamque inopinatas, ut eae quum per se gratae essent, tum ornatiores propter celeritatem. Quod si tu ea tenes, quae putamus, magnis subsidiis fulta res publica est; a prima enim ora Graeciae usque ad Aegyptum optimorum civium imperiis muniti erimus et copiis: quamquam, nisi me fallebat, res se sic habebat, ut totius belli omne discrimen in D. Bruto positum videretur, qui si, ut sperabamus, erupisset Mutina, nihil belli reliqui fore videbatur. Parvis omnino iam copiis obsidebatur, quod magno praesidio Bononiam tenebat Antonius; erat autem Claternae noster Hirtius, ad Forum Cornelium Caesar, uterque cum firmo exercitu, magnasque Romae Pansa copias ex delectu Italiae comparat. Hiems adhuc rem geri prohibuerat; Hirtius nihil nisi considerate, ut mihi crebris litteris significat, acturus videbatur; praeter Bononiam, Regium Lepidi, Parmam totam Galliam tenebamus studiosissimam rei publicae; tuos etiam clientes Transpadanos mirifice coniunctos cum causa habebamus; erat firmissimus senatus exceptis consularibus, ex quibus unus L. Caesar firmus est et rectus; Ser. Sulpicii morte magnum praesidium amisimus; reliqui partim inertes, partim improbi; nonnulli invident eorum laudi, quos in re publica probari vident; populi vero Romani totiusque Italiae mira consensio est. Haec erant fere, quae tibi nota esse vellem; nunc autem opto, ut ab istis Orientis partibus virtutis tuae lumen eluceat. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Aprili (ante XVI. Kal. Maias) a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CASSIO SAL.}}
{{pn|6.1|1}}Qui status rerum fuerit tum, quum has litteras dedi, scire poteris ex C. Titio Strabone, viro bono et optime de re publica sentiente; nam quid dicam &quot;cupidissimo tui,&quot; qui domo et fortunis relictis ad te potissimum profectus sit? itaque eum tibi ne commendo quidem; adventus ipsius ad te satis eum commendabit. Tu velim sic existimes tibique persuadeas, omne perfugium bonorum in te et Bruto esse positum, si, quod nolim, adversi quid evenerit. Res, quum haec scribebam, erat in extremum adducta discrimen; Brutus enim Mutinae vix iam sustinebat: qui si conservatus erit, vicimus; sin—quod di omen avertant!—, omnis omnium cursus est ad vos. Proinde fac animum tantum habeas tantumque apparatum, quanto opus est ad universam rem publicam recuperandam. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Martio a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CASSIO SAL.}}
{{pn|7.1|1}}Quanto studio dignitatem tuam et in senatu et ad populum defenderim, ex tuis te malo quam ex me cognoscere; quae mea sententia in senatu facile valuisset, nisi Pansa vehementer obstitisset. Ea sententia dicta productus sum in concionem ab tribuno pl. M. Servilio: dixi de te, quae potui, tanta contentione, quantum forum est, tanto clamore consensuque populi, ut nihil umquam simile viderim. Id velim mihi ignoscas quod invita socru tua fecerim: mulier timida verebatur, ne Pansae animus offenderetur. In concione quidem Pansa dixit matrem quoque tuam et fratrem illam a me sententiam noluisse dici; sed me haec non movebant, alia valebant: favebam et rei publicae, cui semper favi, et dignitati ac gloriae tuae. Quod autem et in senatu pluribus verbis disserui et dixi in concione, in eo velim fidem meam liberes; promisi enim et prope confirmavi te non exspectasse nec exspectaturum decreta nostra, sed te ipsum tuo more rem publicam defensurum. Et, quamquam nihildum audieramus, nec ubi esses nec quas copias haberes, tamen sic statuebam, omnes, quae in istis partibus essent opes copiaeque, tuas esse, per teque Asiam provinciam confidebam iam rei publicae reciperatam. Tu fac in augenda gloria te ipse vincas. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Iunio (post VIII Id.) a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CASSIO SAL.}}
{{pn|8.1|1}}Scelus affinis tui Lepidi summamque levitatem et inconstantiam ex actis, quae ad te mitti certo scio, cognosse te arbitror: itaque nos confecto bello, ut arbitrabamur, renovatum bellum gerimus spemque omnem in D. Bruto et Planco habemus, si verum quaeris, in te et in M. Bruto, non solum ad praesens perfugium, si, quod nolim, adversi quid acciderit. Sed etiam ad confirmationem perpetuae libertatis. Nos hic de Dolabella audiebamus, quae vellemus, sed certos auctores non habebamus. Te quidem magnum hominem et praesenti iudicio et reliqui temporis exspectatione scito esse: hoc tibi proposito fac ut ad summa contendas; nihil est tantum, quod non populus Romanus a te perfici atque obtineri posse iudicet. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Iunio a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CASSIO SAL.}}
{{pn|9.1|1}}Brevitas tuarum litterarum me quoque breviorem in scribendo facit, et, vere ut dicam, non satis occurrit, quid scribam; nostras enim res in actis perferri ad te certo scio, tuas autem ignoramus; tamquam enim clausa sit Asia, sic nihil perfertur ad nos praeter rumores de oppresso Dolabella, satis illos quidem constantes, sed adhuc sine auctore. Nos, confectum bellum quum putaremus, repente a Lepido tuo in summam sollicitudinem sumus adducti: itaque tibi persuade maximam rei publicae spem in te et in tuis copiis esse. Firmos omnino exercitus habemus, sed tamen, ut omnia, ut spero, prospere procedant, multum interest te venire; exigua enim spes est rei publicae—nam nullam non libet dicere—, sed, quaecumque est, ea despondetur anno consulatus tui. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|X.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ineunte mense Quinctili a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CASSIO SAL.}}
{{pn|10.1|1}}Lepidus, tuus affinis, meus familiaris, pr. K. Quinctiles sententiis omnibus hostis a senatu iudicatus est ceterique, qui una cum illo a re publica defecerunt; quibus tamen ad sanitatem redeundi ante K. Sept. potestas facta est. Fortis sane senatus, sed maxime spe subsidii tui. Bellum quidem, quum haec scribebam, sane magnum erat scelere et levitate Lepidi. Nos de Dolabella quotidie, quae volumus, audimus, sed adhuc sine capite, sine auctore, rumore nuntio. Quod quum ita esset, tamen litteris tuis, quas Nonis Maiis ex castris datas acceperamus, ita persuasum erat civitati, ut illum iam oppressum omnes arbitrarentur, te autem in Italiam venire cum exercitu, ut, si haec ex sententia confecta essent, consilio atque auctoritate tua, sin quid forte titubatum, ut fit in bello, exercitu tuo niteremur: quem quidem ego exercitum quibuscumque potuero rebus ornabo; cuius rei tum tempus erit, quum, quid opis rei publicae laturus is exercitus sit aut quid iam tulerit, notum esse coeperit; nam adhuc tantum conatus audiuntur, optimi illi quidem et praeclarissimi, sed gesta res exspectatur, quam quidem aut iam esse aliquam aut appropinquare confido. Tua virtute et magnitudine animi nihil est nobilius; itaque optamus, ut quam primum te in Italia videamus: rem publicam nos habere arbitrabimur, si vos habebimus. Praeclare viceramus, nisi spoliatum, inermem, fugientem Lepidus recepisset Antonium; itaque numquam tanto odio civitati Antonius fuit, quanto est Lepidus; ille enim ex turbulenta re publica, hic ex pace et victoria bellum excitavit. Huic oppositos consules designatos habemus, in quibus est magna illa quidem spes, sed anceps cura propter incertos exitus proeliorum. Persuade tibi igitur, in te et in Bruto tuo esse omnia, vos exspectari, Brutum quidem iam iamque. Quod si, ut spero, victis hostibus nostris veneritis, tamen auctoritate vestra res publica exsurget et in aliquo statu tolerabili consistet; sunt enim permulta, quibus erit medendum, etiamsi res publica satis esse videbitur sceleribus hostium liberata. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XI.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris Taricheis Nonis Martiis a.u.c. 711.&lt;br&gt;C. CASSIUS PROCOS. S. D. M. CICERONI.}}
{{pn|11.1|1}}S. v. b. e. e. q. v. In Syriam me profectum esse scito ad L. Murcum et Q. Crispum imperatores: viri fortes optimique cives, posteaquaqm audierunt, quae Romae gererentur, exercitus mihi tradiderunt ipsique mecum una fortissimo animo rem publicam administrant. Item legionem, quam Q. Caecilius Bassus habuit, ad me venisse scito, quattuorque legiones, quas A. Allienus ex Aegypto eduxit, traditas ab eo mihi esse scito. Nunc te cohortatione non puto indigere, ut nos absentes remque publicam, quantum est in te, defendas: scire te volo firma praesidia vobis senatuique non deesse, ut optima spe et maximo animo rem publicam defendas. Reliqua tecum aget L. Carteius, familiaris meus. Vale. D. Nonis Martiis ex castris Taricheis.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris Nonis Maiis a.u.c. 711.&lt;br&gt;C. CASSIUS PROCOS. S. D. M. CICERONI SUO.}}
{{pn|12.1|1}}S. v. b. e. e. q. v. Legi tuas litteras, in quibus mirificum tuum erga me amorem recognovi; videbaris enim non solum favere nobis—id quod et nostra et rei publicae causa semper fecisti—, sed etiam gravem curam suscepisse vehementerque esse de nobis sollicitus. Itaque, quod te primum existimare putabam nos oppressa re publica quiescere non posse, deinde, quum suspicarere nos moliri, quod te sollicitum esse et de salute nostra et de rerum eventu putabam, simul ac legiones accepi, quas A. Allienus eduxerat ex Aegypto, scripsi ad te tabellariosque complures Romam misi; scripsi etiam ad senatum litteras, quas reddi vetui priusuam tibi recitatae essent, si forte mei obtemperare mihi voluerunt. Quod si litterae perlatae non sunt, non dubito, quin Dolabella, qui nefarie Trebonio occiso Asiam occupavit, tabellarios meos deprehenderit litterasque interceperit. Exercitus omnes, qui in Syria fuerunt, teneo. Habui pollulum morae, dum promissa militibus persolvo: nunc iam sum expeditus. A te peto, ut dignitatem meam commendatam tibi habeas, si me intelligis nullum neque periculum neque laborem patriae denegasse, si contra importunissimos latrones arma cepi te hortante et auctore, si non solum exercitus ad rem publicam libertatemque defendendam comparavi, sed etiam crudelissimis tyrannis eripui, quos si occupasset Dolabella, non solum adventu, sed etiam opinione et exspectatione exercitus sui Antonium confirmasset. Quas ob res milites tuere, si eos mirifice de re publica meritos esse animadvertis, et effice, ne quem poeniteat rem publicam quam spem praedae et rapinarum sequi maluisse. Item Murci et Crispi imperatorum dignitatem, quantum est in te, tuere; nam Bassus misere noluit mihi legionem tradere; quod nisi milites invito eo legatos ad me misissent, clausam Apameam tenuisset, quoad vi esset expugnata. Haec a te peto non solum rei publicae, quae tibi semper fuit carissima, sed etiam amicitiae nostrae nomine, quam confido apud te plurimum posse. Crede mihi hunc exercitum, quem habeo, senatus atque optimi cuiusque esse maximeque tuum, de cuius voluntate assidue audiendo mirifice te diligit carumque habet: qui si intellexerit commoda sua curae tibi esse, debere etiam se tibi omnia putabit. Litteris scriptis audivi Dolabellam in Ciliciam venisse cum suis copiis: proficiscar in Ciliciam. Quid egerim, celeriter ut scias, dabo operam; ac velim, ut meremur de re publica, sic felices simus. Fac valeas meque ames. Nonis Maiis ex castris.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIII.}}}}&lt;br&gt;Data est Cypro a Crommyoacride Idibus Iuniis a.u.c. 711.&lt;br&gt;C. CASSIUS Q. S. D. M. CICERONI}}
{{pn|13.1|1}}S. v. b. e. e. v. Quum rei publicae vel salute vel victoria gaudemus, tum instauratione tuarum laudum, quod maximus consularis maximum consulem te ipse vicisti, et laetamur et mirari satis non possumus. Fatale nescio quid tuae virtuti datum, id quod saepe iam experti sumus; est enim tua toga omnium armis felicior; quae nunc quoque nobis paene victam rem publicam ex manibus hostium eripuit ac reddidit. Nunc ergo vivemus liberi; nunc te, omnium maxime civis et mihi carissime—id quod maximis rei publicae tenebris comperisti—, nunc te habebimus testem nostri et in te et in coniunctissimam tibi rem publicam amoris, et, quae saepe pollicitus es te et taciturum, dum serviremus, et dicturum de me tum, quum mihi profutura essent, nunc illa non ego quidem dici tanto opere desiderabo quam sentiri a te ipso; neque enim omnium iudicio malim me a te commendari quam ipse tuo iudicio digne ac mereor commendatus esse, ut haec novissima nostra facta non subita nec inconvenientia, sed similia illis cogitationibus, quarum tu testis es, fuisse iudices meque ad optimam spem patriae non minimum tibi ipsi producendum putes. Sunt tibi, M. Tulli, liberi propinquique digni quidem te et merito tibi carissimi; esse etiam habent in re publica proxime hos cari, qui studiorum tuorum sunt aemuli, quorum esse cupio tibi copiam; sed tamen non maxima me turba puto excludi, quo minus tibi vacet me excipere et ad omnia, quae velis et probes, producere. Animum tibi nostrum fortasse probavimus; ingenium diutina servitus certe, qualecumque est, minus tamen, quam erat, passa est videri. Nos ex ora maritima Asiae provinciae et ex insulis quas potuimus naves deduximus; delectum remigum magna contumacia civitatium tamen satis celeriter habuimus; secuti sumus classem Dolabellae, cui L. Figulus praeerat, qui spem saepe transitionis praebendo neque umquam non recedendo novissime Corycum se contulit et clauso portu se tenere coepit; nos illa relicta, quod et in castra pervenire satius esse putabamus et sequebatur classis altera, quam anno priore in Bithynia Tillius Cimber compararat, cui Turullius quaestor praeerat, Cyprum petivimus; ibi quae cognovimus, scribere ad vos quam celerrime voluimus. Dolabellam ut Tarsenses, pessimi socii, ita Laodiceni multo amentiores ultro arcessierunt; ex quibus utrisque civitatibus Graecorum militum numero speciem exercitus effecit. Castra habet ante oppidum Laodiceam posita et partem muri demolitus est et castra oppido coniunxit. Cassius noster cum decem legionibus et cohortibus XX auxiliariis et quattuor milium equitatu a milibus passuum viginti castra habet posita P­ltŸ et existimat se sine proelio posse vincere; nam iam ternis tetrachmis triticum apud Dolabellam est: nisi quid navibus Laodicenorum supportarit, cito fame pereat necesse est: ne supportare possit, et Cassii classis bene magna, cui praeest Sextilius Rufus, et tres, quas nos adduximus, ego, Turullius, Patiscus, facile praestabunt. Te volo bene sperare et rem publicam, ut vos istic expedistis, ita pro nostra parte celeriter a nobis expediri posse confidere. Vale. D. Idib. Iun. Cypro, a Crommyoacride.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Pergae IV. Nonas Iunias a.u.c. 711.&lt;br&gt;LENTULUS CICERONI SUO S. P. D.}}
{{pn|14.1|1}}Quum Brutum nostrum convenissem eumque tardius in Asiam venturum animadverterem, in Asiam redii, ut reliquias mei laboris colligerem et pecuniam quam primum Romam mitterem. Interim cognovi in Lycia esse classem Dolabellae ampliusque centum naves onerarias, in quas exercitus eius imponi posset, idque Dolabellam ea mente comparasse, ut, si Syriae spes eum frustrata esset, conscenderet in naves et Italiam peteret seque cum Antoniis et reliquis latronibus coniungeret: cuius rei tanto in timore fui, ut omnibus rebus relictis cum paucioribus et minoribus navibus ad illas ire conatus sim. Quae res, si a Rhodiis non essem interpellatus, fortasse tota sublata esset, tamen magna ex parte profligata est, quoniam quidem classis dissipata est adventus nostri timore, milites ducesque effugerunt, onerariae omnes ad unam a nobis sunt exceptae. Certe—quod maxime timui—videor esse consecutus, ut non possit Dolabella in Italiam pervenire nec suis sociis firmatis durius vobis efficere negotium. Rhodii nos et rem publicam quam valde desperaverint, ex litteris, quas publice misi, cognosces. Et quidem multo parcius scripsi; mirari noli: mira est eorum amentia. Nec moverunt me meae ullae privatim iniuriae umquam: malus animus eorum in nostram salutem, cupiditas partium aliarum, perseverantia in contemptione optimi cuiusque ferenda mihi non fuit. Nec tamen omnes perditos esse puto; sed iidem illi, qui tum fugientem patrem meum, qui L. Lentulum, qui Pompeium, qui ceteros viros clarissimos non receperunt, iidem tamquam aliquo fato et nunc aut magistratum gerunt aut eos, qui sunt in magistratu, in sua habent potestate: itaque eadem superbia in pravitate utuntur; quorum improbitatem aliquando retundi et non pati impunitate augeri non solum utile est rei publicae nostrae, sed etiam necessarium. De nostra dignitate velim tibi ut semper curae sit et, quocumque tempore occasionem habueris, et in senatu et ceteris rebus laudi nostrae suffragere. Quoniam consulibus decreta est Asia et permissum est iis, ut, dum ipsi venirent, darent negotium, qui Asiam obtineant, rogo te, petas ab iis, ut hanc dignitatem potissimum nobis tribuant et mihi dent negotium, ut Asiam obtineam, dum ipsorum alteruter venit; nam, quod huc properent in magistratu venire aut exercitum mittere, causam non habent; Dolabella enim in Syria est, et, ut tu divina tua mente prospexisti et praedicasti, dum isti veniunt, Cassius eum opprimet; exclusus enim ab Antiochea Dolabella et in oppugnando male acceptus, nulla alia confisus urbe, Laodiceam, quae est in Syria ad mare, se contulit: ibi spero celeriter eum poenas daturum; nam neque, quo refugiat, habet neque diutius ibi poterit tantum exercitum Cassii sustinere: spero etiam confectum esse iam et oppressum Dolabellam. Quare non puto Pansam et Hirtium in consulatu properaturos in provincias exire, sed Romae acturos consulatum: itaque, si ab iis petieris, ut interea nobis procurationem Asiae dent, spero te posse impetrare. Praeterea mihi promiserunt Pansa et Hirtius coram et absenti mihi scripserunt Verrioque nostro Pansa affirmavit se daturum operam, ne in suo consulatu mihi succedatur. Ego porro non medius fidius cupiditate provinciae produci longius spatium mihi volo; nam mihi fuit ista provincia plena laboris, periculi, detrimenti, quae ego ne frustra subierim neve, priusquam reliquias meae diligentiae consequar, decedere cogar, valde laboro; nam, si potuissem, quam exegeram pecuniam, universam mittere, postularem, ut mihi succederetur: nunc, quod Cassio dedi, quod Trebonii morte amisimus, quod etiam crudelitate Dolabellae aut perfidia eorum, qui fidem mihi reique publicae non praestiterunt, id consequi et reficere volo, quod aliter non potest fieri, nisi spatium habuero: id ut per te consequar, velim, ut solet, tibi curae sit. Ego me de re publica puto esse meritum, ut non provinciae istius beneficium exspectare debeam, sed tantum, quantum Cassius et Bruti, non solum illius facti periculique societate, sed etiam huius temporis studio et virtute; primus enim ego leges Antonias fregi, primus equitatum Dolabellae ad rem publicam traduxi Cassioque tradidi, primus delectus habui pro salute omnium contra coniurationem sceleratissimam, solus Cassio et rei publicae Syriam exercitusque, qui ibi erant, coniunxi, nam, nisi ego tantum pecuniam tantaque praesidia et tam celeriter Cassio dedissem, ne ausus quidem esset ire in Syriam, et nunc non minora pericula rei publicae a Dolabella instarent quam ab Antonio. Atque haec omnia is feci, qui sodalis et familiarissimus Dolabellae eram, coniunctissimus sanguine Antoniis, provinciam quoque illorum beneficio habebam, sed patr¤da §m±n m*llon fil«n omnibus meis bellum primus indixi. Haec etsi adhuc non magno opere mihi tulisse fructum animadverto, tamen non despero nec defetigabor permanere non solum in studio libertatis, sed etiam in labore et periculis. Ac tamen, si etiam aliqua gloria iusta et merita provocabimur senatus et optimi cuiusque officiis, maiore cum auctoritate apud ceteros erimus et eo plus prodesse rei publicae poterimus. Filium tuum, ad Brutum quum veni, videre non potui ideo, quod iam in hiberna cum equitibus erat profectus, sed medius fidius ea esse eum opinione et tua et ipsius et in primis mea causa gaudeo; fratris enim loco mihi est, qui ex te natus teque dignus est. Vale. D. IIII. Non. Iun. Perga.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Pergae IIII. Nonas Iunias a.u.c. 711.&lt;br&gt;P. LENTULUS P. F. PRO Q. PRO PR. S. D. COSS. PR. TR. PL. SENATUI POPULO PLEBIQUE ROMANAE.}}
{{pn|15.1|1}}S. v. l. q. v. v. b. e. e. v. Scelere Dolabellae oppressa Asia in proximam provinciam Macedoniam praesidiaque rei publicae, quae M. Brutus, v. c., tenebat, me contuli et id egi, ut, per quos celerrime possent, Asia provincia vectigaliaque in vestram potestatem redigerentur: quod quum pertimuisset Dolabella vastataque provincia, correptis vectigalibus, praecipue civibus Romanis omnibus crudelissime denudatis ac divenditis celerius Asia excessisset, quam eo praesidium adduci potuisset, diutius morari aut exspectare praesidium non necesse habui et quam primum ad meum officium revertendum mihi esse existimavi, ut et reliqua vectigalia exigerem et quam deposui pecuniam colligerem, quidque ex ea correptum esset aut quorum id culpa accidisset, cognoscerem quam primum et vos de omni re facerem certiores. Interim quum per insulas in Asiam naviganti mihi nuntiatum esset classem Dolabellae in Lycia esse Rhodiosque naves complures instructas et paratas in aqua habere, cum iis navibus, quas aut mecum adduxeram aut comparaverat Patiscus proq., homo mihi quum familiaritate, tum etiam sensibus in re publica coniunctissimus, Rhodum deverti confisus auctoritate vestra senatusque consulto, quo hostem Dolabellam iudicaratis, foedere quoque, quod cum iis M. Marcello Ser. Sulpicio coss. renovatum erat, quo iuraverant Rhodii eosdem hostes se habituros, quos senatus populusque R: quae res nos vehementer fefellit; tantum enim afuit, ut illorum praesidio nostram firmaremus classem, ut etiam a Rhodiis urbe, portu, statione, quae extra urbem est, commeatu, aqua denique prohiberentur nostri milites, nos vix ipsi singulis cum navigolis reciperemur. Quam indignitatem deminutionemque non solum iuris nostri, sed etiam maiestatis imperiique populi Romani idcirco tulimus, quod interceptis litteris cognoramus Dolabellam, si desperasset de Syria Aegyptoque, quod necesse erat fieri, in naves cum omnibus suis latronibus atque omni pecunia conscendere esse paratum Italiamque petere; idcirco etiam naves onerarias, quarum minor nulla erat duum milium amphorum, contractas in Lycia a classe eius obsideri. Huius rei timore, p. c., percitus iniurias perpeti et cum contumelia etiam nostra omnia prius experiri malui: itaque ad illorum voluntatem introductus in urbem et in senatum eorum quam diligentissime potui causam rei publicae egi periculumque omne, quod instaret, si ille latro cum suis omnibus naves conscendisset, exposui; Rhodios autem tanta in pravitate animadverti, ut omnes firmiores putarent quam bonos, ut hanc concordiam et conspirationem omnium ordinum ad defendendam libertatem propense non crederent esse factam, ut patientiam senatus et optimi cuiusque manere etiam nunc confiderent nec potuisse audere quemquam Dolabellam hostem iudicare, ut denique omnia, quae improbi fingebant, magis vera existimarent, quam quae vere facta erant et a nobis docebantur. Qua mente etiam ante nostrum adventum post Trebonii indignissimam caedem ceteraque tot tamque nefaria facinora binae profectae erant ad Dolabellam legationes eorum, et quidem novo exemplo, contra leges ipsorum, prohibentibus iis, qui tum magistratus gerebant. Haec sive timore, ut dictitant, de agris, quos in continenti habent, sive furore, sive potentia paucorum, qui et antea pari contumelia viros clarissimos affecerant et nunc maximos magistratus gerentes, nullo exemplo neque nostra ex parte neque nostro praesentium neque imminenti Italiae urbique nostrae periculo, si ille parricida cum suis latronibus navibus ex Asia Syriaque expulsus Italiam petisset, mederi, quum facile possent, voluerunt. Nonnullis etiam ipsi magistratus veniebant in suspicionem detinuisse nos et demorati esse, dum classis Dolabellae certior fieret de adventu nostro; quam suspicionem consecutae res aliquot auxerunt, maxime quod subito ex Lycia Sex. Marius et C. Titius, legati Dolabellae, a classe discesserunt navique longa profugerunt onerariis relictis, in quibus colligendis non minimum temporis laborisque consumpserant. Itaque, quum ab Rhodo cum iis, quas habueramus, navibus in Lyciam venissemus, naves onerarias recepimus dominisque restituimus, iidemque, quod maxime verebamur, ne posset Dolabella cum suis latronibus in Italiam venire, timere desiimus: classem fugientem persecuti sumus usque Sidam, quae extrema regio est provinciae meae. Ibi cognovi partem navium Dolabellae diffugisse, reliquas Syriam Cyprumque petisse: quibus disiectis, quum scirem C. Cassii, singularis civis et ducis, classem maximam fore praesto in Syria, ad meum officium reverti, daboque operam, ut meum studium, diligentiam vobis, p. c., reique publicae praestem, pecuniamque quam maximam potero et quam celerrime cogam omnibusque rationibus ad vos mittam. Si pecurrero provinciam et cognovero, qui nobis et rei publicae fidem praestiterint in conservanda pecunia a me deposita, quique scelere ulrto deferentes pecuniam publicam hoc munere societatem facinorum cum Dolabella inierint, faicma vos certiores. De quibus, si vobis videbitur, si, ut meriti sunt, graviter constitueritis nosque vestra auctoritate firmaveritis, facilius et reliqua exigere vectigalia et exacta servare poterimus. Interea quo commodius vectigalia tueri provinciamque ab iniuria defendere possim, praesidium voluntarium necessariumque comparavi. His litteris scriptis milites circiter XXX, quos Dolabella ex Asia conscripserat, ex Syria fugientes in Pamphyliam venerunt: hi nuntiaverunt Dolabellam Antiocheam, quae in Syria est, venisse; non receptum conatum esse aliquoties vi introire; repulsum semper esse cum magno suo detrimento itaque c. circiter amissis, aegris relictis noctu Antiochea profugisse Laodiceam versus; ea nocte omnes fere Asiaticos milites ab eo discessisse; ex iis ad octingentos Antiocheam redisse et se iis tradidisse, qui a Cassio relicti urbi illi praeerant, ceteros per Amanum in Ciliciam descendisse, quo ex numero se quoque esse dicebant; Cassium autem cum suis omnibus copiis nuntiatum esse quatridui iter a Laodicea afuisse tum, quum Dolabella eo tenderet; quamobrem opinione celerius confido sceleratissimum latronem poenas daturum. IIII. Non. Iun. Perga.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Athenis VIII. Kal. Iun. a.u.c. 710.&lt;br&gt;TREBONIUS CICERONI SAL.}}
{{pn|16.1|1}}S. v. b. e. Athenas veni a. d. XI Kal. Iun. atque ibi, quod maxime optabam, vidi filium tuum, deditum optimis studiis summaque modestiae fama: qua ex re quantam voluptatem ceperim, scire potes etiam me tacente; non enim nescis, quanti te faciam et quam pro nostro veterrimo verissimoque amore omnibus tuis etiam minimis commodis, non modo tanto bono gaudeam. Noli putare, mi Cicero, me hoc auribus tuis dare: nihil adolescente tuo atque adeo nostro—nihil enim mihi a te potest esse seiunctum—aut amabilius omnibus iis, qui Athenis sunt, est aut studiosius earum artium, quas tu maxime amas, hoc est optimarum. Itaque tibi, quod vere facere possum, libenter quoque gratulor nec minus etiam nobis, quod eum, quem necesse erat diligere, qualiscumque esset, talem habemus, ut libenter quoque diligamus. Qui quum mihi in sermone iniecisset se velle Asiam visere, non modo invitatus, sed etiam rogatus est a me, ut id potissimum nobis obtinentibus provinciam faceret; cui nos et caritate et amore tuum officium praestaturos non debes dubitare. Illud quoque erit nobis curae, ut Cratippus una cum eo sit, ne putes in Asia feriatum illum ab iis studiis, in quae tua cohortatione incitatur, futurum; nam illum paratum, ut video, et ingressum pleno gradu cohortari non intermittemus, quo in dies longius discendo exercendoque se procedat. Vos quid ageretis in re publica, quum has litteras dabam, non sciebam: audiebam quaedam turbulenta, quae scilicet cupio esse falsa, ut aliquando otiosa libertate fruamur; quod vel minime mihi adhuc contigit. Ego tamen nactus in navigatione nostra pusillum laxamenti concinnavi tibi munusculum ex instituto meo, et dictum cum magno nostro honore a te dictum conclusi et tibi infra subscripsi: in quibus versiculis si tibi quibusdam verbis eÈyurrhmon°sterow videbor, turpitudo personae eius, in quam liberius invehimur, nos vindicabit; ignosces etiam iracundiae nostrae, quae iusta est in eiusmodi et homines et cives; deinde qui magis hoc Lucilio licuerit assumere libertatis quam nobis? quum, etiamsi odio pari fuerit in eos, quos laesit, tamen certe non magis dignos habuerit, in quos tanta libertate verborum incurreret. Tu, sicut mihi pollicitus es, adiunges me quam primum ad tuos sermones; namque illud non dubito, quin, si quid de interitu Caesaris scribas, non patiaris me minimam partem et rei et amoris tui ferre. Vale et matrem meosque tibi commendatos habe. D. VIII K. Iun. Athenis.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae (post Quinct.) a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO S. D. CORNIFICIO COLLEGAE.}}
{{pn|17.1|1}}Grata mihi vehementer est memoria nostri tua, quam significasti litteris; quam ut conserves, non quo de tua constantia dubitem, sed quia mos est ita rogandi, rogo. Ex Syria nobis tumultuosiora quaedam nuntiata sunt, quae, quia tibi sunt propiora quam nobis, tua me causa magis movent quam mea. Romae summum otium est, sed ita, ut malis salubre aliquod et honestum negotium: quod spero fore; video id curae esse Caesari. Me scito, dum tu absis, quasi occasionem quandam et licentiam nactum scribere audacius, et cetera quidem fortasse, quae etiam tu concederes, sed proxime scripsi de optimo genere dicendi, in quo saepe suspicatus sum te a iudicio nostro, sic scilicet, ut doctum hominem ab non indocto, paullum dissidere: huic tu libro maxime velim ex animo, si minus, gratiae causa suffragere. Dicam tuis, ut eum, si velint, describant ad teque mittant; puto enim, etiamsi rem minus probabis, tamen in ista solitudine, quidquid a me profectum sit, iucundum tibi fore. Quid mihi existimationem tuam dignitatemque commendas, facis tu quidem omnium more, sed velim sic existimes, me quum amori, quem inter nos mutuum esse intelligo, plurimum tribuam, tum de summo ingenio et de studiis tuis optimis et de spe amplissimae dignitatis ita iudicare, ut neminem tibi anteponam, comparem paucos.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae sub finem a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO S. D. CORNIFICIO COLLEGAE.}}
{{pn|18.1|1}}Quod extremum fuit in ea epistula, quam a te proxime accepi, ad id primum respondebo; animum adverti enim hoc vos magnos oratores facere nonnumquam: epistulas requiris meas; ego autem numquam, quum mihi denuntiatum esset a tuis ire aliquem, non dedi. Quod mihi videor ex tuis litteris intelligere, te nihil commissurum esse temere nec ante, quam scisses, quo iste nescio qui Caecilius Bassus erumperet, quidquam certi constituturum, id ego et speraram prudentia tua fretus et ut confiderem fecerunt tuae gratissimae mihi litterae, idque ut facias quam saepissime, ut et quid tu agas et quid agatur scire possim et etiam quid acturus sis, valde te rogo. Etsi periniquo patiebar animno te a me digredi, tamen eo tempore me consolabar, quod et in summum otium te ire arbitrabar et ab impendentibus magnis negotiis discedere: utrumque contra accidit; istic enim bellum est exortum, hic pax consecuta, sed tamen eiusmodi pax, in qua, si adesses, multa te non delectarent, ea tamen, quae ne ipsum Caesarem quidem delectant; bellorum enim civilium ii semper exitus sunt, ut non ea solum fiant, quae velit victor, sed etiam, ut iis mos gerendus sit, quibus adiutoribus sit parta victoria. Equidem sic iam obdurui, ut ludis Caesaris nostri animo aequissimo viderem T. Plancum, audirem Laberii et Publilii poemata. Nihil mihi tam deesse scito quam quicum haec familiariter docteque rideam: is tu eris, si quam primum veneris; quod ut facias, non mea solum, sed etiam tua interesse arbitror.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae sub finem a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|19.1|1}}Libentissime legi tuas litteras, in quibus iucundissimum mihi fuit, quod cognovi meas tibi redditas esse; non enim dubitabam, quin eas libenter lecturus esses, verebar, ut redderentur. Bellum, quod est in Syria, Syriamque provinciam tibi tributam esse a Caesare ex tuis litteris cognovi: eam quidem rem tibi volo bene et feliciter evenire; quod ita fore confido fretus et industria et prudentia tua. Sed, de Parthici belli suspicione quod scribis, sane me commovit: quid copiarum haberes, quum ipse coniectura consequi poteram, tum ex tuis litteris cognovi: itaque opto, ne se illa gens moveat hoc tempore, dum ad te legiones eae perducantur, quas audio duci; quod si pares copias ad confligendum non habebis, non te fugiet uti consilio M. Bibuli, qui se oppido munitissimo et copiosissimo tamdiu tenuit, quamdiu in provincia Parthi fuerunt. Sed haec melius ex re et ex tempore constitues: mihi quidem usque curae erit, quid agas, dum, quid egeris, sciero. Litteras ad te numquam habui cui darem, quin dederim: a te, ut idem facias, peto, in primisque ut ita ad tuos scribas, ut me tuum sciant esse.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae anno incerto.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|20.1|1}}Gratae mihi tuae litterae, nisi quos Sinuessanum deversoriolum contempsisti; quam quidem contumeliam villa pusilla iniquo animo feret, nisi in Cumano et Pompeiano reddideris p­nta perÐ p­ntvn. Sic igitur facies meque amabis et scripto aliquo lacesses; ego enim respondere facilius possum quam provocare. Quod si, ut es, cessabis, lacessam, nec tua ignavia etiam mihi inertiam afferet. Plura otiosus; haec, quum essem in senatu, exaravi.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXI.}}}}&lt;br&gt;Scr. mense incerto a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|21.1|1}}C. Anicius, familiaris meus, vir omnibus rebus ornatus, negotiorum suorum causa legatus est in Africam legatione libera: eum velim rebus omnibus adiuves operamque des, ut quam commodissime sua negotia conficiat, in primisque, quod ei carissimum est, dignitatem eius tibi commendo, idque a te peto, quod ipse in provincia facere sum solitus non rogatus, ut omnibus senatoribus lictores darem; quod idem acceperam et id cognoveram a summis viris factitatum. Hoc igitur, mi Cornifici, facies ceterisque rebus omnibus eius dignitati reique, si me amas, consules: erit id mihi gratissimum. Da operam, ut valeas.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Decembri a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|22.1|1}}Nos hic cum homine gladiatore omnium nequissimo, collega nostro, Antonio, bellum gerimus, sed non pari condicione, contra arma verbis. At etiam de te concionatur, nec impune; nam sentiet, quos lacessierit. Ego autem acta ad te omnia arbitror perscribi ab aliis; a me futura debes cognoscere, quorum quidem non est difficilis coniectura: oppressa omnia sunt, nec habent ducem boni, nostrique tyrannoctoni longe gentium absunt. Pansa et sentit bene et loquitur fortiter; Hirtius noster tardius convalescit. Quid futurum sit, plane nescio; spes tamen una est aliquando populum Romanum maiorum similem fore. Ego certe rei publicae non deero et, quidquid acciderit, a quo mea culpa absit, animo forti feram; illud profecto, quoad potero: tuam famam et dignitatem tuebor. A. d. XIII K. Ian. senatus frequens mihi est assensus quum de ceteris rebus magnis et necessariis, tum de provinciis ab iis, qui obtinerent, retinendis neque cuiquam tradendis, nisi qui ex senatus consulto successisset: hoc ego quum rei publicae casua censui, tum mehercule in primis retinendae dignitatis tuae; quamobrem te amoris nostri causa rogo, rei publicae causa hortor, ut ne cui quidquam iuris in tua provincia esse patiare atque ut omnia referas ad dignitatem, qua nihil esse potest praestantius. Vere tecum agam, ut necessitudo nostra postulat: in Sempronio, si meis litteris obtemperasses, maximam ab omnibus laudem adeptus esses; sed illud et praeteriit et levius est, haec magna res est: fac, ut provinciam retineas in potestate rei publicae. Plura scripsissem, nisi tui festinarent: itaque Chaerippo nostro me velim excuses.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae medio mense Octobri a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|23.1|1}}Omnem condicionem imperii tui statumque provinciae mihi demonstravit Tratorius. O multa intolerabilia locis omnibus! sed, quo tua maior dignitas, eo, quae tibi acciderunt, minus ferenda; neque enim, quae tu propter magnitudinem et animi et ingenii moderate fers, ea non ulciscenda sunt, etiamsi non sunt dolenda. Sed haec posterius. Rerum urbanarum acta tibi mitti certo scio; quod ni ita putarem, ipse perscriberem, in primisque Caesaris Octaviani conatum; de quo multitudini fictum ab Antonio crimen videtur, ut in pecuniam adolescentis impetum faceret, prudentes autem et boni viri et credunt factum et probant. Quid quaeris? magna spes est in eo: nihil est, quod non existimetur laudis et gloriae causa facturus. Antonius autem, noster familiaris, tanto se odio esse intelligit, ut, quum interfectores suos domi comprehenderit, rem proferre non audeat. A. d. VII Id. Oct. Brundisium erat profectus obviam legionibus Macedonicis quattuor, quas sibi conciliare pecunia cogitabat easque ad urbem adducere et in cervicibus nostris collocare. Habes formam rei publicae, si in castris potest esse res publica; in quo tuam vicem saepe doleo, quod nullam partem per aetatem sanae et salvae rei publicae gustare potuisti. Atque antehac quidem sperare saltem licebat; nunc etiam id ereptum est; quae enim est spes, quum in concione dicere ausus sit Antonius Cannutium apud eos locum sibi quaerere, quibus se salvo locus in civisate esse non posset? Equidem et haec et omnia, quae homini accidere possunt, sic fero, ut philosophiae magnam habeam gratiam, quae me non modo ab sollicitudine abducit, sed etiam contra omnes fortunae impetus armat, tibique idem censeo faciundum nec, a quo culpa absit, quidquam in malis numerandum. Sed haec tu melius. Tratorium nostrum quum semper probassem, tum maxime in tuis rebus summam eius fidem, diligentiam prudentiamque cognovi. Da operam, ut valeas: hoc mihi gratius facere nihil potes.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ineunte mense Ianuario a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|24.1|1}}Ego nullum locum praetermitto—nec enim debeo—non modo laudandi tui, sed ne ornandi quidem; sed mea studia erga te et officia malo tibi ex tuorum litteris quam ex meis esse nota. Te tamen hortor, ut omni cura in rem publicam incumbas: hoc est animi, hoc est ingenii tui, hoc eius spei, quam habere debes, amplificandae dignitatis tuae. Sed hac de re alias ad te pluribus; quum enim haec scribebam, in exspectatione erant omnia: nondum legati redierant, quos senatus non ad pacem deprecandam, sed ad denuntiandum bellum miserat, nisi legatorum nutio paruisset. Ego tamen, ut primum occasio data est, meo pristino more rem publicam defendi: me principem senatui populoque Romano professus sum, nec postea, quam suscepi causam libertatis, minimum tempus amisi tuendae salutis libertatisque communis. Sed haec quoque te ex aliis malo. T. Pinarium, familiarissimum meum, tanto tibi studio commendo, ut maiore non possim; cui quum propter omnes virtutes, tum etiam propter studia communia sum amicissimus. Is procurat rationes negotiaque Dionysii nostri, quem et tu multum amas et ego omnium plurimum; ea tibi ego non debeo commendare, sed commendo tamen. Facies igitur, ut ex Pinarii, gratissimi hominis, litteris tuum et erga illum et erga Dionysium studium perspiciamus.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae sive XIV. Kal. Apriles sive paullo post a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|25.1|1}}Liberalibus litteras accepi tuas, quas mihi Cornificius altero vicesimo die, ut dicebat, reddidit: eo die non fuit senatus neque postero. Quinquatribus frequenti senatu causam tuam egi non invita Minerva; etenim eo ipso die senatus decrevit, ut Minerva nostra, custos urbis, quam turbo deiecerat, restitueretur. Pansa tuas litteras recitavit: magna senatus approbatio consecuta est cum summo meo gaudio et offensione Minotauri, id est Calvisii et Tauri; factum de te senatus consultum honorificum. Postulabatur, ut etiam illi notarentur; sed Pansa clementior. Ego, mi Cornifici, quo die primum in spem libertatis ingressus sum et cunctantibus ceteris a. d. XIII K. Ian. fundamenta ieci rei publicae, eo ipso die providi multum atque habui rationem dignitatis tuae; mihi enim est assensus senatus de obtinendis provinciis; nec vero postea destiti labefactare eum, qui summa cum tua iniuria contumeliaque rei publicae provinciam absens obtinebat; itaque crebras vel potius quotidianas compellationes meas non tulit seque in urbem recepit invitus; neque solem spe, sed certa re iam et possessione deturbatus est meo iustissimo honestissimoque convicio. Te tuam dignitatem summa tua virtute tenuisse provinciaeque honoribus amplissimis affectum vehementer gaudeo. Quod te mihi de Sempronio purgas, accipio excusationem; fuit enim illud quoddam graecum tempus servitutis. Ego, tuorum consiliorum auctor dignitatisque fautor, iratus temporibus in Graeciam desperata libertate rapiebar, quum me etesiae quasi boni cives relinquentem rem publicam prosequi noluerunt, austerque adversus maximo flatu me ad tribules tuos Regium rettulit, atque inde ventis remis in patriam omni festinatione properavi postridieque in summa reliquorum servitute liber unus fui. Sic sum in Antonium invectus, ut ille non ferret omnemque suum vinulentum furorem in me unum effunderet meque tum elicere vellet ad caedis causam, tum temptaret insidiis; quem ego ructantem et nauseantem conieci in Caesaris Octaviani plagas; puer enim egregius praesidium sibi primum et nobis, deinde summae rei publicae comparavit; qui nisi fuisset, Antonii reditus a Brundisio pestis patriae fuisset. Quae deinceps acta sint, scire te arbitror. Sed redeamus illuc, unde devertimus: accipio excusationem tuam de Sempronio; neque enim statui quid in tanta perturbatione habere potuisti.

Nunc hic dies aliam vitam affert, alios mores postulat,

ut ait Terentius; quamobrem, mi Quinte, conscende nobiscum, et quidem ad puppim: una navis est iam bonorum omnium, quam quidem nos damus operam ut rectam teneamus; utinam prospero cursu! sed, quicumque venti erunt, ars nostra certe non aberit; quid enim praestare aliud virtus potest? Tu fac ut magno animo sis et excelso cogitesque omnem dignitatem tuam cum re publica coniunctam esse debere.

(Scr. post V Kal. Mai. a. 711.)

P. Lucceium mihi meum commendas, quem, quibuscumque rebus potero, diligenter tuebor. Hirtium quidem et Pansam, collegas nostros, homines in consulatu rei publicae salutares, alieno sane tempore amisimus, re publica Antoniano quidem latrocinio liberata, sed nondum omnino explicata; quam nos, si licebit, more nostro tuebimur, quamquam admodum sumus iam defetigati; sed nulla lassitudo impedire officium et fidem debet. Verum haec hactenus: ab aliis te de me quam a me ipso malo cognoscere. De te audiebamus ea, quae maxime vellemus. De Cn. Minucio, quem tu quibusdam litteris ad caelum laudibus extulisti, rumores duriores erant: id quale sit omninoque quid istic agatur facias me velim certiorem.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. mense incerto (post XIII. Kal. Ian.) a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|26.1|1}}Q. Turius, qui in Africa negotiatus est, vir bonus et honestus, heredes fecit similes sui, Cn. Saturninum, Sex. Aufidium, C. Anneium, Q. Considium Gallum, L. Servilium Postumum, C. Rubellium: ex eorum oratione intellexi gratiarum actione eos magis egere quam commendatione; tanta enim liberalitate se tua usos praedicabant, ut iis plus a te tributum intelligerem, quam ego te auderem rogare; audebo tamen, scio enim, quantum ponderis mea commendatio sit habitura. Quare a te peto, ut ad eam liberalitatem, qua sine meis litteris usus es, quam maximus his litteris cumulus accedat; caput autem est meae commendationis, ne patiare Erotem Turium, Q. Turii libertum, ut adhuc fecit, hereditatem Turianam avertere ceterisque omnibus rebus habeas eos a me commendatissimos. Magnam ex eorum splendore et observantia capies voluptatem: quod ut velis, te vehementer etiam atque enim rogo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. mense incerto (post XIII. Kal. Ian.) a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|27.1|1}}Sex. Aufidius et observantia, qua me colit, accedit ad proximos et splendore equiti Romano nemini cedit; est autem ita temperatis moderatisque moribus, ut summa severitas summa cum humanitate iungatur: cuius tibi negotia, quae sunt in Africa, ita commendo, ut maiore studio magisve ex animo commendare non possim. Pergratum mihi feceris, si dederis operam, ut is intelligat meas apud te litteras maximum pondus habuisse: hoc te vehementer, mi Cornifici, rogo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Aprili (ante XVI. K. Maias) a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|28.1|1}}Assentior tibi eos, quos scribis Lilybaeo minari, istic poenas dare debuisse, sed metuisti, ut ais, ne nimis liber in ulciscendo viderere; metuisti igitur, ne gravis civis, ne nimis fortis, ne nimis te dignus viderere. Quod societatem rei publicae conservandae tibi mecum a patre acceptam renovas, gratum est, quae societas inter nos semper, mi Cornifici, manebit; gratum etiam illud, quod mihi tuo nomine gratias agendas non putas, nec enim id inter nos facere debemus. Senatus saepius pro dignitate tua appellaretur, si absentibus consulibus umquam nisi ad rem novam cogeretur. Itaque nec de HS. XX nec de HS. DCC quidquam agi nunc per senatum potest; tibi autem ex senatus consulto imperandum mutuumve sumendum censeo. In re publica quid agatur, credo te ex eorum litteris cognoscere, qui ad te acta debent perscribere. Ego sum spe bona; consilio, cura, labore non desum; omnibus inimicis rei publicae esse me acerrimum hostem prae me fero. Res neque nunc difficili loco mihi videtur esse et fuisset facillimo, si culpa a quibusdam afuisset.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Aprili (ante XVI. K. Maius) a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|29.1|1}}Non modo tibi, cui nostra omnia notissima sunt, sed neminem in populo Romano arbitror esse, cui sit ignota ea familiaritas, quae mihi cum L. Lamia est; etenim magno theatro spectata est tum, quum est ab A. Gabinio consule relegatus, quod libere et fortiter salutem meam defendisset; nec ex eo amor inter nos natus est, sed, quod erat vetus et magnus, propterea nullum periculum pro me adire dubitavit. Ad haec officia vel merita potius iucundissima consuetudo accedit, ut nullo prorsus plus homine delecter. Non puto te iam exspectare, quibus eum tibi verbis commendarim; causa enim tanti amoris intelligis quae verba desideret: iis me omnibus usum putato. Tantum velim existimes, si negotia Lamiae, procuratores, libertos, familiam quibuscumque rebus opus erit defenderis, gratius mihi futurum, quam si ea tua liberalitas pertinuisset ad rem familiarem meam, nec dubito, quin sine mea commendatione, quod tuum est iudicium de hominibus, ipsius Lamiae causa studiose omnia facturus sis: quamquam erat nobis dictum te existimare alicui senatus consulto, quod contra dignitatem tuam fieret, scribendo Lamiam affuisse, qui omnino consulibus illis numquam fuit ad scribendum; deinde omnia tum falsa senatus consulta deferebantur; nisi forte etiam illi Semproniano senatus consulto me censes affuisse, qui ne Romae quidem fui, ut tum de eo ad te scripsi, re recenti. Sed haec hactenus. Te, mi Cornifici, etiam atque etiam rogo, ut omnia Lamiae negotia mea putes esse curesque, ut intelligat hanc commendationem maximo sibi usui fuisse: hoc mihi gratius facere nihil potes. Cura, ut valeas.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte mense Maio a.u.c. 711.&lt;br&gt;CICERO CORNIFICIO SAL.}}
{{pn|30.1|1}}Itane? praeter litigatores nemo ad te meas litteras? Multae istae quidem; tu enim perfecisti, ut nemo sine litteris meis tibi se commendatum putaret; sed quis umquam tuorum mihi dixit esse, cui darem, quin dederim? aut quid mihi iucundius quam, quum coram tecum loqui non possim, aut scribere ad te aut tuas legere litteras? illud magis mihi solet esse molestum, tantis me impediri occupationibus, ut ad te scribendi meo arbitratu facultas nulla detur; non enim te epistulis, sed voluminibus lacesserem, quibus quidem me a te provocari oportebat; quamvis enim occupatus sis, otii tamen plus habes; aut, si ne tu quidem vacas, noli impudens esse nec mihi molestiam exhibere et a me litteras crebiores, quum tu mihi raro mittas, flagitare. Nam, quum antea distinebar maximis occupationibus, propterea quod omnibus curis rem publicam mihi tuendam putabam, tum hoc tempore multo distineor vehementius; ut enim gravius aegrotant ii, qui, quum levati morbo viderentur, in eum de integro inciderunt, sic vehementius nos laboramus, qui profligato bello ac paene sublato renovatum bellum gerere cogamur. Sed haec hactenus. Tu tibi, mi Cornifici, fac ut persuadeas non esse me tam imbecillo animo, ne dicam inhumano, ut a te vinci possim aut officiis aut amore. Non dubitabam equidem, verumtamen multo mihi notiorem amorem tuum effecit Chaerippus. O hominem semper illum quidem mihi aptum, nunc vero etiam suavem! vultus mehercule tuos mihi expressit omnes, non solum animum ac verba pertulit; itaque noli vereri, ne tibi suscensuerim, quod eodem exemplo ad me, quo ad ceteros: requisivi equidem proprias ad me unum litteras, sed neque vehementer et amanter. De sumptu, quem te in rem militarem facere et fecisse dicis, nihil sane possum tibi opitulari, propterea quod et orbus est senatus consulibus amissis et incredibiles angustiae pecuniae publicae, quae conquiritur undique, ut optime meritis militibus promissa solvantur, quod quidem fieri sine tributo posse non arbitror. De Attio Dionysio, nihil puto esse, quoniam mihi nihil dixit Tratorius. De P. Lucceio, nihil tibi concedo, quo studiosor eius sis, quam ego sum; est enim nobis necessarius; sed, a magistris quum contenderem de proferendo die, probarunt mihi sese, quo minus id facerent, et compromisso et iure iurando impediri; quare veniendum arbitror Lucceio: quamquam, si meis litteris obtemperavit, quum tu haec leges, illum Roame esse oportebit. Ceteris de rebus maximaeque de pecunia, quum Pansae mortem ignorares, scripsisti, quae per nos ab eo consequi te posse arbitrarere: quae te non fefellissent, si viveret, nam te diligebat; post mortem autem eius quid fieri posset non videbamus. De Venuleio, Latino, Horatio, valde laudo: illud non nimium probo, quod scribis, quo illi animo aequiore ferrent, te tuis etiam legatis lictores ademisse—honore enim digni cum ignominia dignis non erant comparandi.—, euosque, ex senatus consulto si non decedunt, cognendos, ut decedant, existimo. Haec fere ad eas litteras, quas eodem exemplo binas accepi: de reliquo, velim tibi persuadeas non esse mihi meam dignitatem tua cariorem.
{{Liber
|Ante=Liber XI
|AnteNomen=../Liber XI
|Post=Liber XIII
|PostNomen=../Liber XIII
}}</text>
      <sha1>pv8tf8fc3lgkcjd04sb58fh4znp3vct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XIII</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37453</id>
    <revision>
      <id>269491</id>
      <parentid>125426</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:13:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XIII]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XIII]]</comment>
      <origin>125426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88620" sha1="47my9cvjo5ls59xuqj87w7aieyf8bf2" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus= [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares|Epistulae ad Familiares]] XIII
}}

M. TVLLI CICERONIS EPISTVLARVM AD FAMILIARES LIBER TERTIVS DECIMVS

Ad C. Memmium et Ceteros


I. Scr. Athenis ineunte mense Quinctili a.u.c. 703.
M. CICERO S. D. C. MEMMIO.

Etsi non satis mihi constiterat, cum aliquane animi mei molestia an potius libenter te Athenis visurus essem, quod iniuria, quam accepisti, dolore me afficeret, sapientia tua, qua fers iniuriam, laetitia, tamen vidisse te mallem; nam, quod est molestiae, non sane multo levius est, quum te non video, quod esse potuit voluptatis, certe, si vidissem te, plus fuisset. Itaque non dubitabo dare operam, ut te videam, quum id satis commode facere potero: interea, quod per litteras et agi tecum et, ut arbitror, confici potest, agam. Ac te illud primum rogabo, ne quid invitus mea causa facias, sed id, quod mea intelliges multum, tua nullam in partem interesse, ita mihi des, si tibi, ut id libenter facias, ante persuaseris. Cum Patrone Epicurio mihi omnia sunt, nisi quod in philosophia vehementer ab eo dissentio; sed et initio Romae, quum te quoque et tuos omnes observabat, me coluit in primis et nuper, quum ea, quae voluit, de suis commodis et praemiis consecutus est, me habuit suorum defensorum et amicorum fere principem et iam a Phaedro, qui nobis, quum pueri essemus, antequam Philonem cognovimus, valde ut philosophus, postea tamen ut vir bonus et suavis et officiosus probabatur, traditus mihi commendatusque est: is igitur Patro quum ad me Romam litteras misisset, uti te sibi placarem peteremque, ut nescio quid illud Epicuri parietinarum sibi concederes, nihil scripsi ad te ob eam rem, quod aedificationis tuae consilium commendatione mea nolebam impediri; idem, ut veni Athenas, quum, idem ad te scriberem, rogasset, ob eam causam impetravit, quod te abiecisse illam aedificationem constabat inter omnes amicos tuos. Quod si ita est et si iam tua plane nihil interest, velim, si qua offensiuncula facta est animi tui perversitate aliquorum—novi enim gentem illam—, des te ad lenitatem vel propter summam tuam humanitatem vel etiam honoris mei causa. Equidem, si, quid ipse sentiam, quaeris, nec cur ille tanto opere contendat video nec cur tu repugnes, nisi tamen multo minus tibi concedi potest quam illi laborare sine causa; quamquam Patronis et orationem et causam tibi cognitam esse certo scio: honorem, officium, testamentorum ius, Epicuri auctoritatem, Phaedri obtestationem, sedem, domicilium, vestigia summorum hominum sibi tuenda esse dicit. Totam hominis viam rationemque, quam sequitur in philosophia, derideamus licet, si hanc eius contentionem volumus reprehendere; sed mehercules, quoniam illi ceterisque, quos illa delectant, non valde inimici sumus, nescio an ignoscendum sit huic, si tanto opere laborat; in quo etiamsi peccat, magis ineptiis quam improbitate peccat. Sed, ne plura—dicendum enim aliquando est—, Pomponium Atticum sic amo, ut alterum fratrem; nihil est illo mihi nec carius nec iucundius: is—non quo sit ex istis; est enim omni liberali doctrina politissimus, sed valde diligit Patronem, valde Phaedrum amavit—sic a me hoc contendit, homo minime ambitiosus, minime in rogando molestus, ut nihil umquam magis, nec dubitat, quin ego a te nutu hoc consequi possem, etiamsi aedificaturus esses; nunc vero, si audierit te aedificationem deposuisse neque tamen me a te impetrasse, non te in me illiberalem, sed me in se negligentem putabit. Quamobrem peto a te, ut scribas ad tuos posse tua voluntate decretum illud Areopagitarum, quem ÕpomnhmatismŽn illi vocant, tolli. Sed redeo ad prima: prius velim tibi persuadeas, ut hoc mea causa libenter facias, quam ut facias; sic tamen habeto, si feceris, quod rogo, fore mihi gratissimum. Vale.

II. Scr. anno incerto (704?)
CICERO MEMMIO SAL.
C. Avianio Evandro, qui habitat in tuo sacrario, et ipso multum utor et patrono eius M. Aemilio familiarissime: peto igitur a te in maiorem modum, quod sine tua molestia fiat, ut ei de habitatione commodes; nam propter opera instituta multa multorum subitum est ei demigrare K. Quinctilibus. Impedior verecundia, ne te pluribus verbis rogem; neque tamen dubito, quin, si tua nihil aut non multum intersit, eo sis animo, quo ego essem, si quid tu me rogares: mihi certe gratissimum feceris.

III. Scr. anno incerto (704?)
CICERO MEMMIO SAL.
A. Fufium, unum ex meis intimis, observantissimum studiosissimumque nostri, eruditum hominem et summa humanitate tuaque amicitia dignissimum, velim ita tractes, ut mihi coram recepisti: tam gratum mihi id erit, quam quod gratissimum; ipsum praeterea summo officio et summa observantia tibi in perpetuum devinxeris.

IV. Scr. Romae mense Octobri a.u.c. 709.
M. CICERO S. D. Q. VALERIO Q. F. ORCAE LEGATO PROPR.
Cum municipibus Volaterranis mihi summa necessitudo est; magno enim meo beneficio affecti cumulatissime mihi gratiam rettulerunt; nam nec in honoribus meis nec in laboribus umquam defuerunt: cum quibus si mihi nulla causa intercederet, tamen, quod te vehementissime diligo quodque me a te plurimi fieri sentio, et monerem te et hortarer, ut eorum fortunis consuleres, praesertim quum prope praecipuam causam haberent ad ius obtinendum: primum quod Sullani temporis acerbitatem deorum immortalium benignitate subterfugerunt, deinde quod summo studio populi Romani a me in consulatu meo defensi sunt; quum enim tribuni plebi legem iniquissimam de eorum agris promulgavissent, facile senatui populoque Romano persuasi, ut eos cives, quibus fortuna pepercisset, salvos esse vellent. Hanc actionem meam C. Caesar primo suo consulatu lege agraria comprobavit agrumque Volaterranum et oppidum omni periculo in perpetuum liberavit, ut mihi dubium non sit, quin is, qui novas necessitudines adiungat, vetera sua beneficia conservari velit. Quamobrem est tuae prudentiae aut sequi eius auctoritatem, cuius sectam atque imperium summa cum tua dignitate secutus es, aut certe illi integram omnem causam reservare; illud vero dubitare non debes, quin tam grave, tam firmum, tam honestum municipium tibi tuo summo beneficio in perpetuum obligari velis. Sed haec, quae supra scripta sunt, eo spectant, ut et horter et suadeam: reliqua sunt, quae pertinent ad rogandum, ut non solum tua causa tibi consilium me dare putes, sed etiam, quod mihi opus sit, me a te petere et rogare. Gratissimum igitur mihi feceris, si Volaterranos omnibus rebus integros incolumesque esse volueris: eorum ego domicilia, sedes, rem, fortunas, quae et a dis immortalibus et a praestantissimis in nostra re publica civibus summo senatus populique Romani studio conservatae sunt, tuae fidei, iustitiae bonitatique commendo. Si pro meis pristinis opibus facultatem mihi res hoc tempore daret, ut ita defendere possem Volaterranos, quemadmodum consuevi tueri meos, nullum officium, nullum denique certamen, in quo illis prodesse possem, praetermitterem; sed, quoniam apud te nihilo minus hoc tempore valere me confido, quam valuerim semper apud bonos omnes, pro nostra summa necessitudine parique inter nos et mutua benevolentia abs te peto, ut ita de Volaterranis mereare, ut existiment eum quasi divino consilio isti negotio praepositum esse, apud quem unum nos, eorum perpetui defensores, plurimum valere possemus.

V. Scr. Romae mense Octobri a.u.c. 709.
M. CICERO S. D. Q. VALERIO LEG. PROPR.
Non moleste fero eam necessitudinem, quae mihi tecum est, notam esse quam plurimis, neque tamen ob eam causam—quod tu optime existimare potes—te impedio, quo minus susceptum negotium pro tua fide et diligentia ex voluntate Caesaris, qui tibi rem magnam difficilemque commisit, gerere possis; nam, quum multi a me petant multa, quod de tua erga me voluntate non dubitent, non committo, ut ambitione mea conturbem officium tuum. C. Curtio ab ineunte aetate familiarissime sum usus; eius et Sullani temporis iniustissima calamitate dolui et, quum iis, qui similem iniuriam acceperant, amissis omnibus fortunis reditus tamen in patriam voluntate omnium concedi videretur, adiutor incolumitatis fui: is habet in Volaterrano possessionem, quum in eam tamquam e naufragio reliquias contulisset; hoc autem tempore eum Caesar in senatum legit, quem ordinem ille ista possessione amissa tueri vix potest; gravissimum autem est, quum superior factus sit ordine, inferiorem esse fortuna, minimeque convenit ex eo agro, qui Caesaris iussu dividatur, eum moveri, qui Caesaris beneficio senator sit. Sed mihi minus libet multa de aequitate rei scribere, ne causa potius apud te valuisse videar quam gratia; quamobrem te in maiorem modum rogo, ut C. Curtii rem meam putes esse: quidquid mea causa faceres, ut, id C. Curtii causa quum feceris, existimes, quod ille per me habuerit, id me habere abs te. Hoc te vehementer etiam atque etiam rogo.

VIa. Scr. Romae a.u.c. 698 (post m. Sept.).
M. CICERO Q. VALERIO Q. F. ORCAE PROCOS.
S. v. b. e. e. v.  Credo te memoria tenere me et coram P. Cuspio tecum locutum esse, quum te prosequerer paludatum, et item postea pluribus verbis tecum egisse, ut, quoscumque tibi eius necessarios commendarem, haberes eos in numero meorum necessariorum: id tu pro tua summa erga me benevolentia perpetuaque observantia mihi liberalissime atque humanissime recepisti. Cuspius, homo in omnes suos officiosissimus, mirifice quosdam homines ex ista provincia tuetur et diligit propterea, quod fuit in Africa bis, quum maximis societatis negotiis praeesset; itaque hoc eius officium, quod adhibetur erga illos, ego mea facultate et gratia soleo, quantum possum, adiuvare; quare Cuspianorum omnium commendationis causam hac tibi epistula exponendam putavi, reliquis epistulis tantum faciam ut notam apponam eam, quae mihi tecum convenit, et simul significem de numero esse Cuspii amicorum; sed hanc commendationem, quam his litteris consignare volui, scito esse omnium gravissimam: nam P. Cuspius singulari studio contendit a me, ut tibi quam diligentissime L. Iulium commendarem. Eius ego studio vix videor mihi satisfacere posse, si utar verbis iis, quibus, quum diligentissime quid agimus, uti solemus; nova quaedam postulat et putat me eius generis artificium quoddam tenere: ei ego pollicitus sum me ex intima nostra arte deprompturum mirificum genus commendationis. Id quoniam assequi non possum, tu re velim efficias, ut ille genere mearum litterarum incredibili quiddam profectum arbitretur: id facies, si omnes genus liberalitatis, quod et ab humanitate et a potestate tua proficisci poterit, non modo re, sed etiam verbis, vultu denique exprompseris; quae quantum in provincia valeant, vellem expertus esse, sed tamen suspicor. Ipsum hominem, quem tibi commendo, perdignum esse tua amicitia, non solum, quia mihi Cuspius dicit, credo—tametsi id satis esse debebat—, sed quia novi eius iudicium in hominibus et amicis deligendis. Harum litterarum vis quanta fuerit, propediem iudicabo tibique, ut confido, gratias agam: ego, quae te velle quaeque ad te pertinere arbitrabor, omnia studiose diligenterque curabo. Cura, ut valeas.

VIb. Scr. Romae a.u.c. 698. M. CICERO Q. VALERIO Q. F. ORCAE PROCOS.
P. Cornelius, qui tibi litteras has dedit, est mihi a P. Cuspio commendatus, cuius causa quanto opere cuperem deberemque, profecto ex me facile cognosti. Vehementer te rogo, ut cures, ut ex hac commendatione mihi  Cuspius quam maximas quam primum quam saepissime gratias agat. Vale.

VII. Scr. Romae mense Octobri a.u.c. 709.
CICERO CLUVIO SAL.
Quum in Galliam proficiscens pro nostra necessitudine proque tua suuma in me observantia ad me domum venisses, locutus sum tecum de agro vectigali municipii Atellani, qui esset in Gallia, quantoque opere eius municipii causa laborarem, tibi ostendi; post tuam autem profectionem quum et maxima res municipii honestissimi mihique coniunctissimi et summum meum officium ageretur, pro tuo animo in me singulari existimavi me oportere ad te accuratius scribere, etsi non sum nescius, et quae temporum ratio et quae tua potestas sit, tibique negotium datum esse a C. Caesare, non iudicium, praeclare intelligo: quare a te tantum peto, quantum et te facere posse et libenter mea causa facturum esse arbitror. Et primum velim existimes, quod res est, municipii fortunas omnes in isto vectigali consistere, his autem temporibus hoc municipium, maximis oneribus pressum, summis affectum esse difficultatibus. Hoc etsi commune videtur esse cum multis, tamen mihi crede singulares huic municipio calamitates accidisse, quas idcirco non commemoro, ne de miseriis meorum necessariorum conquerens homines, quos nolo, videar offendere. Itaque, nisi magnam spem haberem C. Caesari nos causam municpii probaturos, non erat causa, cur a te hoc tempore aliquid contenderem; sed, quia confido mihique persuasi illum et dignitatis municipii et aequitatis et etiam voluntatis erga se habiturum esse rationem, ideo a te non dubitavi contendere, ut hanc causam illi integram conservares: quod etsi nihilo minus a te peterem, si nihil audivissem te tale fecisse, tamen maiorem spem impetrandi nactus sum, posteaquam mihi dictum est, hoc idem a te Regienses impetravisse, qui etsi te aliqua necessitudine attingunt, tamen tuus amor in me sperare me cogit te, quod tuis necessariis tribueris, idem esse tributurum meis, praesertim quum ego pro his unis petam, habeam autem, qui simili causa laborent, complures necessarios. Hoc me non sine causa facere neque aliqua levi ambitione commotum a te contendere etsi te existimare arbitror, tamen mihi affirmanti credas velim, me huic municipio debere plurimum, nullum umquam fuisse tempus neque honorum nec laborum meorum, in quo non huius municipii studium in me exstiterit singulare. Quapropter a te etiam atque etiam pro nostra summa coniunctione proque tua in me perpetua et maxima benevolentia maiorem in modum peto atque contendo, ut, quum fortunas agi eius municpii intelligas, quod sit mihi necessitudine, officiis, benevolentia coniunctissimum, id mihi des, quod eris huiusmodi, ut, si a Caesare, quod speramus, impetrarimus, tuo beneficio nos id consecutos esse iudicemus, sin minus, pro eo tamen id habeamus, quoniam a te data sit opera, ut impetraremus. Hoc quum mihi gratissimum feceris, tum viros optimos, homines honestissimos eosdemque gratissimos et tua necessitudine dignissimos summo beneficio in perpetuum tibi tuisque devinxeris.

VIII. Scr. Romae mense Octobri a.u.c. 709.
M. CICERO M. RUTILIO SAL.
Quum et mihi conscius essem, quanti te facerem, et tuam erga me benevolentiam expertus essem, non dubitavi a te petere, quod mihi petendum esset. P. Sestium quanti faciam, ipse optime scio, quanti autem facere debeam, et tu et omnes homines sciunt: is quum ex aliis te mei studiosissimum esse cognosset, petivit a me, ut ad te quam accuratissime scriberem de re C. Albinii senatoris, cuius ex filia natus est L. Sestius, optimus adolescens, filius P. Sestii. Hoc idcirco scripsi, ut intelligeres non solum me pro P. Sestio laborare debere, sed Sestium etiam pro Albinio. Res autem est haec: a M. Laberio C. Albinius praedia in aestimationem accepit, quae praedia Laberius emerat a Caesare de bonis Plotianis. Ea si dicam non esse e re publica dividi, docere te videar, non rogare; sed tamen, quum Caesar Sullanas venditiones et assignationes ratas esse velit, quo firmiores existimentur suae, si ea praedia dividentur, quae ipse Caesar vendidit, quae tandem in eius venditionibus esse poterit auctoritas? Sed, hoc quale sit, tu pro tua prudentia considerabis. Ego te plane rogo atque ita, ut maiore studio, iustiore de causa, magis ex animo rogare nihil possim, ut Albinio parcas, praedia Laberiana ne attingas. Magna me affeceris non modo laetitia, sed etiam quodammodo gloria, si P. Sestius homini maxime necessario satisfecerit per me, ut ego illi uni plurimum debeo; quod ut facias, te vehementer etiam atque etiam rogo: maius mihi dare beneficium nullum potes: id mihi intelliges esse gratissimum.

IX. Scr. anno incerto.
CICERO CRASSIPEDI SAL.
Quamquam tibi praesens commendavi, ut potui diligentissime, socios Bithyniae teque quum mea commendatione, tum etiam tua sponte intellexi cupere ei societati quibuscumque rebus posses commodare, tamen, quum ii, quorum res agitur, magni sua interesse arbitrarentur me etiam per litteras declarare tibi, qua essem erga ipsos voluntate, non dubitavi haec ad te scribere. Volo enim te existimare me, quum universo ordini publicanorum semper libentissime tribuerim plurimum idque magnis eiud ordinis erga me meritis facere debuerim, tum in primis amicum esse huic Bithynicae societati, quae societas [ordine,] ipso hominum genere pars est maxima civitatis—constat enim ex ceteris societatibus—, et casu permulti sunt in ea societate valde mihi familiares, in primisque is, cuius praecipuum officium agitur hoc tempore, P. Rupilius P. f. Men., qui est magister in ea societate. Quae quum ita sint, in maiorem modum a te peto, Cn. Pupium, qui est in operis eius societatis, omnibus tuis officiis atque omni liberalitate tueare curesque, ut eius operae, quod tibi facile factu est, quam gratissimae sint sociis, remque et utilitatem sociorum—cuius rei quantam potestatem quaestor habeat, non sum ignarus—per te quam maxime defensam et auctam velis. Id quum mihi gratissimum feceris, tum illud tibi expertus promitto et spondeo, te socios Bithyniae, si iis commodaris, memores esse et gratos cogniturum.

X. Scr. Romae ineunte anno a.u.c. 708.
CICERO BRUTO SAL.
Quum ad te tuus quaestor, M. Varro, proficisceretur, commendatione egere eum non putabam; satis enim commendatum tibi eum arbitrabar ab ipso more maiorum, qui, ut te non fugit, hanc quaesturae coniunctionem liberorum necessitudini proximam voluit esse; sed, quum sibi ita persuasisset ipse, meas de se accurate scriptas litteras maximum apud te pondus habituras, a meque contenderet, ut quam diligentissime scriberem, malui facere, quod meus familiaris tanti sua interesse arbitraretur. Ut igitur debere me facere hoc intelligas, quum primum M. Terentius in forum venit, ad amicitiam se meam contulit; deinde, ut se corroboravit, duae causae accesserunt, quae meam in illum benevolentiam augerent: una, quod versabatur in hoc studio nostro, quo etiam nunc maxime delectamur, et cum ingenio, ut nosti, nec sine industria; deinde, quod mature se contulit in societates publicanorum, quod quidem nollem—maximis enim damnis affectus est—, sed tamen causa communis ordinis mihi commendatissimi fecit amicitiam nostram firmiorem; deinde versatus in utrisque subselliis optima et fide et fama iam ante hanc commutationem rei publicae petitioni sese dedit honoremque honestissimum existimavit fructum laboris sui; his autem temporibus a me Brundisio cum litteris et mandatis profectus ad Caesarem est, qua in re et amorem eius in suscipiendo negotio perspexi et in conficiendo ac renuntiando fidem. Videor mihi, quum separatim de probitate eius et moribus dicturus fuissem, si prius causam, cur eum tanto opere diligerem, tibi exposuissem, in ipsa causa exponenda satis etiam de probitate dixisse; sed tamen separatim promitto in meque recipio fore eum tibi et voluptati et usui: nam et modestum hominem cognosces et pudentem et a cupiditate omni remotissimum, praeterea magni laboris summaeque industriae. Neque ego haec polliceri debeo, quae tibi ipsi, quum bene cognoris, iudicanda sunt; sed tamen in omnibus novis coniunctionibus interest, qualis primus aditus sit et qua commendatione quasi amicitiae fores aperiantur: quod ego his litteris efficere volui; etsi id ipsa per se necessitudo quaesturae effecisse debet; sed tamen nihilo infirmius illud hoc addito. Cura igitur, si me tanti facis, quanti et Varro existimat et ipse sentio, ut quam primum intelligam hanc meam commendationem tantum illi utilitatis attulisse, quantum et ipse sperarit nec ego dubitarim.

XI. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO BRUTO SAL.
Quia semper animadverti studiose te operam dare, ut ne quid meorum tibi esset ignotum, propterea non dubito, quin scias, non solum cuius municipii sim, sed etiam quam diligenter soleam meos municipes Arpinates tueri: quorum quidem omnia commoda omnesque facultates, quibus et sacra conficere et sarta tecta aedium sacrarum locorumque communium tueri possint, consistunt in iis vectigalibus, quae habent in provincia Gallia; ad ea visenda pecuniasque, quae a colonis debentur, exigendas totamque rem et cognoscendam et administrandam legatos equites Romanos misimus, Q. Fufidium Q. f., M. Faucium M. f., Q. Mamercum Q. f.  Peto a te in maiorem modum pro nostra necessitudine, ut tibi ea res curae sit operamque des, ut per te quam commodissime negotium municipii administretur quam primumque conficiatur, ipsosque, quorum nomina scripsi, ut quam honorificentissime pro tua natura et quam liberalissime tractes. Bonos viros ad tuam necessitudinem adiunxeris municipiumque gratissimum beneficio tuo devinxeris, mihi vero etiam gratius feceris, quod quum semper tueri municipes meos consuevi, tum hic annus praecipue ad meam curam officiumque pertinet: nam constituendi municipii causa hoc anno aedilem filium meum fieri volui et fratris filium et M. Caesium, hominem mihi maxime necessarium—is enim magistratus in nostro municipio nec alius ullus creari solet—; quos cohonestaris in primisque me, si res publica municipii tuo studio, diligentia bene administrata erit: quod ut facias, te vehementer etiam atque etiam rogo.

XII. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO BRUTO SAL.
Alia epistula communiter commendavi tibi legatos Arpinatium ut potui diligentissime, hac separatim Q. Fufidium, quocum mihi omnes necessitudines sunt, diligentius commendo, non ut aliquid de illa commendatione deminuam, sed ut ad hanc addam: nam et privignus est M. Caesii, mei maxime et familiaris et necessarii, et fuit in Cilicia mecum tribunus militum, quo in munere ita se tractavit, ut accepisse ab eo beneficium viderer, non dedisse; est praeterea—quod apud te valet plurimum—a nostris studiis non abhorrens. Quare velim eum quam liberalissime complectare operamque des, ut in ea legatione, quam suscepit contra suum commodum secutus auctoritatem meam, quam maxime eius excellat industria; vult enim, id quod optimo cuique natura tributum est, quam maximam laudem quum a nobis, qui eum impulimus, tum a municipio consequi, quod ei continget, si hac mea commendatione tuum erga se studium erit consecutus.

XIII. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO BRUTO SAL.
L. Castronius Paetus, longe princeps municipii Lucensis, est honestus, gravis, plenus officii, bonus plane vir et quum virtutibus, tum etiam fortuna, si quid hoc ad rem pertinet, ornatus; meus autem est familiarissimus, sic prorsus, ut nostri ordinis observet neminem diligentius; quare ut et meum amicum et tua dignum amicitia tibi commendo: cui quibuscumque rebus commodaveris, tibi profecto iucundum, mihi certe erit gratum. Vale.

XIV. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO BRUTO SAL.
L. Titio Strabone, equite Romano in primis honesto et ornato, familiarissime utor; omnia mihi cum eo intercedunt iura summae necessitudinis: huic in tua provincia pecuniam debet P. Cornelius; ea res a Volcatio, qui Romae ius dicit, reiecta in Galliam est. Peto a te hoc diligentius, quam si mea res esset, quo est honestius de amicorum pecunia laborare quam de sua, ut negotium conficiendum cures, ipse suscipias, transigas operamque des, quoad tibi aequum et rectum videbitur, ut quam commodissima condicione libertus Strabonis, qui eius rei causa missus est, negotium conficiat ad nummosque perveniat. Id et mihi gratissimum erit et tu ipse L. Titium cognosces amicitia tua dignissimum. Quod ut tibi curae sit, ut omnia solent esse, quae me velle scis, te vehementer etiam atque etiam rogo.

XV. Scr. Asturae mense Aprili a.u.c. 709.
CICERO CAESARI IMP. SAL.
Precilium tibi commendo unice, tui necessarii, mei familiarissimi, viri optimi filium; quem quum adolescentem ipsum propter eius modestiam, humanitatem, animum et amorem erga me singularem mirifice diligo, tum patrem eius re doctus intellexi et didici mihi fuisse semper amicissimum. Em, hic ille est de tuis, maxime qui irridere atque obiurgare me solitus est, quod me non tecum, praesertim quum abs te honorificentissime invitarer, coniungerem;

Èll' ßmŽn o‘ pote yumŽn ßn­ styessin peiyen:

audiebam enim nostros proceres clamitantes:

Ílximow ss', …na t§w se xa­ cig³nvn eŒ e›pô.
¹w f“to, tŽn d' Íxeow nefƒlh ßx“luce mƒlaina.

Sed tamen iidem me consolantur etiam: hominem perustum etiamnum gloria volunt incendere atque ita loquuntur:

mÿ mÂn Èspoude§ ge xa­ Èxlei´w Èpolo§mhn,
ÈllÂ mƒga =ƒjaw ti xa­ ßssomƒnoisi puyƒsyai.

Sed minus iam movent, ut vides. Itaque ab Homeri magniloquentia confero me ad vera praecepta E»rip§dou:

mis´ sofistæn, óstiw o»x aÕt&quot; sof³w:

quem versum senex Precilius laudat egregie et ait posse eundem et ama prossv xai opissv videre et tamen nihil minus

aÞ¢v Èriste ein xa­ Õpe§roxon mmenai Íllvn.

Sed, ut redeam ad id, unde coepi, vehementer mihi gratum feceris, si hunc adolescentem humanitate tua, quae est singularis, comprehenderis et ad id, quod ipsorum Preciliorum causa te velle arbitror, addideris cumulum commendationis meae. Genere novo sum litterarum ad te usus, ut intelligeres non vulgarem esse commendationem.

XVI. Scr. Asturae mense Aprili a.u.c. 709.
CICERO CAESARI SAL.
P. Crassum ex omni nobilitate adolescentem dilexi plurimum, et de eo quum ab ineunte eius aetate bene speravissem, tum perbene existimare coepi eximiis iudiciis, quae de eo feceras, cognitis. Eius libertum Apollonium iam tum equidem, quum ille viveret, et magni faciebam et probabam; erat enim et studiosus Crassi et ad eius optima studia vehementer aptus; itaque ab eo admodum diligebatur. Post mortem autem Crassi eo mihi etiam dignior visus est, quem in fidem atque amicitiam meam reciperem, quod eos a se observandos et colendos putabat, quos ille dilexisset et quibus carus fuisset; itaque et ad me in Ciliciam venit multisque in rebus mihi magno usui fuit et fides eius et prudentia, et, ut opinor, tibi in Alexandrino bello, quantum studio et fidelitate consequi potuit, non defuit: quod quum speraret te quoque ita existimare, in Hispaniam ad te maxime ille quidem suo consilio, sed etiam me auctore est profectus. Cui ego commendationem non sum pollicitus, non quin eam valituram apud te arbitrarer, sed neque egere mihi commendatione videbatur, qui et in bello tecum fuisset et propter memoriam Crassi de tuis unus esset, et, si uti commendationibus vellet, etiam per alios eum videbam id consequi posse: testimonium mei de eo iudicii, quod et ipse magni aestimabat et ego apud te valere eram expertus, ei libenter dedi. Doctum igitur hominem cognovi et studiis optimis deditum, idque a puero: nam domi meae cum Diodoto Stoico, homine meo iudicio eruditissimo, multum a puero fuit; nunc autem, incensus studio rerum tuarum, eas litteris Graecis mandare cupiebat. Posse arbitror: valet ingenio; habet usum; iampridem in eo genere studii litterarumque versatur; satisfacere immortalitati laudum tuarum mirabiliter cupit. Habes opinionis meae testimonium, sed tu hoc facilius multo pro tua singulari prudentia iudicabis. Et tamen, quod negaveram, commendo tibi eum: quidquid ei commodaveris, erit id mihi maiorem in modum gratum.

XVII. Scr. Romae a.u.c. 708.
M. CICERO S. D. SER. SULPICIO.
M'. Curius, qui Patris negotiatur, multis et magnis de causis a me diligitur: nam et amicitia pervetus mihi cum eo est, ut primum in forum venit, instituta, et Patris quum aliquoties antea, tum proxime hoc miserrimo bello domus eius tota mihi patuit, qua, si opus fuisset, tam essem usus quam mea; maximum autem mihi vinculum cum eo est quasi sanctioris cuiusdam necessitudinis, quod est Attici nostri familiarissimus eumque unum praeter ceteros observat ac diligit. Quem si tu iam forte cognosti, puto me hoc, quod facio, facere serius; ea est enim humanitate et observantia, ut eum tibi iam ipsum per se commendatum putem; quod tamen si ita est, magno opere a te quaeso, ut ad eam voluntatem, si quam in illum ante has meas litteras contulisti, quam maximus potest mea commendatione cumulus accedat: sin autem propter verecundiam suam minus se tibi obtulit aut nondum eum satis habes cognitum aut quae causa est, cur maioris commendationis indigeat, sic tibi eum commendo, ut neque maiore studio quemquam neque iustioribus de causis commendare possim, faciamque id, quod debent facere ii, qui religiose et sine ambitione commendant: spondebo enim tibi vel potius spondeo in meque recipio eos esse M'. Curii mores eamque quum probitatem, tum etiam humanitatem, ut eum et amicitia tua et tam accurata commendatione, si tibi sit cognitus, dignum sis existimaturus. Mihi certe gratissimum feceris, si intellexero has litteras tantum, quantum scribens confidebam, apud te pondus habuisse.

XVIII. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO SERVIO SAL.
Non concedam, ut Attico nostro, quem elatum laetitia vidi, iucundiores tuae suavissime ad eum et humanissime scriptae litterae fuerint quam mihi; nam, etsi utrique nostrum prope aeque gratae erant, tamen ego admirabar magis te, qui, si rogatus aut certe admonitus liberaliter Attico respondisses—quod tamen dubium nobis, quin ita futurum fuerit, non erat—, * * * ultro ad eum scripsisse eique nec opinanti voluntatem tuam tantam per litteras detulisse. De quo non modo rogare te, ut eo studiosius mea quoque causa facias, non debeo—nihil enim cumulatius fieri potest, quam polliceris—, sed ne gratias quidem agere, quod tu et ipsius causa et tua sponte feceris: illud tamen dicam, mihi id, quod fecisti, esse gratissimum; tale enim tuum iudicium de homine eo, quem ego unice diligo, non potest mihi non summe esse iucundum, quod quum ita sit, esse gratum necesse est. Sed tamen, quoniam mihi pro coniunctione nostra vel peccare apud te in scribendo licet, utrumque eorum, quae negavi mihi faciunda esse, faciam: nam et ad id, quod Attici causa te ostendisti esse facturum, tantum velim addas, quantum ex nostro amore accessionis fieri potest, et, quod modo verebar, tibi gratias agere, nunc plane ego teque ita existimare volo, quibuscumque officiis in Epiroticis reliquisque rebus Atticum obstrinxeris, iisdem me tibi obligatum fore.

XIX. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO SERVIO SAL.
Cum Lysone Patrensi est mihi quidem hospitium vetus, quam ego necessitudinem sancte colendam puto; sed ea causa etiam cum aliis compluribus, familiaritas tanta nullo cum hospite, et ea quum officiis eius multis, tum etiam consuetudine quotidiana sic est aucta, ut nihil sit familiaritate nostra coniunctius. Is quum Romae annum prope ita fuisset, ut mecum viveret, etsi eramus in magna spe te meis litteris commendationeque diligentissime facturum id, quod fecisti, ut eius rem et fortunas absentis tuerere, tamen, quod in unius potestate erant omnia et quod Lyso fuerat in nostra causa nostrisque praesidiis, quotidie aliquid timebamus; effectum tamen est et ipsius splendore et nostro reliquorumque hospitum studio, ut omnia, quae vellemus, a Caesare impetrarentur, quod intelliges ex iis litteris, quas Caesar ad te dedit. Nunc non modo non remittimus tibi aliquid ex nostra commendatione, quasi adepti iam omnia, sed eo vehementius a te contendimus, ut Lysonem in fidem necessitudinemque tuam recipias: cuius dubia fortuna timidius tecum agebamus, verentes ne quid accideret eiusmodi, ut ne tu quidem mederi posses; explorata vero eius incolumitate omnia a te studia summo cura peto. Quae ne singula enumerem, totam tibi domum commendo, in his adolescentem filium eius, quem C. Maenius Gemellus, cliens meus, quum in calamitate exsilii sui Patrensis civis factus esset, Patrensium legibus adoptavit, ut eius ipsius hereditatis ius causamque tueare. Caput illud est, ut Lysonem, quem ego virum optimum gratissimumque cognovi, recipias in necessitudinem tuam; quod si feceris, non dubito, quin in eo diligendo ceterisque postea commendando idem, quod ego, sis iudicii et voluntatis habiturus. Quod quum fieri vehementer studeo, tum etiam illud vereor, ne, si minus cumulate videbere fecisse aliquid eius causa, me ille negligenter scripsisse putet, non te oblitum mei; quanti enim me faceres, quum ex sermonibus quotidianis meis, tum ex epistulis etiam tuis potuit cognoscere.

XX. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO SERVIO SAL.
Asclapone Patrensi, medico, utor familiariter eiusque quum consuetudo mihi iucunda fuit, tum ars etiam, quam sum expertus in valetudine meorum; in qua mihi quum ipsa scientia, tum etiam fidelitate benevolentiaque satisfecit. Hunc igitur tibi commendo et a te peto, ut des operam, ut intelligat diligenter me scripsisse de sese meamque commendationem usui magno sibi fuisse: erit id mihi vehementer gratum.

XXI. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO SERVIO SAL.
M. Aemilius Avianius ab ineunte adolescentia me observavit semperque dilexit, vir quum bonus, tum perhumanus et in omni genere officii diligentissimus: quem si arbitrarer esse Sicyone et nisi audirem ibi eum etiam nunc, ubi ego reliqui, Cibyrae commorari, nihil esset necesse plura me ad te de eo scribere; perficeret enim ipse profecto suis moribus suaque humanitate, ut sine cuiusquam commendatione diligeretur abs te non minus quam et a me et a ceteris suis familiaribus; sed, quum illum abesse putem, commendo tibi in maiorem modum domum eius, quae est Sicyone, remque familiarem, maxime C. Avianium Hammonium, libertum eius, quem quidem tibi etiam suo nomine commendo; nam quum propterea mihi est probatus, quod est in patronum suum officio et fide singulari, tum etiam in me ipsum magna officia contulit mihique molestissimis temporibus ita fideliter benevoleque praesto fuit, ut si a me manumissus esset. Itaque peto a te, ut eum et in patroni eius negotio sic tueare, ut eius procuratorem, quem tibi commendo, et ipsum suo nomine diligas habeasque in numero tuorum: hominem pudentem et officiosum cognosces et dignum, qui a te diligatur. Vale.

XXII. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO SERVIO SAL.
T. Manlium, qui negotiatur Thespiis, vehementer diligo; nam et semper me coluit diligentissimeque observavit et a studiis nostris non abhorret; accedit eo, quod Varro Murena magno opere eius causa vult omnia; qui tamen existimavit, etsi suis litteris, quibus tibi Manlium commendarat, valde confideret, tamen mea commendatione aliquid accessionis fore. Me quidem quum Manlii familiaritas, tum Varronis studium commovit, ut ad te quam accuratissime scriberem. Gratissimum igitur mihi feceris, si huic commendationi meae tantum tribueris, quantum cui tribuisti plurimum, id est, si T. Manlium quam maxime, quibuscumque rebus honest ac pro tua dignitate poteris, iuveris atque ornaveris, ex ipsiusque praeterea gratissimis et humanissimis moribus confirmo tibi te eum, quem soles fructum a bonorum virorum officiis exspectare, esse capturum.

XXIII. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO SERVIO SAL.
L. Cossinio, amico et tribuli meo, valde familiariter utor; nam et inter nosmet ipsos vetus usus intercedit et Atticus noster maiorem etiam mihi cum Cossinio consuetudinem fecit; itaque tota Cossinii domus me diligit in primisque libertus eius, L. Cossinius Anchialus, homo et patrono et patroni necessariis, quo in numero ego sum, probatissimus. Hunc tibi ita commendo, ut, si meus libertus esset eodemque apud me loco esset, quo est apud suum patronum, maiore studio commendare non possem. Quare pergratum mihi feceris, si eum in amicitiam tum receperis atque eum, quod sine molestia tua fiat, si qua in re opus ei fuerit, iuveris: id et mihi vehementer gratum erit et tibi postea iucundum; hominem enim summa probitate, humanitate observantiaque cognosces.

XXIV. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO SERVIO SAL.
Quum antea capiebam ex officio meo voluptatem, quod memineram, quam tibi diligenter Lysonem, hospitem et familiarem meum, commendassem, tum vero, posteaquam ex litteris eius cognovi tibi eum falso suspectum fuisse, vehementissime laetatus sum me tam diligentem in eo commendando fuisse; ita enim scripsit ad me, sibi meam commendationem maximo adiumento fuisse, quod ad te delatum diceret sese contra dignitatem tuam Romae de te loqui solitum esse; de quo etsi pro tua facilitate et humanitate purgatum se tibi scribit esse, tamen primum, ut debeo, tibi maximas gratias ago, quod tantum litterae meae potuerunt, ut iis lectis omnem offensionem suspicionis, quam habueras de Lysone, deponeres, deinde credas mihi affirmanti velim me hoc non pro Lysone magis quam pro omnibus scribere, hominem esse neminem, qui umquam mentionem tui sine tua summa laude fecerit, Lyso vero, quum mecum prope quotidie esset unaque viveret, non solum, quia libenter me audire arbitrabatur, sed quia libentius ipse loquebatur, omnia mihi tua et facta et dicta laudabat. Quapropter, etsi a te ita tractatur, ut iam non desideret commendationem meam unisque se litteris meis omnia consecutum putet, tamen a te peto in maiorem modum, ut eum etiam atque etiam tuis officiis, liberalitate complectare. Scriberem ad te, qualis vir esset, ut superioribus litteris feceram, nisi eum iam per se ipsum tibi satis notum esse arbitrarer.

XXV. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO SERVIO SAL.
Hagesaretus Larisaeus, magnis meis beneficiis ornatus in consulatu meo, memor et gratus fuit meque postea diligentissime coluit: eum tibi magno opere commendo, ut et hospitem et familiarem meum et gratum hominem et virum bonum et principem civitatis suae et tua necessitudine dignissimum. Pergratum mihi feceris, si dederis operam, ut is intelligat hanc meam commendationem magnum apud te pondus habuisse.

XXVI. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO SERVIO SAL.
L. Mescinius ea mecum necessitudine coniunctus est, quod mihi quaestor fuit; sed hanc causam, quam ego, ut a maioribus accepi, semper gravem duxi, fecit virtute et humanitate sua iustiorem: itaque eo sic utor, ut nec familiarius ullo nec libentius. Is quamquam confidere videbatur te sua causa, quae honest posses, libenter esse facturum, magnum esse tamen speravit apud te meas quoque litteras pondus habituras: id quum ipse ita iudicabat, tum pro familiari consuetudine saepe ex me audierat, quam suavis esset inter nos et quanta coniunctio. Peto igitur a te, tanto scilicet studio, quanto intelligis debere me petere pro homine tam mihi necessario et tam familiari, ut eius negotia, quae sunt in Achaia ex eo, quod heres est M. Mindio, fratri suo, qui Elide negotiatus est, explices et expedias quum iure et potestate, quam habes, tum etiam auctoritate et consilio tuo; sic enim praescripsimus iis, quibus ea negotia mandavimus, ut omnibus in rebus, quae in aliquam controversiam vocarentur, te arbitro et, quod commodo tuo fieri posset, te disceptatore uterentur: id ut honoris mei causa suscipias, vehementer te etiam atque etiam rogo. Illud praeterea, si non alienum tua dignitate putabis esse, feceris mihi pergratum, si qui difficiliores erunt, ut rem sine controversia confici nolint, si eos, quoniam cum senatore res est, Romam reieceris; quod quo minore dubitatione facere posses, litteras ad te a M. Lepido consule, non quae te aliquid iuberent—neque enim id tuae dignitatis esse arbitrabamur—, sed quodam modo quasi commendaticias sumpsimus. Scriberem, quam id beneficium bene apud Mescinium positurus esses, nisi et te scire confiderem et mihi peterem; sic enim velim existimes, non minus me de illius re laborare quam ipsum de sua; sed quum illum studeo quam facillime ad suum pervenire, tum illud laboro, ut non minimum hac mea commendatione se consecutum arbitretur.

XXVII. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO SERVIO SAL.
Licet eodem exemplo saepius tibi huius generis litteras mittam, quum gratias agam, quod meas commendationes tam diligenter observes—quod feci in aliis et faciam, ut video, saepius—, sed tamen non parcam operae et, ut vos soletis in formulis, sic ego in epistulis DE EADEM RE ALIO MODO. C. Avianius igitur Hammonius incredibiles mihi gratias per litteras egit et suo et Aemilii Avianii, patroni sui, nomine: nec liberalius nec honorificentius potuisse tractari nec se praesentem nec rem familiarem absentis patroni sui. Id mihi quum iucundum est eorum causa, quos tibi ego summa necessitudine et summa coniunctione adductus commendaveram, quod M. Aemilius unus est ex meis familiarissimis atque intimis maxime necessarius, homo et magnis meis beneficiis devinctus et prope omnium, qui mihi debere aliquid videntur, gratissimus, tum multo iucundius te esse in me tali voluntate, ut plus prosis amicis meis, quam ego praesens fortasse prodessem, credo, quod magis ego dubitarem, quid illorum causa facerem, quam tu, quid mea. Sed hoc non dubito quin existimes mihi esse gratum: illud te rogo, ut illos quoque gratos esse homines putes, quod ita esse tibi promitto atque confirmo. Quare velim, quidquid habent negotii, des operam, quod commodo tuo fiat, ut te obtinente Achaiam conficiant. Ego cum tuo Servio iucundissimo coniunctissime vivo magnamque quum ex ingenio eius singularique studio, tum ex virtute et probitate voluptatem capio.

XXVIIIa. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO SERVIO SAL.
Etsi libenter petere a te soleo, si quid opus est meorum cuipiam, tamen multo libentius gratias tibi ago, quum fecisti aliquid commendatione mea, quod semper facis; incredibile est enim, quas mihi gratias omnes agant, etiam mediocriter a me tibi commendati; quae mihi omnia grata sunt, de L. Mescinio gratissimum; sic enim est mecum locutus, te, ut meas litteras legeris, statim procuratoribus suis pollicitum esse omnia, multo vero plura et maiora fecisse: id igitur—puto enim etiam atque etiam mihi dicendum esse—velim existimes mihi te fecisse gratissimum. Quod quidem hoc vehementius laetor, quod ex ipso Mescinio te video magnam capturum voluptatem; est enim in eo quum virtus et probitas et summum officium summaque observantia, tum studia illa nostra, quibus antea delectabamur, nunc etiam vivimus. Quod reliquum est, velim augeas tua in eum beneficia omnibus rebus, quae te erunt dignae; sunt duo, quae te nominatim rogo: primum, ut, si quid satisdandum erit, AMPLIUS EO NOMINE NON PETI, cures, ut satisdetur fide mea; deinde, quum fere consistat hereditas in iis rebus, quas avertit Oppia, quae uxor Mindii fuit, adiuves ineasque rationem, quemadmodum ea mulier Romam perducatur: quod si putarit illa fore, ut opinio nostra est, negotium conficiemus. Hoc ut assequamur, te vehementer etiam atque etiam rogo: illud, quod supra scripsi, id * * * in meque recipio, te ea, quae fecisti Mescinii causa quaeque feceris, ita bene collocaturum, ut ipse iudices homini te gratissimo, iucundissimo benigne fecisse; volo enim ad id, quod mea causa fecisti, hoc etiam accedere.

XXVIIIb. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO SERVIO SAL.
Nec Lacedaemonios dubitare arbitror, quin ipsi sua maiorumque suorum auctoritate satis commendati sint fidei et iustitiae tuae, et ego, qui te optime novissem, non dubitavi, quin tibi notissima et iura et merita populorum essent: itaque, quum a me peteret Philippus Lacedaemonius, ut tibi civitatem commendarem, etsi memineram me ei civitati omnia debere, tamen respondi commendatione Lacedaemonios apud te non egere. Itaque sic velim existimes, me omnes Achaiae civitates arbitrari pro horum temporum pertubatione felices, quod iis tu praesis, eundemque me ita iudicasse, te, quod unus optime nosses non nostra solum, sed etiam Graeciae monumenta omnia, tua sponte amicum Lacedaemoniis et esse et fore. Quare tantum a te peto, ut, quum ea facies Lacedaemoniorum causa, quae tua fides, amplitudo, iustitia postulat, ut iis, si tibi videbitur, significes te non moleste ferre, quod intelligas ea, quae facias, mihi quoque grata esse; pertinet enim ad officium meum eos existimare curae mihi suas res esse: hoc te vehementer etiam atque etiam rogo.

XXIX. Scr. Romae ineunte anno u.c. 708.
CICERO L. PLANCO SAL.
Non dubito, quin scias in iis necessariis, qui tibi a patre relicti sunt, me tibi esse vel coniunctissimum, non iis modo causis, quae speciem habeant magnae coniunctionis, sed iis etiam, quae familiaritate et consuetudine tenentur, quam scis mihi iucundissimam cum patre tuo et summam fuisse; ab his initiis noster in te amor profectus auxit paternam necessitudinem et eo magis, quod intellexi, ut primum per aetatem iudicium facere potueris, quanti quisque tibi faciendus esset, me a te in primis coeptum esse observari, coli, diligi; accedebat non mediocre vinculum quum studiorum, quod ipsum est per se grave, tum eorum studiorum earumque artium, quae per se ipsae eos, qui voluntate eadem sunt, etiam familiaritate devinciunt. Exspectare te arbitror, haec tam longe repetita principia quo spectent: id primum ergo habeto, non sine magna iustaque causa hanc a me commemorationem esse factam. C. Ateio Capitone utor familiarissime. Notae tibi sunt varietates meorum temporum: in omni genere et honorum et laborum meorum et animus et opera et auctoritas et gratia, etiam res familiaris C. Capitonis praesto fuit et paruit et temporibus et fortunae meae. Huius propinquus fuit T. Antistius, qui quum sorte quaestor Macedoniam obtineret neque ei successum esset, Pompeius in eam provinciam cum exercitu venit. Facere Antistius nihil potuit; nam, si potuisset, nihil ei fuisset antiquius quam ad Capitonem, quem ut parentem diligebat, reverti, praesertim quum sciret, quanti is Caesarem faceret semperque fecisset; sed oppressus tantum attigit negotii, quantum recusare non potuit. Quum signaretur argentum Apolloniae, non possum dicere eum praefuisse neque possum negare affuisse, sed non plus duobus aut tribus mensibus. Deinde afuit a castris: fugit omne negotium. Hoc mihi ut testi velim credas; meam enim ille maestitiam in illo bello videbat, mecum omnia communicabat. Itaque abdidit se in intimam Macedoniam, quo potuit longissime a castris, non modo ut non praeesset ulli negotio, sed etiam ut ne interesset quidem. Is post proelium se ad hominem necessarium, A. Plautium, in Bithyniam contulit: ibi eum Caesar quum vidisset, nihil aspere, nihil acerbe dixit, Romam iussit venire. Ille in morbum continuo incidit, ex quo non convaluit: aeger Corcyram venit; ibi est mortuus. Testamento, quod Romae Paullo et Marcello consulibus fecerat, heres ex parte dimidia et tertia est Capito; in sextante sunt ii, quorum pars sine ulla cuiusquam querela publica potest esse—ea est ad HS XXX—; sed de hoc Caesar viderit. Te, mi Plance, pro paterna necessitudine, pro nostro amore, pro studiis et omni cursu nostro totius vitae simillimo rogo et a te ita peto, ut maiore cura, maiore studio nullam possim, ut hanc rem suscipias, meam putes esse, enitare, contendas, efficias, ut mea commendatione tuo studio, Caesaris beneficio hereditatem propinqui sui C. Capito obtineat. Omnia, quae potui in hac summa tua gratia ac potentia a te impetrare, si petivissem, ultro te ad me detulisse putabo, si hanc rem impetravero. Illud fore tibi adiumento spero, cuius ipse Caesar optimus esse iudex potest: semper Caesarem Capito coluit et dilexit. Sed ipse huius rei testis est; novi hominis memoriam. Itaque nihil te doceo: tantum tibi sumito pro Capitone apud Caesarem, quantum ipsum meminisse senties. Ego, quod in me ipso experiri potui, ad te deferam; in eo quantum sit ponderis, tu videbis: quam partem in re publica causamque defenderim, per quos homines ordinesque steterim quibusque munitus fuerim, non ignoras; hoc mihi velim credas, si quid fecerim hoc ipso in bello minus ex Caesaris voluntate, quod intellexerim scire ipsum Caesarem me invitissimum fecisse, id fecisse aliorum consilio, hortatu, auctoritate; quod fuerim moderatior temperatiorque quam in ea parte quisquam, id me fecisse maxime auctoritate Capitonis, cuius similes si reliquos necessarios habuissem, rei publicae fortasse nonnihil, mihi certe plurimum profuissem. Hanc rem, mi Plance, si effeceris, meam de tua erga me benevolentia spem confirmaveris, ipsum Capitonem, gratissimum, officiosissimum, optimum virum, ad tuam necessitudinem tuo summo beneficio adiunxeris.

XXX. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO ACILIO PROCONSULI SAL.
L. Manlius est Sosis: is fuit Catinensis, sed est una cum reliquis Neapolitanis civis Romanus factus decurioque Neapoli; erat enim ascriptus in id municipiam ante civitatem sociis et Latinis datam. Eius frater Catinae nuper mortuus est. Nullam omnino arbitramur de ea hereditate controversiam eum habiturum, et est hodie in bonis; sed, quoniam habet praeterea negotia vetera in Sicilia tua, et hanc hereditatem fraternam et omnia eius tibi commendo in primisque ipsum, virum optimum mihique familiarissimum, iis studiis litterarum doctrinaeque praeditum, quibus ego maxime delector. Peto igitur abs te, ut eum, sive aderit sive non venerit in Siciliam, in meis intimis maximeque necessariis scias esse itaque tractes, ut intelligat meam sibi commendationem magno adiumento fuisse.

XXXI. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO ACILIO PROCONSULI SAL.
C. Flavio, honesto et ornato equite Romano, utor valde familiariter; fuit enim generi mei, C. Pisonis, pernecessarius meque diligentissime observant et ipse et L. Flavius, frater eius. Quapropter velim honoris mei causa, quibus rebus honeste et pro tua dignitate poteris, quam honorificentissime et quam liberalissime C. Flavium tractes: id mihi sic erit gratum, ut gratius esse nihil possit; sed praeterea tibi affirmo—neque id ambitione adductus facio, sed quum familiaritate et necessitudine, tum etiam veritate—te ex C. Flavii officio et observantia et praeterea splendore atque inter suos gratia magnam voluptatem esse capturum. Vale.

XXXII. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO ACILIO PROCONSUL SAL.
In Halesina civitate tam lauta tamque nobili coniunctissimos habeo et hospitio et familiaritate M. et C. Clodios Archagathum et Philonem; sed vereor, ne, quia complures tibi praecipue commendo, exaequare videar ambitione quadam commendationes meas; quamquam a te quidem cumulate satisfit et mihi et meis omnibus; sed velim sic existimes, hanc familiam et hos mihi maxime esse coniunctos vetustate, officiis, benevolentia. Quamobrem peto a te in maiorem modum, ut iis omnibus in rebus, quantum tua fides dignitasque patietur, commodes: id si feceris, erit mihi vehementissime gratum.

XXXIII. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO ACILIO PROCONSULI SAL.
Cn. Otacilio Nasone, equite Romano, utor familiarissime, ita prorsus, ut illius ordinis nullo familiarius; nam et humanitate eius et probitate in consuetudine quotidiana magno opere delector. Nihil iam opus est exspectare te, quibus eum verbis tibi commendem, quo sic utar, ut scipsi. Habet is in provincia tua negotia, quae procurant liberti, Hilarus, Antigonus, Demostratus, quos tibi negotiaque omnia Nasonis non secus commendo, ac si mea essent. Gratissimum mihi feceris, si intellexero hanc commendationem magnum apud te pondus habuisse. Vale.

XXXIV. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO ACILIO PROCONSULI SAL.
Avitum mihi hospitium est cum Lysone, Lysonis filio, Lilybaetano, valdeque ab eo observor cognovique dignum et patre et avo—est enim nobilissima familia—: quapropter commendo tibi maiorem in modum rem domumque eius magnoque opere abs te peto, cures, ut is intelligat meam commendationem maximo sibi apud te et adiumento et ornamento fuisse.

XXXV. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO ACILIO PROCONSULI SAL.
C. Avianius Philoxenus antiquus est hospes meus et praeter hospitium valde etiam familiaris, quem Caesar meo beneficio in Novocomenses rettulit; nomen autem Avianii secutus est, quod homine nullo plus est usus quam Flacco Avianio, meo, quemadmodum te scire abitror, familiarissimo: quae ego omnia collegi, ut intelligeres non vulgarem esse commendationem hanc meam. Peto igitur abs te, ut omnibus rebus, quod sine molestia tua facere possis, ei commodes habeasque in numero tuorum perficiasque, ut intelligat has litteras meas magno sibi usi fuisse: erit id mihi maiorem in modum gratum.

XXXVI. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO ACILIO PROCONSULI SAL.
Cum Demetrio Mega mihi vetustum hospitium est, familiaritas autem tanta, quanta cum Siculo nullo. Ei Dolabella rogatu meo civitatem a Caesare impetravit, qua in re ego interfui; itaque nunc P. Cornelius vocatur; quumque propter quosdam sordidos homines, qui Caesaris beneficia vendebant, tabulam, in qua nomina civitate donatorum incisa essent, revelli iussisset, eidem Dolabellae me audiente Caesar dixit nihil esse, quod de Mega vereretur, beneficium suum in eo manere. Hoc te scire volui, ut eum in civium Romanorum numero haberes, ceterisque in rebus tibi eum ita commendo, ut maiore studio neminem commendarim. Gratissimum mihi feceris, si eum ita tractaris, ut intelligat meam commendationem magno sibi ornamento fuisse.

XXXVII. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO ACILIO PROCONSULI SAL.
Hippiam, Philoxeni filium, Calactinum, hospitem et necessarium meum, tibi commendo in maiorem modum: eius bona, quemadmodum ad me delata res est, publice possidentur aliento nomine contra leges Calactinorum: id si ita est, etiam sine mea commendatione ab aequitate tua res ipsa impetrare debet, ut ei subvenias; quoquo modo autem se res habet, peto a te, ut honoris mei causa eum expedias tantumque ei commodes et in hac re et in ceteris, quantum tua fides dignitasque patietur: id mihi vehementer gratum erit.

XXXVIII. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO ACILIO PROCONSULI SAL.
L. Bruttius, eques Romanus, adolescens omnibus rebus ornatus, in meis familiarissimis est meque observat diligentissime, cuius cum patre magna mihi fuit amicitia iam inde a quaestura mea Siciliensi. Omnino nunc ipse Bruttius Romae mecum est; sed tamen domum eius et rem familiarem et procuratores tibi sic commendo, ut maiore studio commendare non possim. Gratissimum mihi feceris, si curaris, ut intelligat Bruttius, id quod ei rerepi, hanc meam commendationem sibi magno adiumento fuisse.

XXXIX. Scr. Romae a.u.c. 708.
CICERO ACILIO PROCONSULI SAL.
Cum familia Titurnia necessitudo mihi intercedit vetus, ex qua reliquus est M. Titurnius Rufus, qui mihi omni diligentia atque officio est tuendus; est igitur in tua potestate, ut ille in me satis sibi praesidii putet esse. Quapropter eum tibi commendo in maiorem modum et abs te peto, efficias, ut is commendationem hanc intelligat sibi magno adiumento fuisse: erit id mihi vehementer gratum.

XL. Scr. Romae a.u.c. 699.
M. CICERO S. D. Q. ANCHARIO Q. F. PROCOS.
L. et C. Aurelios L. filios, quibus, et ipsis et patre eorum, viro optimo, familiarissime utor, commendo tibi maiorem in modum, adolescentes omnibus optimis artibus ornatos, meos pernecessarios, tua amicitia dignissimos. Si ulla mea apud te commendatio valuit—quod scio, multas plurimum valuisse—, haec ut valeat, rogo. Quod si eos honorifice liberaliterque tractaris, et tibi gratissimos optimosque adolescentes adiunxeris et mihi gratissimum feceris.

XLI. Scr. Romae a.u.c. 695.
CICERO CULLEOLO SAL.
Quae fecisti L. Lucceii causa, scire te plane volo te homini gratissimo commodasse, et quum ipsi, quae fecisti, pergrata sunt, tum Pompeius, quotiescumque me videt—videt autem saepe—, gratias tibi agit singulares; addo etiam illud, quod tibi iucundissimum esse certo scio, me ipsum ex tua erga Lucceium benignitate maxima voluptate affici. Quod superest, quamquam mihi non est dubium, quin, quum antea nostra causa, nunc iam etiam tunc constantiae gratia mansurus sis in eadem ista liberalitate, tamen abs te vehementer etiam atque etiam peto, ut ea, quae initio ostendisti, deinceps fecisti, ad exitum augeri et cumulari per te velis: id et Lucceio et Pompeio valde gratum fore teque apud eos praeclare positurum confirmo et spondeo. De re publica deque his negotiis cogitationibusque nostris perscripseram ad te diligenter paucis ante diebus easque litteras dederam pueris tuis. Vale.

XLII. Scr. Romae a.u.c. 695.
M. CICERO S. D. L. CULLEOLO PROCOS.
L. Lucceius meus, homo omnium gratissimus, mirificas tibi apud me gratias egit, quum diceret omnia te cumulatissime et liberalissime procuratoribus suis pollicitum esse: quum oratio tua tam ei grata fuerit, quam gratam rem ipsam existimas fore, quum, ut spero, quae pollicitus es, feceris! Omnino ostenderunt Bullidenses sese Lucceio Pompeii arbitratu satisfacturos; sed vehementer opus est nobis et voluntatem et auctoritatem et imperium tuum accedere, quod ut facias, te etiam atque etiam rogo. Illudque mihi gratissimum est, quod ita sciunt Lucceii procuratores et ita Lucceius ipse ex litteris tuis, quas ad eum misisti, intellexit, hominis nullius apud te auctoritatem aut gratiam valere plus quam meam: id ut re experiatur, iterum et saepius te rogo.

XLIII. Scr. Romae a.u.c. 699.
M. CICERO R. GALLIO.
Etsi plurimis rebus spero fore ut perspiciam, quod tamen iampridem perspicio, me a te amari, tamen nunc ea causa tibi datur, in qua facile declarare possis tuam erga me benevolentiam: L. Oppius M. f. Philomelii negotiatur, homo mihi familiaris; eum tibi unice commendo eoque magis, quod quum ipsum diligo, tum quod negotia procurat L. Egnatii Rufi, quo ego uno equite Romano familiarissime utor et qui quum consuetudine quotidiana, tum officiis plurimis maximisque mihi coniunctus est. Oppium igitur praesentem ut diligas, Egnatii absentis rem ut tueare, aeque a te peto, ac si mea negotia essent. Velim memoriae tuae causa des litterarum aliquid, quae tibi in provincia reddantur, sed ita conscribas, ut tum, quum eas leges, facile recordari possis huius meae commendationis diligentiam: hoc te vehementer etiam atque etiam rogo.

XLIV. Scr. Romae a.u.c. 699 (eodem die, quo ep.  LXXIV).
CICERO GALLIO SAL.
Etsi ex tuis et ex L. Oppii, familiarissimi mei, litteris cognovi te memorem commendationis meae fuisse idque pro tua summa erga me benevolentia proque nostra necessitudine minime sum admiratus, tamen etiam atque etiam tibi L. Oppium praesentem et L. Egnatii, mei familiarissimi, absentis negotia commendo. Tanta mihi cum eo necessitudo est familiaritasque, ut, si mea res esset, non magis laborarem; quapropter gratissimum mihi feceris, si curaris, ut is intelligat me a te tantum amari, quantum ipse existimo: hoc mihi gratius facere nihil potes, idque ut facias vehementer te rogo.

XLV. Scr. Romae a.u.c. 699.
CICERO APPULEIO PROQUAESTORI.
L. Egnatio uno equite Romano [vel] familiarissime utor. Eius Anchialum servum negotiaque, quae habet in Asia, tibi commendo non minore studio, quam si meam rem commendarem; sic enim existimes velim, mihi cum eo non modo quotidianam consuetudinem summam intercedere, sed etiam officia magna et mutua nostra inter nos esse. Quamobrem etiam atque etiam a te peto, ut cures, ut intelligat me ad te satis diligenter scripsisse; nam de tua erga me voluntate non dubitabat: id ut facias, te etiam atque etiam rogo. Vale.

XLVI. Scr. Romae a.u.c. 699.
CICERO APPULEIO SAL.
L. Nostius Zoilus est coheres meus, heres autem patroni sui: ea re utrumque scripsi, ut et mihi cum illo causam amicitiae scires esse et hominem probum existimares, qui patroni iudicio ornatus esset. Eum tibi igitur sic commendo, ut unum ex nostra domo: valde mihi gratum erit, si curaris, ut intelligat hanc commendationem sibi apud te magno adiumento fuisse.

XLVII. Scr. a.u.c. 703.
CICERO SILIO SAL.
Quid ego tibi commendem eum, quem tu ipse diligis? sed tamen, ut scires eum a me non diligi solum, verum etiam amari, ob eam rem tibi haec scribo: omnium tuorum officiorum, quae et multa et magna sunt, mihi gratissimum fuerit, si ita tractaris Egnatium, ut sentiat et se a me et me a te amari; hoc te vehementer etiam atque etiam rogo. Illa nostra scilicet ceciderunt: utamur igitur vulgari consolatione: &quot;quid, si hoc melius?&quot; Sed haec coram: tu fac, quod facis, ut me ames teque amari a me scias.

XLVIII. Scr. anno incerto (post 704).
M. CICERO C. SEXTILIO RUFO QUAESTORI SAL. D.
Omnes tibi commendo Cyprios, sed magis Paphios, quibus tu quaecumque commodaris, erunt mihi gratissima, eoque facio libentius, ut eos tibi commendem, quod et tuae laudi, cuius ego fautor sum, conducere arbitror, quum primus in eam insulam quaestor veneris, ea te instituere, quae sequantur alii, quod, ut spero, facilius consequere, si et P. Lentuli, necessarii tui, legem et ea, quae a me constituta sunt, sequi volueris, quam rem tibi confido magnae laudi fore.

XLIX. Scr. anno incerto
CICERO CURIO PROCOS.
Q. Pompeius Sex. f. multis et veteribus causis necessitudinis mihi coniunctus est: is, quum antea meis commendationibus et rem et gratiam et auctoritatem suam tueri consuerit, nunc profecto, te provinciam obtinente, meis litteris assequi debet, ut nemini se intelligat commendatiorem umquam fuisse. Quamobrem a te maiorem in modum peto, ut, quum omnes meos aeque ac tuos observare pro necessitudine nostra debeas, hunc in primis ita in tuam fidem recipias, ut ipse intelligat nullam rem sibi maiori usui aut ornamento quam meam commendationem esse potuisse. Vale.

L. Scr. Romae ineunte mense Ianuario a.u.c. 710.
CICERO S. D. ACILIO
Sumpsi hoc mihi pro tua in me observantia, quam penitus perspexi, quamdiu Brundisii fuimus, ut ad te familiariter et quasi pro meo iure scriberem, si quae res esset, de qua valde laborarem. M'. Curius, qui Patris negotiatur, ita mihi familiaris est, ut nihil possit esse coniunctius: multa illius in me officia, multa in illum mea, quodque maximum est, summus inter nos amor et mutuus. Quae quum ita sint, si ullam in amicitia mea spem habes, si ea, quae in me officia et studia Brundisii contulisti, vis mihi etiam gratiora efficere—quamquam sunt gratissima—, si me a tuis omnibus amari vides, hoc mihi da atque largire, ut M'. Curium sartum et tectum, ut aiunt, ab omnique incommodo, detrimento, molestia sincerum integrumque conserves. Et ipse spondeo et omnes hoc tibi tui pro me recipient, ex mea amicitia et ex tuo in me officio maximum te fructum summamque voluptatem esse capturum. Vale.

LI. Scr. anno incerto.
M. CICERO P. CAESIO S. D.
P. Messienum, equitem Romanum omnibus rebus ornatum meumque perfamiliarem, tibi commendo ea commendatione, quae potest esse diligentissima: peto a te et pro nostra et pro paterna amicitia, ut eum in tuam fidem recipias eiusque rem famamque tueare: virum bonum tuaque amicitia dignum tibi adiunxeris mihique gratissimum feceris.

LII. Scr. anno incerto.
CICERO REGI SAL.
A. Licinius Aristoteles Melitensis antiquissimus est hospes meus et praeterea coniunctus magno usu familiaritatis: haec quum ita sint, non dubito, quin tibi satis commendatus sit; etenim ex multis cognosco meam commendationem plurimum apud te valere. Hunc ego a Caesare liberavi; frequens enim fuerat nobiscum, atque etiam diutius in causa est quam nos commoratus, quo melius te de eo existimaturum arbitror; fac igitur, mi Rex, ut intelligat has sibi litteras plurimum profuisse.

LIII. Scr. in Cilicia a.u.c. 703.
CICERO THERMO PROPR. SAL.
L. Genucilio Curvo iampridem utor familiarissime, optimo viro et homine gratissimo. Eum tibi penitus commendo atque trado: primum, ut omnibus in rebus ei commodes, quoad fides tua dignitasque patietur; patietur autem in omnibus, nihil enim abs te umquam, quod sit alienum tuis aut etiam suis moribus, postulabit; praecipue autem tibi commendo negotia eius, quae sunt in Hellesponto, primum, ut obtineat id iuris in agris, quod ei Pariana civitas decrevit et dedit et quod semper obtinuit sine ulla controversia, deinde, si quid habebit cum aliquo Hellespontio controversiae, ut in illam dio§xhsin reiicias. Sed non mihi videor, quum tibi totum hominem diligentissime commendarim, singulas ad te eius causas perscribere debere. Summa illa est: quidquid officii, beneficii, honoris in Genucilium contuleris, id te existimabo in me ipsum atque in rem meam contulisse.

LIV. Scr. Laodiceae mense Martio a.u.c. 704.
CICERO THERMO PROPR. SAL.
Quum multa mihi grata sunt, quae tu adductus mea commendatione fecisti, tum in primis, quod M. Marcilium, amici atque interpretis mei filium, liberalissime tractavisti; venit enim Laodiceam et tibi apud me mihique propter te gratias maximas egit. Quare, quod reliquum est, a te peto, quoniam apud gratos homines beneficium ponis, ut eo libentius iis commodes operamque des, quoad fides tua patietur, ut socrus adolescentis rea ne fiat. Ego quum antea studiose commendabam Marcilium, tum multo nunc studiosius, quod in longa apparitione singularem et prope incredibilem patris Marcilii fidem, abstinentiam modestiamque cognovi.

LV. Scr. in Cilicia exeunte mense Decembri a.u.c. 703.
CICERO THERMO PROPR. SAL.
Etsi mihi videor intellexisse, quum tecum Ephesi de re M. Anneii, legati mei, locutus sum, te ipsius causa vehementer omnia velle, tamen et M. Anneium tanti facio, ut mihi nihil putem praetermittendum, quod illius intersit, et me a te tanti fieri puto, ut non dubitem, quin ad tuam voluntatem magnus cumulus accedat commendationis meae; nam, quum iam diu diligerem M. Anneium deque eo sic existimarem, ut res declarat, qui ultro ei detulerim legationem, quum multis petentibus denegassem, tum vero, posteaquam mecum in bello atque in re militari fuit, tantam in eo virtutem, prudentiam, fidem tantamque erga me benevolentiam cognovi, ut hominem neminem pluris faciam. Eum cum Sardianis habere controversiam scis: causam tibi exposuimus Ephesi, quam tu tamen coram facilius meliusque cognosces. De reliquo mihi mehercule diu dubium fuit, quid ad te potissimum scriberem; ius enim quemadmodum dicas, clarum et magna cum tua laude notum est, nobis autem in hac causa nihil aliud opus est nisi te ius instituto tuo dicere; sed tamen, quum me non fugiat, quanta sit in praetore auctoritas, praesertim ista integritate, gravitate, clementia, qua te esse inter omnes constat, peto abs te pro nostra coniunctissima necessitudine plurimisque officiis paribus ac mutuis, ut voluntate, auctoritate, studio tuo perficias, ut M. Anneius intelligat te et sibi amicum esse, quod non dubitat—saepe enim mecum locutus est—, et multo amiciorem his meis litteris esse factum. In tuo toto imperio atque provincia nihil est, quod mihi gratus facere possis; nam, apud ipsum, gratissimum hominem atque optimum virum, quam bene positurus sis studium tuum atque officium, dubitare te non existimo.

LVI. Scr. in Cilicia a.u.c. 703.
CICERO THERMO PROPR. SAL.
Cluvius Puteolanus valde me observat valdeque est mihi familiaris: is ita sibi persuadet, quod in tua provincia negotii habeat, nisi te provinciam obtinente meis commendationibus confecerit, id se in perditis et desperatis habiturum; nunc, quoniam mihi ab amico officiosissimo tantum oneris imponitur, ego quoque tibi imponam pro tuis in me summis officiis, ita tamen, ut tibi nolim molestus esse. Mulase•w et 'Alabande•w pecuniam Cluvio debent: dixerat mihi Euthydemus, quum Ephesi essem, se curaturum, ut ecdici Mylasii Romam mitterentur; id factum non est: legatos audio missos esse, sed malo ecdicos, ut aliquid confici possit; quare peto a te, ut et eos et 'Alabande•w iubeas ecdicos Romam mittere. Praeterea Philocles Alabandensis Õpoyxaw Cluvio dedit: eae commissae sunt; velim cures, ut aut de hypothecis decedat easque procuratoribus Cluvii tradat aut pecuniam solvat. Praeterea Hercleotae et Bargylietae, qui item debent, aut pecuniam solvat aut fructibus suis satisfaciant. Caunii praeterea debent, sed aiunt se depositam pecuniam habuisse: id velim cognoscas et, si intellexeris eos neque ex edicto neque ex decreto depositam habuisse, des operam, ut usurae Cluvio instituto tuo conserventur. His de rebus eo magis laboro, quod agitur res Cn. Pompeii etiam, nostri necessarii, et quod is magis etiam mihi laborare videtur quam ipse Cluvius, cui satisfactum esse a nobis valde volo. His de rebus te vehementer etiam atque etiam rogo.

LVII. Scr. Laodiceae mense Martio a.u.c. 704.
CICERO THERMO PROPR. SAL.
Quo magis quotidie ex litteris nuntiisque bellum magnum esse in Syria cognosco, eo vehementius a te pro nostra necessitudine contendo, ut mihi M. Anneium legatum primo quoque tempore remittas; nam eius opera, consilio, scientia rei militaris vel maxime intelligo me et rem publicam adiuvari posse. Quod nisi tanta res eius ageretur, nec ipse adduci potuisset, ut a me discederet, neque ego, ut eum a me dimitterem. Ego in Ciliciam proficisci cogito circiter K. Mai: ante eam diam M. Anneius ad me redeat oportet. Illud, quod tecum et coram et per litteras diligentissime egi, id et nunc etiam atque etiam rogo, curae tibi sit, ut suum negotium, quod habet cum populo Sardiano, pro causae veritate et pro sua dignitate conficiat. Intellexi ex tua oratione, quum tecum Ephesi locutus sum, te ipsius M. Anneii causa omnia velle; sed tamen sic velim existimes, te mihi nihil gratius facere posse quam si intellexero per te illum suum negotium ex sententia confecisse, idque quam primum ut efficias te etiam atque etiam rogo.

LVIII. Scr. in provincia mense Februario a.u.c. 704.
M. CICERO C. TITIO L. F. RUFO PR. URB. SAL.
L. Custidius est tribulis et municeps et familiaris meus: is causam habet, quam causam ad te deferet. Commendo tibi hominem, sicut tua fides et meus pudor postulat, tantum, ut faciles ad te aditus habeat, quae aequa postulabit, ut libente te impetret sentiatque meam sibi amicitiam, etiam quum longissime absim, prodesse, in primis apud te.

LIX. Scr. Laodiceae mense Februario (eodem die, quo  LXVIII) a.u.c. 704.
M. CICERO C. CURTIO PEDUCAEANO PR. SAL.
M. Fadium unice diligo summaque mihi cum eo consuetudo et familiaritas est pervetus. In eius controversiis quid decernas, a te non peto—servabis, ut tua fides et dignitas postulat, edictum et institutum tuum—, sed, ut quum facillimos ad te aditus habeat, quae erunt aequa, libente te impetret, ut meam amicitiam sibi, etiam quum procul absim, prodesse sentiat, praesertim apud te: hoc te vehementer etiam atque etiam rogo.

LX. Scr. Romae anno incerto (698?)
M. CICERO C. MUNATIO C. F. SAL.
L. Livineius Trypho est omnino L. Reguli, familiarissimi mei, libertus, cuius calamitas etiam officiosiorem me facit in illum—nam benevolentior, quam semper fui, esse non possum—; sed ego libertum eius per se ipsum diligo; summa enim eius erga me officia exstiterunt iis nostris temporibus, quibus facillime benevolentiam hominum et fidem perspicere potui. Eum tibi ita commendo, ut homines grati et memores bene meritos de se commendare debent. Pergratum mihi feceris, si ille intellexerit se, quod pro salute mea multa pericula adierit, saepe hieme summa navigarit, pro tua erga me benevolentia gratum etiam tibi fecisse.

LXI. Scr. in Cilicia a.u.c. 703.
M. CICERO S. D. P. SILIO PROPR.
T. Pinnio familiarissime me usum esse scire te arbitror, quod quidem ille testamento declaravit, qui me quum tutorem, tum etiam secundum heredem instituerit. Eius filio mei mire studioso et erudito et modesto pecuniam Nicaeenses grandem debent, ad sestertium octogies, et, ut audio, in primis ei volunt solvere. Pergratum igitur mihi feceris, quoniam non modo reliqui tutores, qui sciunt, quanti me facias, sed etiam puer ipse sibi persuasit te omnia mea causa facturum esse, si dederis operam, quoad tua fides dignitasque patietur, ut quam plurimum pecuniae Pinnio solvatur Nicaeensium nomine.

LXII. Scr. in Cilicia exeunte anno u.c. 703.
M. CICERO S. D. P. SILIO PROPR.
Et in Atilii negotio te amavi—quum enim sero venissem, tamen honestum equitem Romanum beneficio tuo conservavi—, et mehercule semper sic in animo habui, te in meo aere esse propter Lamiae nostri coniunctionem et singularem necessitudinem. Itaque primum tibi ago gratias, quod me omni molestia liberasti; deinde impudentia prosequor, sed idem sarciam—te enim semper sic colam et tuebor ut quem diligentissime—: Quintum fratrem meum, si me diligis, eo numero cura ut habeas, quo me: ita magnum beneficium tuum magno cumulo auxeris.

LXIII. Scr. Laodiceae mense Februario a.u.c. 704.
M. CICERO S. D. P. SILIO PROPR.
Non putavi fieri posse, ut mihi verba deessent, sed tamen in M. Laenio commendando deerunt; itaque rem tibi exponam paucis verbis, sed tamen, ut plane perspicere possis voluntatem meam. Incredibile est, quanti faciamus et ego et frater meus, qui mihi carissimus est, M. Laenium: id fit quum plurimis eius officiis, tum summa probitate et singulari modestia. Eum ego a me invitissimus dimisi quum propter familiaritatem et consuetudinis suavitatem, tum quod consilio eius fideli ac bono libenter utebar. Sed vereor, ne iam superesse mihi verba putes, quae dixeram defutura: commendo tibi hominem sic, ut intelligis me eum, de quo ea supra scripserim, debere commendare, a teque vehementer etiam atque etiam peto, ut, quod habet in tua provincia negotii, expedias, quod tibi videbitur rectum esse, ipse dicas. Hominem facillimum liberalissimumque cognosces; itaque te rogo, ut eum solutum, liberum, confectis eius negotiis per te, quam primum ad me remittas: id mihi fratrique meo gratissimum feceris.

LXIV. Scr. in Cilicia exeunte anno u.c. 703.
M. CICERO S. D. P. SILIO PROPR.
Nero meus mirificas apud me tibi gratias egit, prorsus incredibiles, ut nullum honorem sibi haberi potuisse diceret, qui a te praetermissus esset. Magnum fructum ex ipso capies, nihil est enim illo adolescente gratius; sed mehercule mihi quoque gratissimum fecisti, pluris enim ex omni nobilitate neminem facio. Itaque, si ea feceris, quae ille per me tecum agi voluit, gratissimum mihi feceris: primum de Pausania Alabandensi, sustentes rem, dum Nero veniat—vehementer eius causa cupere eum intellexi; itaque hoc valde te rogo—; deinde Nysaeos, quos Nero in primis habet necessarios diligentissimeque tuetur ac defendit, habeas tibi commendatissimos, ut intelligat illa civitas sibi in Neronis patrocinio summum esse praesidium. Strabonem Servilium tibi saepe commendavi; nunc eo facio id impensius, quod eius causam Nero suscepit. Tantum a te petimus, ut tu agas eam rem, ne relinquas hominem innocentem ad alicuis tui dissimilis quaestum: id quum gratum mihi erit, tum etiam existimabo te humanitate tua esse usum. Summa huius epistulae haec est, ut ornes omnibus rebus Neronem, sicuti instituisti atque fecisti. Magnum theatrum habet ista provincia, non ut haec nostra, ad adolescentis nobilis, ingeniosi, abstinentis commendationem atque gloriam; quare, si te fautore usus erit, sicuti profecto et utetur et usus est, amplissimas clientelas acceptas a maioribus confirmare poterit et beneficiis suis obligare. Hoc in genere si eum adiuveris eo studio, quo ostendisti, apud ipsum praeclarissime posueris, sed mihi etiam gratissimum feceris.

LXV. Scr. in Cilicia exeunte anno u.c. 703.
M. CICERO S. D. P. SILIO PROPR.
Cum P. Terentio Hispone, qui operas in scriptura pro magistro dat, mihi summa familiaritas consuetudoque est, multaque et magna inter nos officia paria et mutua intercedunt: eius summa existimatio agitur in eo, ut pactiones cum civitatibus reliquis conficiat. Non me praeterit nos eam rem Ephesi expertos esse neque ab Ephesiis ullo modo impetrare potuisse; sed, quoniam, quemadmodum omnes existimant et ego intelligo, tua quum summa integritate, tum singulari humanitate et mansuetudine consecutus es, ut libentissimis Graecis nutu, quod velis, consequare, peto a te in maiorem modum, ut honoris mei causa hac laude Hisponem affici velis. Praeterea cum sociis scripturae mihi summa necessitudo est, non solum ob eam causam, quod ea societas universa in mea fide est, sed etiam quod plerisque sociis utor familiarissime. Ita et Hisponem meum per me ornaris et societatem mihi coniunctiorem feceris tuque ipse et ex huius observantia, gratissimi hominis, et ex sociorum gratia, hominum amplissimorum, maximum fructum capies et me summo beneficio affeceris. Sic enim velim existimes, in tota tua provincia omnique isto imperio nihil esse, quod mihi gratius facere possis.

LXVI. Scr. Romae a.u.c. 708.
M. CICERO P. SERVILIO SAL.
A Caecinam, maxime proprium clientem familiae vestrae, non commendarem tibi, quum scirem, qua fide in tuos, qua clementia in calamitosos soleres esse, nisi me et patris eius, quo sum familiarissime usus, memoria et huius fortuna ita moveret, ut hominis omnibus mecum studiis officiisque coniunctissimi movere debebat: nunc a te hoc omni contentione peto, sic, ut maiore cura, maiore animi labore petere non possim, ut ad ea, quae tua sponte sine cuiusquam commendatione faceres in hominem tantum et talem calamitosum, aliquem afferant cumulum meae litterae, quo studiosius eum, quibuscumque rebus possis, iuves. Quod si Romae fuisses, etiam salutem A. Caecinae essemus, ut opinio mea fert, per te consecuti, de qua tamen magnam spem habemus, freti clementia collegae tui: nunc, quoniam tuam iustitiam secutus tutissimum sibi portum provinciam istam duxit esse, etiam atque etiam te rogo atque oro, ut eum et in reliquiis veteris negotiationis colligendis iuves et ceteris rebus tegas atque tueare: hoc mihi gratius facere nihil potes.

LXVII. Scr. Romae a.u.c. 708.
M. CICERO P. SERVILIO PROPR. SAL.
Ex provincia mea Ciliciensi, cui scis tre•w dioixseiw Asiaticas attributas fuisse, nullo sum familiarius usus quam Androne, Artemonis filio, Laodicensi, eumque habui in ea civitate quum hospitem, tum vehementer ad meae vitae rationem et consuetudinem accommodatum, quem quidem multo etiam pluris, posteaquam decessi, facere coepi, quod multis rebus expertus sum gratum hominem meique memorem. Itaque eum Romae libentissime vidi; non te enim fugit, qui plurimis in ista provincia benigne fecisti, quam multi grati reperiantur. Haec propterea scipsi, ut et me non sine causa laborare intelligeres et tu ipse eum dignum hospitio tuo iudicares. Feceris igitur mihi gratissimum, si ei declararis, quanti me facias, id est, si receperis eum in fidem tuam et, quibuscumque rebus honeste ac sine molestia tua poteris, adiuveris: hoc mihi erit vehementer gratum, idque ut facias te etiam atque etiam rogo.

LXVIII. Scr. Romae mense Septembri a.u.c. 708.
M. TULLIUS CICERO P. SERVILIO ISAURICO PROCOS. COLLEGAE SAL. PLURIMAM.
Gratae mihi vehementer tuae litterae fuerunt, ex quibus cognovi cursus navigationem tuarum; significabas enim memoriam tuam nostrae necessitudinis, qua mihi nihil poterat esse iucundius. Quod reliquum est, multo etiam erit gratius, si ad me de re publica, id est de statu provinciae, de institutis tuis, familiariter scribes; quae quamquam ex multis pro tua claritate audiam, tamen libentissime ex tuis litteris cognoscam. Ego ad te, de re publica summa quid sentiam, non saepe scribam propter periculum eiusmodi litterarum; quid agatur autem, scribam saepius. Sperare tamen videor Caesari, collegae nostro, fore curae et esse, ut habeamus aliquam rem publicam, cuius consiliis magni referebat te interesse; sed, si tibi utilius est, id est gloriosius, Asiae praeesse et istam partem rei publicae male affectam tueri, mihi quoque idem, quod tibi et laudi tuae profuturum est, optatius debet esse. Ego, quae ad tuam dignitatem pertinere arbitrabor, summo studio diligentiaque curabo, in primisque tuebor omni observantia clarissimum virum, patrem tuum, quod et pro vetustate necessitudinis et pro beneficiis vestris et pro dignitate ipsius facere debeo.

LXIX. Scr. Romae a.u.c. 708.
M. CICERO P. SERVILIO COLLEGAE SAL. PLURIMAM.
C. Curtius Mithres est ille quidem, ut scis, libertus Postumi, familiarissimi mei, sed me colit et observat aeque atque illum ipsum patronum suum. Apud eum ego sic Ephesi fui, quotiescumque fui, tamquam domi meae, multaque acciderunt, in quibus et benevolentiam eius erga me experirer et fidem. Itaque, si quid aut mihi aut meorum cuipiam in Asia opus est, ad hunc scribere consuevi, huius quum opera et fide, tum domo et re uti tamquam mea. Haec ad te eo pluribus scripsi, ut intelligeres me non vulgare nec ambitiose, sed ut pro homine intimo ac mihi pernecessario scribere. Peto igitur a te, ut in ea controversia, quam habet de fundo cum quodam Colophonio, et in ceteris rebus, quantum fides tua patietur quantumque tuo commodo poteris, tantum ei honoris mei causa commodes, etsi, ut eius modestiam cognovi, gravis tibi nulla in re erit: si et mea commendatione et sua probitate assecutus erit, ut de se bene existimes, omnia se adeptum arbitrabitur. Ut igitur eum recipias in fidem habeasque in numero tuorum, te vehementer etiam atque etiam rogo: ego, quae te velle quaeque ad te pertinere arbitrabor, omnia studiose diligenterque curabo.

LXX. Scr. Romae a.u.c. 708.
M. CICERO P. SERVILIO COLLEGAE SAL. PLUR.
Quia non est obscura tua in me benevolentia, fit, ut multi per me tibi velint commendari; ego autem tribuo nonnumquam in vulgus, sed plerumque necessariis, ut hoc tempore; nam, cum T. Ampio Balbo mihi summa familiaritas necessitudoque est: eius libertum, T. Ampium Menandrum, hominem frugi et modestum, et patrono et nobis vehementer probatum, tibi commendo maiorem in modum. Vehementer mihi gratum feceris, si, quibuscumque rebus sine tua molestia poteris, ei commodaris: quod ut facias, te vehementer etiam atque etiam rogo.

LXXI. Scr. Romae a.u.c. 708.
M. CICERO S. D. P. SERVILIO COLLEGAE.
Multos tibi commendem necesse est, quoniam omnibus nota nostra necessitudo est tuaque erga me benevolentia; sed tamen, etsi omnium causa, quos commendo, velle debeo, tamen cum omnibus non eadem mihi causa est. T. Agusius et comes meus fuit illo miserrimo tempore et omnium itinerum, navigationum, laborum, periculorum meorum socius, neque hoc tempore discessisset a me, nisi ego ei permisissem: quare sic tibi eum commendo, ut unum de meis domesticis et maxime necessariis. Pergratum mihi feceris, si eum ita tractaris, ut intelligat hanc commendationem sibi magno usui atque adiumento fuisse.

LXXII. Scr. Romae a.u.c. 708.
M. CICERO P. SERVILIO COLLEGAE SAL.
Caerelliae, necessariae meae, rem, nomina, possessiones Asiaticas commendavi tibi praesens in hortis tuis quam potui diligentissime, tuque mihi pro tua consuetudine proque tuis in me perpetuis maximisque officiis omnia te facturum liberalissime recepisti: meminisse te id spero—scio enim solere—; sed tamen Caerelliae procuratores scripserunt te propter magnitudinem provinciae multitudinemque negotiorum etiam atque etiam esse commonefaciendum. Peto igitur, ut memineris te omnia, quae tua fides pateretur, mihi cumulate recepisse. Equidem existimo habere te magnam facultatem—sed hoc tui est consilii et iudicii—ex eo senatus consulto, quod in heredes C. Vennonii factum est, Caerelliae commodandi: id senatus consultum tu interpretabere pro tua sapientia; scio enim eius ordinis auctoritatem semper apud te magni fuisse. Quod reliquum est, sic velim existimes, quibuscumque rebus Caerelliae benigne feceris, mihi te gratissimum esse facturum.

LXXIII. Scr. Romae a.u.c. 700.
M. CICERO Q. PHILIPPO PROCOS. SAL.
Gratulor tibi, quod ex provincia salvum te ad tuos recepisti, incolumi fama et re publica. Quod si Romae, te vidissem coramque gratias egissem, quod tibi L. Egnatius, familiarissimus meus, absens, L. Oppius praesens curae fuisset. Cum Antipatro Derbete mihi non solum hospitium, verum etiam summa familiaritas intercedit: ei te vehementer suscensuisse audivi et moleste tuli. De re nihil possum iudicare, nisi illud mihi persuadeo, te, talem virum, nihil temere fecisse; a te autem pro vetere nostra necessitudine etiam atque etiam peto, ut eius filios, qui in tua potestate sunt, mihi potissimum condones, nisi quid existimas in ea re violari existimationem tuam: quod ego si arbitrarer, numquam te rogarem mihique tua fama multo antiquior esset, quam illa necessitudo est; sed mihi ita persuadeo—potest fieri, ut fallar—, eam rem laudi tibi potius quam vituperationi fore. Quid fieri possit et quid mea causa facere possis—nam, quin velis, non dubito—, velim, si tibi grave non erit, certiorem me facias.

LXXIV. Scr. Romae a.u.c. 699.
M. CICERO Q. PHILIPPO PROCOS. SAL.
Etsi non dubito pro tua in me observantia proque nostra necessitudine, quin commendationem meam memoria teneas, tamen etiam atque etiam eundem tibi L. Oppium, familiarem meum, praesentem et L. Egnatii, familiarissimi mei, absentis negotia commendo. Tanta mihi cum eo necessitudo est familiaritasque, ut, si mea res esset, non magis laborarem; quapropter gratissimum mihi feceris, si curaris, ut is intelligat me a te tantum amari, quantum ipse existimo: hoc mihi gratius facere nihil potes, idque ut facias te vehementer rogo.

LXXV. Scr. Romae a.u.c. 701.
M. CICERO T. TITIO T. F. LEG. S. D.
Etsi non dubito, quin apud te mea commendatio prima satis valeat, tamen obsequor homini familiarissimo, C. Avianio Flacco, cuius causa omnia quum cupio, tum mehercule etiam debeo: de quo et praesens tecum egi diligenter, quum tu mihi humanissime respondisti, et scripsi ad te accurate antea, sed putat interesse sua me ad te quam saepissime scribere; quare velim mihi ignoscas, si illius voluntati obtemperans minus videbor meminisse constantiae tuae: a te idem illud peto, ut et de loco, quo deportet frumentum, et de tempore Avianio commodes, quorum utrumque per eundem me obtinuit triennium, dum Pompeius isti negotio praefuit. Summa est, in quo mihi gratissimum facere possis, si curaris, ut Avianius, quoniam se a me amari putat, me a te amari sciat: erit id mihi pergratum.

LXXVI. Scr. anno incerto.
M. CICERO IIII VIRIS ET DECURIONIBUS S. D.
Tantae mihi cum Q. Hippio causae necessitudinis sunt, ut nihil posset esse coniunctius, quam nos inter nos sumus; quod nisi ita esset, uterer mea consuetudine, ut vobis nulla in re molestus essem; etenim vos mihi optimi testes estis, quum mihi persuasum esset nihil esse, quod a vobis impetrare non possem, numquam me tamen gravem vobis esse voluisse. Vehementer igitur vos etiam atque etiam rogo, ut honoris mei causa liberalissime C. Valgium Hippianum tractetis remque cum eo conficiatis, ut, quam possessionem habet in agro Fregellano a vobis emptam, eam liberam et immunem habere possit: id si a vobis impetraro, summo me beneficio vestro affectum arbitrabor.

LXXVII. Scr. Romae mense Sextili a.u.c. 709.
M. CICERO S. D. P. SULPICIO IMPERATORI.
Quum his temporibus non sane in senatum ventitarem, tamen, ut tuas litteras legi, non existimavi me salvo iure nostrae veteris amicitiae multorumque inter nos officiorum facere posse, ut honori tuo deessem; itaque affui supplicationemque tibi libenter decrevi, nec reliquo tempore ullo aut rei aut existimationi aut dignitati tuae deero. Atque, hoc ut tui necessarii sciant, hoc me animo erga te esse, velim facias eos per litteras certiores, ut, si quid tibi opus sit, ne dubitent mihi iure suo denuntiare. M. Bolanum, virum bonum et fortem et omnibus rebus ornatum meumque veterem amicum, tibi magno opere commendo. Pergratum mihi feceris, si curaris, ut is intelligat, hanc commendationem sibi magno adiumento fuisse, ipsumque virum optimum gratissimumque cognosces: promitto tibi te ex eius amicitia magnam voluptatem esse capturum. Praeterea a te peto in maiorem modum pro nostra amicitia et pro tuo perpetuo in me studio, ut in hac re etiam elabores: Dionysius, servus meus, qui meam bibliothecen multorum nummorum tractavit, quum multos libros surripuisset nec se impune laturum putaret, aufugit. Is est in provincia tua: eum et M. Bolanus, meus familiaris, et multi alii Naronae viderunt, sed, quum se a me manumissum esse diceret, crediderunt. Hunc tu si mihi restituendum curaris, non possum dicere, quam mihi gratum futurum sit: res ipsa parva, sed animi mei dolor magnus est. Ubi sit et quid fieri possit, Bolanus te docebit: ego si hominem per te recuperaro, summo me a te beneficio affectum arbitrabor.

LXXVIII. Scr. Romae ineunte anno u.c. 708.
M. CICERO A. ALLIENO SAL.
Democritus Sicyonius non solum hospes meus est, sed etiam, quod non multis contigit, Graecis praesertim, valde familiaris; est enim in eo summa probitas, summa virtus, summa in hospites liberalitas et observantia, meque praeter ceteros et colit et observat et diligit: eum tu non modo suorum civium, verum paene Achaiae principem cognosces. Huic ego tantummodo aditum ad tuam cognitionem patefacio et munio: cognitum per te ipsum, quae tua natura est, dignum tua amicitia atque hospitio iudicabis. Peto igitur a te, ut his litteris lectis recipias eum in tuam fidem, polliceare omnia te facturum mea causa; de reliquo, si, id quod confido fore, dignum eum tua amicitia hospitioque cognoveris, peto, ut eum complectare, diligas, in tuis habeas: erit id mihi maiorem in modum gratum. Vale.

LXXIX. Scr. Romae ineunte anno u.c. 708.
M. CICERO S. D. A. ALLIENO PROCOS.
Et te scire arbitror, quanti fecerim C. Avianium Flaccum, et ego ex ipso audiveram, optimo et gratissimo homine, quam a te liberaliter esset tractatus. Eius filios dignissimos illo patre meosque necessarios, quos ego unice diligo, commendo tibi sic, ut maiore studio nullos commendare possim. C. Avianius in Sicilia est; Marcus est nobiscum: ut illius dignitatem praesentis ornes, rem utriusque defendas, te rogo. Hoc mihi gratius in ista provincia facere nihil potes, idque ut facias te vehementer etiam atque etiam rogo.

Cicero The Latin Library The Classics Page</text>
      <sha1>47my9cvjo5ls59xuqj87w7aieyf8bf2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269602</id>
      <parentid>269491</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:13:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92553" sha1="ff3uzkak8no187tdqbnz0kdsxzqmoy0" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus=Liber XIII&lt;br&gt;Ad C. Memmium et ceteros.
}}
{{Liber
|Ante=Liber XII
|AnteNomen=../Liber XII
|Post=Liber XIV
|PostNomen=../Liber XIV
}}

{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scr. Athenis ineunte mense Quinctili a.u.c. 703.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. C. MEMMIO.}}
{{pn|1.1|1}}
Etsi non satis mihi constiterat, cum aliquane animi mei molestia an potius libenter te Athenis visurus essem, quod iniuria, quam accepisti, dolore me afficeret, sapientia tua, qua fers iniuriam, laetitia, tamen vidisse te mallem; nam, quod est molestiae, non sane multo levius est, quum te non video, quod esse potuit voluptatis, certe, si vidissem te, plus fuisset. Itaque non dubitabo dare operam, ut te videam, quum id satis commode facere potero: interea, quod per litteras et agi tecum et, ut arbitror, confici potest, agam. Ac te illud primum rogabo, ne quid invitus mea causa facias, sed id, quod mea intelliges multum, tua nullam in partem interesse, ita mihi des, si tibi, ut id libenter facias, ante persuaseris. Cum Patrone Epicurio mihi omnia sunt, nisi quod in philosophia vehementer ab eo dissentio; sed et initio Romae, quum te quoque et tuos omnes observabat, me coluit in primis et nuper, quum ea, quae voluit, de suis commodis et praemiis consecutus est, me habuit suorum defensorum et amicorum fere principem et iam a Phaedro, qui nobis, quum pueri essemus, antequam Philonem cognovimus, valde ut philosophus, postea tamen ut vir bonus et suavis et officiosus probabatur, traditus mihi commendatusque est: is igitur Patro quum ad me Romam litteras misisset, uti te sibi placarem peteremque, ut nescio quid illud Epicuri parietinarum sibi concederes, nihil scripsi ad te ob eam rem, quod aedificationis tuae consilium commendatione mea nolebam impediri; idem, ut veni Athenas, quum, idem ad te scriberem, rogasset, ob eam causam impetravit, quod te abiecisse illam aedificationem constabat inter omnes amicos tuos. Quod si ita est et si iam tua plane nihil interest, velim, si qua offensiuncula facta est animi tui perversitate aliquorum—novi enim gentem illam—, des te ad lenitatem vel propter summam tuam humanitatem vel etiam honoris mei causa. Equidem, si, quid ipse sentiam, quaeris, nec cur ille tanto opere contendat video nec cur tu repugnes, nisi tamen multo minus tibi concedi potest quam illi laborare sine causa; quamquam Patronis et orationem et causam tibi cognitam esse certo scio: honorem, officium, testamentorum ius, Epicuri auctoritatem, Phaedri obtestationem, sedem, domicilium, vestigia summorum hominum sibi tuenda esse dicit. Totam hominis viam rationemque, quam sequitur in philosophia, derideamus licet, si hanc eius contentionem volumus reprehendere; sed mehercules, quoniam illi ceterisque, quos illa delectant, non valde inimici sumus, nescio an ignoscendum sit huic, si tanto opere laborat; in quo etiamsi peccat, magis ineptiis quam improbitate peccat. Sed, ne plura—dicendum enim aliquando est—, Pomponium Atticum sic amo, ut alterum fratrem; nihil est illo mihi nec carius nec iucundius: is—non quo sit ex istis; est enim omni liberali doctrina politissimus, sed valde diligit Patronem, valde Phaedrum amavit—sic a me hoc contendit, homo minime ambitiosus, minime in rogando molestus, ut nihil umquam magis, nec dubitat, quin ego a te nutu hoc consequi possem, etiamsi aedificaturus esses; nunc vero, si audierit te aedificationem deposuisse neque tamen me a te impetrasse, non te in me illiberalem, sed me in se negligentem putabit. Quamobrem peto a te, ut scribas ad tuos posse tua voluntate decretum illud Areopagitarum, quem ÕpomnhmatismŽn illi vocant, tolli. Sed redeo ad prima: prius velim tibi persuadeas, ut hoc mea causa libenter facias, quam ut facias; sic tamen habeto, si feceris, quod rogo, fore mihi gratissimum. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. anno incerto (704?)&lt;br&gt;CICERO MEMMIO SAL.}}
{{pn|2.1|1}}C. Avianio Evandro, qui habitat in tuo sacrario, et ipso multum utor et patrono eius M. Aemilio familiarissime: peto igitur a te in maiorem modum, quod sine tua molestia fiat, ut ei de habitatione commodes; nam propter opera instituta multa multorum subitum est ei demigrare K. Quinctilibus. Impedior verecundia, ne te pluribus verbis rogem; neque tamen dubito, quin, si tua nihil aut non multum intersit, eo sis animo, quo ego essem, si quid tu me rogares: mihi certe gratissimum feceris.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. anno incerto (704?)&lt;br&gt;CICERO MEMMIO SAL.}}
{{pn|3.1|1}}A. Fufium, unum ex meis intimis, observantissimum studiosissimumque nostri, eruditum hominem et summa humanitate tuaque amicitia dignissimum, velim ita tractes, ut mihi coram recepisti: tam gratum mihi id erit, quam quod gratissimum; ipsum praeterea summo officio et summa observantia tibi in perpetuum devinxeris.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Octobri a.u.c. 709.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. Q. VALERIO Q. F. ORCAE LEGATO PROPR.}}
{{pn|4.1|1}}Cum municipibus Volaterranis mihi summa necessitudo est; magno enim meo beneficio affecti cumulatissime mihi gratiam rettulerunt; nam nec in honoribus meis nec in laboribus umquam defuerunt: cum quibus si mihi nulla causa intercederet, tamen, quod te vehementissime diligo quodque me a te plurimi fieri sentio, et monerem te et hortarer, ut eorum fortunis consuleres, praesertim quum prope praecipuam causam haberent ad ius obtinendum: primum quod Sullani temporis acerbitatem deorum immortalium benignitate subterfugerunt, deinde quod summo studio populi Romani a me in consulatu meo defensi sunt; quum enim tribuni plebi legem iniquissimam de eorum agris promulgavissent, facile senatui populoque Romano persuasi, ut eos cives, quibus fortuna pepercisset, salvos esse vellent. Hanc actionem meam C. Caesar primo suo consulatu lege agraria comprobavit agrumque Volaterranum et oppidum omni periculo in perpetuum liberavit, ut mihi dubium non sit, quin is, qui novas necessitudines adiungat, vetera sua beneficia conservari velit. Quamobrem est tuae prudentiae aut sequi eius auctoritatem, cuius sectam atque imperium summa cum tua dignitate secutus es, aut certe illi integram omnem causam reservare; illud vero dubitare non debes, quin tam grave, tam firmum, tam honestum municipium tibi tuo summo beneficio in perpetuum obligari velis. Sed haec, quae supra scripta sunt, eo spectant, ut et horter et suadeam: reliqua sunt, quae pertinent ad rogandum, ut non solum tua causa tibi consilium me dare putes, sed etiam, quod mihi opus sit, me a te petere et rogare. Gratissimum igitur mihi feceris, si Volaterranos omnibus rebus integros incolumesque esse volueris: eorum ego domicilia, sedes, rem, fortunas, quae et a dis immortalibus et a praestantissimis in nostra re publica civibus summo senatus populique Romani studio conservatae sunt, tuae fidei, iustitiae bonitatique commendo. Si pro meis pristinis opibus facultatem mihi res hoc tempore daret, ut ita defendere possem Volaterranos, quemadmodum consuevi tueri meos, nullum officium, nullum denique certamen, in quo illis prodesse possem, praetermitterem; sed, quoniam apud te nihilo minus hoc tempore valere me confido, quam valuerim semper apud bonos omnes, pro nostra summa necessitudine parique inter nos et mutua benevolentia abs te peto, ut ita de Volaterranis mereare, ut existiment eum quasi divino consilio isti negotio praepositum esse, apud quem unum nos, eorum perpetui defensores, plurimum valere possemus.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|V.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Octobri a.u.c. 709.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. Q. VALERIO LEG. PROPR.}}
{{pn|5.1|1}}Non moleste fero eam necessitudinem, quae mihi tecum est, notam esse quam plurimis, neque tamen ob eam causam—quod tu optime existimare potes—te impedio, quo minus susceptum negotium pro tua fide et diligentia ex voluntate Caesaris, qui tibi rem magnam difficilemque commisit, gerere possis; nam, quum multi a me petant multa, quod de tua erga me voluntate non dubitent, non committo, ut ambitione mea conturbem officium tuum. C. Curtio ab ineunte aetate familiarissime sum usus; eius et Sullani temporis iniustissima calamitate dolui et, quum iis, qui similem iniuriam acceperant, amissis omnibus fortunis reditus tamen in patriam voluntate omnium concedi videretur, adiutor incolumitatis fui: is habet in Volaterrano possessionem, quum in eam tamquam e naufragio reliquias contulisset; hoc autem tempore eum Caesar in senatum legit, quem ordinem ille ista possessione amissa tueri vix potest; gravissimum autem est, quum superior factus sit ordine, inferiorem esse fortuna, minimeque convenit ex eo agro, qui Caesaris iussu dividatur, eum moveri, qui Caesaris beneficio senator sit. Sed mihi minus libet multa de aequitate rei scribere, ne causa potius apud te valuisse videar quam gratia; quamobrem te in maiorem modum rogo, ut C. Curtii rem meam putes esse: quidquid mea causa faceres, ut, id C. Curtii causa quum feceris, existimes, quod ille per me habuerit, id me habere abs te. Hoc te vehementer etiam atque etiam rogo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIa.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 698 (post m. Sept.).&lt;br&gt;M. CICERO Q. VALERIO Q. F. ORCAE PROCOS.}}
{{pn|.1|1}}S. v. b. e. e. v.  Credo te memoria tenere me et coram P. Cuspio tecum locutum esse, quum te prosequerer paludatum, et item postea pluribus verbis tecum egisse, ut, quoscumque tibi eius necessarios commendarem, haberes eos in numero meorum necessariorum: id tu pro tua summa erga me benevolentia perpetuaque observantia mihi liberalissime atque humanissime recepisti. Cuspius, homo in omnes suos officiosissimus, mirifice quosdam homines ex ista provincia tuetur et diligit propterea, quod fuit in Africa bis, quum maximis societatis negotiis praeesset; itaque hoc eius officium, quod adhibetur erga illos, ego mea facultate et gratia soleo, quantum possum, adiuvare; quare Cuspianorum omnium commendationis causam hac tibi epistula exponendam putavi, reliquis epistulis tantum faciam ut notam apponam eam, quae mihi tecum convenit, et simul significem de numero esse Cuspii amicorum; sed hanc commendationem, quam his litteris consignare volui, scito esse omnium gravissimam: nam P. Cuspius singulari studio contendit a me, ut tibi quam diligentissime L. Iulium commendarem. Eius ego studio vix videor mihi satisfacere posse, si utar verbis iis, quibus, quum diligentissime quid agimus, uti solemus; nova quaedam postulat et putat me eius generis artificium quoddam tenere: ei ego pollicitus sum me ex intima nostra arte deprompturum mirificum genus commendationis. Id quoniam assequi non possum, tu re velim efficias, ut ille genere mearum litterarum incredibili quiddam profectum arbitretur: id facies, si omnes genus liberalitatis, quod et ab humanitate et a potestate tua proficisci poterit, non modo re, sed etiam verbis, vultu denique exprompseris; quae quantum in provincia valeant, vellem expertus esse, sed tamen suspicor. Ipsum hominem, quem tibi commendo, perdignum esse tua amicitia, non solum, quia mihi Cuspius dicit, credo—tametsi id satis esse debebat—, sed quia novi eius iudicium in hominibus et amicis deligendis. Harum litterarum vis quanta fuerit, propediem iudicabo tibique, ut confido, gratias agam: ego, quae te velle quaeque ad te pertinere arbitrabor, omnia studiose diligenterque curabo. Cura, ut valeas.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIb.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 698. M. CICERO Q. VALERIO Q. F. ORCAE PROCOS.&lt;br&gt;P. Cornelius, qui tibi litteras has dedit, est mihi a P. Cuspio commendatus, cuius causa quanto opere cuperem deberemque, profecto ex me facile cognosti. Vehementer te rogo, ut cures, ut ex hac commendatione mihi  Cuspius quam maximas quam primum quam saepissime gratias agat. Vale.}}
{{pn|.1|1}}
{{c|{{x-maior|{{ancora+|VII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Octobri a.u.c. 709.&lt;br&gt;CICERO CLUVIO SAL.}}
{{pn|7.1|1}}Quum in Galliam proficiscens pro nostra necessitudine proque tua suuma in me observantia ad me domum venisses, locutus sum tecum de agro vectigali municipii Atellani, qui esset in Gallia, quantoque opere eius municipii causa laborarem, tibi ostendi; post tuam autem profectionem quum et maxima res municipii honestissimi mihique coniunctissimi et summum meum officium ageretur, pro tuo animo in me singulari existimavi me oportere ad te accuratius scribere, etsi non sum nescius, et quae temporum ratio et quae tua potestas sit, tibique negotium datum esse a C. Caesare, non iudicium, praeclare intelligo: quare a te tantum peto, quantum et te facere posse et libenter mea causa facturum esse arbitror. Et primum velim existimes, quod res est, municipii fortunas omnes in isto vectigali consistere, his autem temporibus hoc municipium, maximis oneribus pressum, summis affectum esse difficultatibus. Hoc etsi commune videtur esse cum multis, tamen mihi crede singulares huic municipio calamitates accidisse, quas idcirco non commemoro, ne de miseriis meorum necessariorum conquerens homines, quos nolo, videar offendere. Itaque, nisi magnam spem haberem C. Caesari nos causam municpii probaturos, non erat causa, cur a te hoc tempore aliquid contenderem; sed, quia confido mihique persuasi illum et dignitatis municipii et aequitatis et etiam voluntatis erga se habiturum esse rationem, ideo a te non dubitavi contendere, ut hanc causam illi integram conservares: quod etsi nihilo minus a te peterem, si nihil audivissem te tale fecisse, tamen maiorem spem impetrandi nactus sum, posteaquam mihi dictum est, hoc idem a te Regienses impetravisse, qui etsi te aliqua necessitudine attingunt, tamen tuus amor in me sperare me cogit te, quod tuis necessariis tribueris, idem esse tributurum meis, praesertim quum ego pro his unis petam, habeam autem, qui simili causa laborent, complures necessarios. Hoc me non sine causa facere neque aliqua levi ambitione commotum a te contendere etsi te existimare arbitror, tamen mihi affirmanti credas velim, me huic municipio debere plurimum, nullum umquam fuisse tempus neque honorum nec laborum meorum, in quo non huius municipii studium in me exstiterit singulare. Quapropter a te etiam atque etiam pro nostra summa coniunctione proque tua in me perpetua et maxima benevolentia maiorem in modum peto atque contendo, ut, quum fortunas agi eius municpii intelligas, quod sit mihi necessitudine, officiis, benevolentia coniunctissimum, id mihi des, quod eris huiusmodi, ut, si a Caesare, quod speramus, impetrarimus, tuo beneficio nos id consecutos esse iudicemus, sin minus, pro eo tamen id habeamus, quoniam a te data sit opera, ut impetraremus. Hoc quum mihi gratissimum feceris, tum viros optimos, homines honestissimos eosdemque gratissimos et tua necessitudine dignissimos summo beneficio in perpetuum tibi tuisque devinxeris.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Octobri a.u.c. 709.&lt;br&gt;M. CICERO M. RUTILIO SAL.}}
{{pn|8.1|1}}Quum et mihi conscius essem, quanti te facerem, et tuam erga me benevolentiam expertus essem, non dubitavi a te petere, quod mihi petendum esset. P. Sestium quanti faciam, ipse optime scio, quanti autem facere debeam, et tu et omnes homines sciunt: is quum ex aliis te mei studiosissimum esse cognosset, petivit a me, ut ad te quam accuratissime scriberem de re C. Albinii senatoris, cuius ex filia natus est L. Sestius, optimus adolescens, filius P. Sestii. Hoc idcirco scripsi, ut intelligeres non solum me pro P. Sestio laborare debere, sed Sestium etiam pro Albinio. Res autem est haec: a M. Laberio C. Albinius praedia in aestimationem accepit, quae praedia Laberius emerat a Caesare de bonis Plotianis. Ea si dicam non esse e re publica dividi, docere te videar, non rogare; sed tamen, quum Caesar Sullanas venditiones et assignationes ratas esse velit, quo firmiores existimentur suae, si ea praedia dividentur, quae ipse Caesar vendidit, quae tandem in eius venditionibus esse poterit auctoritas? Sed, hoc quale sit, tu pro tua prudentia considerabis. Ego te plane rogo atque ita, ut maiore studio, iustiore de causa, magis ex animo rogare nihil possim, ut Albinio parcas, praedia Laberiana ne attingas. Magna me affeceris non modo laetitia, sed etiam quodammodo gloria, si P. Sestius homini maxime necessario satisfecerit per me, ut ego illi uni plurimum debeo; quod ut facias, te vehementer etiam atque etiam rogo: maius mihi dare beneficium nullum potes: id mihi intelliges esse gratissimum.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. anno incerto.&lt;br&gt;CICERO CRASSIPEDI SAL.}}
{{pn|9.1|1}}Quamquam tibi praesens commendavi, ut potui diligentissime, socios Bithyniae teque quum mea commendatione, tum etiam tua sponte intellexi cupere ei societati quibuscumque rebus posses commodare, tamen, quum ii, quorum res agitur, magni sua interesse arbitrarentur me etiam per litteras declarare tibi, qua essem erga ipsos voluntate, non dubitavi haec ad te scribere. Volo enim te existimare me, quum universo ordini publicanorum semper libentissime tribuerim plurimum idque magnis eiud ordinis erga me meritis facere debuerim, tum in primis amicum esse huic Bithynicae societati, quae societas [ordine,] ipso hominum genere pars est maxima civitatis—constat enim ex ceteris societatibus—, et casu permulti sunt in ea societate valde mihi familiares, in primisque is, cuius praecipuum officium agitur hoc tempore, P. Rupilius P. f. Men., qui est magister in ea societate. Quae quum ita sint, in maiorem modum a te peto, Cn. Pupium, qui est in operis eius societatis, omnibus tuis officiis atque omni liberalitate tueare curesque, ut eius operae, quod tibi facile factu est, quam gratissimae sint sociis, remque et utilitatem sociorum—cuius rei quantam potestatem quaestor habeat, non sum ignarus—per te quam maxime defensam et auctam velis. Id quum mihi gratissimum feceris, tum illud tibi expertus promitto et spondeo, te socios Bithyniae, si iis commodaris, memores esse et gratos cogniturum.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|X.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ineunte anno a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO BRUTO SAL.}}
{{pn|10.1|1}}Quum ad te tuus quaestor, M. Varro, proficisceretur, commendatione egere eum non putabam; satis enim commendatum tibi eum arbitrabar ab ipso more maiorum, qui, ut te non fugit, hanc quaesturae coniunctionem liberorum necessitudini proximam voluit esse; sed, quum sibi ita persuasisset ipse, meas de se accurate scriptas litteras maximum apud te pondus habituras, a meque contenderet, ut quam diligentissime scriberem, malui facere, quod meus familiaris tanti sua interesse arbitraretur. Ut igitur debere me facere hoc intelligas, quum primum M. Terentius in forum venit, ad amicitiam se meam contulit; deinde, ut se corroboravit, duae causae accesserunt, quae meam in illum benevolentiam augerent: una, quod versabatur in hoc studio nostro, quo etiam nunc maxime delectamur, et cum ingenio, ut nosti, nec sine industria; deinde, quod mature se contulit in societates publicanorum, quod quidem nollem—maximis enim damnis affectus est—, sed tamen causa communis ordinis mihi commendatissimi fecit amicitiam nostram firmiorem; deinde versatus in utrisque subselliis optima et fide et fama iam ante hanc commutationem rei publicae petitioni sese dedit honoremque honestissimum existimavit fructum laboris sui; his autem temporibus a me Brundisio cum litteris et mandatis profectus ad Caesarem est, qua in re et amorem eius in suscipiendo negotio perspexi et in conficiendo ac renuntiando fidem. Videor mihi, quum separatim de probitate eius et moribus dicturus fuissem, si prius causam, cur eum tanto opere diligerem, tibi exposuissem, in ipsa causa exponenda satis etiam de probitate dixisse; sed tamen separatim promitto in meque recipio fore eum tibi et voluptati et usui: nam et modestum hominem cognosces et pudentem et a cupiditate omni remotissimum, praeterea magni laboris summaeque industriae. Neque ego haec polliceri debeo, quae tibi ipsi, quum bene cognoris, iudicanda sunt; sed tamen in omnibus novis coniunctionibus interest, qualis primus aditus sit et qua commendatione quasi amicitiae fores aperiantur: quod ego his litteris efficere volui; etsi id ipsa per se necessitudo quaesturae effecisse debet; sed tamen nihilo infirmius illud hoc addito. Cura igitur, si me tanti facis, quanti et Varro existimat et ipse sentio, ut quam primum intelligam hanc meam commendationem tantum illi utilitatis attulisse, quantum et ipse sperarit nec ego dubitarim.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO BRUTO SAL.}}
{{pn|11.1|1}}Quia semper animadverti studiose te operam dare, ut ne quid meorum tibi esset ignotum, propterea non dubito, quin scias, non solum cuius municipii sim, sed etiam quam diligenter soleam meos municipes Arpinates tueri: quorum quidem omnia commoda omnesque facultates, quibus et sacra conficere et sarta tecta aedium sacrarum locorumque communium tueri possint, consistunt in iis vectigalibus, quae habent in provincia Gallia; ad ea visenda pecuniasque, quae a colonis debentur, exigendas totamque rem et cognoscendam et administrandam legatos equites Romanos misimus, Q. Fufidium Q. f., M. Faucium M. f., Q. Mamercum Q. f.  Peto a te in maiorem modum pro nostra necessitudine, ut tibi ea res curae sit operamque des, ut per te quam commodissime negotium municipii administretur quam primumque conficiatur, ipsosque, quorum nomina scripsi, ut quam honorificentissime pro tua natura et quam liberalissime tractes. Bonos viros ad tuam necessitudinem adiunxeris municipiumque gratissimum beneficio tuo devinxeris, mihi vero etiam gratius feceris, quod quum semper tueri municipes meos consuevi, tum hic annus praecipue ad meam curam officiumque pertinet: nam constituendi municipii causa hoc anno aedilem filium meum fieri volui et fratris filium et M. Caesium, hominem mihi maxime necessarium—is enim magistratus in nostro municipio nec alius ullus creari solet—; quos cohonestaris in primisque me, si res publica municipii tuo studio, diligentia bene administrata erit: quod ut facias, te vehementer etiam atque etiam rogo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO BRUTO SAL.}}
{{pn|12.1|1}}Alia epistula communiter commendavi tibi legatos Arpinatium ut potui diligentissime, hac separatim Q. Fufidium, quocum mihi omnes necessitudines sunt, diligentius commendo, non ut aliquid de illa commendatione deminuam, sed ut ad hanc addam: nam et privignus est M. Caesii, mei maxime et familiaris et necessarii, et fuit in Cilicia mecum tribunus militum, quo in munere ita se tractavit, ut accepisse ab eo beneficium viderer, non dedisse; est praeterea—quod apud te valet plurimum—a nostris studiis non abhorrens. Quare velim eum quam liberalissime complectare operamque des, ut in ea legatione, quam suscepit contra suum commodum secutus auctoritatem meam, quam maxime eius excellat industria; vult enim, id quod optimo cuique natura tributum est, quam maximam laudem quum a nobis, qui eum impulimus, tum a municipio consequi, quod ei continget, si hac mea commendatione tuum erga se studium erit consecutus.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO BRUTO SAL.}}
{{pn|13.1|1}}L. Castronius Paetus, longe princeps municipii Lucensis, est honestus, gravis, plenus officii, bonus plane vir et quum virtutibus, tum etiam fortuna, si quid hoc ad rem pertinet, ornatus; meus autem est familiarissimus, sic prorsus, ut nostri ordinis observet neminem diligentius; quare ut et meum amicum et tua dignum amicitia tibi commendo: cui quibuscumque rebus commodaveris, tibi profecto iucundum, mihi certe erit gratum. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO BRUTO SAL.}}
{{pn|14.1|1}}L. Titio Strabone, equite Romano in primis honesto et ornato, familiarissime utor; omnia mihi cum eo intercedunt iura summae necessitudinis: huic in tua provincia pecuniam debet P. Cornelius; ea res a Volcatio, qui Romae ius dicit, reiecta in Galliam est. Peto a te hoc diligentius, quam si mea res esset, quo est honestius de amicorum pecunia laborare quam de sua, ut negotium conficiendum cures, ipse suscipias, transigas operamque des, quoad tibi aequum et rectum videbitur, ut quam commodissima condicione libertus Strabonis, qui eius rei causa missus est, negotium conficiat ad nummosque perveniat. Id et mihi gratissimum erit et tu ipse L. Titium cognosces amicitia tua dignissimum. Quod ut tibi curae sit, ut omnia solent esse, quae me velle scis, te vehementer etiam atque etiam rogo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Asturae mense Aprili a.u.c. 709.&lt;br&gt;CICERO CAESARI IMP. SAL.}}
{{pn|15.1|1}}Precilium tibi commendo unice, tui necessarii, mei familiarissimi, viri optimi filium; quem quum adolescentem ipsum propter eius modestiam, humanitatem, animum et amorem erga me singularem mirifice diligo, tum patrem eius re doctus intellexi et didici mihi fuisse semper amicissimum. Em, hic ille est de tuis, maxime qui irridere atque obiurgare me solitus est, quod me non tecum, praesertim quum abs te honorificentissime invitarer, coniungerem;

Èll' ßmŽn o‘ pote yumŽn ßn­ styessin peiyen:

audiebam enim nostros proceres clamitantes:

Ílximow ss', …na t§w se xa­ cig³nvn eŒ e›pô.
¹w f“to, tŽn d' Íxeow nefƒlh ßx“luce mƒlaina.

Sed tamen iidem me consolantur etiam: hominem perustum etiamnum gloria volunt incendere atque ita loquuntur:

mÿ mÂn Èspoude§ ge xa­ Èxlei´w Èpolo§mhn,
ÈllÂ mƒga =ƒjaw ti xa­ ßssomƒnoisi puyƒsyai.

Sed minus iam movent, ut vides. Itaque ab Homeri magniloquentia confero me ad vera praecepta E»rip§dou:

mis´ sofistæn, óstiw o»x aÕt&quot; sof³w:

quem versum senex Precilius laudat egregie et ait posse eundem et ama prossv xai opissv videre et tamen nihil minus

aÞ¢v Èriste ein xa­ Õpe§roxon mmenai Íllvn.

Sed, ut redeam ad id, unde coepi, vehementer mihi gratum feceris, si hunc adolescentem humanitate tua, quae est singularis, comprehenderis et ad id, quod ipsorum Preciliorum causa te velle arbitror, addideris cumulum commendationis meae. Genere novo sum litterarum ad te usus, ut intelligeres non vulgarem esse commendationem.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Asturae mense Aprili a.u.c. 709.&lt;br&gt;CICERO CAESARI SAL.}}
{{pn|16.1|1}}P. Crassum ex omni nobilitate adolescentem dilexi plurimum, et de eo quum ab ineunte eius aetate bene speravissem, tum perbene existimare coepi eximiis iudiciis, quae de eo feceras, cognitis. Eius libertum Apollonium iam tum equidem, quum ille viveret, et magni faciebam et probabam; erat enim et studiosus Crassi et ad eius optima studia vehementer aptus; itaque ab eo admodum diligebatur. Post mortem autem Crassi eo mihi etiam dignior visus est, quem in fidem atque amicitiam meam reciperem, quod eos a se observandos et colendos putabat, quos ille dilexisset et quibus carus fuisset; itaque et ad me in Ciliciam venit multisque in rebus mihi magno usui fuit et fides eius et prudentia, et, ut opinor, tibi in Alexandrino bello, quantum studio et fidelitate consequi potuit, non defuit: quod quum speraret te quoque ita existimare, in Hispaniam ad te maxime ille quidem suo consilio, sed etiam me auctore est profectus. Cui ego commendationem non sum pollicitus, non quin eam valituram apud te arbitrarer, sed neque egere mihi commendatione videbatur, qui et in bello tecum fuisset et propter memoriam Crassi de tuis unus esset, et, si uti commendationibus vellet, etiam per alios eum videbam id consequi posse: testimonium mei de eo iudicii, quod et ipse magni aestimabat et ego apud te valere eram expertus, ei libenter dedi. Doctum igitur hominem cognovi et studiis optimis deditum, idque a puero: nam domi meae cum Diodoto Stoico, homine meo iudicio eruditissimo, multum a puero fuit; nunc autem, incensus studio rerum tuarum, eas litteris Graecis mandare cupiebat. Posse arbitror: valet ingenio; habet usum; iampridem in eo genere studii litterarumque versatur; satisfacere immortalitati laudum tuarum mirabiliter cupit. Habes opinionis meae testimonium, sed tu hoc facilius multo pro tua singulari prudentia iudicabis. Et tamen, quod negaveram, commendo tibi eum: quidquid ei commodaveris, erit id mihi maiorem in modum gratum.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. SER. SULPICIO.}}
{{pn|17.1|1}}M'. Curius, qui Patris negotiatur, multis et magnis de causis a me diligitur: nam et amicitia pervetus mihi cum eo est, ut primum in forum venit, instituta, et Patris quum aliquoties antea, tum proxime hoc miserrimo bello domus eius tota mihi patuit, qua, si opus fuisset, tam essem usus quam mea; maximum autem mihi vinculum cum eo est quasi sanctioris cuiusdam necessitudinis, quod est Attici nostri familiarissimus eumque unum praeter ceteros observat ac diligit. Quem si tu iam forte cognosti, puto me hoc, quod facio, facere serius; ea est enim humanitate et observantia, ut eum tibi iam ipsum per se commendatum putem; quod tamen si ita est, magno opere a te quaeso, ut ad eam voluntatem, si quam in illum ante has meas litteras contulisti, quam maximus potest mea commendatione cumulus accedat: sin autem propter verecundiam suam minus se tibi obtulit aut nondum eum satis habes cognitum aut quae causa est, cur maioris commendationis indigeat, sic tibi eum commendo, ut neque maiore studio quemquam neque iustioribus de causis commendare possim, faciamque id, quod debent facere ii, qui religiose et sine ambitione commendant: spondebo enim tibi vel potius spondeo in meque recipio eos esse M'. Curii mores eamque quum probitatem, tum etiam humanitatem, ut eum et amicitia tua et tam accurata commendatione, si tibi sit cognitus, dignum sis existimaturus. Mihi certe gratissimum feceris, si intellexero has litteras tantum, quantum scribens confidebam, apud te pondus habuisse.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO SERVIO SAL.}}
{{pn|18.1|1}}Non concedam, ut Attico nostro, quem elatum laetitia vidi, iucundiores tuae suavissime ad eum et humanissime scriptae litterae fuerint quam mihi; nam, etsi utrique nostrum prope aeque gratae erant, tamen ego admirabar magis te, qui, si rogatus aut certe admonitus liberaliter Attico respondisses—quod tamen dubium nobis, quin ita futurum fuerit, non erat—, * * * ultro ad eum scripsisse eique nec opinanti voluntatem tuam tantam per litteras detulisse. De quo non modo rogare te, ut eo studiosius mea quoque causa facias, non debeo—nihil enim cumulatius fieri potest, quam polliceris—, sed ne gratias quidem agere, quod tu et ipsius causa et tua sponte feceris: illud tamen dicam, mihi id, quod fecisti, esse gratissimum; tale enim tuum iudicium de homine eo, quem ego unice diligo, non potest mihi non summe esse iucundum, quod quum ita sit, esse gratum necesse est. Sed tamen, quoniam mihi pro coniunctione nostra vel peccare apud te in scribendo licet, utrumque eorum, quae negavi mihi faciunda esse, faciam: nam et ad id, quod Attici causa te ostendisti esse facturum, tantum velim addas, quantum ex nostro amore accessionis fieri potest, et, quod modo verebar, tibi gratias agere, nunc plane ego teque ita existimare volo, quibuscumque officiis in Epiroticis reliquisque rebus Atticum obstrinxeris, iisdem me tibi obligatum fore.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO SERVIO SAL.}}
{{pn|19.1|1}}Cum Lysone Patrensi est mihi quidem hospitium vetus, quam ego necessitudinem sancte colendam puto; sed ea causa etiam cum aliis compluribus, familiaritas tanta nullo cum hospite, et ea quum officiis eius multis, tum etiam consuetudine quotidiana sic est aucta, ut nihil sit familiaritate nostra coniunctius. Is quum Romae annum prope ita fuisset, ut mecum viveret, etsi eramus in magna spe te meis litteris commendationeque diligentissime facturum id, quod fecisti, ut eius rem et fortunas absentis tuerere, tamen, quod in unius potestate erant omnia et quod Lyso fuerat in nostra causa nostrisque praesidiis, quotidie aliquid timebamus; effectum tamen est et ipsius splendore et nostro reliquorumque hospitum studio, ut omnia, quae vellemus, a Caesare impetrarentur, quod intelliges ex iis litteris, quas Caesar ad te dedit. Nunc non modo non remittimus tibi aliquid ex nostra commendatione, quasi adepti iam omnia, sed eo vehementius a te contendimus, ut Lysonem in fidem necessitudinemque tuam recipias: cuius dubia fortuna timidius tecum agebamus, verentes ne quid accideret eiusmodi, ut ne tu quidem mederi posses; explorata vero eius incolumitate omnia a te studia summo cura peto. Quae ne singula enumerem, totam tibi domum commendo, in his adolescentem filium eius, quem C. Maenius Gemellus, cliens meus, quum in calamitate exsilii sui Patrensis civis factus esset, Patrensium legibus adoptavit, ut eius ipsius hereditatis ius causamque tueare. Caput illud est, ut Lysonem, quem ego virum optimum gratissimumque cognovi, recipias in necessitudinem tuam; quod si feceris, non dubito, quin in eo diligendo ceterisque postea commendando idem, quod ego, sis iudicii et voluntatis habiturus. Quod quum fieri vehementer studeo, tum etiam illud vereor, ne, si minus cumulate videbere fecisse aliquid eius causa, me ille negligenter scripsisse putet, non te oblitum mei; quanti enim me faceres, quum ex sermonibus quotidianis meis, tum ex epistulis etiam tuis potuit cognoscere.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO SERVIO SAL.}}
{{pn|20.1|1}}Asclapone Patrensi, medico, utor familiariter eiusque quum consuetudo mihi iucunda fuit, tum ars etiam, quam sum expertus in valetudine meorum; in qua mihi quum ipsa scientia, tum etiam fidelitate benevolentiaque satisfecit. Hunc igitur tibi commendo et a te peto, ut des operam, ut intelligat diligenter me scripsisse de sese meamque commendationem usui magno sibi fuisse: erit id mihi vehementer gratum.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO SERVIO SAL.}}
{{pn|21.1|1}}M. Aemilius Avianius ab ineunte adolescentia me observavit semperque dilexit, vir quum bonus, tum perhumanus et in omni genere officii diligentissimus: quem si arbitrarer esse Sicyone et nisi audirem ibi eum etiam nunc, ubi ego reliqui, Cibyrae commorari, nihil esset necesse plura me ad te de eo scribere; perficeret enim ipse profecto suis moribus suaque humanitate, ut sine cuiusquam commendatione diligeretur abs te non minus quam et a me et a ceteris suis familiaribus; sed, quum illum abesse putem, commendo tibi in maiorem modum domum eius, quae est Sicyone, remque familiarem, maxime C. Avianium Hammonium, libertum eius, quem quidem tibi etiam suo nomine commendo; nam quum propterea mihi est probatus, quod est in patronum suum officio et fide singulari, tum etiam in me ipsum magna officia contulit mihique molestissimis temporibus ita fideliter benevoleque praesto fuit, ut si a me manumissus esset. Itaque peto a te, ut eum et in patroni eius negotio sic tueare, ut eius procuratorem, quem tibi commendo, et ipsum suo nomine diligas habeasque in numero tuorum: hominem pudentem et officiosum cognosces et dignum, qui a te diligatur. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO SERVIO SAL.}}
{{pn|22.1|1}}T. Manlium, qui negotiatur Thespiis, vehementer diligo; nam et semper me coluit diligentissimeque observavit et a studiis nostris non abhorret; accedit eo, quod Varro Murena magno opere eius causa vult omnia; qui tamen existimavit, etsi suis litteris, quibus tibi Manlium commendarat, valde confideret, tamen mea commendatione aliquid accessionis fore. Me quidem quum Manlii familiaritas, tum Varronis studium commovit, ut ad te quam accuratissime scriberem. Gratissimum igitur mihi feceris, si huic commendationi meae tantum tribueris, quantum cui tribuisti plurimum, id est, si T. Manlium quam maxime, quibuscumque rebus honest ac pro tua dignitate poteris, iuveris atque ornaveris, ex ipsiusque praeterea gratissimis et humanissimis moribus confirmo tibi te eum, quem soles fructum a bonorum virorum officiis exspectare, esse capturum.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO SERVIO SAL.}}
{{pn|23.1|1}}L. Cossinio, amico et tribuli meo, valde familiariter utor; nam et inter nosmet ipsos vetus usus intercedit et Atticus noster maiorem etiam mihi cum Cossinio consuetudinem fecit; itaque tota Cossinii domus me diligit in primisque libertus eius, L. Cossinius Anchialus, homo et patrono et patroni necessariis, quo in numero ego sum, probatissimus. Hunc tibi ita commendo, ut, si meus libertus esset eodemque apud me loco esset, quo est apud suum patronum, maiore studio commendare non possem. Quare pergratum mihi feceris, si eum in amicitiam tum receperis atque eum, quod sine molestia tua fiat, si qua in re opus ei fuerit, iuveris: id et mihi vehementer gratum erit et tibi postea iucundum; hominem enim summa probitate, humanitate observantiaque cognosces.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO SERVIO SAL.}}
{{pn|24.1|1}}Quum antea capiebam ex officio meo voluptatem, quod memineram, quam tibi diligenter Lysonem, hospitem et familiarem meum, commendassem, tum vero, posteaquam ex litteris eius cognovi tibi eum falso suspectum fuisse, vehementissime laetatus sum me tam diligentem in eo commendando fuisse; ita enim scripsit ad me, sibi meam commendationem maximo adiumento fuisse, quod ad te delatum diceret sese contra dignitatem tuam Romae de te loqui solitum esse; de quo etsi pro tua facilitate et humanitate purgatum se tibi scribit esse, tamen primum, ut debeo, tibi maximas gratias ago, quod tantum litterae meae potuerunt, ut iis lectis omnem offensionem suspicionis, quam habueras de Lysone, deponeres, deinde credas mihi affirmanti velim me hoc non pro Lysone magis quam pro omnibus scribere, hominem esse neminem, qui umquam mentionem tui sine tua summa laude fecerit, Lyso vero, quum mecum prope quotidie esset unaque viveret, non solum, quia libenter me audire arbitrabatur, sed quia libentius ipse loquebatur, omnia mihi tua et facta et dicta laudabat. Quapropter, etsi a te ita tractatur, ut iam non desideret commendationem meam unisque se litteris meis omnia consecutum putet, tamen a te peto in maiorem modum, ut eum etiam atque etiam tuis officiis, liberalitate complectare. Scriberem ad te, qualis vir esset, ut superioribus litteris feceram, nisi eum iam per se ipsum tibi satis notum esse arbitrarer.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO SERVIO SAL.}}
{{pn|25.1|1}}Hagesaretus Larisaeus, magnis meis beneficiis ornatus in consulatu meo, memor et gratus fuit meque postea diligentissime coluit: eum tibi magno opere commendo, ut et hospitem et familiarem meum et gratum hominem et virum bonum et principem civitatis suae et tua necessitudine dignissimum. Pergratum mihi feceris, si dederis operam, ut is intelligat hanc meam commendationem magnum apud te pondus habuisse.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO SERVIO SAL.}}
{{pn|26.1|1}}L. Mescinius ea mecum necessitudine coniunctus est, quod mihi quaestor fuit; sed hanc causam, quam ego, ut a maioribus accepi, semper gravem duxi, fecit virtute et humanitate sua iustiorem: itaque eo sic utor, ut nec familiarius ullo nec libentius. Is quamquam confidere videbatur te sua causa, quae honest posses, libenter esse facturum, magnum esse tamen speravit apud te meas quoque litteras pondus habituras: id quum ipse ita iudicabat, tum pro familiari consuetudine saepe ex me audierat, quam suavis esset inter nos et quanta coniunctio. Peto igitur a te, tanto scilicet studio, quanto intelligis debere me petere pro homine tam mihi necessario et tam familiari, ut eius negotia, quae sunt in Achaia ex eo, quod heres est M. Mindio, fratri suo, qui Elide negotiatus est, explices et expedias quum iure et potestate, quam habes, tum etiam auctoritate et consilio tuo; sic enim praescripsimus iis, quibus ea negotia mandavimus, ut omnibus in rebus, quae in aliquam controversiam vocarentur, te arbitro et, quod commodo tuo fieri posset, te disceptatore uterentur: id ut honoris mei causa suscipias, vehementer te etiam atque etiam rogo. Illud praeterea, si non alienum tua dignitate putabis esse, feceris mihi pergratum, si qui difficiliores erunt, ut rem sine controversia confici nolint, si eos, quoniam cum senatore res est, Romam reieceris; quod quo minore dubitatione facere posses, litteras ad te a M. Lepido consule, non quae te aliquid iuberent—neque enim id tuae dignitatis esse arbitrabamur—, sed quodam modo quasi commendaticias sumpsimus. Scriberem, quam id beneficium bene apud Mescinium positurus esses, nisi et te scire confiderem et mihi peterem; sic enim velim existimes, non minus me de illius re laborare quam ipsum de sua; sed quum illum studeo quam facillime ad suum pervenire, tum illud laboro, ut non minimum hac mea commendatione se consecutum arbitretur.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO SERVIO SAL.}}
{{pn|27.1|1}}Licet eodem exemplo saepius tibi huius generis litteras mittam, quum gratias agam, quod meas commendationes tam diligenter observes—quod feci in aliis et faciam, ut video, saepius—, sed tamen non parcam operae et, ut vos soletis in formulis, sic ego in epistulis DE EADEM RE ALIO MODO. C. Avianius igitur Hammonius incredibiles mihi gratias per litteras egit et suo et Aemilii Avianii, patroni sui, nomine: nec liberalius nec honorificentius potuisse tractari nec se praesentem nec rem familiarem absentis patroni sui. Id mihi quum iucundum est eorum causa, quos tibi ego summa necessitudine et summa coniunctione adductus commendaveram, quod M. Aemilius unus est ex meis familiarissimis atque intimis maxime necessarius, homo et magnis meis beneficiis devinctus et prope omnium, qui mihi debere aliquid videntur, gratissimus, tum multo iucundius te esse in me tali voluntate, ut plus prosis amicis meis, quam ego praesens fortasse prodessem, credo, quod magis ego dubitarem, quid illorum causa facerem, quam tu, quid mea. Sed hoc non dubito quin existimes mihi esse gratum: illud te rogo, ut illos quoque gratos esse homines putes, quod ita esse tibi promitto atque confirmo. Quare velim, quidquid habent negotii, des operam, quod commodo tuo fiat, ut te obtinente Achaiam conficiant. Ego cum tuo Servio iucundissimo coniunctissime vivo magnamque quum ex ingenio eius singularique studio, tum ex virtute et probitate voluptatem capio.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXVIIIa.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO SERVIO SAL.}}
{{pn|.1|1}}Etsi libenter petere a te soleo, si quid opus est meorum cuipiam, tamen multo libentius gratias tibi ago, quum fecisti aliquid commendatione mea, quod semper facis; incredibile est enim, quas mihi gratias omnes agant, etiam mediocriter a me tibi commendati; quae mihi omnia grata sunt, de L. Mescinio gratissimum; sic enim est mecum locutus, te, ut meas litteras legeris, statim procuratoribus suis pollicitum esse omnia, multo vero plura et maiora fecisse: id igitur—puto enim etiam atque etiam mihi dicendum esse—velim existimes mihi te fecisse gratissimum. Quod quidem hoc vehementius laetor, quod ex ipso Mescinio te video magnam capturum voluptatem; est enim in eo quum virtus et probitas et summum officium summaque observantia, tum studia illa nostra, quibus antea delectabamur, nunc etiam vivimus. Quod reliquum est, velim augeas tua in eum beneficia omnibus rebus, quae te erunt dignae; sunt duo, quae te nominatim rogo: primum, ut, si quid satisdandum erit, AMPLIUS EO NOMINE NON PETI, cures, ut satisdetur fide mea; deinde, quum fere consistat hereditas in iis rebus, quas avertit Oppia, quae uxor Mindii fuit, adiuves ineasque rationem, quemadmodum ea mulier Romam perducatur: quod si putarit illa fore, ut opinio nostra est, negotium conficiemus. Hoc ut assequamur, te vehementer etiam atque etiam rogo: illud, quod supra scripsi, id * * * in meque recipio, te ea, quae fecisti Mescinii causa quaeque feceris, ita bene collocaturum, ut ipse iudices homini te gratissimo, iucundissimo benigne fecisse; volo enim ad id, quod mea causa fecisti, hoc etiam accedere.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXVIIIb.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO SERVIO SAL.}}
{{pn|.1|1}}Nec Lacedaemonios dubitare arbitror, quin ipsi sua maiorumque suorum auctoritate satis commendati sint fidei et iustitiae tuae, et ego, qui te optime novissem, non dubitavi, quin tibi notissima et iura et merita populorum essent: itaque, quum a me peteret Philippus Lacedaemonius, ut tibi civitatem commendarem, etsi memineram me ei civitati omnia debere, tamen respondi commendatione Lacedaemonios apud te non egere. Itaque sic velim existimes, me omnes Achaiae civitates arbitrari pro horum temporum pertubatione felices, quod iis tu praesis, eundemque me ita iudicasse, te, quod unus optime nosses non nostra solum, sed etiam Graeciae monumenta omnia, tua sponte amicum Lacedaemoniis et esse et fore. Quare tantum a te peto, ut, quum ea facies Lacedaemoniorum causa, quae tua fides, amplitudo, iustitia postulat, ut iis, si tibi videbitur, significes te non moleste ferre, quod intelligas ea, quae facias, mihi quoque grata esse; pertinet enim ad officium meum eos existimare curae mihi suas res esse: hoc te vehementer etiam atque etiam rogo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ineunte anno u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO L. PLANCO SAL.}}
{{pn|29.1|1}}Non dubito, quin scias in iis necessariis, qui tibi a patre relicti sunt, me tibi esse vel coniunctissimum, non iis modo causis, quae speciem habeant magnae coniunctionis, sed iis etiam, quae familiaritate et consuetudine tenentur, quam scis mihi iucundissimam cum patre tuo et summam fuisse; ab his initiis noster in te amor profectus auxit paternam necessitudinem et eo magis, quod intellexi, ut primum per aetatem iudicium facere potueris, quanti quisque tibi faciendus esset, me a te in primis coeptum esse observari, coli, diligi; accedebat non mediocre vinculum quum studiorum, quod ipsum est per se grave, tum eorum studiorum earumque artium, quae per se ipsae eos, qui voluntate eadem sunt, etiam familiaritate devinciunt. Exspectare te arbitror, haec tam longe repetita principia quo spectent: id primum ergo habeto, non sine magna iustaque causa hanc a me commemorationem esse factam. C. Ateio Capitone utor familiarissime. Notae tibi sunt varietates meorum temporum: in omni genere et honorum et laborum meorum et animus et opera et auctoritas et gratia, etiam res familiaris C. Capitonis praesto fuit et paruit et temporibus et fortunae meae. Huius propinquus fuit T. Antistius, qui quum sorte quaestor Macedoniam obtineret neque ei successum esset, Pompeius in eam provinciam cum exercitu venit. Facere Antistius nihil potuit; nam, si potuisset, nihil ei fuisset antiquius quam ad Capitonem, quem ut parentem diligebat, reverti, praesertim quum sciret, quanti is Caesarem faceret semperque fecisset; sed oppressus tantum attigit negotii, quantum recusare non potuit. Quum signaretur argentum Apolloniae, non possum dicere eum praefuisse neque possum negare affuisse, sed non plus duobus aut tribus mensibus. Deinde afuit a castris: fugit omne negotium. Hoc mihi ut testi velim credas; meam enim ille maestitiam in illo bello videbat, mecum omnia communicabat. Itaque abdidit se in intimam Macedoniam, quo potuit longissime a castris, non modo ut non praeesset ulli negotio, sed etiam ut ne interesset quidem. Is post proelium se ad hominem necessarium, A. Plautium, in Bithyniam contulit: ibi eum Caesar quum vidisset, nihil aspere, nihil acerbe dixit, Romam iussit venire. Ille in morbum continuo incidit, ex quo non convaluit: aeger Corcyram venit; ibi est mortuus. Testamento, quod Romae Paullo et Marcello consulibus fecerat, heres ex parte dimidia et tertia est Capito; in sextante sunt ii, quorum pars sine ulla cuiusquam querela publica potest esse—ea est ad HS XXX—; sed de hoc Caesar viderit. Te, mi Plance, pro paterna necessitudine, pro nostro amore, pro studiis et omni cursu nostro totius vitae simillimo rogo et a te ita peto, ut maiore cura, maiore studio nullam possim, ut hanc rem suscipias, meam putes esse, enitare, contendas, efficias, ut mea commendatione tuo studio, Caesaris beneficio hereditatem propinqui sui C. Capito obtineat. Omnia, quae potui in hac summa tua gratia ac potentia a te impetrare, si petivissem, ultro te ad me detulisse putabo, si hanc rem impetravero. Illud fore tibi adiumento spero, cuius ipse Caesar optimus esse iudex potest: semper Caesarem Capito coluit et dilexit. Sed ipse huius rei testis est; novi hominis memoriam. Itaque nihil te doceo: tantum tibi sumito pro Capitone apud Caesarem, quantum ipsum meminisse senties. Ego, quod in me ipso experiri potui, ad te deferam; in eo quantum sit ponderis, tu videbis: quam partem in re publica causamque defenderim, per quos homines ordinesque steterim quibusque munitus fuerim, non ignoras; hoc mihi velim credas, si quid fecerim hoc ipso in bello minus ex Caesaris voluntate, quod intellexerim scire ipsum Caesarem me invitissimum fecisse, id fecisse aliorum consilio, hortatu, auctoritate; quod fuerim moderatior temperatiorque quam in ea parte quisquam, id me fecisse maxime auctoritate Capitonis, cuius similes si reliquos necessarios habuissem, rei publicae fortasse nonnihil, mihi certe plurimum profuissem. Hanc rem, mi Plance, si effeceris, meam de tua erga me benevolentia spem confirmaveris, ipsum Capitonem, gratissimum, officiosissimum, optimum virum, ad tuam necessitudinem tuo summo beneficio adiunxeris.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO ACILIO PROCONSULI SAL.}}
{{pn|30.1|1}}L. Manlius est Sosis: is fuit Catinensis, sed est una cum reliquis Neapolitanis civis Romanus factus decurioque Neapoli; erat enim ascriptus in id municipiam ante civitatem sociis et Latinis datam. Eius frater Catinae nuper mortuus est. Nullam omnino arbitramur de ea hereditate controversiam eum habiturum, et est hodie in bonis; sed, quoniam habet praeterea negotia vetera in Sicilia tua, et hanc hereditatem fraternam et omnia eius tibi commendo in primisque ipsum, virum optimum mihique familiarissimum, iis studiis litterarum doctrinaeque praeditum, quibus ego maxime delector. Peto igitur abs te, ut eum, sive aderit sive non venerit in Siciliam, in meis intimis maximeque necessariis scias esse itaque tractes, ut intelligat meam sibi commendationem magno adiumento fuisse.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXXI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO ACILIO PROCONSULI SAL.}}
{{pn|31.1|1}}C. Flavio, honesto et ornato equite Romano, utor valde familiariter; fuit enim generi mei, C. Pisonis, pernecessarius meque diligentissime observant et ipse et L. Flavius, frater eius. Quapropter velim honoris mei causa, quibus rebus honeste et pro tua dignitate poteris, quam honorificentissime et quam liberalissime C. Flavium tractes: id mihi sic erit gratum, ut gratius esse nihil possit; sed praeterea tibi affirmo—neque id ambitione adductus facio, sed quum familiaritate et necessitudine, tum etiam veritate—te ex C. Flavii officio et observantia et praeterea splendore atque inter suos gratia magnam voluptatem esse capturum. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXXII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO ACILIO PROCONSUL SAL.}}
{{pn|32.1|1}}In Halesina civitate tam lauta tamque nobili coniunctissimos habeo et hospitio et familiaritate M. et C. Clodios Archagathum et Philonem; sed vereor, ne, quia complures tibi praecipue commendo, exaequare videar ambitione quadam commendationes meas; quamquam a te quidem cumulate satisfit et mihi et meis omnibus; sed velim sic existimes, hanc familiam et hos mihi maxime esse coniunctos vetustate, officiis, benevolentia. Quamobrem peto a te in maiorem modum, ut iis omnibus in rebus, quantum tua fides dignitasque patietur, commodes: id si feceris, erit mihi vehementissime gratum.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXXIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO ACILIO PROCONSULI SAL.}}
{{pn|33.1|1}}Cn. Otacilio Nasone, equite Romano, utor familiarissime, ita prorsus, ut illius ordinis nullo familiarius; nam et humanitate eius et probitate in consuetudine quotidiana magno opere delector. Nihil iam opus est exspectare te, quibus eum verbis tibi commendem, quo sic utar, ut scipsi. Habet is in provincia tua negotia, quae procurant liberti, Hilarus, Antigonus, Demostratus, quos tibi negotiaque omnia Nasonis non secus commendo, ac si mea essent. Gratissimum mihi feceris, si intellexero hanc commendationem magnum apud te pondus habuisse. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXXIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO ACILIO PROCONSULI SAL.}}
{{pn|34.1|1}}Avitum mihi hospitium est cum Lysone, Lysonis filio, Lilybaetano, valdeque ab eo observor cognovique dignum et patre et avo—est enim nobilissima familia—: quapropter commendo tibi maiorem in modum rem domumque eius magnoque opere abs te peto, cures, ut is intelligat meam commendationem maximo sibi apud te et adiumento et ornamento fuisse.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXXV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO ACILIO PROCONSULI SAL.}}
{{pn|35.1|1}}C. Avianius Philoxenus antiquus est hospes meus et praeter hospitium valde etiam familiaris, quem Caesar meo beneficio in Novocomenses rettulit; nomen autem Avianii secutus est, quod homine nullo plus est usus quam Flacco Avianio, meo, quemadmodum te scire abitror, familiarissimo: quae ego omnia collegi, ut intelligeres non vulgarem esse commendationem hanc meam. Peto igitur abs te, ut omnibus rebus, quod sine molestia tua facere possis, ei commodes habeasque in numero tuorum perficiasque, ut intelligat has litteras meas magno sibi usi fuisse: erit id mihi maiorem in modum gratum.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXXVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO ACILIO PROCONSULI SAL.}}
{{pn|36.1|1}}Cum Demetrio Mega mihi vetustum hospitium est, familiaritas autem tanta, quanta cum Siculo nullo. Ei Dolabella rogatu meo civitatem a Caesare impetravit, qua in re ego interfui; itaque nunc P. Cornelius vocatur; quumque propter quosdam sordidos homines, qui Caesaris beneficia vendebant, tabulam, in qua nomina civitate donatorum incisa essent, revelli iussisset, eidem Dolabellae me audiente Caesar dixit nihil esse, quod de Mega vereretur, beneficium suum in eo manere. Hoc te scire volui, ut eum in civium Romanorum numero haberes, ceterisque in rebus tibi eum ita commendo, ut maiore studio neminem commendarim. Gratissimum mihi feceris, si eum ita tractaris, ut intelligat meam commendationem magno sibi ornamento fuisse.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXXVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO ACILIO PROCONSULI SAL.}}
{{pn|37.1|1}}Hippiam, Philoxeni filium, Calactinum, hospitem et necessarium meum, tibi commendo in maiorem modum: eius bona, quemadmodum ad me delata res est, publice possidentur aliento nomine contra leges Calactinorum: id si ita est, etiam sine mea commendatione ab aequitate tua res ipsa impetrare debet, ut ei subvenias; quoquo modo autem se res habet, peto a te, ut honoris mei causa eum expedias tantumque ei commodes et in hac re et in ceteris, quantum tua fides dignitasque patietur: id mihi vehementer gratum erit.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXXVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO ACILIO PROCONSULI SAL.}}
{{pn|38.1|1}}L. Bruttius, eques Romanus, adolescens omnibus rebus ornatus, in meis familiarissimis est meque observat diligentissime, cuius cum patre magna mihi fuit amicitia iam inde a quaestura mea Siciliensi. Omnino nunc ipse Bruttius Romae mecum est; sed tamen domum eius et rem familiarem et procuratores tibi sic commendo, ut maiore studio commendare non possim. Gratissimum mihi feceris, si curaris, ut intelligat Bruttius, id quod ei rerepi, hanc meam commendationem sibi magno adiumento fuisse.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXXIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;CICERO ACILIO PROCONSULI SAL.}}
{{pn|39.1|1}}Cum familia Titurnia necessitudo mihi intercedit vetus, ex qua reliquus est M. Titurnius Rufus, qui mihi omni diligentia atque officio est tuendus; est igitur in tua potestate, ut ille in me satis sibi praesidii putet esse. Quapropter eum tibi commendo in maiorem modum et abs te peto, efficias, ut is commendationem hanc intelligat sibi magno adiumento fuisse: erit id mihi vehementer gratum.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XL.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 699.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. Q. ANCHARIO Q. F. PROCOS.}}
{{pn|40.1|1}}L. et C. Aurelios L. filios, quibus, et ipsis et patre eorum, viro optimo, familiarissime utor, commendo tibi maiorem in modum, adolescentes omnibus optimis artibus ornatos, meos pernecessarios, tua amicitia dignissimos. Si ulla mea apud te commendatio valuit—quod scio, multas plurimum valuisse—, haec ut valeat, rogo. Quod si eos honorifice liberaliterque tractaris, et tibi gratissimos optimosque adolescentes adiunxeris et mihi gratissimum feceris.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XLI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 695.&lt;br&gt;CICERO CULLEOLO SAL.}}
{{pn|41.1|1}}Quae fecisti L. Lucceii causa, scire te plane volo te homini gratissimo commodasse, et quum ipsi, quae fecisti, pergrata sunt, tum Pompeius, quotiescumque me videt—videt autem saepe—, gratias tibi agit singulares; addo etiam illud, quod tibi iucundissimum esse certo scio, me ipsum ex tua erga Lucceium benignitate maxima voluptate affici. Quod superest, quamquam mihi non est dubium, quin, quum antea nostra causa, nunc iam etiam tunc constantiae gratia mansurus sis in eadem ista liberalitate, tamen abs te vehementer etiam atque etiam peto, ut ea, quae initio ostendisti, deinceps fecisti, ad exitum augeri et cumulari per te velis: id et Lucceio et Pompeio valde gratum fore teque apud eos praeclare positurum confirmo et spondeo. De re publica deque his negotiis cogitationibusque nostris perscripseram ad te diligenter paucis ante diebus easque litteras dederam pueris tuis. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XLII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 695.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. L. CULLEOLO PROCOS.}}
{{pn|42.1|1}}L. Lucceius meus, homo omnium gratissimus, mirificas tibi apud me gratias egit, quum diceret omnia te cumulatissime et liberalissime procuratoribus suis pollicitum esse: quum oratio tua tam ei grata fuerit, quam gratam rem ipsam existimas fore, quum, ut spero, quae pollicitus es, feceris! Omnino ostenderunt Bullidenses sese Lucceio Pompeii arbitratu satisfacturos; sed vehementer opus est nobis et voluntatem et auctoritatem et imperium tuum accedere, quod ut facias, te etiam atque etiam rogo. Illudque mihi gratissimum est, quod ita sciunt Lucceii procuratores et ita Lucceius ipse ex litteris tuis, quas ad eum misisti, intellexit, hominis nullius apud te auctoritatem aut gratiam valere plus quam meam: id ut re experiatur, iterum et saepius te rogo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XLIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 699.&lt;br&gt;M. CICERO R. GALLIO.}}
{{pn|43.1|1}}Etsi plurimis rebus spero fore ut perspiciam, quod tamen iampridem perspicio, me a te amari, tamen nunc ea causa tibi datur, in qua facile declarare possis tuam erga me benevolentiam: L. Oppius M. f. Philomelii negotiatur, homo mihi familiaris; eum tibi unice commendo eoque magis, quod quum ipsum diligo, tum quod negotia procurat L. Egnatii Rufi, quo ego uno equite Romano familiarissime utor et qui quum consuetudine quotidiana, tum officiis plurimis maximisque mihi coniunctus est. Oppium igitur praesentem ut diligas, Egnatii absentis rem ut tueare, aeque a te peto, ac si mea negotia essent. Velim memoriae tuae causa des litterarum aliquid, quae tibi in provincia reddantur, sed ita conscribas, ut tum, quum eas leges, facile recordari possis huius meae commendationis diligentiam: hoc te vehementer etiam atque etiam rogo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XLIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 699 (eodem die, quo ep.  LXXIV).&lt;br&gt;CICERO GALLIO SAL.}}
{{pn|44.1|1}}Etsi ex tuis et ex L. Oppii, familiarissimi mei, litteris cognovi te memorem commendationis meae fuisse idque pro tua summa erga me benevolentia proque nostra necessitudine minime sum admiratus, tamen etiam atque etiam tibi L. Oppium praesentem et L. Egnatii, mei familiarissimi, absentis negotia commendo. Tanta mihi cum eo necessitudo est familiaritasque, ut, si mea res esset, non magis laborarem; quapropter gratissimum mihi feceris, si curaris, ut is intelligat me a te tantum amari, quantum ipse existimo: hoc mihi gratius facere nihil potes, idque ut facias vehementer te rogo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XLV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 699.&lt;br&gt;CICERO APPULEIO PROQUAESTORI.}}
{{pn|45.1|1}}L. Egnatio uno equite Romano [vel] familiarissime utor. Eius Anchialum servum negotiaque, quae habet in Asia, tibi commendo non minore studio, quam si meam rem commendarem; sic enim existimes velim, mihi cum eo non modo quotidianam consuetudinem summam intercedere, sed etiam officia magna et mutua nostra inter nos esse. Quamobrem etiam atque etiam a te peto, ut cures, ut intelligat me ad te satis diligenter scripsisse; nam de tua erga me voluntate non dubitabat: id ut facias, te etiam atque etiam rogo. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XLVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 699.&lt;br&gt;CICERO APPULEIO SAL.}}
{{pn|46.1|1}}L. Nostius Zoilus est coheres meus, heres autem patroni sui: ea re utrumque scripsi, ut et mihi cum illo causam amicitiae scires esse et hominem probum existimares, qui patroni iudicio ornatus esset. Eum tibi igitur sic commendo, ut unum ex nostra domo: valde mihi gratum erit, si curaris, ut intelligat hanc commendationem sibi apud te magno adiumento fuisse.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XLVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. a.u.c. 703.&lt;br&gt;CICERO SILIO SAL.}}
{{pn|47.1|1}}Quid ego tibi commendem eum, quem tu ipse diligis? sed tamen, ut scires eum a me non diligi solum, verum etiam amari, ob eam rem tibi haec scribo: omnium tuorum officiorum, quae et multa et magna sunt, mihi gratissimum fuerit, si ita tractaris Egnatium, ut sentiat et se a me et me a te amari; hoc te vehementer etiam atque etiam rogo. Illa nostra scilicet ceciderunt: utamur igitur vulgari consolatione: &quot;quid, si hoc melius?&quot; Sed haec coram: tu fac, quod facis, ut me ames teque amari a me scias.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XLVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. anno incerto (post 704).&lt;br&gt;M. CICERO C. SEXTILIO RUFO QUAESTORI SAL. D.}}
{{pn|48.1|1}}Omnes tibi commendo Cyprios, sed magis Paphios, quibus tu quaecumque commodaris, erunt mihi gratissima, eoque facio libentius, ut eos tibi commendem, quod et tuae laudi, cuius ego fautor sum, conducere arbitror, quum primus in eam insulam quaestor veneris, ea te instituere, quae sequantur alii, quod, ut spero, facilius consequere, si et P. Lentuli, necessarii tui, legem et ea, quae a me constituta sunt, sequi volueris, quam rem tibi confido magnae laudi fore.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XLIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. anno incerto&lt;br&gt;CICERO CURIO PROCOS.}}
{{pn|49.1|1}}Q. Pompeius Sex. f. multis et veteribus causis necessitudinis mihi coniunctus est: is, quum antea meis commendationibus et rem et gratiam et auctoritatem suam tueri consuerit, nunc profecto, te provinciam obtinente, meis litteris assequi debet, ut nemini se intelligat commendatiorem umquam fuisse. Quamobrem a te maiorem in modum peto, ut, quum omnes meos aeque ac tuos observare pro necessitudine nostra debeas, hunc in primis ita in tuam fidem recipias, ut ipse intelligat nullam rem sibi maiori usui aut ornamento quam meam commendationem esse potuisse. Vale.

L. Scr. Romae ineunte mense Ianuario a.u.c. 710.
CICERO S. D. ACILIO
Sumpsi hoc mihi pro tua in me observantia, quam penitus perspexi, quamdiu Brundisii fuimus, ut ad te familiariter et quasi pro meo iure scriberem, si quae res esset, de qua valde laborarem. M'. Curius, qui Patris negotiatur, ita mihi familiaris est, ut nihil possit esse coniunctius: multa illius in me officia, multa in illum mea, quodque maximum est, summus inter nos amor et mutuus. Quae quum ita sint, si ullam in amicitia mea spem habes, si ea, quae in me officia et studia Brundisii contulisti, vis mihi etiam gratiora efficere—quamquam sunt gratissima—, si me a tuis omnibus amari vides, hoc mihi da atque largire, ut M'. Curium sartum et tectum, ut aiunt, ab omnique incommodo, detrimento, molestia sincerum integrumque conserves. Et ipse spondeo et omnes hoc tibi tui pro me recipient, ex mea amicitia et ex tuo in me officio maximum te fructum summamque voluptatem esse capturum. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LI.}}}}&lt;br&gt;Scr. anno incerto.&lt;br&gt;M. CICERO P. CAESIO S. D.}}
{{pn|51.1|1}}P. Messienum, equitem Romanum omnibus rebus ornatum meumque perfamiliarem, tibi commendo ea commendatione, quae potest esse diligentissima: peto a te et pro nostra et pro paterna amicitia, ut eum in tuam fidem recipias eiusque rem famamque tueare: virum bonum tuaque amicitia dignum tibi adiunxeris mihique gratissimum feceris.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LII.}}}}&lt;br&gt;Scr. anno incerto.&lt;br&gt;CICERO REGI SAL.}}
{{pn|52.1|1}}A. Licinius Aristoteles Melitensis antiquissimus est hospes meus et praeterea coniunctus magno usu familiaritatis: haec quum ita sint, non dubito, quin tibi satis commendatus sit; etenim ex multis cognosco meam commendationem plurimum apud te valere. Hunc ego a Caesare liberavi; frequens enim fuerat nobiscum, atque etiam diutius in causa est quam nos commoratus, quo melius te de eo existimaturum arbitror; fac igitur, mi Rex, ut intelligat has sibi litteras plurimum profuisse.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cilicia a.u.c. 703.&lt;br&gt;CICERO THERMO PROPR. SAL.}}
{{pn|53.1|1}}L. Genucilio Curvo iampridem utor familiarissime, optimo viro et homine gratissimo. Eum tibi penitus commendo atque trado: primum, ut omnibus in rebus ei commodes, quoad fides tua dignitasque patietur; patietur autem in omnibus, nihil enim abs te umquam, quod sit alienum tuis aut etiam suis moribus, postulabit; praecipue autem tibi commendo negotia eius, quae sunt in Hellesponto, primum, ut obtineat id iuris in agris, quod ei Pariana civitas decrevit et dedit et quod semper obtinuit sine ulla controversia, deinde, si quid habebit cum aliquo Hellespontio controversiae, ut in illam dio§xhsin reiicias. Sed non mihi videor, quum tibi totum hominem diligentissime commendarim, singulas ad te eius causas perscribere debere. Summa illa est: quidquid officii, beneficii, honoris in Genucilium contuleris, id te existimabo in me ipsum atque in rem meam contulisse.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Laodiceae mense Martio a.u.c. 704.&lt;br&gt;CICERO THERMO PROPR. SAL.}}
{{pn|54.1|1}}Quum multa mihi grata sunt, quae tu adductus mea commendatione fecisti, tum in primis, quod M. Marcilium, amici atque interpretis mei filium, liberalissime tractavisti; venit enim Laodiceam et tibi apud me mihique propter te gratias maximas egit. Quare, quod reliquum est, a te peto, quoniam apud gratos homines beneficium ponis, ut eo libentius iis commodes operamque des, quoad fides tua patietur, ut socrus adolescentis rea ne fiat. Ego quum antea studiose commendabam Marcilium, tum multo nunc studiosius, quod in longa apparitione singularem et prope incredibilem patris Marcilii fidem, abstinentiam modestiamque cognovi.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LV.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cilicia exeunte mense Decembri a.u.c. 703.&lt;br&gt;CICERO THERMO PROPR. SAL.}}
{{pn|55.1|1}}Etsi mihi videor intellexisse, quum tecum Ephesi de re M. Anneii, legati mei, locutus sum, te ipsius causa vehementer omnia velle, tamen et M. Anneium tanti facio, ut mihi nihil putem praetermittendum, quod illius intersit, et me a te tanti fieri puto, ut non dubitem, quin ad tuam voluntatem magnus cumulus accedat commendationis meae; nam, quum iam diu diligerem M. Anneium deque eo sic existimarem, ut res declarat, qui ultro ei detulerim legationem, quum multis petentibus denegassem, tum vero, posteaquam mecum in bello atque in re militari fuit, tantam in eo virtutem, prudentiam, fidem tantamque erga me benevolentiam cognovi, ut hominem neminem pluris faciam. Eum cum Sardianis habere controversiam scis: causam tibi exposuimus Ephesi, quam tu tamen coram facilius meliusque cognosces. De reliquo mihi mehercule diu dubium fuit, quid ad te potissimum scriberem; ius enim quemadmodum dicas, clarum et magna cum tua laude notum est, nobis autem in hac causa nihil aliud opus est nisi te ius instituto tuo dicere; sed tamen, quum me non fugiat, quanta sit in praetore auctoritas, praesertim ista integritate, gravitate, clementia, qua te esse inter omnes constat, peto abs te pro nostra coniunctissima necessitudine plurimisque officiis paribus ac mutuis, ut voluntate, auctoritate, studio tuo perficias, ut M. Anneius intelligat te et sibi amicum esse, quod non dubitat—saepe enim mecum locutus est—, et multo amiciorem his meis litteris esse factum. In tuo toto imperio atque provincia nihil est, quod mihi gratus facere possis; nam, apud ipsum, gratissimum hominem atque optimum virum, quam bene positurus sis studium tuum atque officium, dubitare te non existimo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cilicia a.u.c. 703.&lt;br&gt;CICERO THERMO PROPR. SAL.}}
{{pn|56.1|1}}Cluvius Puteolanus valde me observat valdeque est mihi familiaris: is ita sibi persuadet, quod in tua provincia negotii habeat, nisi te provinciam obtinente meis commendationibus confecerit, id se in perditis et desperatis habiturum; nunc, quoniam mihi ab amico officiosissimo tantum oneris imponitur, ego quoque tibi imponam pro tuis in me summis officiis, ita tamen, ut tibi nolim molestus esse. Mulase•w et 'Alabande•w pecuniam Cluvio debent: dixerat mihi Euthydemus, quum Ephesi essem, se curaturum, ut ecdici Mylasii Romam mitterentur; id factum non est: legatos audio missos esse, sed malo ecdicos, ut aliquid confici possit; quare peto a te, ut et eos et 'Alabande•w iubeas ecdicos Romam mittere. Praeterea Philocles Alabandensis Õpoyxaw Cluvio dedit: eae commissae sunt; velim cures, ut aut de hypothecis decedat easque procuratoribus Cluvii tradat aut pecuniam solvat. Praeterea Hercleotae et Bargylietae, qui item debent, aut pecuniam solvat aut fructibus suis satisfaciant. Caunii praeterea debent, sed aiunt se depositam pecuniam habuisse: id velim cognoscas et, si intellexeris eos neque ex edicto neque ex decreto depositam habuisse, des operam, ut usurae Cluvio instituto tuo conserventur. His de rebus eo magis laboro, quod agitur res Cn. Pompeii etiam, nostri necessarii, et quod is magis etiam mihi laborare videtur quam ipse Cluvius, cui satisfactum esse a nobis valde volo. His de rebus te vehementer etiam atque etiam rogo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Laodiceae mense Martio a.u.c. 704.&lt;br&gt;CICERO THERMO PROPR. SAL.}}
{{pn|57.1|1}}Quo magis quotidie ex litteris nuntiisque bellum magnum esse in Syria cognosco, eo vehementius a te pro nostra necessitudine contendo, ut mihi M. Anneium legatum primo quoque tempore remittas; nam eius opera, consilio, scientia rei militaris vel maxime intelligo me et rem publicam adiuvari posse. Quod nisi tanta res eius ageretur, nec ipse adduci potuisset, ut a me discederet, neque ego, ut eum a me dimitterem. Ego in Ciliciam proficisci cogito circiter K. Mai: ante eam diam M. Anneius ad me redeat oportet. Illud, quod tecum et coram et per litteras diligentissime egi, id et nunc etiam atque etiam rogo, curae tibi sit, ut suum negotium, quod habet cum populo Sardiano, pro causae veritate et pro sua dignitate conficiat. Intellexi ex tua oratione, quum tecum Ephesi locutus sum, te ipsius M. Anneii causa omnia velle; sed tamen sic velim existimes, te mihi nihil gratius facere posse quam si intellexero per te illum suum negotium ex sententia confecisse, idque quam primum ut efficias te etiam atque etiam rogo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in provincia mense Februario a.u.c. 704.&lt;br&gt;M. CICERO C. TITIO L. F. RUFO PR. URB. SAL.}}
{{pn|58.1|1}}L. Custidius est tribulis et municeps et familiaris meus: is causam habet, quam causam ad te deferet. Commendo tibi hominem, sicut tua fides et meus pudor postulat, tantum, ut faciles ad te aditus habeat, quae aequa postulabit, ut libente te impetret sentiatque meam sibi amicitiam, etiam quum longissime absim, prodesse, in primis apud te.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Laodiceae mense Februario (eodem die, quo  LXVIII) a.u.c. 704.&lt;br&gt;M. CICERO C. CURTIO PEDUCAEANO PR. SAL.}}
{{pn|59.1|1}}M. Fadium unice diligo summaque mihi cum eo consuetudo et familiaritas est pervetus. In eius controversiis quid decernas, a te non peto—servabis, ut tua fides et dignitas postulat, edictum et institutum tuum—, sed, ut quum facillimos ad te aditus habeat, quae erunt aequa, libente te impetret, ut meam amicitiam sibi, etiam quum procul absim, prodesse sentiat, praesertim apud te: hoc te vehementer etiam atque etiam rogo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae anno incerto (698?)&lt;br&gt;M. CICERO C. MUNATIO C. F. SAL.}}
{{pn|60.1|1}}L. Livineius Trypho est omnino L. Reguli, familiarissimi mei, libertus, cuius calamitas etiam officiosiorem me facit in illum—nam benevolentior, quam semper fui, esse non possum—; sed ego libertum eius per se ipsum diligo; summa enim eius erga me officia exstiterunt iis nostris temporibus, quibus facillime benevolentiam hominum et fidem perspicere potui. Eum tibi ita commendo, ut homines grati et memores bene meritos de se commendare debent. Pergratum mihi feceris, si ille intellexerit se, quod pro salute mea multa pericula adierit, saepe hieme summa navigarit, pro tua erga me benevolentia gratum etiam tibi fecisse.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LXI.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cilicia a.u.c. 703.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. SILIO PROPR.}}
{{pn|61.1|1}}T. Pinnio familiarissime me usum esse scire te arbitror, quod quidem ille testamento declaravit, qui me quum tutorem, tum etiam secundum heredem instituerit. Eius filio mei mire studioso et erudito et modesto pecuniam Nicaeenses grandem debent, ad sestertium octogies, et, ut audio, in primis ei volunt solvere. Pergratum igitur mihi feceris, quoniam non modo reliqui tutores, qui sciunt, quanti me facias, sed etiam puer ipse sibi persuasit te omnia mea causa facturum esse, si dederis operam, quoad tua fides dignitasque patietur, ut quam plurimum pecuniae Pinnio solvatur Nicaeensium nomine.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LXII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cilicia exeunte anno u.c. 703.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. SILIO PROPR.}}
{{pn|62.1|1}}Et in Atilii negotio te amavi—quum enim sero venissem, tamen honestum equitem Romanum beneficio tuo conservavi—, et mehercule semper sic in animo habui, te in meo aere esse propter Lamiae nostri coniunctionem et singularem necessitudinem. Itaque primum tibi ago gratias, quod me omni molestia liberasti; deinde impudentia prosequor, sed idem sarciam—te enim semper sic colam et tuebor ut quem diligentissime—: Quintum fratrem meum, si me diligis, eo numero cura ut habeas, quo me: ita magnum beneficium tuum magno cumulo auxeris.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LXIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Laodiceae mense Februario a.u.c. 704.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. SILIO PROPR.}}
{{pn|63.1|1}}Non putavi fieri posse, ut mihi verba deessent, sed tamen in M. Laenio commendando deerunt; itaque rem tibi exponam paucis verbis, sed tamen, ut plane perspicere possis voluntatem meam. Incredibile est, quanti faciamus et ego et frater meus, qui mihi carissimus est, M. Laenium: id fit quum plurimis eius officiis, tum summa probitate et singulari modestia. Eum ego a me invitissimus dimisi quum propter familiaritatem et consuetudinis suavitatem, tum quod consilio eius fideli ac bono libenter utebar. Sed vereor, ne iam superesse mihi verba putes, quae dixeram defutura: commendo tibi hominem sic, ut intelligis me eum, de quo ea supra scripserim, debere commendare, a teque vehementer etiam atque etiam peto, ut, quod habet in tua provincia negotii, expedias, quod tibi videbitur rectum esse, ipse dicas. Hominem facillimum liberalissimumque cognosces; itaque te rogo, ut eum solutum, liberum, confectis eius negotiis per te, quam primum ad me remittas: id mihi fratrique meo gratissimum feceris.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LXIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cilicia exeunte anno u.c. 703.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. SILIO PROPR.}}
{{pn|64.1|1}}Nero meus mirificas apud me tibi gratias egit, prorsus incredibiles, ut nullum honorem sibi haberi potuisse diceret, qui a te praetermissus esset. Magnum fructum ex ipso capies, nihil est enim illo adolescente gratius; sed mehercule mihi quoque gratissimum fecisti, pluris enim ex omni nobilitate neminem facio. Itaque, si ea feceris, quae ille per me tecum agi voluit, gratissimum mihi feceris: primum de Pausania Alabandensi, sustentes rem, dum Nero veniat—vehementer eius causa cupere eum intellexi; itaque hoc valde te rogo—; deinde Nysaeos, quos Nero in primis habet necessarios diligentissimeque tuetur ac defendit, habeas tibi commendatissimos, ut intelligat illa civitas sibi in Neronis patrocinio summum esse praesidium. Strabonem Servilium tibi saepe commendavi; nunc eo facio id impensius, quod eius causam Nero suscepit. Tantum a te petimus, ut tu agas eam rem, ne relinquas hominem innocentem ad alicuis tui dissimilis quaestum: id quum gratum mihi erit, tum etiam existimabo te humanitate tua esse usum. Summa huius epistulae haec est, ut ornes omnibus rebus Neronem, sicuti instituisti atque fecisti. Magnum theatrum habet ista provincia, non ut haec nostra, ad adolescentis nobilis, ingeniosi, abstinentis commendationem atque gloriam; quare, si te fautore usus erit, sicuti profecto et utetur et usus est, amplissimas clientelas acceptas a maioribus confirmare poterit et beneficiis suis obligare. Hoc in genere si eum adiuveris eo studio, quo ostendisti, apud ipsum praeclarissime posueris, sed mihi etiam gratissimum feceris.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LXV.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cilicia exeunte anno u.c. 703.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. SILIO PROPR.}}
{{pn|65.1|1}}Cum P. Terentio Hispone, qui operas in scriptura pro magistro dat, mihi summa familiaritas consuetudoque est, multaque et magna inter nos officia paria et mutua intercedunt: eius summa existimatio agitur in eo, ut pactiones cum civitatibus reliquis conficiat. Non me praeterit nos eam rem Ephesi expertos esse neque ab Ephesiis ullo modo impetrare potuisse; sed, quoniam, quemadmodum omnes existimant et ego intelligo, tua quum summa integritate, tum singulari humanitate et mansuetudine consecutus es, ut libentissimis Graecis nutu, quod velis, consequare, peto a te in maiorem modum, ut honoris mei causa hac laude Hisponem affici velis. Praeterea cum sociis scripturae mihi summa necessitudo est, non solum ob eam causam, quod ea societas universa in mea fide est, sed etiam quod plerisque sociis utor familiarissime. Ita et Hisponem meum per me ornaris et societatem mihi coniunctiorem feceris tuque ipse et ex huius observantia, gratissimi hominis, et ex sociorum gratia, hominum amplissimorum, maximum fructum capies et me summo beneficio affeceris. Sic enim velim existimes, in tota tua provincia omnique isto imperio nihil esse, quod mihi gratius facere possis.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LXVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;M. CICERO P. SERVILIO SAL.}}
{{pn|66.1|1}}A Caecinam, maxime proprium clientem familiae vestrae, non commendarem tibi, quum scirem, qua fide in tuos, qua clementia in calamitosos soleres esse, nisi me et patris eius, quo sum familiarissime usus, memoria et huius fortuna ita moveret, ut hominis omnibus mecum studiis officiisque coniunctissimi movere debebat: nunc a te hoc omni contentione peto, sic, ut maiore cura, maiore animi labore petere non possim, ut ad ea, quae tua sponte sine cuiusquam commendatione faceres in hominem tantum et talem calamitosum, aliquem afferant cumulum meae litterae, quo studiosius eum, quibuscumque rebus possis, iuves. Quod si Romae fuisses, etiam salutem A. Caecinae essemus, ut opinio mea fert, per te consecuti, de qua tamen magnam spem habemus, freti clementia collegae tui: nunc, quoniam tuam iustitiam secutus tutissimum sibi portum provinciam istam duxit esse, etiam atque etiam te rogo atque oro, ut eum et in reliquiis veteris negotiationis colligendis iuves et ceteris rebus tegas atque tueare: hoc mihi gratius facere nihil potes.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LXVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;M. CICERO P. SERVILIO PROPR. SAL.}}
{{pn|67.1|1}}Ex provincia mea Ciliciensi, cui scis tre•w dioixseiw Asiaticas attributas fuisse, nullo sum familiarius usus quam Androne, Artemonis filio, Laodicensi, eumque habui in ea civitate quum hospitem, tum vehementer ad meae vitae rationem et consuetudinem accommodatum, quem quidem multo etiam pluris, posteaquam decessi, facere coepi, quod multis rebus expertus sum gratum hominem meique memorem. Itaque eum Romae libentissime vidi; non te enim fugit, qui plurimis in ista provincia benigne fecisti, quam multi grati reperiantur. Haec propterea scipsi, ut et me non sine causa laborare intelligeres et tu ipse eum dignum hospitio tuo iudicares. Feceris igitur mihi gratissimum, si ei declararis, quanti me facias, id est, si receperis eum in fidem tuam et, quibuscumque rebus honeste ac sine molestia tua poteris, adiuveris: hoc mihi erit vehementer gratum, idque ut facias te etiam atque etiam rogo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LXVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Septembri a.u.c. 708.&lt;br&gt;M. TULLIUS CICERO P. SERVILIO ISAURICO PROCOS. COLLEGAE SAL. PLURIMAM.}}
{{pn|68.1|1}}Gratae mihi vehementer tuae litterae fuerunt, ex quibus cognovi cursus navigationem tuarum; significabas enim memoriam tuam nostrae necessitudinis, qua mihi nihil poterat esse iucundius. Quod reliquum est, multo etiam erit gratius, si ad me de re publica, id est de statu provinciae, de institutis tuis, familiariter scribes; quae quamquam ex multis pro tua claritate audiam, tamen libentissime ex tuis litteris cognoscam. Ego ad te, de re publica summa quid sentiam, non saepe scribam propter periculum eiusmodi litterarum; quid agatur autem, scribam saepius. Sperare tamen videor Caesari, collegae nostro, fore curae et esse, ut habeamus aliquam rem publicam, cuius consiliis magni referebat te interesse; sed, si tibi utilius est, id est gloriosius, Asiae praeesse et istam partem rei publicae male affectam tueri, mihi quoque idem, quod tibi et laudi tuae profuturum est, optatius debet esse. Ego, quae ad tuam dignitatem pertinere arbitrabor, summo studio diligentiaque curabo, in primisque tuebor omni observantia clarissimum virum, patrem tuum, quod et pro vetustate necessitudinis et pro beneficiis vestris et pro dignitate ipsius facere debeo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LXIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;M. CICERO P. SERVILIO COLLEGAE SAL. PLURIMAM.}}
{{pn|69.1|1}}C. Curtius Mithres est ille quidem, ut scis, libertus Postumi, familiarissimi mei, sed me colit et observat aeque atque illum ipsum patronum suum. Apud eum ego sic Ephesi fui, quotiescumque fui, tamquam domi meae, multaque acciderunt, in quibus et benevolentiam eius erga me experirer et fidem. Itaque, si quid aut mihi aut meorum cuipiam in Asia opus est, ad hunc scribere consuevi, huius quum opera et fide, tum domo et re uti tamquam mea. Haec ad te eo pluribus scripsi, ut intelligeres me non vulgare nec ambitiose, sed ut pro homine intimo ac mihi pernecessario scribere. Peto igitur a te, ut in ea controversia, quam habet de fundo cum quodam Colophonio, et in ceteris rebus, quantum fides tua patietur quantumque tuo commodo poteris, tantum ei honoris mei causa commodes, etsi, ut eius modestiam cognovi, gravis tibi nulla in re erit: si et mea commendatione et sua probitate assecutus erit, ut de se bene existimes, omnia se adeptum arbitrabitur. Ut igitur eum recipias in fidem habeasque in numero tuorum, te vehementer etiam atque etiam rogo: ego, quae te velle quaeque ad te pertinere arbitrabor, omnia studiose diligenterque curabo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LXX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;M. CICERO P. SERVILIO COLLEGAE SAL. PLUR.}}
{{pn|70.1|1}}Quia non est obscura tua in me benevolentia, fit, ut multi per me tibi velint commendari; ego autem tribuo nonnumquam in vulgus, sed plerumque necessariis, ut hoc tempore; nam, cum T. Ampio Balbo mihi summa familiaritas necessitudoque est: eius libertum, T. Ampium Menandrum, hominem frugi et modestum, et patrono et nobis vehementer probatum, tibi commendo maiorem in modum. Vehementer mihi gratum feceris, si, quibuscumque rebus sine tua molestia poteris, ei commodaris: quod ut facias, te vehementer etiam atque etiam rogo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LXXI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. SERVILIO COLLEGAE.}}
{{pn|71.1|1}}Multos tibi commendem necesse est, quoniam omnibus nota nostra necessitudo est tuaque erga me benevolentia; sed tamen, etsi omnium causa, quos commendo, velle debeo, tamen cum omnibus non eadem mihi causa est. T. Agusius et comes meus fuit illo miserrimo tempore et omnium itinerum, navigationum, laborum, periculorum meorum socius, neque hoc tempore discessisset a me, nisi ego ei permisissem: quare sic tibi eum commendo, ut unum de meis domesticis et maxime necessariis. Pergratum mihi feceris, si eum ita tractaris, ut intelligat hanc commendationem sibi magno usui atque adiumento fuisse.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LXXII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 708.&lt;br&gt;M. CICERO P. SERVILIO COLLEGAE SAL.}}
{{pn|72.1|1}}Caerelliae, necessariae meae, rem, nomina, possessiones Asiaticas commendavi tibi praesens in hortis tuis quam potui diligentissime, tuque mihi pro tua consuetudine proque tuis in me perpetuis maximisque officiis omnia te facturum liberalissime recepisti: meminisse te id spero—scio enim solere—; sed tamen Caerelliae procuratores scripserunt te propter magnitudinem provinciae multitudinemque negotiorum etiam atque etiam esse commonefaciendum. Peto igitur, ut memineris te omnia, quae tua fides pateretur, mihi cumulate recepisse. Equidem existimo habere te magnam facultatem—sed hoc tui est consilii et iudicii—ex eo senatus consulto, quod in heredes C. Vennonii factum est, Caerelliae commodandi: id senatus consultum tu interpretabere pro tua sapientia; scio enim eius ordinis auctoritatem semper apud te magni fuisse. Quod reliquum est, sic velim existimes, quibuscumque rebus Caerelliae benigne feceris, mihi te gratissimum esse facturum.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LXXIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 700.&lt;br&gt;M. CICERO Q. PHILIPPO PROCOS. SAL.}}
{{pn|73.1|1}}Gratulor tibi, quod ex provincia salvum te ad tuos recepisti, incolumi fama et re publica. Quod si Romae, te vidissem coramque gratias egissem, quod tibi L. Egnatius, familiarissimus meus, absens, L. Oppius praesens curae fuisset. Cum Antipatro Derbete mihi non solum hospitium, verum etiam summa familiaritas intercedit: ei te vehementer suscensuisse audivi et moleste tuli. De re nihil possum iudicare, nisi illud mihi persuadeo, te, talem virum, nihil temere fecisse; a te autem pro vetere nostra necessitudine etiam atque etiam peto, ut eius filios, qui in tua potestate sunt, mihi potissimum condones, nisi quid existimas in ea re violari existimationem tuam: quod ego si arbitrarer, numquam te rogarem mihique tua fama multo antiquior esset, quam illa necessitudo est; sed mihi ita persuadeo—potest fieri, ut fallar—, eam rem laudi tibi potius quam vituperationi fore. Quid fieri possit et quid mea causa facere possis—nam, quin velis, non dubito—, velim, si tibi grave non erit, certiorem me facias.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LXXIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 699.&lt;br&gt;M. CICERO Q. PHILIPPO PROCOS. SAL.}}
{{pn|74.1|1}}Etsi non dubito pro tua in me observantia proque nostra necessitudine, quin commendationem meam memoria teneas, tamen etiam atque etiam eundem tibi L. Oppium, familiarem meum, praesentem et L. Egnatii, familiarissimi mei, absentis negotia commendo. Tanta mihi cum eo necessitudo est familiaritasque, ut, si mea res esset, non magis laborarem; quapropter gratissimum mihi feceris, si curaris, ut is intelligat me a te tantum amari, quantum ipse existimo: hoc mihi gratius facere nihil potes, idque ut facias te vehementer rogo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LXXV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae a.u.c. 701.&lt;br&gt;M. CICERO T. TITIO T. F. LEG. S. D.}}
{{pn|75.1|1}}Etsi non dubito, quin apud te mea commendatio prima satis valeat, tamen obsequor homini familiarissimo, C. Avianio Flacco, cuius causa omnia quum cupio, tum mehercule etiam debeo: de quo et praesens tecum egi diligenter, quum tu mihi humanissime respondisti, et scripsi ad te accurate antea, sed putat interesse sua me ad te quam saepissime scribere; quare velim mihi ignoscas, si illius voluntati obtemperans minus videbor meminisse constantiae tuae: a te idem illud peto, ut et de loco, quo deportet frumentum, et de tempore Avianio commodes, quorum utrumque per eundem me obtinuit triennium, dum Pompeius isti negotio praefuit. Summa est, in quo mihi gratissimum facere possis, si curaris, ut Avianius, quoniam se a me amari putat, me a te amari sciat: erit id mihi pergratum.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LXXVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. anno incerto.&lt;br&gt;M. CICERO IIII VIRIS ET DECURIONIBUS S. D.}}
{{pn|76.1|1}}Tantae mihi cum Q. Hippio causae necessitudinis sunt, ut nihil posset esse coniunctius, quam nos inter nos sumus; quod nisi ita esset, uterer mea consuetudine, ut vobis nulla in re molestus essem; etenim vos mihi optimi testes estis, quum mihi persuasum esset nihil esse, quod a vobis impetrare non possem, numquam me tamen gravem vobis esse voluisse. Vehementer igitur vos etiam atque etiam rogo, ut honoris mei causa liberalissime C. Valgium Hippianum tractetis remque cum eo conficiatis, ut, quam possessionem habet in agro Fregellano a vobis emptam, eam liberam et immunem habere possit: id si a vobis impetraro, summo me beneficio vestro affectum arbitrabor.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LXXVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Sextili a.u.c. 709.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. P. SULPICIO IMPERATORI.}}
{{pn|77.1|1}}Quum his temporibus non sane in senatum ventitarem, tamen, ut tuas litteras legi, non existimavi me salvo iure nostrae veteris amicitiae multorumque inter nos officiorum facere posse, ut honori tuo deessem; itaque affui supplicationemque tibi libenter decrevi, nec reliquo tempore ullo aut rei aut existimationi aut dignitati tuae deero. Atque, hoc ut tui necessarii sciant, hoc me animo erga te esse, velim facias eos per litteras certiores, ut, si quid tibi opus sit, ne dubitent mihi iure suo denuntiare. M. Bolanum, virum bonum et fortem et omnibus rebus ornatum meumque veterem amicum, tibi magno opere commendo. Pergratum mihi feceris, si curaris, ut is intelligat, hanc commendationem sibi magno adiumento fuisse, ipsumque virum optimum gratissimumque cognosces: promitto tibi te ex eius amicitia magnam voluptatem esse capturum. Praeterea a te peto in maiorem modum pro nostra amicitia et pro tuo perpetuo in me studio, ut in hac re etiam elabores: Dionysius, servus meus, qui meam bibliothecen multorum nummorum tractavit, quum multos libros surripuisset nec se impune laturum putaret, aufugit. Is est in provincia tua: eum et M. Bolanus, meus familiaris, et multi alii Naronae viderunt, sed, quum se a me manumissum esse diceret, crediderunt. Hunc tu si mihi restituendum curaris, non possum dicere, quam mihi gratum futurum sit: res ipsa parva, sed animi mei dolor magnus est. Ubi sit et quid fieri possit, Bolanus te docebit: ego si hominem per te recuperaro, summo me a te beneficio affectum arbitrabor.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LXXVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ineunte anno u.c. 708.&lt;br&gt;M. CICERO A. ALLIENO SAL.}}
{{pn|78.1|1}}Democritus Sicyonius non solum hospes meus est, sed etiam, quod non multis contigit, Graecis praesertim, valde familiaris; est enim in eo summa probitas, summa virtus, summa in hospites liberalitas et observantia, meque praeter ceteros et colit et observat et diligit: eum tu non modo suorum civium, verum paene Achaiae principem cognosces. Huic ego tantummodo aditum ad tuam cognitionem patefacio et munio: cognitum per te ipsum, quae tua natura est, dignum tua amicitia atque hospitio iudicabis. Peto igitur a te, ut his litteris lectis recipias eum in tuam fidem, polliceare omnia te facturum mea causa; de reliquo, si, id quod confido fore, dignum eum tua amicitia hospitioque cognoveris, peto, ut eum complectare, diligas, in tuis habeas: erit id mihi maiorem in modum gratum. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|LXXIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ineunte anno u.c. 708.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. A. ALLIENO PROCOS.}}
{{pn|79.1|1}}Et te scire arbitror, quanti fecerim C. Avianium Flaccum, et ego ex ipso audiveram, optimo et gratissimo homine, quam a te liberaliter esset tractatus. Eius filios dignissimos illo patre meosque necessarios, quos ego unice diligo, commendo tibi sic, ut maiore studio nullos commendare possim. C. Avianius in Sicilia est; Marcus est nobiscum: ut illius dignitatem praesentis ornes, rem utriusque defendas, te rogo. Hoc mihi gratius in ista provincia facere nihil potes, idque ut facias te vehementer etiam atque etiam rogo.
{{Liber
|Ante=Liber XII
|AnteNomen=../Liber XII
|Post=Liber XIV
|PostNomen=../Liber XIV
}}</text>
      <sha1>ff3uzkak8no187tdqbnz0kdsxzqmoy0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XV</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37454</id>
    <revision>
      <id>269495</id>
      <parentid>125430</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XV]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XV]]</comment>
      <origin>125430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49684" sha1="1hg6nwk49e9rnkm58wc5mw4z2wisrlz" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus= [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares|Epistulae ad Familiares]] XV
}}

M. TVLLI CICERONIS EPISTVLARVM AD FAMILIARES LIBER QVINTVS DECIMVS

Ad Senatum et Ceteros


I. Scr. in Cilicia exeunte mense Septembri (circa X. K. Oct.) a.u.c. 703.
M. TULLIUS M. F. CICERO PROCOS. S. D. COS. PR. TR. PL. SENATUI.
S. v. v. b. e. e. q. v. Etsi non dubie mihi nuntiabatur Parthos transisse Euphratem cum omnibus fere suis copiis, tamen, quod arbitrabar a M. Bibulo procos. certiora de iis rebus ad vos scribi posse, statuebam mihi non necesse esse publice scribere ea, quae de alterius provincia nuntiarentur; postea vero quam certissimis auctoribus, legatis nuntiis litteris, sum certior factus, vel quod tanta res erat vel quod nondum audieramus Bibulum in Syriam venisse vel quia administratio huius belli mihi cum Bibulo paene est communis, quae ad me delata essent, scribenda ad vos putavi. Regis Antiochi Commageni legati primi mihi nuntiarunt Parthorum magnas copias Euphratem transire coepisse; quo nuntio allato, cum essent nonnulli, qui ei regi minorem fidem habendam putarent, statui exspectandum esse, si quid certius afferretur. A. d. XIII Kal. Oct., cum exercitum in Ciliciam ducerem, in finibus Lycaoniae et Cappadociae mihi litterae redditae sunt a Tarcondimoto, qui fidelissimus socius trans Taurum amicissimusque populi Romani existimatur, Pacorum Orodi regis Parthorum filium cum permagno equitatu Parthico transisse Euphratem et castra posuisse Tybae magnumque tumultum esse in provincia Syria excitatum; eodem die ab Iamblicho, phylarcho Arabum, quem homines opinantur bene sentire amicumque esse rei publicae nostrae, litterae de iisdem rebus mihi redditae sunt. His rebus allatis, etsi intelligebam socios infirme animatos esse et novarum rerum exspectatione suspensos, sperabam tamen eos, ad quos iam accesseram quique nostram mansuetudinem integritatemque perspexerant, amiciores populo Romano esse factos, Ciliciam autem firmiorem fore, si aequitatis nostrae particeps facta esset: et ob eam causam et ut opprimerentur ii, qui ex Cilicum gente in armis essent, et ut hostis is, qui esset in Syria, sciret exercitum populi Romani non modo non recedere iis nuntiis allatis, sed etiam propius accedere, exercitum ad Taurum institui ducere. Sed, si quid apud vos auctoritas mea ponderis habet, in iis praesertim rebus, quas vos audistis, ego paene cerno, magno opere vos et hortor et moneo, ut his provinciis serius vos quidem, quam decuit, sed aliquando tamen consulatis. Nos quemadmodum instructos et quibus praesidiis munitos ad tanti belli opinionem miseritis, non estis ignari: quod ego negotium non stultitia occaecatus, sed verecundia deterritus non recusavi; neque enim umquam ullum periculum tantum putavi, quod subterfugere mallem quam vestrae auctoritati obtemperare. Hoc autem tempore res sese sic habet, ut, nisi exercitum tantum, quantum ad maximum bellum mittere soletis, mature in has provincias miseritis, summum periculum sit, ne amittendae sint omnes eae provinciae, quibus vectigalia populi Romani continentur. Quamobrem autem in hoc provinciali delectu spem habeatis aliquam, causa nulla est: neque multi sunt et diffugiunt, qui sunt, metu oblato et, quod genus hoc militum sit, iudicavit vir fortissimus M. Bibulus in Asia, qui, cum vos ei permisissetis, delectum habere noluerit. Nam sociorum auxilia propter acerbitatem atque iniurias imperii nostri aut ita imbecilla sunt, ut non multum nos iuvare possint, aut ita alienata a nobis, ut neque exspectandum ab iis neque committendum iis quidquam esse videatur. Regis Deiotari et voluntatem et copias, quantaecumque sunt, nostras esse duco; Cappadocia est inanis; reliqui reges tyrannique neque opibus satis firmi nec voluntate sunt. Mihi in hac paucitate militum animus certe non deerit, spero ne consilium quidem. Quid casurum sit, incertum est: utinam saluti nostrae consulere possimus! dignitati certe consulemus.

II. Scr. in itinere ex castris ad Cybistra in Ciliciam mense Septembri (XI. K. Oct.) a.u.c. 703.
M. TULLIUS M. F. CICERO PROCOS. S. D. COS. PR. TR. PL. SENATUI.
S. v. v. b. e. e. q. v. Cum pr. K. Sext. in provinciam venissem neque maturius propter itinerum et navigationum difficultatem venire potuissem, maxime convenire officio meo reique publicae conducere putavi parare ea, quae ad exercitum quaeque ad rem militarem pertinerent; quae cum essent a me cura magis et diligentia quam facultate et copia constituta nuntiique et litterae de bello a Parthis in provinciam Syriam illato quotidie fere afferentur, iter mihi faciendum per Lycaoniam et per Isauros et per Cappadociam arbitratus sum; erat enim magna suspicio, Parthos, si ex Syria egredi atque irrumpere in meam provinciam conarentur, iter eos per Cappadociam, quod ea maxime pateret, esse facturos. Itaque cum exercitu per Cappadociae partem eam, quae cum Cilicia continens est, iter feci castraque ad Cybistra, quod oppidum est ad montem Taurum, locavi, ut Artavasdes, rex Armenius, quocumque animo esset, sciret non procul a suis finibus exercitum populi Romani esse, et Deiotarum, fidelissimum regem atque amicissimum rei publicae nostrae, maxime coniunctum haberem, cuius et consilio et opibus adiuvari posset res publica. Quo cum in loco castra haberem equitatumque in Ciliciam misissem, ut et meus adventus iis civitatibus, quae in ea parte essent, nuntiatus firmiores animos omnium faceret et ego mature, quid ageretur in Syria, scire possem, tempus eius tridui, quod in iis castris morabar, in magno officio et necessario mihi ponendum putavi. Cum enim vestra auctoritas intercessisset, ut ego regem Ariobarzanem Eusebem et Philoromaeum tuerer eiusque regis salutem incolumitatemque regni defenderem, regi regnoque praesidio essem, adiunxissetisque salutem eius regis senatui populoque Romano magnae curae esse, quod nullo umquam de rege decretum esset a nostro ordine, existimavi me iudicium vestrum ad regem deferre debere eique praesidium meum et fidem et diligentiam polliceri, ut, quoniam salus ipsius, incolumitas regni mihi commendata esset a vobis, diceret, si quid vellet. Quae cum essem in consilio meo cum rege locutus, initio ille orationis suae vobis maximas, ut debuit, deinde etiam mihi gratias egit, quod ei permagnum et perhonorificum videbatur senatui populoque Romano tantae curae esse salutem suam meque tantam diligentiam adhibere, ut et mea fides et commendationis vestrae auctoritas perspici posset. Atque ille primo, quod mihi maximae laetitiae fuit, ita mecum locutus est, ut nullas insidias neque vitae suae neque regno diceret se aut intelligere fieri aut etiam suspicari. Cum ego ei gratulatus essem idque me gaudere dixissem cohortatus, ut recordaretur casum illum interitus paterni et vigilanter se tueretur atque admonitu senatus consuleret saluti suae, tum a me discessit in oppidum Cybistra. Postero autem die cum Ariarathe, fratre suo, et cum paternis amicis maioribus natu ad me in castra venit perturbatusque et flens, cum idem et frater faceret et amici, meam fidem, vestram commendationem implorare coepit. Cum admirarer, quid accidisset novi, dixit ad se indicia manifestarum insidiarum esse delata, quae essent ante adventum meum occultata, quod ii, qui ea patefacere possent, propter metum reticuissent; eo autem tempore spe mei praesidii complures ea, quae scirent, audacter ad se detulisse; in iis amantissimum sui, summa pietate praeditum fratrem dicere—ea quae me quoque is audiente dicebat—: se sollicitatum esse, ut regnare vellet; id vivo fratre suo accipere non potuisse; se tamen ante illud tempus eam rem numquam in medium propter periculi metum protulisse. Quae cum esset locutus, monui regem, ut omnem diligentiam ad se conservandum adhiberet, amicosque in patris eius atque iudicio probatos hortatus sum, regis sui vitam docti casu acerbissimo patris eius omni cura custodiaque defenderent. Cum rex a me equitatum cohortesque de exercitu meo postularet, etsi intelligebam vestro senatus consulto non modo posse me id facere, sed etiam debere, tamen, cum res publica postularet propter quotidianos ex Syria nuntios, ut quam primum exercitum ad Ciliciae fines adducerem, cumque mihi rex patefactis iam insidiis non egere exercitu populi Romani, sed posse se suis opibus defendere videretur, illum cohortatus sum, ut in sua vita conservanda primum regnare disceret: a quibus perspexisset sibi insidias paratas, in eos uteretur iure regio; poena afficeret eos, quos necesse esset, reliquos metu liberaret; praesidio exercitus mei ad eorum, qui in culpa essent, timorem potius quam ad contentionem uteretur; fore autem, ut omnes, quoniam senatus consultum nossent, intelligerent me regi, si opus esset, ex auctoritate vestra praesidio futurum. Ita confirmato illo ex eo loco castra movi; iter in Ciliciam facere institui, cum hac opinione e Cappadocia discederem, ut consilio vestro, casu incredibili ac paene divino regem, quem vos honorificentissime appellassetis nullo postulante quemque meae fidei commendassetis et cuius salutem magnae vobis curae esse decressetis, meus adventus praesentibus insidiis liberasset: quod ad vos a me scribi non alienum putavi, ut intelligeretis ex iis, quae paene acciderunt, vos multo ante, ne ea acciderent, providisse, eoque vos studiosius feci certiores, quod in rege Ariobarzane ea mihi signa videor virtutis, ingenii, fidei benevolentiaeque erga vos perspexisse, ut non sine causa tantam curam in eius vos salutem diligentiamque videamini contulisse.

III. Scr. in castris ad Iconium III. Kal. Sept. a.u.c. 703.
M. CICERO S. D. M. CATONI.
Cum ad me legati missi ab Antiocho Commageno venissent in castra ad Iconium a. d. III Kal. Sept. iique mihi nuntiasset regis Parthorum filium, quocum esset nupta regis Armeniorum soror, ad Euphratem cum maximis Parthorum copiis multarumque praeterea gentium magna manu venisse Euphratemque iam transire coepisse dicique Armenium regem in Cappadociam impetum esse facturum, putavi pro nostra necessitudine me haec ad te scribere oportere. Publice propter duas causas nihil scripsi, quod et ipsum Commagenum legati dicebant ad senatum statim nuntios litterasque misisse et existimabam M. Bibulum procos.—qui circiter Idus Sext. ab Epheso in Syriam navibus profectus erat—, quod secundos ventos habuisset, iam in provinciam suam pervenisse, cuius litteris omnia certiora perlatum iri ad senatum putabam. Mihi, ut in eiusmodi re tantoque bello, maximae curae est, ut, quae copiis et opibus tenere vix possumus, ea mansuetudine et continentia nostra, sociorum fidelitate tueamur. Tu velim, ut consuesti, nos absentes diligas et defendas.

IV. Scr. in Cilicia mense Dec. (post XII. Kal. Ian.) a.u.c. 703.
M. CICERO IMP. S. D. M. CATONI.
Summa tua auctoritas fecit meumque perpetuum de tua singulari virtute iudicium, ut magni mea interesse putarem et res eas, quas gessissem, tibi notas esse et non ignorari a te, qua aequitate et continentia tuerer socios provinciamque administarem; iis enim a te cognitis arbitrabar facilius me tibi, quae vellem, probaturum. Cum in provinciam pr. K. Sext. venissem et propter anni tempus ad exercitum mihi confestim esse eundum viderem, biduum Laodiceae fui, deinde Apameae quatriduum, triduum Synnadis, totidem dies Philomelii: quibus in oppidis cum magni conventus fuissent, multas civitates acerbissimis tributis et gravissimis usuris et falso aere alieno liberavi. Cumque ante adventum meum seditione quadam exercitus esset dissipatus, quinque cohortes sine legato, sine tribuno militum, denique etiam sine centurione ullo apud Philomelium consedissent, reliquus exercitus esset in Lycaonia, M. Anneio legato imperavi, ut eas quinque cohortes ad reliquum exercitum duceret coactoque in unum locum exercitu castra in Lycaonia apud Iconium faceret. Quod cum ab illo diligenter esset actum, ego in castra a. d. VII K. Sept. veni, cum interea superioribus diebus ex senatus consulto et evocatorum firmam manum et equitatum sane idoneum et populorum liberorum regumque sociorum auxilia voluntaria comparavissem. Interim, cum exercitu lustrato iter in Ciliciam facere coepissem, III K. Sept. legati a rege Commageno ad me missi pertumultuose, neque tamen non vere, Parthos in Syriam transisse nuntiaverunt: quo audito vehementer sum commotus cum de Syria, tum de mea provincia, de reliqua denique Asia. Itaque exercitum mihi ducendum per Cappadociae regionem eam, quae Ciliciam attingeret, putavi; nam, si me in Ciliciam demisissem, Ciliciam quidem ipsam propter montis Amani naturam facile tenuissem—duo sunt enim aditus in Ciliciam ex Syria, quorum uterque parvis praesidiis propter angustias intercludi potest, nec est quidquam Cilicia contra Syriam munitius—, sed me Cappadocia movebat, quae patet a Syria regesque habet finitimos, qui etiamsi sunt clam amici nobis, tamen aperte Parthis inimici esse non audent. Itaque in Cappadocia extrema non longe a Tauro apud oppidum Cybistra castra feci, ut et Ciliciam tuerer et Cappadociam tenens nova finitimorum consilia impedirem. Interea in hoc tanto motu tantaque exspectatione maximi belli rex Deiotarus, cui non sine causa plurimum semper et meo et tuo et senatus iudicio tributum est, vir cum benevolentia et fide erga populum Romanum singulari, tum praestanti magnitudine et animi et consilii, legatos ad me misit se cum omnibus suis copiis in mea castra esse venturum; cuius ego studio officioque commotus egi ei per litteras gratias idque ut maturaret hortatus sum. Cum autem ad Cybistra propter rationem belli quinque dies essem moratus, regem Ariobarzanem, cuius salutem a senatu te auctore commendatam habebam, praesentibus insidiis necopinantem liberavi, neque solum ei saluti fui, sed etiam curavi, ut cum auctoritate regnaret: Metram et eum, quem tu mihi diligenter commendaras, Athenaeum, importunitate Athenaidis exsilio multatos, in maxima apud regem auctoritate gratiaque constitui, cumque magnum bellum in Cappadocia concitaretur, si sacerdos armis se, quod facturus putabatur, defenderet, adolescens et equitatu et peditatu ut pecunia paratus ex toto iis, qui novari aliquid volebant, perfeci, ut e regno ille discederet rexque sine tumultu ac sine armis omni auctoritate aulae communita regnum cum dignitate obtineret. Interea cognovi multorum litteris atque nuntiis magnas Parthorum copias atque Arabum ad oppidum Antiocheam accessisse magnumque eorum equitatum, qui in Ciliciam transisset, ab equitum meorum turmis et a cohorte praetoria, quae erat Epiphaneae praesidii causa, occidione occisum. Quare, cum viderem a Cappadocia Parthorum copias aversas non longe a finibus esse Ciliciae, quam potui maximis itineribus ad Amanum exercitum duxi. Quo ut veni, hostem ab Antiochea recessisse, Bibulum Antiocheae esse cognovi; Deiotarum confestim iam ad me venientem cum magno et firmo equitatu et peditatu et cum omnibus suis copiis certiorem feci non videri esse causam, cur abesset a regno, meque ad eum, si quid novi forte accidisset, statim litteras nuntiosque missurum esse; cumque eo animo venissem, ut utrique provinciae, si ita tempus ferret, subvenirem, tum id, quod iam ante statueram vehementer interesse utriusque provinciae, pacare Amanum et perpetuum hostem ex eo monte tollere, agere perrexi; cumque me discedere ab eo monte simulassem et alias partes Ciliciae petere abessemque ab Amano iter unius diei et castra apud Epiphaneam fecissem, a. d. IIII Id. Oct., cum advesperasceret, expedito exercitu ita noctu iter feci, ut a. d. III Id. Oct., cum lucisceret, in Amanum ascenderem, distributisque cohortibus et auxiliis, cum aliis Q. frater legatus mecum simul, aliis C. Pomptinus legatus, reliquis M. Anneius et L. Tullius legati praeessent, plerosque necopinantes oppressimus, qui occisi captique sunt, interclusi fuga, Eranam autem, quae fuit non vici instar, sed urbis, quod erat Amani caput, itemque Sepyram et Commorim, acriter et diu repugnantes Pomptino illam partem Amani tenente, ex antelucano tempore usque ad horam diei X magna multitudine hostium occisa cepimus castellaque vi capta complura incendimus. His rebus ita gestis castra in radicibus Amani habuimus apud Aras Alexandri quatriduum et in reliquiis Amani delendis agrisque vastandis, quae pars eius montis meae provinciae est, id tempus omne consumpsimus. Confectis his rebus ad oppidum Eleutherocilicum Pindenissum exercitum adduxi, quod cum esset altissimo et munitissimo loco ab iisque incoleretur, qui ne regibus quidem umquam paruissent, cum et fugitivos reciperent et Parthorum adventum acerrime exspectarent, ad existimationem imperii pertinere arbitratus sum comprimere eorum audaciam, quo facilius etiam ceterorum animi, qui alieni essent ab imperio nostro, frangerentur: vallo et fossa circumdedi; sex castellis castrisque maximis saepsi; aggere, vineis, turribus oppugnavi ususque tormentis multis, multis sagittariis magno labore meo, sine ulla molestia sumptuve sociorum septimo quinquagesimo die rem confeci, ut omnibus partibus urbis disturbatis aut incensis compulsi in potestatem meam pervenirent. His erant finitimi pari scelere et audacia Tebarani; ab iis Pindenisso capto obsides accepi: exercitum in hiberna dimisi; Q. fratrem negotio praeposui, ut in vicis aut captis aut male pacatis exercitus collocaretur. Nunc velim sic tibi persuadeas, si de iis rebus ad senatum relatum sit, me existimaturum summam mihi laudem tributam, si tu honorem meum sententia tua comprobaris; idque, etsi talibus de rebus gravissimos homines et rogare solere et rogari scio, tamen admonendum potius te a me quam rogandum puto: tu es enim is, qui me tuis sententiis saepissime ornasti, qui oratione, qui praedicatione, qui summis laudibus in senatu, in concionibus ad caelum extulisti, cuius ego semper tanta esse verborum pondera putavi, ut uno verbo tuo cum mea laude coniuncto omnia assequi me arbitrarer; te denique memini, cum cuidam clarissimo atque optimo viro supplicationem non decerneres, dicere te decreturum, si referretur ob eas res, quas is consul in urbe gessisset; tu idem mihi supplicationem decrevisti togato, non, ut multis, re publica bene gesta, sed, ut nemini, re publica conservata; mitto, quod invidiam, quod pericula, quod omnes meas tempestates et subieris et multo etiam magis, si per me licuisset, subire paratissimus fueris, quod denique inimicum meum tuum inimicum putaris, cuius etiam interitum, ut facile intelligerem, mihi quantum tribueres, Milonis causa in senatu defendenda approbaris. A me autem haec sunt in te profecta, quae ego in beneficii loco non pono, sed in veri testimonii atque iudicii, ut praestantissimas tuas virtutes non tacitus admirarer—quis enim te id non facit?—, sed in omnibus orationibus, sententiis dicendis causis agendis, omnibus scriptis, Graecis Latinis, omni denique varietate litterarum mearum te non modo iis, quos vidissemus, sed iis, de quibus audissemus, omnibus anteferrem. Quaeres fortasse, quid sit, quod ego hoc nescio quid gratulationis et honoris a senatu tanti aestimem. Agam iam tecum familiariter, ut est et studiis et officiis nostris mutuis et summa amicitia dignum et necessitudine etiam paterna: si quisquam fuit umquam remotus et natura et magis etiam, ut mihi quidem sentire videor, ratione atque doctrina ab inani laude et sermonibus vulgi, ego profecto is sum. Testis est consulatus meus, in quo, sicut in reliqua vita, fateor ea me studiose secutum, ex quibus vera gloria nasci posset, ipsam quidem gloriam per se numquam putavi expetendam: itaque et provinciam ornatam et spem non dubiam triumphi neglexi; sacerdotium denique, cum, quemadmodum te existimare arbitror, non difficillime consequi possem, non appetivi; idem post iniuriam acceptam, quam tu rei publicae calamitatem semper appellas, meam non modo non calamitatem, sed etiam gloriam, studui quam ornatissima senatus populique Romani de me iudicia intercedere: itaque et augur postea fieri volui, quod antea neglexeram, et eum honorem, qui a senatu tribui rebus bellicis solet, neglectum a me olim, nunc mihi expetendum puto. Huic meae voluntati, in qua inest aliqua vis desiderii ad sanandum vulnus iniuriae, ut faveas adiutorque sis, quod paullo ante me negaram rogaturum, vehementer te rogo, sed ita, si non ieiunum hoc nescio quid, quod ego gessi, et contemnendum videbitur, sed tale atque tantum, ut multi nequaquam paribus rebus honores summos a senatu consecuti sint. Equidem etiam illud mihi animum advertisse videor—scis enim, quam attente te audire soleam—, te non tam res gestas quam mores, instituta atque vitam imperatorum spectare solere in habendis aut non habendis honoribus; quod si in mea causa considerabis, reperies me exercitu imbecillo contra metum maximi belli firmissimum praesidium habuisse aequitatem et continentiam: his ego subsidiis ea sum consecutus, quae nullis legionibus consequi potuissem, ut ex alienissimis sociis amicissimos, ex infidelissimis firmissimos redderem animosque novarum rerum exspectatione suspensos ad veteris imperii benevolentiam traducerem. Sed nimis haec multa de me, praesertim ad te, a quo uno omnium sociorum querelae audiuntur: cognosces ex iis, qui meis institutis se recreatos putant, cumque omnes uno prope consensu de me apud te ea, quae mihi optatissima sunt, praedicabunt, tum duae maximae clientelae tuae, Cyprus insula et Cappadociae regnum, tecum de me loquentur, puto etiam regem Deiotarum, qui uni tibi est maxime necessarius. Quae si etiam maiora sunt et in omnibus saeculis pauciores viri reperti sunt, qui suas cupiditates, quam qui hostium copias vincerent, est profecto tuum, cum ad res bellicas haec, quae rariora et difficiliora sunt, genera virtutis adiunxeris, ipsas etiam illas res gestas iustiores esse et maiores putare. Extremum illud est, ut quasi diffidens rogationi meae philosophiam ad te allegem, qua nec mihi carior ulla umquam res in vita fuit nec hominum generi maius a deis munus ullum est datum: haec igitur, quae mihi tecum communis est, societas studiorum atque artium nostrarum, quibus a pueritia dediti ac devincti soli propemodum nos philosophiam veram illam et antiquam, quae quibusdam otii esse ac desidiae videtur, in forum atque in rem publicam atque in ipsam aciem paene deduximus, tecum agit de mea laude, cui negari a Catone fas esse non puto. Quamobrem tibi sic persuadeas velim: si mihi tua sententia tributus honos ex meis litteris fuerit, me sic existimaturum, cum auctoritate tua, tum benenvolentia erga me mihi, quod maxime cupierim, contigisse.

V. Scr. Romae inter Non. Mai. et Non. Iun. a.u.c. 704.
M. CATO S. D. M. CICERONI IMP.
Quod et res publica me et nostra amicitia hortatur, libenter facio, ut tuam virtutem, innocentiam, diligentiam, cognitam in maximis rebus domi togati, armati foris pari industria administrari gaudeam: itaque, quod pro meo iudicio facere potui, ut innocentia consilioque tuo defensam provinciam, servatum Ariobarzanis cum ipso rege regnum, sociorum revocatam ad studium imperii nostri voluntatem sententia mea et decreto laudarem, feci. Supplicationem decretam, si tu, qua in re nihil fortuito, sed summa tua ratione et continentia rei publicae provisum est, dis immortalibus gratulari nos quam tibi referre acceptum mavis, gaudeo: quod si triumphi praerogativam putas supplicationem et idcirco casum potius quam te laudari mavis, neque supplicationem sequitur semper triumphus et triumpho multo clarius est senatum iudicare potius mansuetudine et innocentia imperatoris provinciam quam vi militum aut benignitate deorum retentam atque conservatam esse, quod ego mea sententia censebam. Atque haec ego idcirco ad te contra consuetudinem meam pluribus scripsi, ut, quod maxime volo, existimes me laborare, ut tibi persuadeam me et voluisse de tua maiestate, quod amplissimum sum arbitratus, et, quod tu maluisti, factum esse gaudere. Vale et nos dilige et instituto itinere severitatem diligentiamque sociis et rei publicae praesta.

VI. Scr. in Cilicia mense Quinctili (III. Non. vel paullo post) a.u.c. 704.
M. CICERO S. D. M. CATONI.
&quot;Laetus sum laudari me,&quot; inquit Hector, opinor apud Naevium, &quot;abs te, pater, a laudato viro;&quot; ea est enim profecto iucunda laus, quae ab iis proficiscitur, qui ipsi in laude vixerunt. Ego vero vel gratulatione litterarum tuarum vel testimoniis sententiae dictae nihil est quod me non assecutum putem, idque mihi cum amplissimum, tum gratissimum est, te libenter amicitiae dedisse, quod liquido veritati dares. Et, si non modo omnes, verum etiam multi Catones essent in civitate nostra, in qua unum exstitisse mirabile est, quem ego currum aut quam lauream cum tua laudatione conferrem? nam ad meum sensum et ad illud sincerum ac subtile iudicium nihil potest esse laudabilius quam ea tua oratio, quae est ad me perscripta a meis necessariis. Sed causam meae voluntatis—non enim dicam cupiditatis—exposui tibi superioribus litteris, quae etiamsi parum iusta tibi visa est, hanc tamen habet rationem, non ut nimis concupiscendus honos, sed tamen, si deferatur a senatu, minime aspernandus esse videatur; spero autem illum ordinem pro meis ob rem publicam susceptis laboribus me non indignum honore, usitato praesertim, existimaturum. Quod si ita erit, tantum ex te peto, quod amicissime scribis, ut, cum tuo iudicio, quod amplissimum esse arbitraris, mihi tribueris, si id, quod maluero, acciderit, gaudeas: sic enim fecisse te et sensisse et scripsisse video, resque ipsa declarat tibi illum honorem nostrum supplicationis iucundum fuisse, quod scribendo affuisti; haec enim senatus consulta non ignoro ab amicissimis eius, cuius de honore agitur, scribi solere. Ego, ut spero, te propediem videbo, atque utinam re publica meliore, quam timeo!

VII. Scr. in castris ad Cybistra Cappadociae inter III. Kal. Sept. et XI. Kal. Oct. a.u.c. 703.
M. CICERO PROCOS. S. D. C. MARCELLO COS. DESIG.
Maxime sum laetitia affectus, cum audivi consulem te factum esse, eumque honorem tibi deos fortunare volo atque a te pro tuo parentisque tui dignitate administrari; nam cum te semper amavi dilexique, cum mei amantissimum cognovi in omni varietate rerum mearum, tum patris tui pluribus beneficiis vel defensus tristibus temporibus vel ornatus secundis et sum totus vester et esse debeo, cum praesertim matris tuae, gravissimae atque optimae feminae, maiora erga salutem dignitatemque meam studia, quam erant a muliere postulanda, perspexerim. Quapropter a te peto in maiorem modum, ut me absentem diligas atque defendas.

VIII. Scr. ibidem eodem mense ac fortasse die eiusdem anni.
M. CICERO PROCOS. S. D. C. MARCELLO COLLEGAE.
Marcellum tuum consulem factum teque ea laetitia affectum esse, quam maxime optasti, mirandum in modum gaudeo, idque cum ipsius causa, tum quod te omnibus secundissimis rebus dignissimum iudico, cuius erga me singularem benevolentiam vel in labore meo vel in honore perspexi, totam denique domum vestram vel salutis vel dignitatis meae studiosissimam cupidissimamque cognovi. Quare gratum mihi feceris, si uxori tuae Iuniae, gravissimae atque optimae feminae, meis verbis eris gratulatus. A te id, quod consuesti, peto, me absentem diligas atque defendas.

IX. Scr. ibidem eodem mense ac fortasse die eiusdem anni.
M. CICERO PROCOS. S. D. M. MARCELLO COS.
Te et pietatis in tuos et animi in rem publicam et clarissimi atque optimi consulatus C. Marcello consule facto fructum cepisse vehementer gaudeo. Non dubito, quid praesentes sentiant; nos quidem longinqui et a te ipso missi in ultimas gentes ad caelum mehercule tollimus verissimis ac iustissimis laudibus. Nam, cum te a pueritia tua unice dilexerim tuque me in omni genere semper amplissimum esse et volueris et iudicaris, tum hoc vel tuo facto vel populi Romani de te iudicio multo acrius vehementiusque diligo maximaque laetitia afficior, cum ab hominibus prudentissimis virisque optimis omnibus dictis factis, studiis institutis vel me tui similem esse audio vel te mei. Unum vero si addis ad praeclarissimas res consulatus tui, ut aut mihi succedat quam primum aliquis aut ne quid accedat temporis ad id, quod tu mihi et senatus consulto et lege finisti, omnia me per te consecutum putabo. Cura, ut valeas et me absentem diligas atque defendas. Quae mihi de Parthis nuntiata sunt, quia non putabam a me etiam nunc scribenda esse publice, propterea ne pro familiaritate quidem nostra volui ad te scribere, ne, cum ad consulem scripsissem, publice viderer scripsisse.

X. Scr. in Cilicia mense Ianuario (post XII. Kal. Ian.) a.u.c. 704.
M. CICERO IMP. SAL. D. C. MARCELLO C. F. COS.
Quoniam id accidit, quod mihi maxime fuit optatum, ut omnium Marcellorum, Marcellinorum etiam—mirificus enim generis ac nominis vestri fuit erga me semper animus—, quoniam ergo ita accidit, ut omnium vestrum studio tuus consulatus satisfacere posset, in quem meae res gestae lausque et honos earum potissimum incideret, peto a te id, quod facillimum factu est non aspernante, ut confido, senatu, ut quam honorificentissimum senatus consultum litteris meis recitatis faciundum cures. Si mihi tecum minus esset, quam est cum tuis omnibus, allegarem ad te illos, a quibus intelligis me praecipue diligi. Patris tui beneficia in me sunt amplissima; neque enim saluti meae neque honori amicior quisquam dici potest; frater tuus quanti me faciat semperque fecerit, esse hominem, qui ignoret, arbitror neminem; domus tua denique tota me semper omnibus summis officiis prosecuta est; neque vero tu in me diligendo cuiquam concessisti tuorum: quare a te peto in maiorem modum, ut me per te quam ornatissimum velis esse meamque et in supplicatione decernenda et in ceteris rebus existimationem satis tibi esse commendatam putes.

XI. Scr. in Cilicia mense Quinctili (III. Non. Sex. vel paullo post) a.u.c. 704.
M. CICERO IMP. S. D. C. MARCELLO COS.
Quantae curae tibi meus honos fuerit et quam idem exstiteris consul in me ornando et amplificando, qui fueras semper cum parentibus tuis et cum tota domo, etsi res ipsa loquebatur, cognovi tamen ex meorum omnium litteris: itaque nihil est tantum, quod ego non tua causa debeam facturusque sim studiose ac libenter; nam magni interest, cui debeas, debere autem nemini malui quam tibi, cui me cum studia communia, beneficia paterna tuaque iam ante coniunxerant, tum accedit mea quidem sententia maximum vinculum, quod ita rem publicam geris atque gessisti, qua mihi carius nihil est, ut, quantum tibi omnes boni debeant, quo minus tantundem ego unus debeam, non recusem. Quamobrem tibi velim ii sint exitus, quos mereris et quos fore confido: ego, si me navigatio non morabitur, quae incurrebat in ipsos etesias, propediem te, ut spero, videbo.

XII. Scr. in castris ad Cybistra Cappadociae eodem die, quo Ep. VII a.u.c. 703.
M. CICERO PROCOS. S. D. L. PAULLO COS. DESIG.
Etsi mihi numquam fuit dubium, quin te populus Romanus pro tuis summis in rem publicam meritis et pro amplissima familiae dignitate summo studio, cunctis suffragiis consulem facturus esset, tamen incredibili laetitia sum affectus, cum id mihi nuntiatum est, eumque honorem tibi deos fortunare volo a teque ex tua maiorumque tuorum dignitate administrari. Atque utinam praesens illum diem mihi optatissimum videre potuissem proque tuis amplissimis erga me studiis atque beneficiis tibi operam meam studiumque navare! quam mihi facultatem quoniam hic necopinatus et improvisus provinciae casus eripuit, tamen, ut te consulem rem publicam pro tua dignitate gerentem videre possim, magno opere a te peto, ut operam des efficias, ne quid mihi fiat iniuriae neve quid temporis ad meum annum munus accedat; quod si feceris, magnus ad tua pristina erga me studia cumulus accedet.

XIII. Scr. in Cilicia eodem tempore, quo Ep. X a.u.c. 704.
M. CICERO IMP. S. D. L. PAULLO COS.
Maxime mihi fuit optatum Romae esse tecum multas ob causas, sed praecipue, ut et in petendo et in gerendo consulatu meum tibi debitum studium perspicere posses. Ac petitionis quidem tuae ratio mihi semper fuit explorata, sed tamen navare operam volebam; in consulatu vero cupio equidem te minus habere negotii, sed moleste fero me consulem tuum studium adolescentis perspexisse, te meum, cum id aetatis sim, perspicere non posse. Sed ita fato nescio quo contigisse arbitror, ut tibi ad me ornandum semper detur facultas, mihi ad te remunerandum nihil suppetat praeter voluntatem: ornasti consulatum, ornasti reditum meum; incidit meum tempus rerum gerendarum in ipsum consulatum tuum. Itaque, cum et tua summa amplitudo et dignitas et meus magnus honos magnaque existimatio postulare videatur, ut a te pluribus verbis contendam ac petam, ut quam honorificentissimum senatus consultum de meis rebus gestis faciendum cures, non audeo vehementer a te contendere, ne aut ipse tuae perpetuae consuetudinis erga me oblitus esse videar aut te oblitum putem. Quare, ut te velle arbitror, ita faciam, atque ab eo, quem omnes gentes sciunt de me optime meritum, breviter petam. Si alii consules essent, ad te potissimum, Paulle, mitterem, ut eos mihi quam amicissimos redderes: nunc, cum tua summa potestas summaque auctoritas notaque omnibus nostra necessitudo sit, vehementer te rogo, ut et quam honorificentissime cures decernendum de meis rebus gestis et quam celerrime: dignas res esse honore et gratulatione cognosces ex iis litteris, quas ad te et collegam et senatum publice misi. Omniumque mearum reliquarum rerum maximeque existimationis meae procurationem susceptam velim habeas, in primisque tibi curae sit, quod abs te superioribus quoque litteris petivi, ne mihi tempus prorogetur: cupio te consulem videre omniaque, quae spero, cum absens, tum etiam praesens te consule assequi.

XIV. Scr. in Cilicia post III. Id. Oct. a.u.c. 703.
M. CICERO IMP. S. D. C. CASSIO PROQ.
M. Fadium quod mihi amicum tua commendatione das, nullum in eo facio quaestum; multi enim anni sunt, cum ille in aere meo est et a me diligitur propter summam suam humanitatem et observantiam; sed tamen, quod te ab eo egregie diligi sensi, multo amicior ei sum factus. Itaque, quamquam aliquid profecerunt litterae tuae, tamen aliquanto plus commendationis apud me habuit animus ipsius erga te mihi perspectus et cognitus. Sed de Fadio faciemus studiose, quae rogas; tu multis de causis vellem me convenire potuisses: primum ut te, quem iamdiu plurimi facio, tanto intervallo viderem; deinde ut tibi, quod feci per litteras, possem praesens gratulari; tum ut, quibus de rebus vellemus, tu tuis, ego meis, inter nos communicaremus; postremo ut amicitia nostra, quae summis officiis ab utroque culta est, sed longis intervallis temporum interruptam consuetudinem habuit, confirmaretur vehementius. Id quoniam non accidit, utemur bono litterarum et eadem fere absentes, quae, si coram essemus, consequeremur: unus scilicet animi fructus, qui in te videndo est, percipi litteris non potest; alter gratulationis est is quidem exilior, quam si tibi te ipsum intuens gratularer, sed tamen et feci antea et facio nunc tibique cum pro rerum magnitudine, quas gessisti, tum pro opportunitate temporis gratulor, quod te de provincia decedentem summa laus et summa gratia provinciae prosecuta est; tertium est, ut id, quod de nostris rebus coram communicassemus inter nos, conficiamus idem litteris. Ego ceterarum recenseo—nam et ea, quae reliqui, tranquilla de te erant et hac tua recenti victoria tanta clarum tuum adventum fore intelligo—; sed, si quae sunt onera tuorum, si tanta sunt, ut ea sustinere possis, propera—nihil tibi erit lautius, nihil gloriosius—, sin maiora, considera, ne in alienissimum tempus cadat adventus tuus. Huius rei totum consilium tuum est; tu enim scis, quid sustinere possis: si potes, laudabile atque populare est; sin plane non potes, absens hominum sermones facilius sustinebis. De me autem idem tecum his ago litteris, quod superioribus egi, ut omnes tuos nervos in eo contendas, ne quid mihi ad hanc provinciam, quam et senatus et populus annuam esse voluit, temporis prorogetur: hoc a te ita contendo, ut in eo fortunas meas positas putem. Habes Paullum nostrum nostri cupidissimum; est Curio, est Furnius. Sic velim enitare, quasi in eo sint mihi omnia. Extremum illud est de iis, quae proposueram, confirmatio nostrae amicitiae, de qua pluribus verbis nihil opus est: tu puer me appetisti, ego autem semper ornamento te mihi fore duxi; fuisti etiam praesidio tristissimis meis temporibus; accessit post tuum discessum familiaritas mihi cum Bruto tuo maxima. Itaque in vestro ingenio et industria mihi plurimum et suavitatis et dignitatis constitutum puto: id tu ut tuo studio confirmes, te vehementer rogo, litterasque ad me et continuo mittas et, cum Romam veneris, quam saepissime.

XV. Scr. Brundisii (post Kal. Oct.) a.u.c. 707.
M. CICERO S. D. C. CASSIO.
Etsi uterque nostrum spe pacis et odio civilis sanguinis abesse a belli non necessarii pertinacia voluit, tamen, quoniam eius consilii princeps ego fuisse videor, plus fortasse tibi praestare ipse debeo quam a te exspectare: etsi, ut saepe soleo mecum recordari, sermo familiaris meus tecum et item mecum tuus adduxit utrumque nostrum ad id consilium, ut uno proelio putaremus, si non totam causam, at certe nostrum iudicium definiri convenire. Neque quisquam hanc nostram sententiam vere umquam reprehendit praeter eos, qui arbitrabantur melius esse deleri omnino rem publicam quam imminutam et debilitatam manere: ego autem ex interitu eius nullam spem scilicet mihi proponebam, ex reliquiis magnam. Sed ea sunt consecuta, ut magis mirum sit accidere illa potuisse, quam nos non vidisse ea futura nec, homines cum essemus, divinare potuisse. Equidem fateor meam coniecturam hanc fuisse, ut illo quasi quodam fatali proelio facto et victores communi saluti consule vellent et victi suae; utrumque autem positum esse arbitrabar in celeritate victoris: quae si fuisset, eandem clementiam experta esset Africa, quam cognovit Asia, quam etiam Achaia te, ut opinor, ipso legato ac deprecatore; amissis autem temporibus, quae plurimum valent, praesertim in bellis civilibus, interpositus annus alios induxit, ut victoriam sperarent, alios, ut ipsum vinci contemnerent. Atque horum malorum omnium culpam fortuna sustinet; quis enim aut Alexandrini belli tantam moram huic bello adiunctum iri aut nescio quem istum Pharnacem Asiae terrorem illaturum putaret? Nos tamen in consilio pari casu dissimili usi sumus: tu enim eam partem petisti, ut et consiliis interesses et, quod maxime curam levat, futura animo prospicere posses; ego, qui festinavi, ut Caesarem in Italia viderem—sic enim arbitrabamur—eumque multis honestissimis viris conservatis redeuntem ad pacem currentem, ut aiunt, incitarem, ab illo longissime et absum et afui. Versor autem in genitu Italiae et in urbis miserrimis querelis, quibus aliquid opis fortasse ego pro mea, tu pro tua, pro sua quisque parte ferre potuisset, si auctor affuisset. Quare velim pro tua perpetua erga me benevolentia scribas ad me, quid videas, quid sentias, quid exspectandum, quid agendum nobis existimes. Magni erunt mihi tuae litterae, atque utinam primis illis, quas Luceria miseras, paruissem! sine ulla enim molestia dignitatem meam retinuissem.

XVI. Scr. Romae mense Ianuario a.u.c. 709.
M. CICERO S. D. C. CASSIO.
Puto te [iam] suppudere, quem haec tertia iam epistula ante oppressit, quam tu scidam aut litteram; sed non urgeo; longiores enim exspectabo vel potius exigam. Ego, si semper haberem, cui darem, vel ternas in hora darem; fit enim nescio qui, ut quasi coram adesse videare, cum scribo aliquid ad te, neque id xat' eÞd‰lvn fantas¤aw, ut dicunt tui amici novi, qui putant etiam dianohtixåw fantas¤aw spectris Catianis excitari—nam, ne te fugiat, Catius Insuber, Epicureus, qui nuper est mortuus, quae ille Gargettius et iam ante Democritus eýdvla, hic spectra nominat—; his autem spectris etiamsi oculi possunt feriri, quod, cum velis, ipsa accurrunt, animus qui possit, ego non video: doceas tu me oportebit, cum salvus veneris, in meane potestate sit spectrum tuum, ut, simul ac mihi collibitum sit de te cogitare, illud accurrat, neque solum de te, qui mihi haeres in medullis, sed, si insulam Britanniam coepero cogitare, eius eýdvlon mihi advolabit ad pectus? Sed haec posterius; tento enim te, quo animo accipias: si enim stomachabere et moleste feres, plura dicemus postulabimusque, ex qua aþr°sei VI HOMINIBVS ARMATIS deiectus sis, in eam restituare. In hoc interdicto non solet addi IN HOC ANNO; quare, si iam biennium aut triennium est, cum virtuti nuntium remisisti delenitus illecebris voluptatis, in integro res nobis erit: quamquam quicum loquor? cum uno fortissimo viro, qui, posteaquam forum attigisti, nihil fecisti nisi plenissimum amplissimae dignitatis. In ista ipsa aþr°sei metuo ne plus nervorum sit, quam ego putaram, si modo eam tu probas. &quot;Qui id tibi in mentem venit?&quot; inquies. Quia nihil habebam aliud, quod scriberem; de re publica enim nihil scribere possum, nec enim, quod sentio, libet scribere.

XVII. Scr. Romae (exeunte m. Febr. aut ineunte Mart.) a.u.c. 709.
M. CICERO C. CASSIO SAL.
Praeposteros habes tabellarios; etsi me quidem non offendunt; sed tamen, cum a me discedunt, flagitant litteras, cum ad me veniunt, nullas afferunt, atque id ipsum facerent commodius, si mihi aliquid spatii ad scribendum darent, sed petasati veniunt, comites ad portam exspectare dicunt. Ergo ignosces: alteras habebis has breves, sed exspecta pãnta perÐ pãntvn; etsi quid ego me tibi purgo, cum tui ad me inanes veniant, ad te cum epistulis revertantur? Nos hic, ut tamen ad te scribam aliquid, P. Sullam patrem mortuum habebamus: alii a latronibus, alii cruditate dicebant; populus non curabat, combustum enim esse constabat. Hoc tu pro tua sapientia feres aequo animo; quamquam prÒsvpon pÒlevw amisimus. Caesarem putabant moleste laturum verentem, ne hasta refrixisset; Mindius Marcellus et Attius pigmentarius valde gaudebant se adversarium perdidisse. De Hispania novi nihil, sed exspectatio valde magna: rumores tristiores, sed éd°spotoi. Pansa noster paludatus a. d. III K. [Ian.] profectus est, ut quivis intelligere posset id, quod tu nuper dubitare coepisti, tÚ xalÚn di' aÍtÚ aþretÚn esse; nam, quod multos miseriis levavit et quod se in his malis hominem praebuit, mirabilis eum virorum bonorum benevolentia prosecuta est. Tu quod adhuc Brundisii moratus es, valde probo et gaudeo, et mehercule puto te sapienter facturum, si éxenÒspoudow fueris: nobis quidem, qui te amamus, erit gratum et amabo te, cum dabis posthac aliquid domum litterarum, mei memineris; ego numquam quemquam ad te, cum sciam, sine meis litteris ire patiar. Vale.

XVIII. Scr. Romae ineunte anno u.c. 709.
M. CICERO S. D. C. CASSIO.
Longior epistula fuisset, nisi eo ipso tempore petita esset a me, quam iam iretur ad te; longior autem, si flÊaron aliquem habuissem, nam spoudãjein sine periculo vix possumus. &quot;Ridere igitur,&quot; inquies, &quot;possumus.&quot; Non mehercule facillime; verumtamen aliam aberrationem a molestiis nullam habemus. &quot;Ubi igitur,&quot; inquies, &quot;philosophia&quot; Tua quidem in culina, mea in palaestra est; pudet enim servire: itaque facio me alias res agere, ne convicium Platonis audiam. De Hispania nihil adhuc certi, nihil omnino novi. Te abesse mea causa moleste fero, tua gaudeo. Sed flagitat tabellarius: valebis igitur meque, ut a puero fecisti, amabis.

XIX. Scr. Brundisii mense Martio a.u.c. 709.
C. CASSIUS S. D. M. CICERONI.
S. v. b. e. Non mehercule in hac mea peregrinatione quidquam libentius facio, quam scribo ad te; videor enim cum praesente loqui et iocari, nec tamen hoc usu venit propter &quot;spectra Catiana,&quot; pro quo tibi proxima epistula tot rusticos Stoicos regeram, ut Catium Athenis natum esse dicas. Pansam nostrum secunda voluntate hominum paludatum ex urbe exisse cum ipsius causa gaudeo, tum mehercule etiam omnium nostrorum; spero enim homines intellecturos, quanto sit omnibus odio crudelitas et quanto amori probitas et clementia, atque ea, quae maxime mali petant et concupiscant, ad bonos pervenire; difficile est enim persuadere hominibus tÚ xalÚn di' aÍtÚ aþretÚn esse; ¾donØn vero et étaraj¤an virtute, iustitia, t³ xal³ parari et verum et probabile est; ipse enim Epicurus, a quo omnes Catii et Amafinii, mali verborum interpretes, proficiscuntur, dicit: oÈx ¶stin ¾d°vw êneu toË xal«w xaÐ dixa¤vw jƒn. Itaque et Pansa, qui ¾donØn sequitur, virtutem retinet, et ii, qui a vobis filÆdonoi vocantur, sunt filÒxaloi et filod¤xaioi omnesque virtutes et colunt et retinent. Itaque Sulla, cuius iudicium probare debemus, cum dissentire philosophos videret, non quaesiit, quid bonum esset, omnia bona coemit: cuius ego mortem forti mehercules animo tuli; nec tamen Caesar diutius nos eum desiderare patietur, nam habet damnatos, quos pro illo nobis restituat, nec ipse sectorem desiderabit, cum filium viderit. Nunc, ut ad rem publicam redeam, quid in Hispaniis geratur, rescribe: peream, nisi sollicitus sum ac malo veterem et clementem dominum habere quam novum et crudelem experiri. Scis, Cn. quam sit fatuus; scis, quomodo crudelitatem virtutem putet; scis, quam se semper a nobis derisum putet: vereor, ne nos rustice gladio velit éntimuxthr¤sai. Quid fiat, si me diligis, rescribe: hui, quam velim scire, utrum ista sollicito animo an soluto legas! sciam enim eodem tempore, quid me facere oporteat. Ne longior sim, vale meque, ut facis, ama. Si Caesar vicit, celeriter me exspecta.

XX. Scr. mense Maio a.u.c. 710.
M. CICERO S. D. C. TREBONIO.
Oratorem meum—sic enim inscripsi—Sabino tuo commendavi: natio me hominis impulit, ut ei recte putarem; nisi forte candidatorum licentia hic quoque usus hoc subito cognomen arripuit; etsi modestus eius vultus sermoque constans habere quiddam a Curibus videbatur; sed de Sabino satis. Tu, mi Treboni, quoniam ad amorem meum aliquantum [olim] discedens addidisti, quo tolerabilius feramus igniculum desiderii tui, crebris nos litteris appellato, atque ita, si idem fiet a nobis. Quamquam duae causae sunt, cur tu frequentior in isto officio esse debeas quam nos: primum, quod olim solebant, qui Romae erant, ad provinciales amicos de re publica scribere, nunc tu nobis scribas oportet—res enim publica istic est—; deinde, quod nos aliis officiis tibi absenti satisfacere possumus, tu nobis nisi litteris non video qua re alia satisfacere possis. Sed cetera scribes ad nos postea; nunc haec primo cupio cognoscere: iter tuum cuiusmodi sit, ubi Brutum nostrum videris, quamdiu simul fueris; deinde, cum processeris longius, de bellicis rebus, de toto negotio, ut existimare possimus, quo statu simus: ego tantum me scire putabo, quantum ex tuis litteris habebo cognitum. Cura, ut valeas meque ames amore illo tuo singulari.

XXI. Scr. Romae post Kal. Oct. (mense Decembri?) a.u.c. 707.
M. CICERO S. D. C. TREBONIO.
Et epistulam tuam legi libenter et librum libentissime; sed tamen in ea voluptate hunc accepi dolorem, quod, cum incendisses cupiditatem meam consuetudinis augendae nostrae—nam ad amorem quidem nihil poterat accedere—, tum discedis a nobis meque tanto desiderio afficis, ut unam mihi consolationem relinquas, fore ut utriusque nostrum absentis desiderium crebris et longis epistulis leniatur: quod ego non modo de me tibi spondere possum, sed de te etiam mihi; nullam enim apud me reliquisti dubitationem, quantum me amares. Nam, ut illa omittam, quae civitate teste fecisti, cum mecum inimicitias communicavisti, cum me concionibus tuis defendisti, cum quaestor in mea atque in publica causa consulum partes suscepisti, cum tribuno plebis quaestor non paruisti, cui tuus praesertim collega pareret, ut haec recentia, quae meminero semper, obliviscar, quae tua sollicitudo de me in armis, quae laetitia in reditu, quae cura, qui dolor, cum ad te curae et dolores mei perferrentur, Brundisium denique te ad me venturum fuisse, nisi subito in Hispaniam missus esses,—ut haec igitur omittam, quae mihi tanti aestimanda sunt, quanti vitam aestimo et salutem meam, liber iste, quem mihi misisti, quantam habet declarationem amoris tui! primum, quod tibi facetum videtur, quidquid ego dixi, quod allis fortasse non item; deinde, quod illa, sive faceta sunt sive secus, fiunt narrante te venustissima; quin etiam, antequam ad me veniatur, risus omnis paene consumitur. Quod si in iis scribendis nihil aliud nisi, quod necesse fuit, de uno me tamdiu cogitavisses, ferreus essem, si te non amarem; cum vero ea, quae scriptura persecutus es, sine summo amore cogitare non potueris, non possum existimare plus quemquam a se ipso uqam me a te amari: cui quidem ego amori utinam ceteris rebus possem! amore certe respondebo, quo tamen ipso tibi confido futurum satis. Nunc ad epistulam venio, cui copiose et suaviter scriptae nihil est quod multa respondeam: primum enim ego illas Calvo litteras misi non plus quam has, quas nunc legis, existimans exituras; aliter enim scribimus, quod eos solos, quibus mittimus, aliter, quod multos lecturos putamus; deinde ingenium eius maioribus extuli laudibus, quam tu id vere potuisse fieri putas, primum quod ita iudicabam: acute movebatur; genus quoddam sequebatur, in quo iudicio lapsus, quo valebat, tamen assequebatur, quod probaret; multae erant et reconditae litterae, vis non erat: ad eam igitur adhortabar; in excitando autem et in acuendo plurimum valet, si laudes eum, quem cohortere. Habes de Calvo iudicium et consilium meum: consilium, quod hortandi causa laudavi; iudicium, quod de ingenio eius valde existimavi bene. Reliquum est, ut tuam profectionem amore prosequar, reditum spe exspectem, absentem memoria colam, omne desiderium litteris mittendis accipiendisque leniam. Tu velim tua in me studia et officia multum tecum recordere; quae cum tibi liceat, mihi nefas sit oblivisci, non modo virum bonum me existimabis, verum etiam te a me amari plurimum iudicabis. Vale.</text>
      <sha1>1hg6nwk49e9rnkm58wc5mw4z2wisrlz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269605</id>
      <parentid>269495</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:20:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50778" sha1="3tud856ajp0oy71c68ltd6q05ky7g9b" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus=Liber XV&lt;br&gt;Ad Senatum et ceteros.
}}
{{Liber
|Ante=Liber XIV
|AnteNomen=../Liber XIV
|Post=Liber XVI
|PostNomen=../Liber XVI
}}


{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cilicia exeunte mense Septembri (circa X. K. Oct.) a.u.c. 703.&lt;br&gt;M. TULLIUS M. F. CICERO PROCOS. S. D. COS. PR. TR. PL. SENATUI.}}
{{pn|1.1|1}}S. v. v. b. e. e. q. v. Etsi non dubie mihi nuntiabatur Parthos transisse Euphratem cum omnibus fere suis copiis, tamen, quod arbitrabar a M. Bibulo procos. certiora de iis rebus ad vos scribi posse, statuebam mihi non necesse esse publice scribere ea, quae de alterius provincia nuntiarentur; postea vero quam certissimis auctoribus, legatis nuntiis litteris, sum certior factus, vel quod tanta res erat vel quod nondum audieramus Bibulum in Syriam venisse vel quia administratio huius belli mihi cum Bibulo paene est communis, quae ad me delata essent, scribenda ad vos putavi. Regis Antiochi Commageni legati primi mihi nuntiarunt Parthorum magnas copias Euphratem transire coepisse; quo nuntio allato, cum essent nonnulli, qui ei regi minorem fidem habendam putarent, statui exspectandum esse, si quid certius afferretur. A. d. XIII Kal. Oct., cum exercitum in Ciliciam ducerem, in finibus Lycaoniae et Cappadociae mihi litterae redditae sunt a Tarcondimoto, qui fidelissimus socius trans Taurum amicissimusque populi Romani existimatur, Pacorum Orodi regis Parthorum filium cum permagno equitatu Parthico transisse Euphratem et castra posuisse Tybae magnumque tumultum esse in provincia Syria excitatum; eodem die ab Iamblicho, phylarcho Arabum, quem homines opinantur bene sentire amicumque esse rei publicae nostrae, litterae de iisdem rebus mihi redditae sunt. His rebus allatis, etsi intelligebam socios infirme animatos esse et novarum rerum exspectatione suspensos, sperabam tamen eos, ad quos iam accesseram quique nostram mansuetudinem integritatemque perspexerant, amiciores populo Romano esse factos, Ciliciam autem firmiorem fore, si aequitatis nostrae particeps facta esset: et ob eam causam et ut opprimerentur ii, qui ex Cilicum gente in armis essent, et ut hostis is, qui esset in Syria, sciret exercitum populi Romani non modo non recedere iis nuntiis allatis, sed etiam propius accedere, exercitum ad Taurum institui ducere. Sed, si quid apud vos auctoritas mea ponderis habet, in iis praesertim rebus, quas vos audistis, ego paene cerno, magno opere vos et hortor et moneo, ut his provinciis serius vos quidem, quam decuit, sed aliquando tamen consulatis. Nos quemadmodum instructos et quibus praesidiis munitos ad tanti belli opinionem miseritis, non estis ignari: quod ego negotium non stultitia occaecatus, sed verecundia deterritus non recusavi; neque enim umquam ullum periculum tantum putavi, quod subterfugere mallem quam vestrae auctoritati obtemperare. Hoc autem tempore res sese sic habet, ut, nisi exercitum tantum, quantum ad maximum bellum mittere soletis, mature in has provincias miseritis, summum periculum sit, ne amittendae sint omnes eae provinciae, quibus vectigalia populi Romani continentur. Quamobrem autem in hoc provinciali delectu spem habeatis aliquam, causa nulla est: neque multi sunt et diffugiunt, qui sunt, metu oblato et, quod genus hoc militum sit, iudicavit vir fortissimus M. Bibulus in Asia, qui, cum vos ei permisissetis, delectum habere noluerit. Nam sociorum auxilia propter acerbitatem atque iniurias imperii nostri aut ita imbecilla sunt, ut non multum nos iuvare possint, aut ita alienata a nobis, ut neque exspectandum ab iis neque committendum iis quidquam esse videatur. Regis Deiotari et voluntatem et copias, quantaecumque sunt, nostras esse duco; Cappadocia est inanis; reliqui reges tyrannique neque opibus satis firmi nec voluntate sunt. Mihi in hac paucitate militum animus certe non deerit, spero ne consilium quidem. Quid casurum sit, incertum est: utinam saluti nostrae consulere possimus! dignitati certe consulemus.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. in itinere ex castris ad Cybistra in Ciliciam mense Septembri (XI. K. Oct.) a.u.c. 703.&lt;br&gt;M. TULLIUS M. F. CICERO PROCOS. S. D. COS. PR. TR. PL. SENATUI.}}
{{pn|2.1|1}}S. v. v. b. e. e. q. v. Cum pr. K. Sext. in provinciam venissem neque maturius propter itinerum et navigationum difficultatem venire potuissem, maxime convenire officio meo reique publicae conducere putavi parare ea, quae ad exercitum quaeque ad rem militarem pertinerent; quae cum essent a me cura magis et diligentia quam facultate et copia constituta nuntiique et litterae de bello a Parthis in provinciam Syriam illato quotidie fere afferentur, iter mihi faciendum per Lycaoniam et per Isauros et per Cappadociam arbitratus sum; erat enim magna suspicio, Parthos, si ex Syria egredi atque irrumpere in meam provinciam conarentur, iter eos per Cappadociam, quod ea maxime pateret, esse facturos. Itaque cum exercitu per Cappadociae partem eam, quae cum Cilicia continens est, iter feci castraque ad Cybistra, quod oppidum est ad montem Taurum, locavi, ut Artavasdes, rex Armenius, quocumque animo esset, sciret non procul a suis finibus exercitum populi Romani esse, et Deiotarum, fidelissimum regem atque amicissimum rei publicae nostrae, maxime coniunctum haberem, cuius et consilio et opibus adiuvari posset res publica. Quo cum in loco castra haberem equitatumque in Ciliciam misissem, ut et meus adventus iis civitatibus, quae in ea parte essent, nuntiatus firmiores animos omnium faceret et ego mature, quid ageretur in Syria, scire possem, tempus eius tridui, quod in iis castris morabar, in magno officio et necessario mihi ponendum putavi. Cum enim vestra auctoritas intercessisset, ut ego regem Ariobarzanem Eusebem et Philoromaeum tuerer eiusque regis salutem incolumitatemque regni defenderem, regi regnoque praesidio essem, adiunxissetisque salutem eius regis senatui populoque Romano magnae curae esse, quod nullo umquam de rege decretum esset a nostro ordine, existimavi me iudicium vestrum ad regem deferre debere eique praesidium meum et fidem et diligentiam polliceri, ut, quoniam salus ipsius, incolumitas regni mihi commendata esset a vobis, diceret, si quid vellet. Quae cum essem in consilio meo cum rege locutus, initio ille orationis suae vobis maximas, ut debuit, deinde etiam mihi gratias egit, quod ei permagnum et perhonorificum videbatur senatui populoque Romano tantae curae esse salutem suam meque tantam diligentiam adhibere, ut et mea fides et commendationis vestrae auctoritas perspici posset. Atque ille primo, quod mihi maximae laetitiae fuit, ita mecum locutus est, ut nullas insidias neque vitae suae neque regno diceret se aut intelligere fieri aut etiam suspicari. Cum ego ei gratulatus essem idque me gaudere dixissem cohortatus, ut recordaretur casum illum interitus paterni et vigilanter se tueretur atque admonitu senatus consuleret saluti suae, tum a me discessit in oppidum Cybistra. Postero autem die cum Ariarathe, fratre suo, et cum paternis amicis maioribus natu ad me in castra venit perturbatusque et flens, cum idem et frater faceret et amici, meam fidem, vestram commendationem implorare coepit. Cum admirarer, quid accidisset novi, dixit ad se indicia manifestarum insidiarum esse delata, quae essent ante adventum meum occultata, quod ii, qui ea patefacere possent, propter metum reticuissent; eo autem tempore spe mei praesidii complures ea, quae scirent, audacter ad se detulisse; in iis amantissimum sui, summa pietate praeditum fratrem dicere—ea quae me quoque is audiente dicebat—: se sollicitatum esse, ut regnare vellet; id vivo fratre suo accipere non potuisse; se tamen ante illud tempus eam rem numquam in medium propter periculi metum protulisse. Quae cum esset locutus, monui regem, ut omnem diligentiam ad se conservandum adhiberet, amicosque in patris eius atque iudicio probatos hortatus sum, regis sui vitam docti casu acerbissimo patris eius omni cura custodiaque defenderent. Cum rex a me equitatum cohortesque de exercitu meo postularet, etsi intelligebam vestro senatus consulto non modo posse me id facere, sed etiam debere, tamen, cum res publica postularet propter quotidianos ex Syria nuntios, ut quam primum exercitum ad Ciliciae fines adducerem, cumque mihi rex patefactis iam insidiis non egere exercitu populi Romani, sed posse se suis opibus defendere videretur, illum cohortatus sum, ut in sua vita conservanda primum regnare disceret: a quibus perspexisset sibi insidias paratas, in eos uteretur iure regio; poena afficeret eos, quos necesse esset, reliquos metu liberaret; praesidio exercitus mei ad eorum, qui in culpa essent, timorem potius quam ad contentionem uteretur; fore autem, ut omnes, quoniam senatus consultum nossent, intelligerent me regi, si opus esset, ex auctoritate vestra praesidio futurum. Ita confirmato illo ex eo loco castra movi; iter in Ciliciam facere institui, cum hac opinione e Cappadocia discederem, ut consilio vestro, casu incredibili ac paene divino regem, quem vos honorificentissime appellassetis nullo postulante quemque meae fidei commendassetis et cuius salutem magnae vobis curae esse decressetis, meus adventus praesentibus insidiis liberasset: quod ad vos a me scribi non alienum putavi, ut intelligeretis ex iis, quae paene acciderunt, vos multo ante, ne ea acciderent, providisse, eoque vos studiosius feci certiores, quod in rege Ariobarzane ea mihi signa videor virtutis, ingenii, fidei benevolentiaeque erga vos perspexisse, ut non sine causa tantam curam in eius vos salutem diligentiamque videamini contulisse.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris ad Iconium III. Kal. Sept. a.u.c. 703.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. M. CATONI.}}
{{pn|3.1|1}}Cum ad me legati missi ab Antiocho Commageno venissent in castra ad Iconium a. d. III Kal. Sept. iique mihi nuntiasset regis Parthorum filium, quocum esset nupta regis Armeniorum soror, ad Euphratem cum maximis Parthorum copiis multarumque praeterea gentium magna manu venisse Euphratemque iam transire coepisse dicique Armenium regem in Cappadociam impetum esse facturum, putavi pro nostra necessitudine me haec ad te scribere oportere. Publice propter duas causas nihil scripsi, quod et ipsum Commagenum legati dicebant ad senatum statim nuntios litterasque misisse et existimabam M. Bibulum procos.—qui circiter Idus Sext. ab Epheso in Syriam navibus profectus erat—, quod secundos ventos habuisset, iam in provinciam suam pervenisse, cuius litteris omnia certiora perlatum iri ad senatum putabam. Mihi, ut in eiusmodi re tantoque bello, maximae curae est, ut, quae copiis et opibus tenere vix possumus, ea mansuetudine et continentia nostra, sociorum fidelitate tueamur. Tu velim, ut consuesti, nos absentes diligas et defendas.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cilicia mense Dec. (post XII. Kal. Ian.) a.u.c. 703.&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. M. CATONI.}}
{{pn|4.1|1}}Summa tua auctoritas fecit meumque perpetuum de tua singulari virtute iudicium, ut magni mea interesse putarem et res eas, quas gessissem, tibi notas esse et non ignorari a te, qua aequitate et continentia tuerer socios provinciamque administarem; iis enim a te cognitis arbitrabar facilius me tibi, quae vellem, probaturum. Cum in provinciam pr. K. Sext. venissem et propter anni tempus ad exercitum mihi confestim esse eundum viderem, biduum Laodiceae fui, deinde Apameae quatriduum, triduum Synnadis, totidem dies Philomelii: quibus in oppidis cum magni conventus fuissent, multas civitates acerbissimis tributis et gravissimis usuris et falso aere alieno liberavi. Cumque ante adventum meum seditione quadam exercitus esset dissipatus, quinque cohortes sine legato, sine tribuno militum, denique etiam sine centurione ullo apud Philomelium consedissent, reliquus exercitus esset in Lycaonia, M. Anneio legato imperavi, ut eas quinque cohortes ad reliquum exercitum duceret coactoque in unum locum exercitu castra in Lycaonia apud Iconium faceret. Quod cum ab illo diligenter esset actum, ego in castra a. d. VII K. Sept. veni, cum interea superioribus diebus ex senatus consulto et evocatorum firmam manum et equitatum sane idoneum et populorum liberorum regumque sociorum auxilia voluntaria comparavissem. Interim, cum exercitu lustrato iter in Ciliciam facere coepissem, III K. Sept. legati a rege Commageno ad me missi pertumultuose, neque tamen non vere, Parthos in Syriam transisse nuntiaverunt: quo audito vehementer sum commotus cum de Syria, tum de mea provincia, de reliqua denique Asia. Itaque exercitum mihi ducendum per Cappadociae regionem eam, quae Ciliciam attingeret, putavi; nam, si me in Ciliciam demisissem, Ciliciam quidem ipsam propter montis Amani naturam facile tenuissem—duo sunt enim aditus in Ciliciam ex Syria, quorum uterque parvis praesidiis propter angustias intercludi potest, nec est quidquam Cilicia contra Syriam munitius—, sed me Cappadocia movebat, quae patet a Syria regesque habet finitimos, qui etiamsi sunt clam amici nobis, tamen aperte Parthis inimici esse non audent. Itaque in Cappadocia extrema non longe a Tauro apud oppidum Cybistra castra feci, ut et Ciliciam tuerer et Cappadociam tenens nova finitimorum consilia impedirem. Interea in hoc tanto motu tantaque exspectatione maximi belli rex Deiotarus, cui non sine causa plurimum semper et meo et tuo et senatus iudicio tributum est, vir cum benevolentia et fide erga populum Romanum singulari, tum praestanti magnitudine et animi et consilii, legatos ad me misit se cum omnibus suis copiis in mea castra esse venturum; cuius ego studio officioque commotus egi ei per litteras gratias idque ut maturaret hortatus sum. Cum autem ad Cybistra propter rationem belli quinque dies essem moratus, regem Ariobarzanem, cuius salutem a senatu te auctore commendatam habebam, praesentibus insidiis necopinantem liberavi, neque solum ei saluti fui, sed etiam curavi, ut cum auctoritate regnaret: Metram et eum, quem tu mihi diligenter commendaras, Athenaeum, importunitate Athenaidis exsilio multatos, in maxima apud regem auctoritate gratiaque constitui, cumque magnum bellum in Cappadocia concitaretur, si sacerdos armis se, quod facturus putabatur, defenderet, adolescens et equitatu et peditatu ut pecunia paratus ex toto iis, qui novari aliquid volebant, perfeci, ut e regno ille discederet rexque sine tumultu ac sine armis omni auctoritate aulae communita regnum cum dignitate obtineret. Interea cognovi multorum litteris atque nuntiis magnas Parthorum copias atque Arabum ad oppidum Antiocheam accessisse magnumque eorum equitatum, qui in Ciliciam transisset, ab equitum meorum turmis et a cohorte praetoria, quae erat Epiphaneae praesidii causa, occidione occisum. Quare, cum viderem a Cappadocia Parthorum copias aversas non longe a finibus esse Ciliciae, quam potui maximis itineribus ad Amanum exercitum duxi. Quo ut veni, hostem ab Antiochea recessisse, Bibulum Antiocheae esse cognovi; Deiotarum confestim iam ad me venientem cum magno et firmo equitatu et peditatu et cum omnibus suis copiis certiorem feci non videri esse causam, cur abesset a regno, meque ad eum, si quid novi forte accidisset, statim litteras nuntiosque missurum esse; cumque eo animo venissem, ut utrique provinciae, si ita tempus ferret, subvenirem, tum id, quod iam ante statueram vehementer interesse utriusque provinciae, pacare Amanum et perpetuum hostem ex eo monte tollere, agere perrexi; cumque me discedere ab eo monte simulassem et alias partes Ciliciae petere abessemque ab Amano iter unius diei et castra apud Epiphaneam fecissem, a. d. IIII Id. Oct., cum advesperasceret, expedito exercitu ita noctu iter feci, ut a. d. III Id. Oct., cum lucisceret, in Amanum ascenderem, distributisque cohortibus et auxiliis, cum aliis Q. frater legatus mecum simul, aliis C. Pomptinus legatus, reliquis M. Anneius et L. Tullius legati praeessent, plerosque necopinantes oppressimus, qui occisi captique sunt, interclusi fuga, Eranam autem, quae fuit non vici instar, sed urbis, quod erat Amani caput, itemque Sepyram et Commorim, acriter et diu repugnantes Pomptino illam partem Amani tenente, ex antelucano tempore usque ad horam diei X magna multitudine hostium occisa cepimus castellaque vi capta complura incendimus. His rebus ita gestis castra in radicibus Amani habuimus apud Aras Alexandri quatriduum et in reliquiis Amani delendis agrisque vastandis, quae pars eius montis meae provinciae est, id tempus omne consumpsimus. Confectis his rebus ad oppidum Eleutherocilicum Pindenissum exercitum adduxi, quod cum esset altissimo et munitissimo loco ab iisque incoleretur, qui ne regibus quidem umquam paruissent, cum et fugitivos reciperent et Parthorum adventum acerrime exspectarent, ad existimationem imperii pertinere arbitratus sum comprimere eorum audaciam, quo facilius etiam ceterorum animi, qui alieni essent ab imperio nostro, frangerentur: vallo et fossa circumdedi; sex castellis castrisque maximis saepsi; aggere, vineis, turribus oppugnavi ususque tormentis multis, multis sagittariis magno labore meo, sine ulla molestia sumptuve sociorum septimo quinquagesimo die rem confeci, ut omnibus partibus urbis disturbatis aut incensis compulsi in potestatem meam pervenirent. His erant finitimi pari scelere et audacia Tebarani; ab iis Pindenisso capto obsides accepi: exercitum in hiberna dimisi; Q. fratrem negotio praeposui, ut in vicis aut captis aut male pacatis exercitus collocaretur. Nunc velim sic tibi persuadeas, si de iis rebus ad senatum relatum sit, me existimaturum summam mihi laudem tributam, si tu honorem meum sententia tua comprobaris; idque, etsi talibus de rebus gravissimos homines et rogare solere et rogari scio, tamen admonendum potius te a me quam rogandum puto: tu es enim is, qui me tuis sententiis saepissime ornasti, qui oratione, qui praedicatione, qui summis laudibus in senatu, in concionibus ad caelum extulisti, cuius ego semper tanta esse verborum pondera putavi, ut uno verbo tuo cum mea laude coniuncto omnia assequi me arbitrarer; te denique memini, cum cuidam clarissimo atque optimo viro supplicationem non decerneres, dicere te decreturum, si referretur ob eas res, quas is consul in urbe gessisset; tu idem mihi supplicationem decrevisti togato, non, ut multis, re publica bene gesta, sed, ut nemini, re publica conservata; mitto, quod invidiam, quod pericula, quod omnes meas tempestates et subieris et multo etiam magis, si per me licuisset, subire paratissimus fueris, quod denique inimicum meum tuum inimicum putaris, cuius etiam interitum, ut facile intelligerem, mihi quantum tribueres, Milonis causa in senatu defendenda approbaris. A me autem haec sunt in te profecta, quae ego in beneficii loco non pono, sed in veri testimonii atque iudicii, ut praestantissimas tuas virtutes non tacitus admirarer—quis enim te id non facit?—, sed in omnibus orationibus, sententiis dicendis causis agendis, omnibus scriptis, Graecis Latinis, omni denique varietate litterarum mearum te non modo iis, quos vidissemus, sed iis, de quibus audissemus, omnibus anteferrem. Quaeres fortasse, quid sit, quod ego hoc nescio quid gratulationis et honoris a senatu tanti aestimem. Agam iam tecum familiariter, ut est et studiis et officiis nostris mutuis et summa amicitia dignum et necessitudine etiam paterna: si quisquam fuit umquam remotus et natura et magis etiam, ut mihi quidem sentire videor, ratione atque doctrina ab inani laude et sermonibus vulgi, ego profecto is sum. Testis est consulatus meus, in quo, sicut in reliqua vita, fateor ea me studiose secutum, ex quibus vera gloria nasci posset, ipsam quidem gloriam per se numquam putavi expetendam: itaque et provinciam ornatam et spem non dubiam triumphi neglexi; sacerdotium denique, cum, quemadmodum te existimare arbitror, non difficillime consequi possem, non appetivi; idem post iniuriam acceptam, quam tu rei publicae calamitatem semper appellas, meam non modo non calamitatem, sed etiam gloriam, studui quam ornatissima senatus populique Romani de me iudicia intercedere: itaque et augur postea fieri volui, quod antea neglexeram, et eum honorem, qui a senatu tribui rebus bellicis solet, neglectum a me olim, nunc mihi expetendum puto. Huic meae voluntati, in qua inest aliqua vis desiderii ad sanandum vulnus iniuriae, ut faveas adiutorque sis, quod paullo ante me negaram rogaturum, vehementer te rogo, sed ita, si non ieiunum hoc nescio quid, quod ego gessi, et contemnendum videbitur, sed tale atque tantum, ut multi nequaquam paribus rebus honores summos a senatu consecuti sint. Equidem etiam illud mihi animum advertisse videor—scis enim, quam attente te audire soleam—, te non tam res gestas quam mores, instituta atque vitam imperatorum spectare solere in habendis aut non habendis honoribus; quod si in mea causa considerabis, reperies me exercitu imbecillo contra metum maximi belli firmissimum praesidium habuisse aequitatem et continentiam: his ego subsidiis ea sum consecutus, quae nullis legionibus consequi potuissem, ut ex alienissimis sociis amicissimos, ex infidelissimis firmissimos redderem animosque novarum rerum exspectatione suspensos ad veteris imperii benevolentiam traducerem. Sed nimis haec multa de me, praesertim ad te, a quo uno omnium sociorum querelae audiuntur: cognosces ex iis, qui meis institutis se recreatos putant, cumque omnes uno prope consensu de me apud te ea, quae mihi optatissima sunt, praedicabunt, tum duae maximae clientelae tuae, Cyprus insula et Cappadociae regnum, tecum de me loquentur, puto etiam regem Deiotarum, qui uni tibi est maxime necessarius. Quae si etiam maiora sunt et in omnibus saeculis pauciores viri reperti sunt, qui suas cupiditates, quam qui hostium copias vincerent, est profecto tuum, cum ad res bellicas haec, quae rariora et difficiliora sunt, genera virtutis adiunxeris, ipsas etiam illas res gestas iustiores esse et maiores putare. Extremum illud est, ut quasi diffidens rogationi meae philosophiam ad te allegem, qua nec mihi carior ulla umquam res in vita fuit nec hominum generi maius a deis munus ullum est datum: haec igitur, quae mihi tecum communis est, societas studiorum atque artium nostrarum, quibus a pueritia dediti ac devincti soli propemodum nos philosophiam veram illam et antiquam, quae quibusdam otii esse ac desidiae videtur, in forum atque in rem publicam atque in ipsam aciem paene deduximus, tecum agit de mea laude, cui negari a Catone fas esse non puto. Quamobrem tibi sic persuadeas velim: si mihi tua sententia tributus honos ex meis litteris fuerit, me sic existimaturum, cum auctoritate tua, tum benenvolentia erga me mihi, quod maxime cupierim, contigisse.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|V.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae inter Non. Mai. et Non. Iun. a.u.c. 704.&lt;br&gt;M. CATO S. D. M. CICERONI IMP.}}
{{pn|5.1|1}}Quod et res publica me et nostra amicitia hortatur, libenter facio, ut tuam virtutem, innocentiam, diligentiam, cognitam in maximis rebus domi togati, armati foris pari industria administrari gaudeam: itaque, quod pro meo iudicio facere potui, ut innocentia consilioque tuo defensam provinciam, servatum Ariobarzanis cum ipso rege regnum, sociorum revocatam ad studium imperii nostri voluntatem sententia mea et decreto laudarem, feci. Supplicationem decretam, si tu, qua in re nihil fortuito, sed summa tua ratione et continentia rei publicae provisum est, dis immortalibus gratulari nos quam tibi referre acceptum mavis, gaudeo: quod si triumphi praerogativam putas supplicationem et idcirco casum potius quam te laudari mavis, neque supplicationem sequitur semper triumphus et triumpho multo clarius est senatum iudicare potius mansuetudine et innocentia imperatoris provinciam quam vi militum aut benignitate deorum retentam atque conservatam esse, quod ego mea sententia censebam. Atque haec ego idcirco ad te contra consuetudinem meam pluribus scripsi, ut, quod maxime volo, existimes me laborare, ut tibi persuadeam me et voluisse de tua maiestate, quod amplissimum sum arbitratus, et, quod tu maluisti, factum esse gaudere. Vale et nos dilige et instituto itinere severitatem diligentiamque sociis et rei publicae praesta.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VI.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cilicia mense Quinctili (III. Non. vel paullo post) a.u.c. 704.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. M. CATONI.}}
{{pn|6.1|1}}&quot;Laetus sum laudari me,&quot; inquit Hector, opinor apud Naevium, &quot;abs te, pater, a laudato viro;&quot; ea est enim profecto iucunda laus, quae ab iis proficiscitur, qui ipsi in laude vixerunt. Ego vero vel gratulatione litterarum tuarum vel testimoniis sententiae dictae nihil est quod me non assecutum putem, idque mihi cum amplissimum, tum gratissimum est, te libenter amicitiae dedisse, quod liquido veritati dares. Et, si non modo omnes, verum etiam multi Catones essent in civitate nostra, in qua unum exstitisse mirabile est, quem ego currum aut quam lauream cum tua laudatione conferrem? nam ad meum sensum et ad illud sincerum ac subtile iudicium nihil potest esse laudabilius quam ea tua oratio, quae est ad me perscripta a meis necessariis. Sed causam meae voluntatis—non enim dicam cupiditatis—exposui tibi superioribus litteris, quae etiamsi parum iusta tibi visa est, hanc tamen habet rationem, non ut nimis concupiscendus honos, sed tamen, si deferatur a senatu, minime aspernandus esse videatur; spero autem illum ordinem pro meis ob rem publicam susceptis laboribus me non indignum honore, usitato praesertim, existimaturum. Quod si ita erit, tantum ex te peto, quod amicissime scribis, ut, cum tuo iudicio, quod amplissimum esse arbitraris, mihi tribueris, si id, quod maluero, acciderit, gaudeas: sic enim fecisse te et sensisse et scripsisse video, resque ipsa declarat tibi illum honorem nostrum supplicationis iucundum fuisse, quod scribendo affuisti; haec enim senatus consulta non ignoro ab amicissimis eius, cuius de honore agitur, scribi solere. Ego, ut spero, te propediem videbo, atque utinam re publica meliore, quam timeo!

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris ad Cybistra Cappadociae inter III. Kal. Sept. et XI. Kal. Oct. a.u.c. 703.&lt;br&gt;M. CICERO PROCOS. S. D. C. MARCELLO COS. DESIG.}}
{{pn|7.1|1}}Maxime sum laetitia affectus, cum audivi consulem te factum esse, eumque honorem tibi deos fortunare volo atque a te pro tuo parentisque tui dignitate administrari; nam cum te semper amavi dilexique, cum mei amantissimum cognovi in omni varietate rerum mearum, tum patris tui pluribus beneficiis vel defensus tristibus temporibus vel ornatus secundis et sum totus vester et esse debeo, cum praesertim matris tuae, gravissimae atque optimae feminae, maiora erga salutem dignitatemque meam studia, quam erant a muliere postulanda, perspexerim. Quapropter a te peto in maiorem modum, ut me absentem diligas atque defendas.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. ibidem eodem mense ac fortasse die eiusdem anni.&lt;br&gt;M. CICERO PROCOS. S. D. C. MARCELLO COLLEGAE.}}
{{pn|8.1|1}}Marcellum tuum consulem factum teque ea laetitia affectum esse, quam maxime optasti, mirandum in modum gaudeo, idque cum ipsius causa, tum quod te omnibus secundissimis rebus dignissimum iudico, cuius erga me singularem benevolentiam vel in labore meo vel in honore perspexi, totam denique domum vestram vel salutis vel dignitatis meae studiosissimam cupidissimamque cognovi. Quare gratum mihi feceris, si uxori tuae Iuniae, gravissimae atque optimae feminae, meis verbis eris gratulatus. A te id, quod consuesti, peto, me absentem diligas atque defendas.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. ibidem eodem mense ac fortasse die eiusdem anni.&lt;br&gt;M. CICERO PROCOS. S. D. M. MARCELLO COS.}}
{{pn|9.1|1}}Te et pietatis in tuos et animi in rem publicam et clarissimi atque optimi consulatus C. Marcello consule facto fructum cepisse vehementer gaudeo. Non dubito, quid praesentes sentiant; nos quidem longinqui et a te ipso missi in ultimas gentes ad caelum mehercule tollimus verissimis ac iustissimis laudibus. Nam, cum te a pueritia tua unice dilexerim tuque me in omni genere semper amplissimum esse et volueris et iudicaris, tum hoc vel tuo facto vel populi Romani de te iudicio multo acrius vehementiusque diligo maximaque laetitia afficior, cum ab hominibus prudentissimis virisque optimis omnibus dictis factis, studiis institutis vel me tui similem esse audio vel te mei. Unum vero si addis ad praeclarissimas res consulatus tui, ut aut mihi succedat quam primum aliquis aut ne quid accedat temporis ad id, quod tu mihi et senatus consulto et lege finisti, omnia me per te consecutum putabo. Cura, ut valeas et me absentem diligas atque defendas. Quae mihi de Parthis nuntiata sunt, quia non putabam a me etiam nunc scribenda esse publice, propterea ne pro familiaritate quidem nostra volui ad te scribere, ne, cum ad consulem scripsissem, publice viderer scripsisse.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|X.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cilicia mense Ianuario (post XII. Kal. Ian.) a.u.c. 704.&lt;br&gt;M. CICERO IMP. SAL. D. C. MARCELLO C. F. COS.}}
{{pn|10.1|1}}Quoniam id accidit, quod mihi maxime fuit optatum, ut omnium Marcellorum, Marcellinorum etiam—mirificus enim generis ac nominis vestri fuit erga me semper animus—, quoniam ergo ita accidit, ut omnium vestrum studio tuus consulatus satisfacere posset, in quem meae res gestae lausque et honos earum potissimum incideret, peto a te id, quod facillimum factu est non aspernante, ut confido, senatu, ut quam honorificentissimum senatus consultum litteris meis recitatis faciundum cures. Si mihi tecum minus esset, quam est cum tuis omnibus, allegarem ad te illos, a quibus intelligis me praecipue diligi. Patris tui beneficia in me sunt amplissima; neque enim saluti meae neque honori amicior quisquam dici potest; frater tuus quanti me faciat semperque fecerit, esse hominem, qui ignoret, arbitror neminem; domus tua denique tota me semper omnibus summis officiis prosecuta est; neque vero tu in me diligendo cuiquam concessisti tuorum: quare a te peto in maiorem modum, ut me per te quam ornatissimum velis esse meamque et in supplicatione decernenda et in ceteris rebus existimationem satis tibi esse commendatam putes.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XI.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cilicia mense Quinctili (III. Non. Sex. vel paullo post) a.u.c. 704.&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. C. MARCELLO COS.}}
{{pn|11.1|1}}Quantae curae tibi meus honos fuerit et quam idem exstiteris consul in me ornando et amplificando, qui fueras semper cum parentibus tuis et cum tota domo, etsi res ipsa loquebatur, cognovi tamen ex meorum omnium litteris: itaque nihil est tantum, quod ego non tua causa debeam facturusque sim studiose ac libenter; nam magni interest, cui debeas, debere autem nemini malui quam tibi, cui me cum studia communia, beneficia paterna tuaque iam ante coniunxerant, tum accedit mea quidem sententia maximum vinculum, quod ita rem publicam geris atque gessisti, qua mihi carius nihil est, ut, quantum tibi omnes boni debeant, quo minus tantundem ego unus debeam, non recusem. Quamobrem tibi velim ii sint exitus, quos mereris et quos fore confido: ego, si me navigatio non morabitur, quae incurrebat in ipsos etesias, propediem te, ut spero, videbo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in castris ad Cybistra Cappadociae eodem die, quo Ep. VII a.u.c. 703.&lt;br&gt;M. CICERO PROCOS. S. D. L. PAULLO COS. DESIG.}}
{{pn|12.1|1}}Etsi mihi numquam fuit dubium, quin te populus Romanus pro tuis summis in rem publicam meritis et pro amplissima familiae dignitate summo studio, cunctis suffragiis consulem facturus esset, tamen incredibili laetitia sum affectus, cum id mihi nuntiatum est, eumque honorem tibi deos fortunare volo a teque ex tua maiorumque tuorum dignitate administrari. Atque utinam praesens illum diem mihi optatissimum videre potuissem proque tuis amplissimis erga me studiis atque beneficiis tibi operam meam studiumque navare! quam mihi facultatem quoniam hic necopinatus et improvisus provinciae casus eripuit, tamen, ut te consulem rem publicam pro tua dignitate gerentem videre possim, magno opere a te peto, ut operam des efficias, ne quid mihi fiat iniuriae neve quid temporis ad meum annum munus accedat; quod si feceris, magnus ad tua pristina erga me studia cumulus accedet.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cilicia eodem tempore, quo Ep. X a.u.c. 704.&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. L. PAULLO COS.}}
{{pn|13.1|1}}Maxime mihi fuit optatum Romae esse tecum multas ob causas, sed praecipue, ut et in petendo et in gerendo consulatu meum tibi debitum studium perspicere posses. Ac petitionis quidem tuae ratio mihi semper fuit explorata, sed tamen navare operam volebam; in consulatu vero cupio equidem te minus habere negotii, sed moleste fero me consulem tuum studium adolescentis perspexisse, te meum, cum id aetatis sim, perspicere non posse. Sed ita fato nescio quo contigisse arbitror, ut tibi ad me ornandum semper detur facultas, mihi ad te remunerandum nihil suppetat praeter voluntatem: ornasti consulatum, ornasti reditum meum; incidit meum tempus rerum gerendarum in ipsum consulatum tuum. Itaque, cum et tua summa amplitudo et dignitas et meus magnus honos magnaque existimatio postulare videatur, ut a te pluribus verbis contendam ac petam, ut quam honorificentissimum senatus consultum de meis rebus gestis faciendum cures, non audeo vehementer a te contendere, ne aut ipse tuae perpetuae consuetudinis erga me oblitus esse videar aut te oblitum putem. Quare, ut te velle arbitror, ita faciam, atque ab eo, quem omnes gentes sciunt de me optime meritum, breviter petam. Si alii consules essent, ad te potissimum, Paulle, mitterem, ut eos mihi quam amicissimos redderes: nunc, cum tua summa potestas summaque auctoritas notaque omnibus nostra necessitudo sit, vehementer te rogo, ut et quam honorificentissime cures decernendum de meis rebus gestis et quam celerrime: dignas res esse honore et gratulatione cognosces ex iis litteris, quas ad te et collegam et senatum publice misi. Omniumque mearum reliquarum rerum maximeque existimationis meae procurationem susceptam velim habeas, in primisque tibi curae sit, quod abs te superioribus quoque litteris petivi, ne mihi tempus prorogetur: cupio te consulem videre omniaque, quae spero, cum absens, tum etiam praesens te consule assequi.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cilicia post III. Id. Oct. a.u.c. 703.&lt;br&gt;M. CICERO IMP. S. D. C. CASSIO PROQ.}}
{{pn|14.1|1}}M. Fadium quod mihi amicum tua commendatione das, nullum in eo facio quaestum; multi enim anni sunt, cum ille in aere meo est et a me diligitur propter summam suam humanitatem et observantiam; sed tamen, quod te ab eo egregie diligi sensi, multo amicior ei sum factus. Itaque, quamquam aliquid profecerunt litterae tuae, tamen aliquanto plus commendationis apud me habuit animus ipsius erga te mihi perspectus et cognitus. Sed de Fadio faciemus studiose, quae rogas; tu multis de causis vellem me convenire potuisses: primum ut te, quem iamdiu plurimi facio, tanto intervallo viderem; deinde ut tibi, quod feci per litteras, possem praesens gratulari; tum ut, quibus de rebus vellemus, tu tuis, ego meis, inter nos communicaremus; postremo ut amicitia nostra, quae summis officiis ab utroque culta est, sed longis intervallis temporum interruptam consuetudinem habuit, confirmaretur vehementius. Id quoniam non accidit, utemur bono litterarum et eadem fere absentes, quae, si coram essemus, consequeremur: unus scilicet animi fructus, qui in te videndo est, percipi litteris non potest; alter gratulationis est is quidem exilior, quam si tibi te ipsum intuens gratularer, sed tamen et feci antea et facio nunc tibique cum pro rerum magnitudine, quas gessisti, tum pro opportunitate temporis gratulor, quod te de provincia decedentem summa laus et summa gratia provinciae prosecuta est; tertium est, ut id, quod de nostris rebus coram communicassemus inter nos, conficiamus idem litteris. Ego ceterarum recenseo—nam et ea, quae reliqui, tranquilla de te erant et hac tua recenti victoria tanta clarum tuum adventum fore intelligo—; sed, si quae sunt onera tuorum, si tanta sunt, ut ea sustinere possis, propera—nihil tibi erit lautius, nihil gloriosius—, sin maiora, considera, ne in alienissimum tempus cadat adventus tuus. Huius rei totum consilium tuum est; tu enim scis, quid sustinere possis: si potes, laudabile atque populare est; sin plane non potes, absens hominum sermones facilius sustinebis. De me autem idem tecum his ago litteris, quod superioribus egi, ut omnes tuos nervos in eo contendas, ne quid mihi ad hanc provinciam, quam et senatus et populus annuam esse voluit, temporis prorogetur: hoc a te ita contendo, ut in eo fortunas meas positas putem. Habes Paullum nostrum nostri cupidissimum; est Curio, est Furnius. Sic velim enitare, quasi in eo sint mihi omnia. Extremum illud est de iis, quae proposueram, confirmatio nostrae amicitiae, de qua pluribus verbis nihil opus est: tu puer me appetisti, ego autem semper ornamento te mihi fore duxi; fuisti etiam praesidio tristissimis meis temporibus; accessit post tuum discessum familiaritas mihi cum Bruto tuo maxima. Itaque in vestro ingenio et industria mihi plurimum et suavitatis et dignitatis constitutum puto: id tu ut tuo studio confirmes, te vehementer rogo, litterasque ad me et continuo mittas et, cum Romam veneris, quam saepissime.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii (post Kal. Oct.) a.u.c. 707.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. C. CASSIO.}}
{{pn|15.1|1}}Etsi uterque nostrum spe pacis et odio civilis sanguinis abesse a belli non necessarii pertinacia voluit, tamen, quoniam eius consilii princeps ego fuisse videor, plus fortasse tibi praestare ipse debeo quam a te exspectare: etsi, ut saepe soleo mecum recordari, sermo familiaris meus tecum et item mecum tuus adduxit utrumque nostrum ad id consilium, ut uno proelio putaremus, si non totam causam, at certe nostrum iudicium definiri convenire. Neque quisquam hanc nostram sententiam vere umquam reprehendit praeter eos, qui arbitrabantur melius esse deleri omnino rem publicam quam imminutam et debilitatam manere: ego autem ex interitu eius nullam spem scilicet mihi proponebam, ex reliquiis magnam. Sed ea sunt consecuta, ut magis mirum sit accidere illa potuisse, quam nos non vidisse ea futura nec, homines cum essemus, divinare potuisse. Equidem fateor meam coniecturam hanc fuisse, ut illo quasi quodam fatali proelio facto et victores communi saluti consule vellent et victi suae; utrumque autem positum esse arbitrabar in celeritate victoris: quae si fuisset, eandem clementiam experta esset Africa, quam cognovit Asia, quam etiam Achaia te, ut opinor, ipso legato ac deprecatore; amissis autem temporibus, quae plurimum valent, praesertim in bellis civilibus, interpositus annus alios induxit, ut victoriam sperarent, alios, ut ipsum vinci contemnerent. Atque horum malorum omnium culpam fortuna sustinet; quis enim aut Alexandrini belli tantam moram huic bello adiunctum iri aut nescio quem istum Pharnacem Asiae terrorem illaturum putaret? Nos tamen in consilio pari casu dissimili usi sumus: tu enim eam partem petisti, ut et consiliis interesses et, quod maxime curam levat, futura animo prospicere posses; ego, qui festinavi, ut Caesarem in Italia viderem—sic enim arbitrabamur—eumque multis honestissimis viris conservatis redeuntem ad pacem currentem, ut aiunt, incitarem, ab illo longissime et absum et afui. Versor autem in genitu Italiae et in urbis miserrimis querelis, quibus aliquid opis fortasse ego pro mea, tu pro tua, pro sua quisque parte ferre potuisset, si auctor affuisset. Quare velim pro tua perpetua erga me benevolentia scribas ad me, quid videas, quid sentias, quid exspectandum, quid agendum nobis existimes. Magni erunt mihi tuae litterae, atque utinam primis illis, quas Luceria miseras, paruissem! sine ulla enim molestia dignitatem meam retinuissem.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae mense Ianuario a.u.c. 709.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. C. CASSIO.}}
{{pn|16.1|1}}Puto te [iam] suppudere, quem haec tertia iam epistula ante oppressit, quam tu scidam aut litteram; sed non urgeo; longiores enim exspectabo vel potius exigam. Ego, si semper haberem, cui darem, vel ternas in hora darem; fit enim nescio qui, ut quasi coram adesse videare, cum scribo aliquid ad te, neque id xat' eÞd‰lvn fantas¤aw, ut dicunt tui amici novi, qui putant etiam dianohtixåw fantas¤aw spectris Catianis excitari—nam, ne te fugiat, Catius Insuber, Epicureus, qui nuper est mortuus, quae ille Gargettius et iam ante Democritus eýdvla, hic spectra nominat—; his autem spectris etiamsi oculi possunt feriri, quod, cum velis, ipsa accurrunt, animus qui possit, ego non video: doceas tu me oportebit, cum salvus veneris, in meane potestate sit spectrum tuum, ut, simul ac mihi collibitum sit de te cogitare, illud accurrat, neque solum de te, qui mihi haeres in medullis, sed, si insulam Britanniam coepero cogitare, eius eýdvlon mihi advolabit ad pectus? Sed haec posterius; tento enim te, quo animo accipias: si enim stomachabere et moleste feres, plura dicemus postulabimusque, ex qua aþr°sei VI HOMINIBVS ARMATIS deiectus sis, in eam restituare. In hoc interdicto non solet addi IN HOC ANNO; quare, si iam biennium aut triennium est, cum virtuti nuntium remisisti delenitus illecebris voluptatis, in integro res nobis erit: quamquam quicum loquor? cum uno fortissimo viro, qui, posteaquam forum attigisti, nihil fecisti nisi plenissimum amplissimae dignitatis. In ista ipsa aþr°sei metuo ne plus nervorum sit, quam ego putaram, si modo eam tu probas. &quot;Qui id tibi in mentem venit?&quot; inquies. Quia nihil habebam aliud, quod scriberem; de re publica enim nihil scribere possum, nec enim, quod sentio, libet scribere.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae (exeunte m. Febr. aut ineunte Mart.) a.u.c. 709.&lt;br&gt;M. CICERO C. CASSIO SAL.}}
{{pn|17.1|1}}Praeposteros habes tabellarios; etsi me quidem non offendunt; sed tamen, cum a me discedunt, flagitant litteras, cum ad me veniunt, nullas afferunt, atque id ipsum facerent commodius, si mihi aliquid spatii ad scribendum darent, sed petasati veniunt, comites ad portam exspectare dicunt. Ergo ignosces: alteras habebis has breves, sed exspecta pãnta perÐ pãntvn; etsi quid ego me tibi purgo, cum tui ad me inanes veniant, ad te cum epistulis revertantur? Nos hic, ut tamen ad te scribam aliquid, P. Sullam patrem mortuum habebamus: alii a latronibus, alii cruditate dicebant; populus non curabat, combustum enim esse constabat. Hoc tu pro tua sapientia feres aequo animo; quamquam prÒsvpon pÒlevw amisimus. Caesarem putabant moleste laturum verentem, ne hasta refrixisset; Mindius Marcellus et Attius pigmentarius valde gaudebant se adversarium perdidisse. De Hispania novi nihil, sed exspectatio valde magna: rumores tristiores, sed éd°spotoi. Pansa noster paludatus a. d. III K. [Ian.] profectus est, ut quivis intelligere posset id, quod tu nuper dubitare coepisti, tÚ xalÚn di' aÍtÚ aþretÚn esse; nam, quod multos miseriis levavit et quod se in his malis hominem praebuit, mirabilis eum virorum bonorum benevolentia prosecuta est. Tu quod adhuc Brundisii moratus es, valde probo et gaudeo, et mehercule puto te sapienter facturum, si éxenÒspoudow fueris: nobis quidem, qui te amamus, erit gratum et amabo te, cum dabis posthac aliquid domum litterarum, mei memineris; ego numquam quemquam ad te, cum sciam, sine meis litteris ire patiar. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae ineunte anno u.c. 709.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. C. CASSIO.}}
{{pn|18.1|1}}Longior epistula fuisset, nisi eo ipso tempore petita esset a me, quam iam iretur ad te; longior autem, si flÊaron aliquem habuissem, nam spoudãjein sine periculo vix possumus. &quot;Ridere igitur,&quot; inquies, &quot;possumus.&quot; Non mehercule facillime; verumtamen aliam aberrationem a molestiis nullam habemus. &quot;Ubi igitur,&quot; inquies, &quot;philosophia&quot; Tua quidem in culina, mea in palaestra est; pudet enim servire: itaque facio me alias res agere, ne convicium Platonis audiam. De Hispania nihil adhuc certi, nihil omnino novi. Te abesse mea causa moleste fero, tua gaudeo. Sed flagitat tabellarius: valebis igitur meque, ut a puero fecisti, amabis.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii mense Martio a.u.c. 709.&lt;br&gt;C. CASSIUS S. D. M. CICERONI.}}
{{pn|19.1|1}}S. v. b. e. Non mehercule in hac mea peregrinatione quidquam libentius facio, quam scribo ad te; videor enim cum praesente loqui et iocari, nec tamen hoc usu venit propter &quot;spectra Catiana,&quot; pro quo tibi proxima epistula tot rusticos Stoicos regeram, ut Catium Athenis natum esse dicas. Pansam nostrum secunda voluntate hominum paludatum ex urbe exisse cum ipsius causa gaudeo, tum mehercule etiam omnium nostrorum; spero enim homines intellecturos, quanto sit omnibus odio crudelitas et quanto amori probitas et clementia, atque ea, quae maxime mali petant et concupiscant, ad bonos pervenire; difficile est enim persuadere hominibus tÚ xalÚn di' aÍtÚ aþretÚn esse; ¾donØn vero et étaraj¤an virtute, iustitia, t³ xal³ parari et verum et probabile est; ipse enim Epicurus, a quo omnes Catii et Amafinii, mali verborum interpretes, proficiscuntur, dicit: oÈx ¶stin ¾d°vw êneu toË xal«w xaÐ dixa¤vw jƒn. Itaque et Pansa, qui ¾donØn sequitur, virtutem retinet, et ii, qui a vobis filÆdonoi vocantur, sunt filÒxaloi et filod¤xaioi omnesque virtutes et colunt et retinent. Itaque Sulla, cuius iudicium probare debemus, cum dissentire philosophos videret, non quaesiit, quid bonum esset, omnia bona coemit: cuius ego mortem forti mehercules animo tuli; nec tamen Caesar diutius nos eum desiderare patietur, nam habet damnatos, quos pro illo nobis restituat, nec ipse sectorem desiderabit, cum filium viderit. Nunc, ut ad rem publicam redeam, quid in Hispaniis geratur, rescribe: peream, nisi sollicitus sum ac malo veterem et clementem dominum habere quam novum et crudelem experiri. Scis, Cn. quam sit fatuus; scis, quomodo crudelitatem virtutem putet; scis, quam se semper a nobis derisum putet: vereor, ne nos rustice gladio velit éntimuxthr¤sai. Quid fiat, si me diligis, rescribe: hui, quam velim scire, utrum ista sollicito animo an soluto legas! sciam enim eodem tempore, quid me facere oporteat. Ne longior sim, vale meque, ut facis, ama. Si Caesar vicit, celeriter me exspecta.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XX.}}}}&lt;br&gt;Scr. mense Maio a.u.c. 710.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. C. TREBONIO.}}
{{pn|20.1|1}}Oratorem meum—sic enim inscripsi—Sabino tuo commendavi: natio me hominis impulit, ut ei recte putarem; nisi forte candidatorum licentia hic quoque usus hoc subito cognomen arripuit; etsi modestus eius vultus sermoque constans habere quiddam a Curibus videbatur; sed de Sabino satis. Tu, mi Treboni, quoniam ad amorem meum aliquantum [olim] discedens addidisti, quo tolerabilius feramus igniculum desiderii tui, crebris nos litteris appellato, atque ita, si idem fiet a nobis. Quamquam duae causae sunt, cur tu frequentior in isto officio esse debeas quam nos: primum, quod olim solebant, qui Romae erant, ad provinciales amicos de re publica scribere, nunc tu nobis scribas oportet—res enim publica istic est—; deinde, quod nos aliis officiis tibi absenti satisfacere possumus, tu nobis nisi litteris non video qua re alia satisfacere possis. Sed cetera scribes ad nos postea; nunc haec primo cupio cognoscere: iter tuum cuiusmodi sit, ubi Brutum nostrum videris, quamdiu simul fueris; deinde, cum processeris longius, de bellicis rebus, de toto negotio, ut existimare possimus, quo statu simus: ego tantum me scire putabo, quantum ex tuis litteris habebo cognitum. Cura, ut valeas meque ames amore illo tuo singulari.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae post Kal. Oct. (mense Decembri?) a.u.c. 707.&lt;br&gt;M. CICERO S. D. C. TREBONIO.}}
{{pn|21.1|1}}Et epistulam tuam legi libenter et librum libentissime; sed tamen in ea voluptate hunc accepi dolorem, quod, cum incendisses cupiditatem meam consuetudinis augendae nostrae—nam ad amorem quidem nihil poterat accedere—, tum discedis a nobis meque tanto desiderio afficis, ut unam mihi consolationem relinquas, fore ut utriusque nostrum absentis desiderium crebris et longis epistulis leniatur: quod ego non modo de me tibi spondere possum, sed de te etiam mihi; nullam enim apud me reliquisti dubitationem, quantum me amares. Nam, ut illa omittam, quae civitate teste fecisti, cum mecum inimicitias communicavisti, cum me concionibus tuis defendisti, cum quaestor in mea atque in publica causa consulum partes suscepisti, cum tribuno plebis quaestor non paruisti, cui tuus praesertim collega pareret, ut haec recentia, quae meminero semper, obliviscar, quae tua sollicitudo de me in armis, quae laetitia in reditu, quae cura, qui dolor, cum ad te curae et dolores mei perferrentur, Brundisium denique te ad me venturum fuisse, nisi subito in Hispaniam missus esses,—ut haec igitur omittam, quae mihi tanti aestimanda sunt, quanti vitam aestimo et salutem meam, liber iste, quem mihi misisti, quantam habet declarationem amoris tui! primum, quod tibi facetum videtur, quidquid ego dixi, quod allis fortasse non item; deinde, quod illa, sive faceta sunt sive secus, fiunt narrante te venustissima; quin etiam, antequam ad me veniatur, risus omnis paene consumitur. Quod si in iis scribendis nihil aliud nisi, quod necesse fuit, de uno me tamdiu cogitavisses, ferreus essem, si te non amarem; cum vero ea, quae scriptura persecutus es, sine summo amore cogitare non potueris, non possum existimare plus quemquam a se ipso uqam me a te amari: cui quidem ego amori utinam ceteris rebus possem! amore certe respondebo, quo tamen ipso tibi confido futurum satis. Nunc ad epistulam venio, cui copiose et suaviter scriptae nihil est quod multa respondeam: primum enim ego illas Calvo litteras misi non plus quam has, quas nunc legis, existimans exituras; aliter enim scribimus, quod eos solos, quibus mittimus, aliter, quod multos lecturos putamus; deinde ingenium eius maioribus extuli laudibus, quam tu id vere potuisse fieri putas, primum quod ita iudicabam: acute movebatur; genus quoddam sequebatur, in quo iudicio lapsus, quo valebat, tamen assequebatur, quod probaret; multae erant et reconditae litterae, vis non erat: ad eam igitur adhortabar; in excitando autem et in acuendo plurimum valet, si laudes eum, quem cohortere. Habes de Calvo iudicium et consilium meum: consilium, quod hortandi causa laudavi; iudicium, quod de ingenio eius valde existimavi bene. Reliquum est, ut tuam profectionem amore prosequar, reditum spe exspectem, absentem memoria colam, omne desiderium litteris mittendis accipiendisque leniam. Tu velim tua in me studia et officia multum tecum recordere; quae cum tibi liceat, mihi nefas sit oblivisci, non modo virum bonum me existimabis, verum etiam te a me amari plurimum iudicabis. Vale.
{{Liber
|Ante=Liber XIV
|AnteNomen=../Liber XIV
|Post=Liber XVI
|PostNomen=../Liber XVI
}}</text>
      <sha1>3tud856ajp0oy71c68ltd6q05ky7g9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XVI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37455</id>
    <revision>
      <id>269497</id>
      <parentid>125435</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:14:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XVI]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XVI]]</comment>
      <origin>125435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31617" sha1="iefz86birircwdjaf4dsgxxfmz4gbcu" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus= [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares|Epistulae ad Familiares]] XVI
}}
M. TVLLI CICERONIS EPISTVLARVM AD FAMILIARES LIBER SEXTVS DECIMVS

Ad Tironem


I. Scr. in itinere III. Non. Nov. a.u.c. 704.
TULLIUS TIRONI SUO SAL. PLUR. DIC. ET CICERO MEUS ET FRATER ET FRATRIS F.
Paullo facilius putavi posse me ferre desiderium tui, sed plane non fero et, quamquam magni ad honorem nostrum interest quam primum ad urbem me venire, tamen peccasse mihi videor, qui a te discesserim; sed, quia tua voluntas ea videbatur esse, ut prorsus nisi confirmato corpore nolles navigare, approbavi tuum consilium, neque nunc muto, si tu in eadem es sententia; sin autem, posteaquam cibum cepisti, videris tibi posse me consequi, tuum consilium est. Marionem ad te eo misi, ut aut tecum ad me quam primum veniret aut, si tu morarere, statim ad me rediret. Tu autem tibi hoc persuade: si commodo valetudinis tuae fieri possit, nihil me malle quam te esse mecum; si autem intelliges opus esse te Patris convalescendi causa paullum commorari, nihil me malle quam te valere. Si statim navigas, nos Leucade consequere; sin te confirmare vis, et comites et tempestates et navem idoneam ut habeas, diligenter videbis. Unum illud, mi Tiro, videto, si me amas, ne te Marionis adventus et hae litterae moveant: quod valetudini tuae maxime conducet, si feceris, maxime obtemperaris voluntati meae. Haec pro tuo ingenio considera. Nos ita te desideramus, ut amemus; amor, ut valentem videamus, hortatur, desiderium, ut quam primum: illud igitur potius. Cura ergo potissimum, ut valeas: de tuis innumerabilibus in me officiis erit hoc gratissimum. III Non. Nov.

II. Scr. Alyziae Nonis Novembribus a.u.c. 704.
TULLIUS TIRONI SUO SAL.
Non queo ad te nec libet scribere, quo animo sim affectus: tantum scribo, et tibi et mihi maximae voluptati fore, si te firmum quam primum videro. Tertio die abs te ad Alyziam accesseramus—is locus est citra Leucadem studia CXX—; Leucade aut te ipsum aut tuas litteras a Marione putabam me accepturum. Quantum me diligis, tantum fac ut valeas, vel quantum te a me scis diligi. Non. Nov. Alyzia.

III. Scr. Alyziae a. d. VIII. Idus Novembres a.u.c. 704.
TULLIUS ET CICERO TIRONI SUO SAL. DIC. ET Q. PATER ET. FILIUS.
Nos apud Alyziam, ex quo loco tibi litteras ante dederamus, unum diem commorati sumus, quod Quintus nos consecutus non erat: is dies fuit Non. Nov.  Inde ante lucem proficiscentes ante diem VIII Idus Nov. has litteras dedimus. Tu, si nos omnes amas et praecipue me, magistrum tuum, confirma te. Ego valde suspenso animo exspecto, primum te scilicet, deinde Marionem cum tuis litteris. Omnes cupimus, ego in primis, quam primum te videre, sed, mi Tiro, valentem; quare nihil properaris: satis cito te videro, si valebis. Utilitatibus tuis possum carere: te valere tua causa primum volo, tum mea, mi Tiro. Vale.

IV. Scr. Leucade VII. Idus Nov. a.u.c. 704.
TULLIUS TIRONI SUO SAL. PLUR. DIC. ET CICERO ET Q. FRATER ET Q. F.
Varie sum affectus tuis litteris: valde priore pagina perturbatus, paullum altera recreatus: quare nunc quidem non dubito, quin, quoad plane valeas, te neque navigationi neque viae committas: satis te mature videro, si plane confirmatum videro. De medico et tu bene existimari scribis et ego sic audio; sed plane curationes eius non probo; ius enim dandum tibi non fuit, quum xaxostÒmaxow esses; sed tamen et ad illum scripsi accurate et ad Lysonem. Ad Curium vero, suavissimum hominem et summi officii summaeque humanitatis, multa scripsi, in iis etiam, ut, si tibi videretur, te ad se traferret; Lyso enim noster vereor ne negligentior sit: primum, quia omnes Graeci; deinde quod, quum a me litteras accepisset, mihi nullas remisit; sed eum tu laudas: tu igitur, quid faciendum sit, iudicabis. Illud, mi Tiro, te rogo, sumptu ne parcas ulla in re, quod ad valetudinem opus sit: scripsi ad Curium, quod dixisses, daret; medico ipsi puto aliquid dandum esse, quo sit studiosior. Innumerabilia tua sunt in me officia, domestica forensia, urbanan provincialia, in re privata in publica, in studiis in litteris nostris: omnia viceris, si, ut spero, te validum videro. Ego puto te bellissime, si recte erit, cum quaestore Mescinio decursurum: non inhumanus est teque, ut mihi visus est, diligit. [Et,] quum valetudini tuae diligentissime consulueris, tum, mi Tiro, consulito navigationi: nulla in re iam te festinare volo; nihil laboro nisi ut salvus sis. Sic habeto, mi Tiro, neminem esse, qui me amet, quin idem te amet: quum tua et mea maxime interest te valere, tum multis est curae. Adhuc, dum mihi nullo loco deesse vis, numquam te confirmare potuisti: nunc te nihil impedit; omnia depone, corpori servi. Quantam diligentiam in valetudinem tuam contuleris, tanti me fieri a te iudicabo. Vale, mi Tiro, vale, vale et salve. Lepta tibi salutem dicit et omnes. Vale. VII Id. Nov. Leucade.

V. Scr. Leucade VII. Idus Novembres a.u.c. 704.
TULLIUS ET CICERO ET Q. Q. TIRONI HUMANISSIMO ET OPTIMO SAL. PLUR. DIC.
Vide, quanta sit in te suavitas: duas horas Thyrrei fuimus; Xenomenes hospes tam te diligit, quam si vixerit tecum; is omnia pollicitus est, quae tibi essent opus; facturum puto. Mihi placebat, si firmior esses, ut te Leucadem deportaret, ubi te plane confirmares: videbis, quid Curio, quid Lysoni, quid medico placeat. Volebam ad te Marionem remittere, quem, quum meliuscule tibi esset, ad me mitteres; sed cogitavi unas litteras Marionem afferre posse, me autem crebras exspectare. Poteris igitur et facies, si me diligis, ut quotidie sit Acastus in portu: multi erunt, quibus recte litteras dare possis, qui ad me libenter perferant; equidem Patras euntem neminem praetermittam. Ego omnem spem tui diligenter curandi in Curio habeo: nihil potest illo fieri humanius, nihil nostri amantius: ei te totum trade. Malo te paullo post valentem quam statim imbecillum videre: cura igitur nihil aliud nisi ut valeas; cetera ego curabo. Etiam atque etiam vale. Leucade proficiscens, VII. Id. Nov.

VI. Scr. Actii VII. Idus Novembres a.u.c. 704.
TULLIUS ET CICERO ET Q. Q. TIRONI SAL. PLUR. DICUNT.
Tertiam ad te hanc epistulam scripsi eodem die, magis instituti mei tenendi causa, quia nactus eram, cui darem, quam quo haberem, quod scriberem. Igitur illa: quantum me diligis, tantum adhibe in te diligentiae; ad tua innumerabilia in me officia adde hoc, quod mihi erit gratissimum omnium; quum valetudinis rationem, ut spero, habueris, habeto etiam navigationis; in Italiam euntibus omnibus ad me litteras dabis, ut ego euntem Patras neminem praetermitto; cura te, mi Tiro: quoniam non contigit, ut simul navigares, nihil est, quod festines, nec quod quidquam cures, nisi ut valeas. Etiam atque etiam vale. VII Idus Nov. Actio vesperi.

VII. Scr. Corcyrae XV. Kal. Decembres a.u.c. 704.
TULLIUS ET CICERO S. D. TIRONI SUO.
Septimum iam diem Corcyrae tenebamur, Quintus autem pater et filius Buthroti: solliciti eramus de tua valetudine mirum in modum; nec mirabamur nihil a te litterarum, iis enim ventis istim navigatur, qui si essent, nos Corcyrae non sederemus. Cura igitur te et confirma et, quum commode et per valetudinem et per anni tempus navigare poteris, ad nos amantissimos tui veni: nemo nos amat, qui te non diligit; carus omnibus exspectatusque venies. Cura ut valeas. Etiam atque etiam, Tiro noster, vale. XV Kal. Corcyra.

VIII. Scr. in Campania exeunte mense Ianuario a.u.c. 705.
Q. CICERO TIRONI S. D.
Magnae nobis est sollicitudini valetudo tua; nam, tametsi, qui veniunt, éx¤nduna m°n, xroni‰tera d¢ nuntiant, tamen in magna consolatione ingens inest sollicitudo, si diutius a nobis afuturus est is, cuius usum et suavitatem desiderando sentimus. Ac tamen, quamquam videre te tota cogitatione cupio, tamen te penitus rogo, ne te tam longae navigationi et viae per hiemem nisi bene firmum committas neve naviges nisi explorate. Vix in ipsis tectis et oppidis frigus infirma valetudine vitatur, nedum in mari et via sit facile abesse ab iniuria temporis.

cËxow d¢ lept³ xrvtÐ polemi‰taton cËxow d¢ lept³ xrvtÐ polemi‰taton,

inquit Euripides: cui tu quantum credas, nescio; ego certe singulos eius versus singula testimonia puto. Effice, si me diligis, ut valeas et ut ad nos firmus ac valens quam primum venias. Ama nos et vale. Q. f. tibi salutem dicit.

IX. Scr. Brundisii IV. Kal. Dec. a.u.c. 704.
TULLIUS ET CICERO TIRONI SUO SAL. PLUR. DIC.
Nos a te, ut scis, discessimus a. d. IIII Non. Nov.  Leucadem venimus a. d. VIII Id. Nov., a. d. VII Actium; ibi propter tempestatem a. d. VI Id. morati sumus. Inde a. d. V Id. Corcyram bellissime navigavimus. Corcyrae fuimus usque ad a. d. XVI K. Dec. tempestatibus retenti. A. d. XV K. in portum Corcyraeorum ad Cassiopen stadia CXX processimus; ibi retenti ventis sumus usque ad a. d. VIIII K.—interea, qui cupide profecti sunt, multi naufragia fecerunt—. Nos eo die coenati solvimus; inde austro lenissimo, caelo sereno nocte illa et die postero in Italiam ad Hydruntem ludibundi pervenimus, eodemque vento postridie—id erat a. d. VII K. Dec.—hora IIII Brundisium venimus, eodemque tempore simul nobiscum in oppidum introiit Terentia, quae te facit plurimi. A. d. V K. Dec. servus Cn. Plancii Brundisii tandem aliquando mihi a te exspectatissimas litteras reddidit datas Idibus Nov., quae me molestia valde levarunt, utinam omnino liberassent! sed tamen Asclapo medicus plane confirmat propediem te valentem fore. Nunc quid ego te horter, ut omnem diligentiam adhibeas ad convalescendum? tuam prudentiam, temperantiam, amorem erga me novi; scio te omnia facturum, ut nobiscum quam primum sis; sed tamen ita velim, ut ne quid properes. Symphoniam Lysonis vellem vitasses, ne in quartam hebdomada incideres; sed, quoniam pudori tuo maluisti obsequi quam valetudini, reliqua cura. Curio misi, ut medico honos haberetur et tibi daret, quod opus esset; me, cui iussisset, curaturum. Equum et mulum Brundisii tibi reliqui. Romae vereor ne ex K. Ian. magni tumultus sint: nos agemus omnia modice. Reliquum est, ut te hoc rogem et a te petam, ne temere naviges—solent nautae festinare quaestus sui causa—-, cautus sis, mi Tiro—mare magnum et difficile tibi restat—, si poteris, cum Mescinio—caute is solet navigare—, si minus, cum honesto aliquo homine, cuius auctoritate navicularius moveatur. In hoc omnem diligentiam si adhibueris teque nobis incolumem stiteris, omnia a te habebo. Etiam atque etiam, noster Tiro, vale. Medico, Curio, Lysoni de te scripsi diligentissime. Vale et salve.

X. Scr. in Cumano m. Maio a.u.c. 700.
TULLIUS TIRONI SAL.
Ego vero cupio te ad me venire, sed viam timeo: gravissime aegrotasti, inedia et purgationibus et vi ipsius morbi consumptus es; graves solent offensiones esse ex gravibus morbis, si quae culpa commissa est; iam ad id biduum, quod fueris in via, dum in Cumanum venis, accedent continuo ad reditum dies quinque. Ego in Formiano a. d. III K. esse volo: ibi te ut firmum offendam, mi Tiro, effice. Litterulae meae sive nostrae tui desiderio oblanguerunt; hac tamen epistula, quam Acastus attulit, oculos paullum sustulerunt. Pompeius erat apud me, quum haec scribebam, hilare et libenter: ei cupienti audire nostra dixi sine te omnia mea muta esse. Tu Musis nostris para ut operas reddas: nostra ad diem dictam fient; docui enim te, fides ¶tumon quod haberet. Fac, plane ut valeas. Nos assumus. Vale. XIIII K.

XI. Scr. ad urbem prid. Idus Ianuarias a.u.c. 705.
TULLIUS ET CICERO, TERENTIA, TULLIA, Q. Q. TIRONI SAL. PLURIMAM DIC.
Etsi opportunitatem operae tuae omnibus locis desidero, tamen non tam mea quam tua causa doleo te non valere; sed, quoniam in quartanam conversa vis est morbi—sic enim scribit Curius—, spero te diligentia adhibita iam firmiorem fore: modo fac, id quod est humanitatis tuae, ne quid aliud cures hoc tempore, nisi ut quam commodissime convalescas. Non ignoro, quantum ex desiderio labores; sed erunt omnia facilia, si valebis: festinare te nolo, ne nauseae molestiam suscipias aeger et periculose hieme naviges. Ego ad urbem accessi pr. Non. Ian. Obviam mihi sic est proditum, ut nihil possit fieri ornatius; sed incidi in ipsam flammam civilis discordiae vel potius belli, cui quum cuperem mederi et, ut arbitror, possem, cupiditates certorum hominum—nam ex utraque parte sunt, qui pugnare cupiant—impedimento mihi fuerunt. Omnino et ipse Caesar, amicus noster, minaces ad senatum et acerbas litteras miserat et erat adhuc impudens, qui exercitum et provinciam invito senatu teneret, et Curio meus illum incitabat; Antonius quidem noster et Q. Cassius nulla vi expulsi ad Caesarem cum Curione profecti erant, posteaquam senatus consulibus, praetoribus, tribunis pl. et nobis, qui pro coss. sumus, negotium dederat, ut curaremus, ne quid res publica detrimenti caperet: numquam maiore in periculo civitas fuit, numquam improbi cives habuerunt paratiorem ducem. Omnino ex hac quoque parte diligentissime comparatur: id fit auctoritate et studio Pompeii nostri, qui Caesarem sero coepit timere. Nobis inter has turbas senatus tamen frequens flagitavit triumphum; sed Lentulus consul, quo maius suum beneficium faceret, simul atque expedisset, quae essent necessaria de re publica, dixit se relaturum. Nos agimus nihil cupide eoque est nostra pluris auctoritas. Italiae regiones descriptae sunt, quam quisque partem tueretur: nos Capuam sumpsimus. Haec te scire volui. Tu etiam atque etiam cura, ut valeas litterasque ad me mittas, quotiescumque habebis, cui des. Etiam atque etiam vale. D. pr. Idus Ian.

XII. Scr. Capuae IV. Kal. Februarias a.u.c. 705.
TULLIUS S. D. TIRONI SUO.
Quo in discrimine versetur salus mea et bonorum omnium atque unversae rei publicae, ex eo scire potes, quod domos nostras et patriam ipsam vel diripiendam vel inflammandam reliquimus: in eum locum res deducta est, ut, nisi qui deus vel casus aliquis subvenerit, salvi esse nequeamus. Equidem, ut veni ad urbem, non destiti omnia et sentire et dicere et facere, quae ad concordiam pertinerent; sed mirus invaserat furor non solum improbis, sed etiam iis, qui boni habentur, ut pugnare cuperent me clamante nihil esse bello civili miserius. Itaque, quum Caesar amentia quadam raperetur et oblitus nominis atque honorum suorum Ariminum, Pisaurum, Anconam, Arretium occupavisset, urbem reliquimus: quam sapienter aut quam fortiter, nihil attinet disputari; quo quidem in casu simus, vides. Feruntur omnino condiciones ab illo, ut Pompeius eat in Hispaniam, delectus, qui sunt habiti, et praesidia nostra dimittantur; se ulteriorem Galliam Domitio, citeriorem Considio Noniano—his enim obtigerunt—traditurum; ad consulatus petitionem se venturum, neque se iam velle absente se rationem haberi suam; se praesentem trinum nundinum petiturum. Accepimus condiciones, sed ita, ut removeat praesidia ex iis locis, quae occupavit, ut sine metu de iis ipsis condicionibus Romae senatus haberi possit. Id ille si fecerit, spes est pacis, non honestae—leges enim imponuntur—, sed quidvis est melius quam sic esse, ut sumus; sin autem ille suis condicionibus stare noluerit, bellum paratum est, eiusmodi tamen, quod sustinere ille non possit, praesertim quum a suis condicionibus ipse fugerit, tantummodo ut eum intercludamus, ne ad urbem possit accedere, quod sperabamus fieri posse; delectus enim magnos habebamus putabamusque illum metuere, si ad urbem ire coepisset, ne Gallias amitteret, quas ambas habet inimicissimas praeter Transpadanos, ex Hispaniaque sex legiones et magna auxilia Afranio et Petreio ducibus habet a tergo: videtur, si insaniet, posse opprimi, modo ut urbe salva. Maximam autem plagam accepit, quod is, qui summam auctoritatem in illius exercitu habebat, T. Labienus, socius sceleris esse noluit: reliquit illum et nobiscum est, multique idem facturi esse dicuntur. Ego adhuc orae maritimae praesum a Formiis: nullum maius negotium suscipere volui, quo plus apud illum meae litterae cohortationesque ad pacem valerent; sin autem erit bellum, video me castris et certis legionibus praefuturum. Habeo etiam illam molestiam, quod Dolabella noster apud Caesarem est. Haec tibi nota esse volui, quae cave ne te perturbent et impediant valetudinem tuam. Ego A. Varroni, quem quum amantissimum mei cognovi, tum etiam valde tui studiosum, diligentissime te commendavi, ut et valetudinis tuae rationem haberet et navigationis et totum te susciperet ac tueretur: quem omnia facturum confido; recepit enim et mecum locutus est suavissime. Tu, quoniam eo tempore mecum esse non potuisti, quo ego maxime operam et fidelitatem desideravi tuam, cave festines aut committas, ut aut aeger aut hieme naviges: numquam sero te venisse putabo, si salvus veneris. Adhuc neminem videram, qui te postea vidisset quam M. Volusius, a quo tuas litteras accepi: quod non mirabar; neque enim meas puto ad te litteras tanta hieme perferri. Sed da operam, ut valeas et, si valebis, quum recte navigari poterit, tum naviges. Cicero meus in Formiano erat, Terentia et Tullia Romae. Cura, ut valeas. IIII K. Februar. Capua.

XIII. Scr. a.u.c. 700.
TULLIUS TIRONI SAL.
Omnia a te data mihi putabo, si te valentem videro. Summa cura exspectabam adventum Andrici, quem ad te miseram. Cura, si me diligis, ut valeas et, quum te bene confirmaris, ad nos venias. Vale. IIII Id. Apr.

XIV. Scr. a.u.c. 700.
TULLIUS TIRONI SAL.
Andricus postridie ad me venit, quam exspectaram; itaque habui noctem plenam timoris ac miseriae. Tuis litteris nihilo sum factus certior, quomodo te haberes, sed tamen sum recreatus. Ego omni delectatione litterisque omnibus careo, quas ante, quam te videro, attingere non possum. Medico mercedis quantum poscet promitti iubeto: id scripsi ad Ummium. Audio te animo angi et medicum dicere ex eo te laborare: si me diligis, excita ex somno tuas litteras humanitatemque, propter quam mihi es carissimus; nunc opus est te animo valere, ut corpore possis: id quum tua, tum mea causa facias, a te peto. Acastum retine, quo commodius tibi ministretur. Conserva te mihi: dies promissorum adest, quem etiam repraesentabo, si adveneris. Etiam atque etiam vale. III Idus h. VI.

XV. Scr. pr. Id. Apr. a.u.c. 700.
TULLIUS TIRONI SAL.
Aegypta ad me venit pr. Idus Apr.  Is etsi mihi nuntiavit te plane felbri carere et belle habere, tamen, quod negavit te potuisse ad me scribere, curam mihi attulit, et eo magis, quod Hermia, quem eodem die venire opertuerat, non venerat. Incredibili sum sollicitudine de tua valetudine; qua si me liberaris, ego te omni cura liberabo: plura scriberem, si iam putarem libenter te legere posse. Ingenium tuum, quod ego maximi facio, confer ad te mihi tibique conservandum: cura te etiam atque etiam diligenter. Vale.
   Scripta iam epistula Hermia venit. Accepi tuam epistulam vacillantibus litterulis; nec mirum, tam gravi morbo. Ego ad te Aegyptam misi, quod nec inhumanus est et te visus est mihi diligere, ut is tecum esset, et cum eo cocum, quo uterere. Vale.

XVI. Scr. a.u.c. 700.
Q. M. FRATRI SAL.
De Tirone, mi Marce, ita te meumque Ciceronem et tuam Tulliolam tuumque filium videam, ut mihi gratissimum fecisti, quod eum, indignum illa fortuna ac nobis amicum quam servum esse maluisti: mihi crede, tuis et illius litteris perlectis exsilui gaudio et tibi et ago gratias et gratulor; si enim mihi Statii fidelitas et frugalitas est tantae voluptati, quanti esse in isto haec eadem bona debent additis litteris et sermonibus et humanitate, quae sunt iis ipsis commodis potiora! Amo te omnibus equidem de maximis causis, verum etiam propter hanc, vel quod mihi sic, ut debuisti, nuntiasti: te totum in litteris vidi. Sabini pueris et promisi omnia et faciam.

XVII. Scr. a.u.c. 708.
TULLIUS TIRONI SAL.
Video, quid agas: tuas quoque epistulas vis referri in volumina. Sed heus tu, qui xann esse meorum scriptorum soles, unde illud tam êxuron, &quot;valetudini fideliter inserviendo?&quot; unde in istum locum &quot;fideliter&quot; venit? cui verbo domicilium est proprium in officio, migrationes in alienum multae: nam et doctrina et domus et ars et ager etiam fidelis dici potest, ut sit, quomodo Theophrasto placet, verecunda tralatio. Sed haec coram. Demetrius venit ad me quo quidem comitatu éfwm¤lhsa satis scis etueum videlicet non potuisti videre; cras aderit: videbis igitur; nam ego hinc perendie mane cogito. Valetudo tua me valde sollicitat, sed inservi et fac omnia: tum te mecum esse, tum mihi cumulatissime satisfacere putato. Cuspio quod operam dedisti, mihi gratum est; valde enim eius causa volo. Vale.

XVIII. Scr. post a.u.c. 707 (708?).
TULLIUS TIRONI SAL.
Quid igitur? non sic oportet? equidem censeo sic; addendum etiam &quot;SUO.&quot; Sed, si placet, invidia vitetur, quam quidem ego saepe contempsi. Tibi diaforhsin gaudeo profuisse; si vero etiam Tusculanum, dei boni! quanto mihi illud erit amabilius! Sed, si me amas, quod quidem aut facis aut perbelle simulas, quod tamen in modum procedit, sed, utut est, indulge valetudini tuae, cui quidem tu adhuc, dum mihi deservis, servisti non satis. Ea quid postulet, non ignoras: p°cin, éxop¤an, per¤paton sÊmmetron, trðcin, eÈlus¤an xoil¤aw. Fac bellus revertare: non modo te, sed etiam Tusculanum nostrum plus amem. Paredrum excita, ut hortum ipse conducat: sic olitorem ipsum commovebis. Helico nequissimus HS CIC dabat nullo aprico horto, nullo emissario, nulla maceria, nulla casa: iste nos tanta impensa derideat? Calface hominem, ut ego Mothonem; itaque abutor coronis. De Crabra quid agatur, etsi nunc quidem etiam nimium est aquae, tamen velim scire. Horologium mittam et libros, si erit sudum. Sed tu nullosne tecum libellos? an pangis aliquid Sophocleum? fac opus appareat. A. Ligurius, Caesaris familiaris, mortuus est, bonus homo et nobis amicus. Te quando exspectemus, fac ut sciam. Cura te diligenter. Vale.

XIX. Scr. eodem anno, quo Ep. XVIII.
TULLIUS TIRONI SUO SAL.
Exspecto tuas litteras de multis rebus, te ipsum multo magis. Demetrium redde nostrum et aliud, si quid potes boni. De Aufidiano nomine nihil te hortor; scio tibi curae esse; sed confice et, si ob eam rem moraris, accipio causam, si id te non tenet, advola. Litteras tuas valde exspecto. Vale.

XX. Scr. eodem anno, quo Ep. XVIII.
TULLIUS TIRONI SAL.
Sollicitat, ita vivam, me tua, mi Tiro, valetudo; sed confido, si diligentiam, quam instituisti, adhibueris, cito te firmum fore. Libros compone; indicem, quum Metrodoro libebit, quoniam eius arbitratu vivendum est. Cum olitore, ut videtur. Tu potes Kalendis spectare gladiatores, postridie redire, et ita censeo; verum, ut videbitur. Cura te, si me amas, diligenter. Vale.

XXI. Scr. Athenis exeunte m. Dec. a.u.c. 710.
CICERO F. TIRONI SUO DULCISSIMO SAL.
Quum vehementer tabellarios exspectarem quotidie, aliquando venerunt post diem quadragesimum [et] sextum, quam a vobis discesserant; quorum mihi fuit adventus optatissimus; nam, quum maximam cepissem laetitiam ex humanissimi et carissimi patris epistula, tum vero iucundissimae tuae litterae cumulum mihi gaudii attulerunt. Itaque me iam non poenitebat intercapedinem scribendi fecisse, sed potius laetabar; fructum enim magnum humanitatis tuae capiebam ex silentio mearum litterarum. Vehementer igitur gaudeo te meam sine dubitatione accepisse excusationem. Gratos tibi optatosque esse, qui de me rumores afferuntur, non dubito, mi dulcissime Tiro, praestaboque et enitar, ut in dies magis magisque haec nascens de me duplicetur opinio: quare, quod polliceris, te bucinatorem fore existimationis meae, firmo id constantique animo facias licet; tantum enim mihi dolorem cruciatumque attulerunt errata aetatis meae, ut non solum animus a factis, sed aures quoque a commemoratione abhorreant: cuius te sollicitudinis et doloris participem fuisse notum exploratumque est mihi; nec id mirum; nam quum omnia mea causa velles mihi successa, tum etiam tua, socium enim te meorum commodorum semper esse volui. Quoniam igitur tum ex me doluisti, nunc ut duplicetur tuum ex me gaudium, praestabo. Cratippo me scito non ut discipulum, sed ut filium esse coniunctissimum; nam quum audio illum libenter, tum etiam propriam eius suavitatem vehementer amplector: sum totos dies cum eo noctisque saepenumero partem; exoro enim, ut mecum quam saepissime coenet. Hac introducta consuetudine saepe inscientibus nobis et coenantibus obrepit sublataque severitate philosophiae humanissime nobiscum iocatur. Quare da operam, ut hunc talem, tam iucundum, tam excellentem virum videas quam primum. Nam quid ego de Bruttio dicam? quem nullo tempore a me patior discedere, cuius quum frugi severaque est vita, tum etiam iucundissima convictio; non est enim seiunctus iocus a filolag¤ai et quotidiana sujhtÆsei. Huic ego locum in proximo conduxi et, ut possum, ex meis angustiis illius sustento tenuitatem. Praeterea declamitare Graece apud Cassium institui; Latine autem apud Bruttium exerceri volo. Utor familiaribus et quotidianis convictoribus, quos secum Mytilenis Cratippus adduxit, hominibus et doctis et illi probatissimis. Multum etiam mecum est Epicrates, princeps Atheniensium, et Leonides et horum ceteri similes. Tå m¢n oÔn xay' ¾mçw tãde. De Gorgia autem quod mihi scribis, erat quidem ille in quotidiana declamatione utilis, sed omnia postposui, dummodo praeceptis patris parerem, diarrÆdhn enim scripserat, ut eum dimitterem statim: tergiversari nolui, ne mea nimia spoudØ suspicionem ei aliquam importaret, deinde illud etiam mihi sucurrebat, grave esse me de iudicio patris iudicare; tuum tamen studium et consilium gratum acceptumque est mihi. Excusationem angustiarum tui temporis accipio; scio enim, quam soleas esse occupatus. Emisse te praedium vehementer gaudeo feliciterque tibi rem istam evenire cupio—hoc loco me tibi gratulari noli mirari; eodem enim fere loco tu quoque emisse te fecisti me certiorem—. Habes deponendae tibi sunt urbanitates; rusticus Romanus factus es. Quomodo ego mihi nunc ante oculos tuum iucundissimum conspectum propono? videor enim videre ementem te rusticas res, cum villico loquentem, in lacinia servantem ex mensa secunda semina. Sed, quod ad rem pertinet, me tum tibi defuisse aeque ac tu doleo; sed noli dubitare, mi Tiro, quin te sublevaturus sim, si modo fortuna me, praesertim quum sciam communem nobis emptum esse istum fundum. De mandatis quod tibi curae fuit, est mihi gratum; sed peto a te, ut quam celerrime mihi librarius mittatur, maxime quidem Graecus; multum mihi enim eripitur operae in exscribendis hypomnematis. Tu velim in primis cures, ut valeas, ut una sumfilologeðn possimus. Antherum tibi commendo.

XXII. Scr. a.u.c. 708.
TULLIUS TIRONI SUO SAL.
Spero ex tuis litteris tibi melius esse, cupio certe; cui quidem rei omni ratione cura ut inservias et cave suspiceris contra meam voluntatem te facere, quod non sis mecum: mecum es, si te curas; quare malo te valetudini tuae servire quam meis oculis et auribus; etsi enim et audio te et video libenter, tamen hoc multo erit, si valebis, iucundius. Ego hic cesso, quia ipse nihil scribo, lego autem libentissime; tu istic, si quid librarii mea manu non intelligent, monstrabis: una omnino interposito difficilior est, quam ne ipse quidem facile legere soleo, de quadrimo Catone. De triclinio cura, ut facis: Tertia aderit, modo ne Publius rogatus sit. Demetrius iste numquam omnino Phalereus fuit, sed nunc plane Billienus est; itaque te do vicarium: tu eum observabis; etsi—; verumtamen de illis—: nosti cetera. Sed tamen, si quem cum eo sermonem habueris, scribes ad me, ut mihi nascatur epistulae argumentum et ut tuas quam longissimas litteras legam. Cura, mi Tiro, ut valeas: hoc gratius mihi facere nihil potes. Vale.

XXIII. Scr. Puteolia exeunte mense Aprili a.u.c. 710.
CICERO TIRONI SAL.
Tu vero confice professionem, si potes; etsi haec pecunia ex eo genere est, ut professione non egeat; verumtamen—. Balbus ad me scripsit tanta se epifora oppressum, ut loqui non posset. Antonius de legem quid egerit. Liceat modo rusticari. Ad Bithynicum scripsi. De Servilio tu videris, qui senectutem non contemnis; etsi Atticus noster, quia quondam me commoveri panixoiw intellexit, idem semper putat nec videt, quibus praesidiis philosophiae saeptus sim, et hercle, quod timidus ipse est, yorubopoiei. Ego tamen Antonii inveteratam sine ulla offensione amicitiam retinere sane volo scribamque ad eum, sed non ante, quam te videro; nec tamen te avoco a syngrapha: eggion gonu xnhmhw. Cras exspecto Leptam et n&lt;ostrum&gt; ad cuius rutam puleio mihi tui sermonis utendum est. Vale.

XXIV. Scr. mense Maio a.u.c. 710.
TULLIUS TIRONI SAL.
Etsi mane Harpalum miseram, tamen, quum haberem, cui recte darem litteras, etsi novi nihil erat, iisdem de rebus volui ad te saepius scribere, non quin confiderem diligentiae tuae, sed rei me magnitudo movebat. Mihi prora et puppis, ut Graecorum proverbium est, fuit a me tui dimittendi, ut rationes nostras explicares. Ofillio et Aurelio utique satisfiat. A. Flamma, si non potes omne, partem aliquam velim extorqueas, in primisque, ut expedita sit pensio K. Ian. De attributione conficies, de repraesentatione videbis. De domesticis rebus hactenus; de publicis omnia mihi certa: quid Octavius, quid Antonius, quae hominum opinio, quid futurum putes. Ego vix teneor, quin accurram; sed si litteras tuas exspecto. Et scito Balbum tum fuisse Aquini, quum tibi est dictum, et postridie Hirtium: puto utrumque ad aquas; sed quid egerint—. Dolabellae procuratores fac ut admoneantur: appellabis etiam Papiam. Vale.

XXV. Scr. Athenis exeunte a.u.c. 710.
CICERO F. TIRONI SUO SAL.
Etsi iusta et idonea usus es excusatione intermissionis litterarum tuarum, tamen, id ne saepius facias, rogo; nam, etsi de re publica rumoribus et nuntiis certior fio et de sua in me voluntate semper ad me perscribit pater, tamen de quavis minima re scripta a te ad me epistula semper fuit gratissima. Quare quum in primis tuas desiderem litteras, noli committere, ut excusatione potius expleas officium scribendi quam assiduitate epistularum. Vale.

XXVI. Scr. exeunte a.u.c. 710.
Q. CICERO TIRONI SUO SAL. PLUR. DIC.
Verberavi te cogitationis tacito dumtaxat convicio, quod fasciculus alter ad me iam sine tuis litteris perlatus est. Non potes effugere huius culpae poenam te patrono: Marcus est adhibendus, isque diu et multis lucubrationibus commentata oratione vide ut probare possit te non peccasse. Plane te rogo: sicut olim matrem nostram facere memini, quae lagonas etiam inanes obsignabat, ne dicerentur inanes aliquae fuisse, quae furtim essent exsiccatae, sic tu, etiamsi, quod scribas, non habebis, scribito tamen, ne furtum cessationis quaesivisse videaris; valde enim mihi semper et vera et dulcia tuis epistulis nuntiantur. Ama nos et vale.

XXVII. Scr. Romae exeunte a.u.c. 710 (ante III. Kal. Ian.).
Q. CICERO TIRONI SUO SAL. PLURIMAM DICIT.
Mirificam mihi verberationem cessationis epistula dedisti; nam, quae parcius frater perscripserat, verecundia videlicet et properatione, ea tu sine assentatione, ut erant, ad me scripsisti, et maxime de consulibus designatis, quos ego penitus novi libidinum et languoris effeminatissimi animi plenos; qui nisi a guvernaculis recesserint, maximum ab universo naufragio periculum est. Incredibile est, quae ego illos sciam oppositis Gallorum castris in aestivis fecisse, quos ille latro, nisi aliquid firmius fuerit, societate vitiorum deleniet. Res est aut tribuniciis aut privatis consiliis munienda; nam isti duo vix sunt digni, quibus alteri Caesenam, alteri Cossutianarum tabernarum fundamenta credas. Te, ut dixi, fero oculis. Ego vos a. d. III K. videbo tuosque oculos, etiamsi te veniens in medio foro videro, dissuaviabor. Me ama et vale.</text>
      <sha1>iefz86birircwdjaf4dsgxxfmz4gbcu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269607</id>
      <parentid>269497</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32921" sha1="qp11dfkkgpwcmgdv6q05gqj7ucjbgrc" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Marcus Tullius Cicero
|OperaeTitulus= Epistulae ad familiares
|OperaeWikiPagina= Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares
|Annus= &lt;!-- Annus/Saeculum --&gt;
|SubTitulus=Liber XVI&lt;br&gt;Ad Tironem.
}}
{{Liber
|Ante=Liber XV
|AnteNomen=../Liber XV
}}

{{c|{{x-maior|{{ancora+|I.}}}}&lt;br&gt;Scr. in itinere III. Non. Nov. a.u.c. 704.&lt;br&gt;TULLIUS TIRONI SUO SAL. PLUR. DIC. ET CICERO MEUS ET FRATER ET FRATRIS F.}}
{{pn|1.1|1}}Paullo facilius putavi posse me ferre desiderium tui, sed plane non fero et, quamquam magni ad honorem nostrum interest quam primum ad urbem me venire, tamen peccasse mihi videor, qui a te discesserim; sed, quia tua voluntas ea videbatur esse, ut prorsus nisi confirmato corpore nolles navigare, approbavi tuum consilium, neque nunc muto, si tu in eadem es sententia; sin autem, posteaquam cibum cepisti, videris tibi posse me consequi, tuum consilium est. Marionem ad te eo misi, ut aut tecum ad me quam primum veniret aut, si tu morarere, statim ad me rediret. Tu autem tibi hoc persuade: si commodo valetudinis tuae fieri possit, nihil me malle quam te esse mecum; si autem intelliges opus esse te Patris convalescendi causa paullum commorari, nihil me malle quam te valere. Si statim navigas, nos Leucade consequere; sin te confirmare vis, et comites et tempestates et navem idoneam ut habeas, diligenter videbis. Unum illud, mi Tiro, videto, si me amas, ne te Marionis adventus et hae litterae moveant: quod valetudini tuae maxime conducet, si feceris, maxime obtemperaris voluntati meae. Haec pro tuo ingenio considera. Nos ita te desideramus, ut amemus; amor, ut valentem videamus, hortatur, desiderium, ut quam primum: illud igitur potius. Cura ergo potissimum, ut valeas: de tuis innumerabilibus in me officiis erit hoc gratissimum. III Non. Nov.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|II.}}}}&lt;br&gt;Scr. Alyziae Nonis Novembribus a.u.c. 704.&lt;br&gt;TULLIUS TIRONI SUO SAL.}}
{{pn|2.1|1}}Non queo ad te nec libet scribere, quo animo sim affectus: tantum scribo, et tibi et mihi maximae voluptati fore, si te firmum quam primum videro. Tertio die abs te ad Alyziam accesseramus—is locus est citra Leucadem studia CXX—; Leucade aut te ipsum aut tuas litteras a Marione putabam me accepturum. Quantum me diligis, tantum fac ut valeas, vel quantum te a me scis diligi. Non. Nov. Alyzia.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|III.}}}}&lt;br&gt;Scr. Alyziae a. d. VIII. Idus Novembres a.u.c. 704.&lt;br&gt;TULLIUS ET CICERO TIRONI SUO SAL. DIC. ET Q. PATER ET. FILIUS.}}
{{pn|3.1|1}}Nos apud Alyziam, ex quo loco tibi litteras ante dederamus, unum diem commorati sumus, quod Quintus nos consecutus non erat: is dies fuit Non. Nov.  Inde ante lucem proficiscentes ante diem VIII Idus Nov. has litteras dedimus. Tu, si nos omnes amas et praecipue me, magistrum tuum, confirma te. Ego valde suspenso animo exspecto, primum te scilicet, deinde Marionem cum tuis litteris. Omnes cupimus, ego in primis, quam primum te videre, sed, mi Tiro, valentem; quare nihil properaris: satis cito te videro, si valebis. Utilitatibus tuis possum carere: te valere tua causa primum volo, tum mea, mi Tiro. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Leucade VII. Idus Nov. a.u.c. 704.&lt;br&gt;TULLIUS TIRONI SUO SAL. PLUR. DIC. ET CICERO ET Q. FRATER ET Q. F.}}
{{pn|4.1|1}}Varie sum affectus tuis litteris: valde priore pagina perturbatus, paullum altera recreatus: quare nunc quidem non dubito, quin, quoad plane valeas, te neque navigationi neque viae committas: satis te mature videro, si plane confirmatum videro. De medico et tu bene existimari scribis et ego sic audio; sed plane curationes eius non probo; ius enim dandum tibi non fuit, quum xaxostÒmaxow esses; sed tamen et ad illum scripsi accurate et ad Lysonem. Ad Curium vero, suavissimum hominem et summi officii summaeque humanitatis, multa scripsi, in iis etiam, ut, si tibi videretur, te ad se traferret; Lyso enim noster vereor ne negligentior sit: primum, quia omnes Graeci; deinde quod, quum a me litteras accepisset, mihi nullas remisit; sed eum tu laudas: tu igitur, quid faciendum sit, iudicabis. Illud, mi Tiro, te rogo, sumptu ne parcas ulla in re, quod ad valetudinem opus sit: scripsi ad Curium, quod dixisses, daret; medico ipsi puto aliquid dandum esse, quo sit studiosior. Innumerabilia tua sunt in me officia, domestica forensia, urbanan provincialia, in re privata in publica, in studiis in litteris nostris: omnia viceris, si, ut spero, te validum videro. Ego puto te bellissime, si recte erit, cum quaestore Mescinio decursurum: non inhumanus est teque, ut mihi visus est, diligit. [Et,] quum valetudini tuae diligentissime consulueris, tum, mi Tiro, consulito navigationi: nulla in re iam te festinare volo; nihil laboro nisi ut salvus sis. Sic habeto, mi Tiro, neminem esse, qui me amet, quin idem te amet: quum tua et mea maxime interest te valere, tum multis est curae. Adhuc, dum mihi nullo loco deesse vis, numquam te confirmare potuisti: nunc te nihil impedit; omnia depone, corpori servi. Quantam diligentiam in valetudinem tuam contuleris, tanti me fieri a te iudicabo. Vale, mi Tiro, vale, vale et salve. Lepta tibi salutem dicit et omnes. Vale. VII Id. Nov. Leucade.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|V.}}}}&lt;br&gt;Scr. Leucade VII. Idus Novembres a.u.c. 704.&lt;br&gt;TULLIUS ET CICERO ET Q. Q. TIRONI HUMANISSIMO ET OPTIMO SAL. PLUR. DIC.}}
{{pn|5.1|1}}Vide, quanta sit in te suavitas: duas horas Thyrrei fuimus; Xenomenes hospes tam te diligit, quam si vixerit tecum; is omnia pollicitus est, quae tibi essent opus; facturum puto. Mihi placebat, si firmior esses, ut te Leucadem deportaret, ubi te plane confirmares: videbis, quid Curio, quid Lysoni, quid medico placeat. Volebam ad te Marionem remittere, quem, quum meliuscule tibi esset, ad me mitteres; sed cogitavi unas litteras Marionem afferre posse, me autem crebras exspectare. Poteris igitur et facies, si me diligis, ut quotidie sit Acastus in portu: multi erunt, quibus recte litteras dare possis, qui ad me libenter perferant; equidem Patras euntem neminem praetermittam. Ego omnem spem tui diligenter curandi in Curio habeo: nihil potest illo fieri humanius, nihil nostri amantius: ei te totum trade. Malo te paullo post valentem quam statim imbecillum videre: cura igitur nihil aliud nisi ut valeas; cetera ego curabo. Etiam atque etiam vale. Leucade proficiscens, VII. Id. Nov.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Actii VII. Idus Novembres a.u.c. 704.&lt;br&gt;TULLIUS ET CICERO ET Q. Q. TIRONI SAL. PLUR. DICUNT.}}
{{pn|6.1|1}}Tertiam ad te hanc epistulam scripsi eodem die, magis instituti mei tenendi causa, quia nactus eram, cui darem, quam quo haberem, quod scriberem. Igitur illa: quantum me diligis, tantum adhibe in te diligentiae; ad tua innumerabilia in me officia adde hoc, quod mihi erit gratissimum omnium; quum valetudinis rationem, ut spero, habueris, habeto etiam navigationis; in Italiam euntibus omnibus ad me litteras dabis, ut ego euntem Patras neminem praetermitto; cura te, mi Tiro: quoniam non contigit, ut simul navigares, nihil est, quod festines, nec quod quidquam cures, nisi ut valeas. Etiam atque etiam vale. VII Idus Nov. Actio vesperi.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Corcyrae XV. Kal. Decembres a.u.c. 704.&lt;br&gt;TULLIUS ET CICERO S. D. TIRONI SUO.}}
{{pn|7.1|1}}Septimum iam diem Corcyrae tenebamur, Quintus autem pater et filius Buthroti: solliciti eramus de tua valetudine mirum in modum; nec mirabamur nihil a te litterarum, iis enim ventis istim navigatur, qui si essent, nos Corcyrae non sederemus. Cura igitur te et confirma et, quum commode et per valetudinem et per anni tempus navigare poteris, ad nos amantissimos tui veni: nemo nos amat, qui te non diligit; carus omnibus exspectatusque venies. Cura ut valeas. Etiam atque etiam, Tiro noster, vale. XV Kal. Corcyra.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|VIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Campania exeunte mense Ianuario a.u.c. 705.&lt;br&gt;Q. CICERO TIRONI S. D.}}
{{pn|8.1|1}}Magnae nobis est sollicitudini valetudo tua; nam, tametsi, qui veniunt, éx¤nduna m°n, xroni‰tera d¢ nuntiant, tamen in magna consolatione ingens inest sollicitudo, si diutius a nobis afuturus est is, cuius usum et suavitatem desiderando sentimus. Ac tamen, quamquam videre te tota cogitatione cupio, tamen te penitus rogo, ne te tam longae navigationi et viae per hiemem nisi bene firmum committas neve naviges nisi explorate. Vix in ipsis tectis et oppidis frigus infirma valetudine vitatur, nedum in mari et via sit facile abesse ab iniuria temporis.

cËxow d¢ lept³ xrvtÐ polemi‰taton cËxow d¢ lept³ xrvtÐ polemi‰taton,

inquit Euripides: cui tu quantum credas, nescio; ego certe singulos eius versus singula testimonia puto. Effice, si me diligis, ut valeas et ut ad nos firmus ac valens quam primum venias. Ama nos et vale. Q. f. tibi salutem dicit.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|IX.}}}}&lt;br&gt;Scr. Brundisii IV. Kal. Dec. a.u.c. 704.&lt;br&gt;TULLIUS ET CICERO TIRONI SUO SAL. PLUR. DIC.}}
{{pn|9.1|1}}Nos a te, ut scis, discessimus a. d. IIII Non. Nov.  Leucadem venimus a. d. VIII Id. Nov., a. d. VII Actium; ibi propter tempestatem a. d. VI Id. morati sumus. Inde a. d. V Id. Corcyram bellissime navigavimus. Corcyrae fuimus usque ad a. d. XVI K. Dec. tempestatibus retenti. A. d. XV K. in portum Corcyraeorum ad Cassiopen stadia CXX processimus; ibi retenti ventis sumus usque ad a. d. VIIII K.—interea, qui cupide profecti sunt, multi naufragia fecerunt—. Nos eo die coenati solvimus; inde austro lenissimo, caelo sereno nocte illa et die postero in Italiam ad Hydruntem ludibundi pervenimus, eodemque vento postridie—id erat a. d. VII K. Dec.—hora IIII Brundisium venimus, eodemque tempore simul nobiscum in oppidum introiit Terentia, quae te facit plurimi. A. d. V K. Dec. servus Cn. Plancii Brundisii tandem aliquando mihi a te exspectatissimas litteras reddidit datas Idibus Nov., quae me molestia valde levarunt, utinam omnino liberassent! sed tamen Asclapo medicus plane confirmat propediem te valentem fore. Nunc quid ego te horter, ut omnem diligentiam adhibeas ad convalescendum? tuam prudentiam, temperantiam, amorem erga me novi; scio te omnia facturum, ut nobiscum quam primum sis; sed tamen ita velim, ut ne quid properes. Symphoniam Lysonis vellem vitasses, ne in quartam hebdomada incideres; sed, quoniam pudori tuo maluisti obsequi quam valetudini, reliqua cura. Curio misi, ut medico honos haberetur et tibi daret, quod opus esset; me, cui iussisset, curaturum. Equum et mulum Brundisii tibi reliqui. Romae vereor ne ex K. Ian. magni tumultus sint: nos agemus omnia modice. Reliquum est, ut te hoc rogem et a te petam, ne temere naviges—solent nautae festinare quaestus sui causa—-, cautus sis, mi Tiro—mare magnum et difficile tibi restat—, si poteris, cum Mescinio—caute is solet navigare—, si minus, cum honesto aliquo homine, cuius auctoritate navicularius moveatur. In hoc omnem diligentiam si adhibueris teque nobis incolumem stiteris, omnia a te habebo. Etiam atque etiam, noster Tiro, vale. Medico, Curio, Lysoni de te scripsi diligentissime. Vale et salve.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|X.}}}}&lt;br&gt;Scr. in Cumano m. Maio a.u.c. 700.&lt;br&gt;TULLIUS TIRONI SAL.}}
{{pn|10.1|1}}Ego vero cupio te ad me venire, sed viam timeo: gravissime aegrotasti, inedia et purgationibus et vi ipsius morbi consumptus es; graves solent offensiones esse ex gravibus morbis, si quae culpa commissa est; iam ad id biduum, quod fueris in via, dum in Cumanum venis, accedent continuo ad reditum dies quinque. Ego in Formiano a. d. III K. esse volo: ibi te ut firmum offendam, mi Tiro, effice. Litterulae meae sive nostrae tui desiderio oblanguerunt; hac tamen epistula, quam Acastus attulit, oculos paullum sustulerunt. Pompeius erat apud me, quum haec scribebam, hilare et libenter: ei cupienti audire nostra dixi sine te omnia mea muta esse. Tu Musis nostris para ut operas reddas: nostra ad diem dictam fient; docui enim te, fides ¶tumon quod haberet. Fac, plane ut valeas. Nos assumus. Vale. XIIII K.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XI.}}}}&lt;br&gt;Scr. ad urbem prid. Idus Ianuarias a.u.c. 705.&lt;br&gt;TULLIUS ET CICERO, TERENTIA, TULLIA, Q. Q. TIRONI SAL. PLURIMAM DIC.}}
{{pn|11.1|1}}Etsi opportunitatem operae tuae omnibus locis desidero, tamen non tam mea quam tua causa doleo te non valere; sed, quoniam in quartanam conversa vis est morbi—sic enim scribit Curius—, spero te diligentia adhibita iam firmiorem fore: modo fac, id quod est humanitatis tuae, ne quid aliud cures hoc tempore, nisi ut quam commodissime convalescas. Non ignoro, quantum ex desiderio labores; sed erunt omnia facilia, si valebis: festinare te nolo, ne nauseae molestiam suscipias aeger et periculose hieme naviges. Ego ad urbem accessi pr. Non. Ian. Obviam mihi sic est proditum, ut nihil possit fieri ornatius; sed incidi in ipsam flammam civilis discordiae vel potius belli, cui quum cuperem mederi et, ut arbitror, possem, cupiditates certorum hominum—nam ex utraque parte sunt, qui pugnare cupiant—impedimento mihi fuerunt. Omnino et ipse Caesar, amicus noster, minaces ad senatum et acerbas litteras miserat et erat adhuc impudens, qui exercitum et provinciam invito senatu teneret, et Curio meus illum incitabat; Antonius quidem noster et Q. Cassius nulla vi expulsi ad Caesarem cum Curione profecti erant, posteaquam senatus consulibus, praetoribus, tribunis pl. et nobis, qui pro coss. sumus, negotium dederat, ut curaremus, ne quid res publica detrimenti caperet: numquam maiore in periculo civitas fuit, numquam improbi cives habuerunt paratiorem ducem. Omnino ex hac quoque parte diligentissime comparatur: id fit auctoritate et studio Pompeii nostri, qui Caesarem sero coepit timere. Nobis inter has turbas senatus tamen frequens flagitavit triumphum; sed Lentulus consul, quo maius suum beneficium faceret, simul atque expedisset, quae essent necessaria de re publica, dixit se relaturum. Nos agimus nihil cupide eoque est nostra pluris auctoritas. Italiae regiones descriptae sunt, quam quisque partem tueretur: nos Capuam sumpsimus. Haec te scire volui. Tu etiam atque etiam cura, ut valeas litterasque ad me mittas, quotiescumque habebis, cui des. Etiam atque etiam vale. D. pr. Idus Ian.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Capuae IV. Kal. Februarias a.u.c. 705.&lt;br&gt;TULLIUS S. D. TIRONI SUO.}}
{{pn|12.1|1}}Quo in discrimine versetur salus mea et bonorum omnium atque unversae rei publicae, ex eo scire potes, quod domos nostras et patriam ipsam vel diripiendam vel inflammandam reliquimus: in eum locum res deducta est, ut, nisi qui deus vel casus aliquis subvenerit, salvi esse nequeamus. Equidem, ut veni ad urbem, non destiti omnia et sentire et dicere et facere, quae ad concordiam pertinerent; sed mirus invaserat furor non solum improbis, sed etiam iis, qui boni habentur, ut pugnare cuperent me clamante nihil esse bello civili miserius. Itaque, quum Caesar amentia quadam raperetur et oblitus nominis atque honorum suorum Ariminum, Pisaurum, Anconam, Arretium occupavisset, urbem reliquimus: quam sapienter aut quam fortiter, nihil attinet disputari; quo quidem in casu simus, vides. Feruntur omnino condiciones ab illo, ut Pompeius eat in Hispaniam, delectus, qui sunt habiti, et praesidia nostra dimittantur; se ulteriorem Galliam Domitio, citeriorem Considio Noniano—his enim obtigerunt—traditurum; ad consulatus petitionem se venturum, neque se iam velle absente se rationem haberi suam; se praesentem trinum nundinum petiturum. Accepimus condiciones, sed ita, ut removeat praesidia ex iis locis, quae occupavit, ut sine metu de iis ipsis condicionibus Romae senatus haberi possit. Id ille si fecerit, spes est pacis, non honestae—leges enim imponuntur—, sed quidvis est melius quam sic esse, ut sumus; sin autem ille suis condicionibus stare noluerit, bellum paratum est, eiusmodi tamen, quod sustinere ille non possit, praesertim quum a suis condicionibus ipse fugerit, tantummodo ut eum intercludamus, ne ad urbem possit accedere, quod sperabamus fieri posse; delectus enim magnos habebamus putabamusque illum metuere, si ad urbem ire coepisset, ne Gallias amitteret, quas ambas habet inimicissimas praeter Transpadanos, ex Hispaniaque sex legiones et magna auxilia Afranio et Petreio ducibus habet a tergo: videtur, si insaniet, posse opprimi, modo ut urbe salva. Maximam autem plagam accepit, quod is, qui summam auctoritatem in illius exercitu habebat, T. Labienus, socius sceleris esse noluit: reliquit illum et nobiscum est, multique idem facturi esse dicuntur. Ego adhuc orae maritimae praesum a Formiis: nullum maius negotium suscipere volui, quo plus apud illum meae litterae cohortationesque ad pacem valerent; sin autem erit bellum, video me castris et certis legionibus praefuturum. Habeo etiam illam molestiam, quod Dolabella noster apud Caesarem est. Haec tibi nota esse volui, quae cave ne te perturbent et impediant valetudinem tuam. Ego A. Varroni, quem quum amantissimum mei cognovi, tum etiam valde tui studiosum, diligentissime te commendavi, ut et valetudinis tuae rationem haberet et navigationis et totum te susciperet ac tueretur: quem omnia facturum confido; recepit enim et mecum locutus est suavissime. Tu, quoniam eo tempore mecum esse non potuisti, quo ego maxime operam et fidelitatem desideravi tuam, cave festines aut committas, ut aut aeger aut hieme naviges: numquam sero te venisse putabo, si salvus veneris. Adhuc neminem videram, qui te postea vidisset quam M. Volusius, a quo tuas litteras accepi: quod non mirabar; neque enim meas puto ad te litteras tanta hieme perferri. Sed da operam, ut valeas et, si valebis, quum recte navigari poterit, tum naviges. Cicero meus in Formiano erat, Terentia et Tullia Romae. Cura, ut valeas. IIII K. Februar. Capua.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. a.u.c. 700.&lt;br&gt;TULLIUS TIRONI SAL.}}
{{pn|13.1|1}}Omnia a te data mihi putabo, si te valentem videro. Summa cura exspectabam adventum Andrici, quem ad te miseram. Cura, si me diligis, ut valeas et, quum te bene confirmaris, ad nos venias. Vale. IIII Id. Apr.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. a.u.c. 700.&lt;br&gt;TULLIUS TIRONI SAL.}}
{{pn|14.1|1}}Andricus postridie ad me venit, quam exspectaram; itaque habui noctem plenam timoris ac miseriae. Tuis litteris nihilo sum factus certior, quomodo te haberes, sed tamen sum recreatus. Ego omni delectatione litterisque omnibus careo, quas ante, quam te videro, attingere non possum. Medico mercedis quantum poscet promitti iubeto: id scripsi ad Ummium. Audio te animo angi et medicum dicere ex eo te laborare: si me diligis, excita ex somno tuas litteras humanitatemque, propter quam mihi es carissimus; nunc opus est te animo valere, ut corpore possis: id quum tua, tum mea causa facias, a te peto. Acastum retine, quo commodius tibi ministretur. Conserva te mihi: dies promissorum adest, quem etiam repraesentabo, si adveneris. Etiam atque etiam vale. III Idus h. VI.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XV.}}}}&lt;br&gt;Scr. pr. Id. Apr. a.u.c. 700.&lt;br&gt;TULLIUS TIRONI SAL.}}
{{pn|15.1|1}}Aegypta ad me venit pr. Idus Apr.  Is etsi mihi nuntiavit te plane felbri carere et belle habere, tamen, quod negavit te potuisse ad me scribere, curam mihi attulit, et eo magis, quod Hermia, quem eodem die venire opertuerat, non venerat. Incredibili sum sollicitudine de tua valetudine; qua si me liberaris, ego te omni cura liberabo: plura scriberem, si iam putarem libenter te legere posse. Ingenium tuum, quod ego maximi facio, confer ad te mihi tibique conservandum: cura te etiam atque etiam diligenter. Vale.
   Scripta iam epistula Hermia venit. Accepi tuam epistulam vacillantibus litterulis; nec mirum, tam gravi morbo. Ego ad te Aegyptam misi, quod nec inhumanus est et te visus est mihi diligere, ut is tecum esset, et cum eo cocum, quo uterere. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. a.u.c. 700.&lt;br&gt;Q. M. FRATRI SAL.}}
{{pn|16.1|1}}De Tirone, mi Marce, ita te meumque Ciceronem et tuam Tulliolam tuumque filium videam, ut mihi gratissimum fecisti, quod eum, indignum illa fortuna ac nobis amicum quam servum esse maluisti: mihi crede, tuis et illius litteris perlectis exsilui gaudio et tibi et ago gratias et gratulor; si enim mihi Statii fidelitas et frugalitas est tantae voluptati, quanti esse in isto haec eadem bona debent additis litteris et sermonibus et humanitate, quae sunt iis ipsis commodis potiora! Amo te omnibus equidem de maximis causis, verum etiam propter hanc, vel quod mihi sic, ut debuisti, nuntiasti: te totum in litteris vidi. Sabini pueris et promisi omnia et faciam.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. a.u.c. 708.&lt;br&gt;TULLIUS TIRONI SAL.}}
{{pn|17.1|1}}Video, quid agas: tuas quoque epistulas vis referri in volumina. Sed heus tu, qui xann esse meorum scriptorum soles, unde illud tam êxuron, &quot;valetudini fideliter inserviendo?&quot; unde in istum locum &quot;fideliter&quot; venit? cui verbo domicilium est proprium in officio, migrationes in alienum multae: nam et doctrina et domus et ars et ager etiam fidelis dici potest, ut sit, quomodo Theophrasto placet, verecunda tralatio. Sed haec coram. Demetrius venit ad me quo quidem comitatu éfwm¤lhsa satis scis etueum videlicet non potuisti videre; cras aderit: videbis igitur; nam ego hinc perendie mane cogito. Valetudo tua me valde sollicitat, sed inservi et fac omnia: tum te mecum esse, tum mihi cumulatissime satisfacere putato. Cuspio quod operam dedisti, mihi gratum est; valde enim eius causa volo. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XVIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. post a.u.c. 707 (708?).&lt;br&gt;TULLIUS TIRONI SAL.}}
{{pn|18.1|1}}Quid igitur? non sic oportet? equidem censeo sic; addendum etiam &quot;SUO.&quot; Sed, si placet, invidia vitetur, quam quidem ego saepe contempsi. Tibi diaforhsin gaudeo profuisse; si vero etiam Tusculanum, dei boni! quanto mihi illud erit amabilius! Sed, si me amas, quod quidem aut facis aut perbelle simulas, quod tamen in modum procedit, sed, utut est, indulge valetudini tuae, cui quidem tu adhuc, dum mihi deservis, servisti non satis. Ea quid postulet, non ignoras: p°cin, éxop¤an, per¤paton sÊmmetron, trðcin, eÈlus¤an xoil¤aw. Fac bellus revertare: non modo te, sed etiam Tusculanum nostrum plus amem. Paredrum excita, ut hortum ipse conducat: sic olitorem ipsum commovebis. Helico nequissimus HS CIC dabat nullo aprico horto, nullo emissario, nulla maceria, nulla casa: iste nos tanta impensa derideat? Calface hominem, ut ego Mothonem; itaque abutor coronis. De Crabra quid agatur, etsi nunc quidem etiam nimium est aquae, tamen velim scire. Horologium mittam et libros, si erit sudum. Sed tu nullosne tecum libellos? an pangis aliquid Sophocleum? fac opus appareat. A. Ligurius, Caesaris familiaris, mortuus est, bonus homo et nobis amicus. Te quando exspectemus, fac ut sciam. Cura te diligenter. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XIX.}}}}&lt;br&gt;Scr. eodem anno, quo Ep. XVIII.&lt;br&gt;TULLIUS TIRONI SUO SAL.}}
{{pn|19.1|1}}Exspecto tuas litteras de multis rebus, te ipsum multo magis. Demetrium redde nostrum et aliud, si quid potes boni. De Aufidiano nomine nihil te hortor; scio tibi curae esse; sed confice et, si ob eam rem moraris, accipio causam, si id te non tenet, advola. Litteras tuas valde exspecto. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XX.}}}}&lt;br&gt;Scr. eodem anno, quo Ep. XVIII.&lt;br&gt;TULLIUS TIRONI SAL.}}
{{pn|20.1|1}}Sollicitat, ita vivam, me tua, mi Tiro, valetudo; sed confido, si diligentiam, quam instituisti, adhibueris, cito te firmum fore. Libros compone; indicem, quum Metrodoro libebit, quoniam eius arbitratu vivendum est. Cum olitore, ut videtur. Tu potes Kalendis spectare gladiatores, postridie redire, et ita censeo; verum, ut videbitur. Cura te, si me amas, diligenter. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXI.}}}}&lt;br&gt;Scr. Athenis exeunte m. Dec. a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO F. TIRONI SUO DULCISSIMO SAL.}}
{{pn|21.1|1}}Quum vehementer tabellarios exspectarem quotidie, aliquando venerunt post diem quadragesimum [et] sextum, quam a vobis discesserant; quorum mihi fuit adventus optatissimus; nam, quum maximam cepissem laetitiam ex humanissimi et carissimi patris epistula, tum vero iucundissimae tuae litterae cumulum mihi gaudii attulerunt. Itaque me iam non poenitebat intercapedinem scribendi fecisse, sed potius laetabar; fructum enim magnum humanitatis tuae capiebam ex silentio mearum litterarum. Vehementer igitur gaudeo te meam sine dubitatione accepisse excusationem. Gratos tibi optatosque esse, qui de me rumores afferuntur, non dubito, mi dulcissime Tiro, praestaboque et enitar, ut in dies magis magisque haec nascens de me duplicetur opinio: quare, quod polliceris, te bucinatorem fore existimationis meae, firmo id constantique animo facias licet; tantum enim mihi dolorem cruciatumque attulerunt errata aetatis meae, ut non solum animus a factis, sed aures quoque a commemoratione abhorreant: cuius te sollicitudinis et doloris participem fuisse notum exploratumque est mihi; nec id mirum; nam quum omnia mea causa velles mihi successa, tum etiam tua, socium enim te meorum commodorum semper esse volui. Quoniam igitur tum ex me doluisti, nunc ut duplicetur tuum ex me gaudium, praestabo. Cratippo me scito non ut discipulum, sed ut filium esse coniunctissimum; nam quum audio illum libenter, tum etiam propriam eius suavitatem vehementer amplector: sum totos dies cum eo noctisque saepenumero partem; exoro enim, ut mecum quam saepissime coenet. Hac introducta consuetudine saepe inscientibus nobis et coenantibus obrepit sublataque severitate philosophiae humanissime nobiscum iocatur. Quare da operam, ut hunc talem, tam iucundum, tam excellentem virum videas quam primum. Nam quid ego de Bruttio dicam? quem nullo tempore a me patior discedere, cuius quum frugi severaque est vita, tum etiam iucundissima convictio; non est enim seiunctus iocus a filolag¤ai et quotidiana sujhtÆsei. Huic ego locum in proximo conduxi et, ut possum, ex meis angustiis illius sustento tenuitatem. Praeterea declamitare Graece apud Cassium institui; Latine autem apud Bruttium exerceri volo. Utor familiaribus et quotidianis convictoribus, quos secum Mytilenis Cratippus adduxit, hominibus et doctis et illi probatissimis. Multum etiam mecum est Epicrates, princeps Atheniensium, et Leonides et horum ceteri similes. Tå m¢n oÔn xay' ¾mçw tãde. De Gorgia autem quod mihi scribis, erat quidem ille in quotidiana declamatione utilis, sed omnia postposui, dummodo praeceptis patris parerem, diarrÆdhn enim scripserat, ut eum dimitterem statim: tergiversari nolui, ne mea nimia spoudØ suspicionem ei aliquam importaret, deinde illud etiam mihi sucurrebat, grave esse me de iudicio patris iudicare; tuum tamen studium et consilium gratum acceptumque est mihi. Excusationem angustiarum tui temporis accipio; scio enim, quam soleas esse occupatus. Emisse te praedium vehementer gaudeo feliciterque tibi rem istam evenire cupio—hoc loco me tibi gratulari noli mirari; eodem enim fere loco tu quoque emisse te fecisti me certiorem—. Habes deponendae tibi sunt urbanitates; rusticus Romanus factus es. Quomodo ego mihi nunc ante oculos tuum iucundissimum conspectum propono? videor enim videre ementem te rusticas res, cum villico loquentem, in lacinia servantem ex mensa secunda semina. Sed, quod ad rem pertinet, me tum tibi defuisse aeque ac tu doleo; sed noli dubitare, mi Tiro, quin te sublevaturus sim, si modo fortuna me, praesertim quum sciam communem nobis emptum esse istum fundum. De mandatis quod tibi curae fuit, est mihi gratum; sed peto a te, ut quam celerrime mihi librarius mittatur, maxime quidem Graecus; multum mihi enim eripitur operae in exscribendis hypomnematis. Tu velim in primis cures, ut valeas, ut una sumfilologeðn possimus. Antherum tibi commendo.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXII.}}}}&lt;br&gt;Scr. a.u.c. 708.&lt;br&gt;TULLIUS TIRONI SUO SAL.}}
{{pn|22.1|1}}Spero ex tuis litteris tibi melius esse, cupio certe; cui quidem rei omni ratione cura ut inservias et cave suspiceris contra meam voluntatem te facere, quod non sis mecum: mecum es, si te curas; quare malo te valetudini tuae servire quam meis oculis et auribus; etsi enim et audio te et video libenter, tamen hoc multo erit, si valebis, iucundius. Ego hic cesso, quia ipse nihil scribo, lego autem libentissime; tu istic, si quid librarii mea manu non intelligent, monstrabis: una omnino interposito difficilior est, quam ne ipse quidem facile legere soleo, de quadrimo Catone. De triclinio cura, ut facis: Tertia aderit, modo ne Publius rogatus sit. Demetrius iste numquam omnino Phalereus fuit, sed nunc plane Billienus est; itaque te do vicarium: tu eum observabis; etsi—; verumtamen de illis—: nosti cetera. Sed tamen, si quem cum eo sermonem habueris, scribes ad me, ut mihi nascatur epistulae argumentum et ut tuas quam longissimas litteras legam. Cura, mi Tiro, ut valeas: hoc gratius mihi facere nihil potes. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Puteolia exeunte mense Aprili a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO TIRONI SAL.}}
{{pn|23.1|1}}Tu vero confice professionem, si potes; etsi haec pecunia ex eo genere est, ut professione non egeat; verumtamen—. Balbus ad me scripsit tanta se epifora oppressum, ut loqui non posset. Antonius de legem quid egerit. Liceat modo rusticari. Ad Bithynicum scripsi. De Servilio tu videris, qui senectutem non contemnis; etsi Atticus noster, quia quondam me commoveri panixoiw intellexit, idem semper putat nec videt, quibus praesidiis philosophiae saeptus sim, et hercle, quod timidus ipse est, yorubopoiei. Ego tamen Antonii inveteratam sine ulla offensione amicitiam retinere sane volo scribamque ad eum, sed non ante, quam te videro; nec tamen te avoco a syngrapha: eggion gonu xnhmhw. Cras exspecto Leptam et n&lt;ostrum&gt; ad cuius rutam puleio mihi tui sermonis utendum est. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXIV.}}}}&lt;br&gt;Scr. mense Maio a.u.c. 710.&lt;br&gt;TULLIUS TIRONI SAL.}}
{{pn|24.1|1}}Etsi mane Harpalum miseram, tamen, quum haberem, cui recte darem litteras, etsi novi nihil erat, iisdem de rebus volui ad te saepius scribere, non quin confiderem diligentiae tuae, sed rei me magnitudo movebat. Mihi prora et puppis, ut Graecorum proverbium est, fuit a me tui dimittendi, ut rationes nostras explicares. Ofillio et Aurelio utique satisfiat. A. Flamma, si non potes omne, partem aliquam velim extorqueas, in primisque, ut expedita sit pensio K. Ian. De attributione conficies, de repraesentatione videbis. De domesticis rebus hactenus; de publicis omnia mihi certa: quid Octavius, quid Antonius, quae hominum opinio, quid futurum putes. Ego vix teneor, quin accurram; sed si litteras tuas exspecto. Et scito Balbum tum fuisse Aquini, quum tibi est dictum, et postridie Hirtium: puto utrumque ad aquas; sed quid egerint—. Dolabellae procuratores fac ut admoneantur: appellabis etiam Papiam. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXV.}}}}&lt;br&gt;Scr. Athenis exeunte a.u.c. 710.&lt;br&gt;CICERO F. TIRONI SUO SAL.}}
{{pn|25.1|1}}Etsi iusta et idonea usus es excusatione intermissionis litterarum tuarum, tamen, id ne saepius facias, rogo; nam, etsi de re publica rumoribus et nuntiis certior fio et de sua in me voluntate semper ad me perscribit pater, tamen de quavis minima re scripta a te ad me epistula semper fuit gratissima. Quare quum in primis tuas desiderem litteras, noli committere, ut excusatione potius expleas officium scribendi quam assiduitate epistularum. Vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXVI.}}}}&lt;br&gt;Scr. exeunte a.u.c. 710.&lt;br&gt;Q. CICERO TIRONI SUO SAL. PLUR. DIC.}}
{{pn|26.1|1}}Verberavi te cogitationis tacito dumtaxat convicio, quod fasciculus alter ad me iam sine tuis litteris perlatus est. Non potes effugere huius culpae poenam te patrono: Marcus est adhibendus, isque diu et multis lucubrationibus commentata oratione vide ut probare possit te non peccasse. Plane te rogo: sicut olim matrem nostram facere memini, quae lagonas etiam inanes obsignabat, ne dicerentur inanes aliquae fuisse, quae furtim essent exsiccatae, sic tu, etiamsi, quod scribas, non habebis, scribito tamen, ne furtum cessationis quaesivisse videaris; valde enim mihi semper et vera et dulcia tuis epistulis nuntiantur. Ama nos et vale.

{{c|{{x-maior|{{ancora+|XXVII.}}}}&lt;br&gt;Scr. Romae exeunte a.u.c. 710 (ante III. Kal. Ian.).&lt;br&gt;Q. CICERO TIRONI SUO SAL. PLURIMAM DICIT.}}
{{pn|27.1|1}}Mirificam mihi verberationem cessationis epistula dedisti; nam, quae parcius frater perscripserat, verecundia videlicet et properatione, ea tu sine assentatione, ut erant, ad me scripsisti, et maxime de consulibus designatis, quos ego penitus novi libidinum et languoris effeminatissimi animi plenos; qui nisi a guvernaculis recesserint, maximum ab universo naufragio periculum est. Incredibile est, quae ego illos sciam oppositis Gallorum castris in aestivis fecisse, quos ille latro, nisi aliquid firmius fuerit, societate vitiorum deleniet. Res est aut tribuniciis aut privatis consiliis munienda; nam isti duo vix sunt digni, quibus alteri Caesenam, alteri Cossutianarum tabernarum fundamenta credas. Te, ut dixi, fero oculis. Ego vos a. d. III K. videbo tuosque oculos, etiamsi te veniens in medio foro videro, dissuaviabor. Me ama et vale.
{{Liber
|Ante=Liber XV
|AnteNomen=../Liber XV
}}</text>
      <sha1>qp11dfkkgpwcmgdv6q05gqj7ucjbgrc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Epitome historiæ sacræ (IA epitomehistoris00irongoog).pdf/54</title>
    <ns>104</ns>
    <id>68235</id>
    <revision>
      <id>269434</id>
      <parentid>268956</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T18:22:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Persimmon and Hazelnut</username>
        <id>22978</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>269434</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="992" sha1="alg55lyifb3gl09xhu5oxte1326op8h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Persimmon and Hazelnut&quot; /&gt;{{c|47}}&lt;/noinclude&gt;{{c|95. ''The walls of Jericho fall down of themselves.''}}
 
Erat in his locis urbs validissimis mūris ac turribus munita, nomine Jericho, quæ nec expugnāri, nec obsidēri facilè poterat.
 
Josue divino auxilio frētus, non armis aut viribus, urbem aggressus est.
 
Arcam circumferri jussit circa mūros, sacerdōtesque antecedere, et tubâ canere.
 
Quùm arca septies circumlata fuisset, mūri et turres illicò corruērunt.
 
Urbs capta et direpta est.
 
{{c|96. ''Joshua stops the sun.''}}
 
Rēges Chanaan, conjunctis viribus, progressi sunt adversùs Hebræos.
 
At Deus dixit Josue: ''Ne timeas eos; tua erit victoria.''
 
Josue igitur magno impetu illos adortus est; qui subitâ formidine correpti fugērunt.
 
Tunc in eos cecidit grando lapidea, et multos interfecit.
 
Quùm autem dies in vesperum inclināret, re nondum confectâ, Josue jussit sōlem consistere, et vērò stetit sol, et diem produxit, dōnec delētus fuisset hostium exercitus.
 
{{nop}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>alg55lyifb3gl09xhu5oxte1326op8h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Historia Naturalis Brasiliae (1648).pdf/350</title>
    <ns>104</ns>
    <id>72537</id>
    <revision>
      <id>269436</id>
      <parentid>258645</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T18:37:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trooper57</username>
        <id>22870</id>
      </contributor>
      <origin>269436</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2640" sha1="hj5at752mivhzv3e74jh3rcp0imj9xx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Trooper57&quot; /&gt;{{rh|200|{{sc|GeorgI MarcgravI}}}}&lt;/noinclude&gt;{{c|{{sc|Cap. VI.}}}}
{{c|{{larger|''Iabiru. Iabiru guacu. Manucodiata.''}}}}

{{is|I}}{{sc|Abirv}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, Belgis vulgo ''Negro''. Avis h{{ae}}c magnitudine {{s}}uperat Cignum. Corpus illius quatuordecim digitos longum: collum totidem, {{et}} brachii humani habens cra{{s}}{{s}}itiem. Caput {{s}}atis magnum, oculi nigri, ro{{s}}trum nigrum directe exten{{s}}um, {{et}} {{s}}uperius ver{{s}}us extremitatem paulum incurvatum; undecim digitos longum, duos {{et}} {{s}}emis latum, ver{{s}}us {{FI
|file=Historia naturalis Brasiliae 345 (cropped).jpg
|tsize=450px
|float=floating-center
|margin-left=0.3em
|margin-top=0.3em
|margin-bottom=0.3em}} exteriora acuminatum; e{{s}}tque {{s}}uperior ro{{s}}tri pars paulo altior {{et}} major inferiori. Caret lingua {{et}} {{s}}ub gutture ingluviem habet mediocris magnitudinis. Crura longi{{s}}{{s}}ima, duos nimirum pedes: {{s}}uperiora enim unum pedem {{et}} digitum longam, {{et}} mediam partem pennis nuda; inferiora undecim digitos. Sunt autem crura recta, nigricantia, {{et}} qua{{s}}i {{s}}quamata, digitum medium cra{{s}}{{s}}a. In pedibus digiti quatuor, tres anterius, unus po{{s}}terius ver{{s}}us; quorum medius quatuor digitos longus, c{{ae}}teri paulo breviores. Tota avis ve{{s}}titur albis pennis in{{s}}tar cigni aut an{{s}}eris. Collum fere totum, nimirum octo digitorum, longitudine à capite numerando, caret pennis; ac hujus medietas cum capite tegitur nigra cute, reliqua alba cute. Sed puto in cute h{{ae}}{{s}}i{{s}}{{s}}e pinnulas albas, {{et}} fui{{s}}{{s}}e abreptas. Cauda lata de{{s}}init cum extremitate alarum.

{{sc|Iabirv Gvacv}} Petiguaribus, ''Nhandu apoa'' Tupinambis; Belgis {{blackletter|Scurvogel}}, Ro{{s}}trum habet magnum, {{s}}eptem {{et}} {{s}}emis digitos longum, in extremitate teres {{et}} inferius incurvatum; caret lingua {{et}} ro{{s}}trum inferius canum e{{s}}t. In {{s}}ummitate capitis mitram o{{s}}{{s}}eam coloris albi {{et}} cinerei mixti gerit. Oculi nigri {{et}} pone eos aurium foramina ampla. Collum decem digitos longum, cujus medietas, uti {{et}} caput, plumis, at cute {{s}}quamo{{s}}a cinerea e{{s}}t tecta, cujus {{s}}quam{{ae}} albicant. Corpore {{ae}}quat Ciconiam; caudam habet brevem {{et}} nigram, cum qua al{{ae}} definunt. Crura {{s}}uperiora ex parte albis ve{{s}}tita pennis, c{{ae}}tera tota cinerea, {{et}} quidem {{s}}uperiora crura longa {{s}}unt digitos octo, inferiora {{s}}ex aut paulo plus: digiti pedum quatuor ut in priore. Totum corpus {{et}} collum albis ve{{s}}titur pennis {{et}} à collo longiu{{s}}cul{{ae}} penn{{ae}} {{pt|pro-|propendet}}&lt;noinclude&gt;{{dextra|pendent}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hj5at752mivhzv3e74jh3rcp0imj9xx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Liber:Hotman - Francogallia, 1586.djvu</title>
    <ns>106</ns>
    <id>78069</id>
    <revision>
      <id>269550</id>
      <parentid>269305</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benoit Soubeyran</username>
        <id>25250</id>
      </contributor>
      <origin>269550</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="484" sha1="1frgdyuj29leswcqu7i6w6quzgmcoyg" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|Title=[[Francogallia (1586)|Francogallia]]
|Language=la
|Volume=
|Author=[[Scriptor:Franciscus Hotomanus|Franciscus Hotomanus]]
|Translator=
|Editor=
|Illustrator=
|Publisher=Andreae Wecheli Heredes
|Address=Francofurtum
|Year=1586
|Source=[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k833334 Gallica]
|Image=[[File:Hotman - Francogallia, 1586.djvu|page=1|200px]]
|Progress=C
|Pages=&lt;pagelist 1=&quot;Titulus&quot; 2to12=&quot;-&quot; 13to15=&quot;Index&quot;  16=&quot;-&quot; 17=&quot;1&quot; 48=&quot;34&quot; 244to254=&quot;Index&quot; 255to257=&quot;-&quot;  /&gt;
|Remarks={{Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/13}}
{{Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/14}}
{{Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/15}}
|Header=
|Footer=
}}</text>
      <sha1>1frgdyuj29leswcqu7i6w6quzgmcoyg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Historia Naturalis Brasiliae (1648).pdf/353</title>
    <ns>104</ns>
    <id>79897</id>
    <revision>
      <id>269441</id>
      <parentid>258649</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T18:52:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trooper57</username>
        <id>22870</id>
      </contributor>
      <origin>269441</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4373" sha1="ne9ryz80xnhmgzzehrg5x8x9wihwy94" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Trooper57&quot; /&gt;{{Rh||{{sc|Histor. Avivm Lib. V.}}|203}}&lt;/noinclude&gt;&lt;section begin=&quot;VII&quot;/&gt;Totum caput, collum {{s}}uperius, totum dor{{s}}um, al{{ae}}, cauda {{s}}uperius coloris {{s}}unt viridis cum aureo {{et}} igneo mixti, ita ut mirifice re{{s}}plendeat; ejusdem coloris annulus etiam circumdat collum. Sub gutture autem, in pectore {{et}} infimo ventre {{et}} {{s}}ub cauda ob{{s}}cure flavi coloris e{{s}}t, ut c{{ae}}tera ve{{s}}tita.

{{sc|Cariama}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, Avis Arde{{ae}} majoris magnitudine; ex aquatícarum e{{s}}t genere: in capite {{s}}uper exortu ro{{s}}tri cri{{s}}tam plumatam gerit nigram cinereo mixtam, erectam. Ro{{s}}trum breve, {{s}}uperius paulo aduncum, ex ob{{s}}curo flavo fu{{s}}cum. Oculos habet elegantes {{FI
|file=Cariama - Historia naturalis Brasiliae (Page 203) BHL289296 (cropped).jpg
|tsize=200px
|float=left
|margin-right=0.3em
|margin-top=0.3em
|margin-bottom=0.3em}} aureos, pupilla nigra, longis {{s}}uperciliis nigris. Al{{ae}} de{{s}}inunt paulo po{{s}}t exortum caud{{ae}}. Crura habet longa, {{s}}uperius mediam partem pennis ve{{s}}tita, c{{ae}}tera nuda {{et}} ob{{s}}cure flava: digitos tres in pedibus, medium longi{{s}}{{s}}imum, exteriorem breviorem, interiorem adhuc breviorem. Suntque digiti ad partem cute connexi. In po{{s}}tica parte pedis digitum parvum habet, altiore loco po{{s}}itum, {{et}} calcaneum rotundum more Struthionis. Ungues digitorum breviores, lunati, fu{{s}}ci. Totum corpus pennis ve{{s}}titur gry{{s}}eis {{s}}eu cinereis fu{{s}}co undatis, ut in falconibus, {{et}} ob{{s}}cure flavo mixto: extremitas alarum {{et}} caud{{ae}} fu{{s}}ca e{{s}}t, ob{{s}}cure flavo {{et}} gry{{s}}eo undata: in pectore {{et}} inferiore ventre plus habet gry{{s}}ei. Caudam demi{{s}}{{s}}am, collum erectum gerit. Clamor ejus in{{s}}tar gallo-pavonis e{{s}}t femin{{ae}} {{et}} longe auditur. Carne e{{s}}t valde probata.{{clear}}
&lt;section end=&quot;VII&quot;/&gt;
&lt;section begin=&quot;VIII&quot;/&gt;{{c|{{sc|Cap. VIII.}}}}
{{c|{{larger|''Guara. Urutaurana. Maguari. Guarauna. Ajaia. Picui pinima. Pica cureba. Tuidara. Guacu guacu. Tapera.''}}}}
{{Initiumstilatum|G}}{{sc|Vara}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus (in Marahoon frequentiffima {{et}} Rio de Ieneiro) avis e{{s}}t aquatica {{et}} terre{{s}}tris, Albardeol{{ae}} magnitudine. Ro{{s}}trum habet en{{s}}is polonici figura, longum, ex {{FI
|file=Guara - Historia naturalis Brasiliae (Page 203) BHL289296 (cropped).jpg
|tsize=200px
|float=left
|margin-right=0.3em
|margin-top=0.3em
|margin-bottom=0.3em}} albo {{s}}ubcinere{{s}}cens: oculos nigros. Collum {{et}} corpus in{{s}}tar Albardeol{{ae}}. Al{{ae}} de{{s}}inunt cum cauda, qu{{ae}} brevis {{et}} demi{{s}}{{s}}a. Crura longa, quorum {{s}}uperior medietas pennis ve{{s}}tita, reliqua nuda: digiti pedum quatuor communi modo, longiu{{s}}culi, brevibus unguibus, prope exortum cute inter {{s}}e connexi: crura autem nuda cum pedibus coloris ex albo gry{{s}}ei, ut {{et}} ro{{s}}trum.

Tota avis ve{{s}}titur pennis eleganti{{s}} coloris coccinei; remiges tantum alarum nigras habent extremitates. H{{ae}}c avis primum exclu{{s}}a colore e{{s}}t nigricante, hinc evadit cinerei, deinceps albi, {{s}}en{{s}}im autem rube{{s}}cere incipit {{et}} {{s}}ecundo {{ae}}tatis anno coloris e{{s}}t in totum, quem Columbini vocant, quoque magis {{s}}ene{{s}}cit elegantiffimum illum colorem coccineum acquirit. Victitat pi{{s}}cibus, carne, adjuncta {{s}}emper aqua. 

Bra{{s}}iliani e plumis hujus avis varia componunt corporis ornamenta.

{{sc|Vrvtavrana}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, {{et}} ''Vrutavicuquichu Caririri'', Avis Aquil{{ae}} magnitudine. Ro{{s}}trum habet nigrum, cujus {{s}}uperior pars adunca, prope exortum tamen flavum; oculos elegantes aureos, pupilla nigra; quos cuticula cinerea obducere pote{{s}}t, licet palpebras non claudat. Caput aquilinum quidem, {{s}}ed {{s}}uperius compres{{s}}um {{s}}eu planum, in cujus {{s}}ummitate duas habent pennas nigras, duos circiter digitos longas, cum duabus parvulis ad latus quodlibet: illas autem quando vult in altum {{s}}urrigit, atque iterum componit. Al{{ae}} paulo po{{s}}t exortum caud{{ae}} de{{s}}inunt. Cauda ei lata in{{s}}tar Aquil{{ae}}.

Caput {{s}}uperius fu{{s}}cis tegitur pennis, quarum or{{ae}} {{s}}ubflave{{s}}cunt: totum collum {{s}}uperius {{et}} ad latera brunni{{s}} (ut perdix): totum guttur cum collo inferiori e{{s}}t album, ita tamen ut
&lt;section end=&quot;VIII&quot;/&gt;&lt;noinclude&gt;{{rh||Cc 2|albe-}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ne9ryz80xnhmgzzehrg5x8x9wihwy94</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Historia Naturalis Brasiliae (1648).pdf/352</title>
    <ns>104</ns>
    <id>80069</id>
    <revision>
      <id>269439</id>
      <parentid>258653</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T18:48:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trooper57</username>
        <id>22870</id>
      </contributor>
      <origin>269439</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4179" sha1="kqm8254i38metur8ans361aipekzanz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Trooper57&quot; /&gt;{{Rh|202|{{sc|GeorgI MarcgravI}}}}&lt;/noinclude&gt;Crura inferiora nigricant, {{s}}untque plus digito longa; digitos quatuor habet cum c{{ae}}teris communes, {{FI
|file=Guira punga - Historia naturalis Brasiliae (Page 202) BHL289295 (cropped).jpg
|tsize=200px
|float=right
|margin-left=0.3em
|margin-top=0.3em
|margin-bottom=0.3em}} nigris unguibus. Pectus bifidum e{{s}}t, {{s}}eu convallam habet per medium {{s}}ecundum longitudinem; tracheam amplam, unde etiam forte clamorem pote{{s}}t edere. Duplicem autem {{s}}onum edit promi{{s}}cue, una vice quali quis {{s}}ecuri percuteret cuneum ferreum in {{s}}ilva (''cock, cick''), altera autem quali quis campanam fi{{s}}{{s}}am tangeret ''Kur'', ''Kur'', ''Kur'', {{et}}c. Clamat autem {{s}}olum media {{ae}}{{s}}tate, Decembris {{et}} Januarii initio per quinque aut {{s}}ex {{s}}eptimanas, reliquis men{{s}}ibus non auditur; unde Lu{{s}}itanis ''Ave de verano'' vocatur.

{{sc|Gvira Pvnga}} f{{oe}}mina; Turdele no{{s}}tr{{ae}} majoris magnitudine e{{s}}t {{et}} figura {{et}} eodem modo carno{{s}}a. Caput habet latiu{{s}}culum, ro{{s}}trum quoque latum, haud longum, oris hiatus amplus {{FI
|file=Guira punga female - Historia naturalis Brasiliae (Page 202) BHL289295 (cropped).jpg
|tsize=200px
|float=right
|margin-left=0.3em
|margin-top=0.3em
|margin-bottom=0.3em}} quando aperitur. Ro{{s}}trum nigrum. Oculi {{s}}atis magni. Cauda tres digitos aut paulo plus longa, nec al{{ae}} ad illius finem pertingunt. Tota avis ve{{s}}titur pennis nigricantibus, quibus fu{{s}}c{{ae}} {{et}} dilute virentes {{s}}unt mixt{{ae}}: magis tamen fu{{s}}cus e{{s}}t in dor{{s}}o color, in gutture, pectore, {{et}} ventre magis dilute virens {{et}} mixtus ut no{{s}}tr{{ae}} turdeles. Avis e{{s}}t pinguis {{et}} copio{{s}}{{ae}} carnis. Crura {{et}} pedes nigricant, c{{ae}}tera nihil differunt a communi norma.

{{sc|Gviraqverea}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus; Avis Alaud{{ae}} magnitudine, {{s}}ed quia longas alas {{et}} caudam habet multo longiorem, videtur major. Caput latum, compre{{s}}{{s}}um ac {{s}}atis magnum habet, oculos magnos {{et}} nigricantes; ro{{s}}tellum parvum, triangulare, compre{{s}}{{s}}um {{et}} {{s}}uperiore parte aduncum; os amplum, longe amplius ro{{s}}tro, quod {{FI
|file=Guiraquerea - Historia naturalis Brasiliae (Page 202) BHL289295 (cropped).jpg
|tsize=200px
|float=right
|margin-left=0.3em
|margin-top=0.3em
|margin-bottom=0.3em}} apertum triangulum efformat. Ad utramque autem extremitatem ro{{s}}tri {{s}}uperioris ad latera digiti fere longitudine, in quibus decem aut duodecim circiter {{s}}etas cra{{s}}{{s}}as {{s}}uillas habet proten{{s}}as anterius {{et}} ad latus. Corpus haud longum, {{s}}ed rotundum fere e{{s}}t. Pedes quatuor digitis more communi con{{s}}tant, quorum mediis longior reliquis; {{et}} unguiculo {{s}}uo (quos omnes habet nigros) pectine corneo {{s}}ubtiliter ferrato dotatus e{{s}}t. Alas longas habet, nimirum {{s}}emipedem. Cauda octo digitos longa, con{{s}}tans in extremitate duabus pennis longioribus reliquis. Tota avis ex fu{{s}}co cinerei coloris cum maculis ob{{s}}cure flavis aut albicantibus mixtis more Ni{{s}}i. Circa totum collum autem pone caput annulum habet ob{{s}}cure aureum. Crura cinerea {{s}}eu fu{{s}}ca. Digiti exigua pellicula connectuntur, non ita lata ut in anatibus, nam non e{{s}}t avis aquatica.

{{sc|Jacamaciri}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, Avis {{FI
|file=Jacamaciri - Historia naturalis Brasiliae (Page 202) BHL289295 (cropped).jpg
|tsize=200px
|float=right
|margin-left=0.3em
|margin-top=0.3em
|margin-bottom=0.3em}} Alaud{{ae}} magnitudine. Ro{{s}}trum rectum, acutum, nigrum habet, duos digitos fere longum: linguam brevem: oculos c{{ae}}ruleos: Alas breves qu{{ae}} paulo po{{s}}t extremum caud{{ae}} de{{s}}inunt. Cauda autem tres {{et}} {{s}}emis digitos fere longa, recta, {{s}}eptem aut octo pennis con{{s}}tans. Crura {{s}}uperiora pennis ve{{s}}tita, inferiora nuda, cute flava {{et}} viridi mixta. Pedes i{{s}}idem. In quolibet pede quatuor habet digitos, duos anteriores, duos po{{s}}teriores ver{{s}}os; e{{s}}tque uterque interior, tam anterior, quam po{{s}}terior, dimidiam tantum partem longus pr{{ae}} exterioribus: Unguiculi nigri.
{{nop}}&lt;noinclude&gt;{{d|To-}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kqm8254i38metur8ans361aipekzanz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Historia Naturalis Brasiliae (1648).pdf/351</title>
    <ns>104</ns>
    <id>80070</id>
    <revision>
      <id>269435</id>
      <parentid>258654</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T18:33:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trooper57</username>
        <id>22870</id>
      </contributor>
      <origin>269435</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4129" sha1="5aov7kkkci9kx7cjz46371kc850jv4b" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Trooper57&quot; /&gt;{{rh||{{sc|Histor. Avivm Lib. V.}}|201}}&lt;/noinclude&gt;&lt;section begin=&quot;VI&quot;/&gt;pendent {{et}} circum. Al{{ae}} alb{{ae}}, remiges illarum penn{{ae}} nigr{{ae}}, rubini colore trans{{s}}plendente in nigro. Pellis detrahitur huic avi ac caro ejus cocta comeditur; pinguis e{{s}}t {{et}} ficca, boni{{s}}aporis, {{FI
|file=Iabiru guacu - Historia naturalis Brasiliae (Page 201) BHL289294 (cropped).jpg
|tsize=300px
|float=left
|margin-left=0.3em
|margin-top=0.3em
|margin-bottom=0.3em}} pr{{ae}}{{s}}ertim cocta butyro frixetur. Comedi {{s}}api{{s}}{{s}}ime.

{{sc|Manvcodiata}}, {{et}} quidem Rex creditus; ad a{{s}}pectum columbam, {{s}}ed revera hirundinem {{ae}}quabat. Caput habet parvum, oculos parvos, ro{{s}}trum rectum, cras{{s}}um, acuminatum, {{s}}e{{s}}quidigitum longum: collum digitum longum; corporis autem longitudo à collo ad caud{{ae}} exortum vix trium digitorum {{et}} {{s}}emis. Al{{ae}} {{s}}upra {{s}}eptem long{{ae}}; cauda lata {{et}} {{s}}ex digitos longa. Crura duo habet, quodlibet inferius duos digitos longum; quatuor digitos in pedibus, tres antro{{s}}um, unum retro{{s}}um ver{{s}}um more communi; medius anteriorum paulo longior c{{ae}}teris; po{{s}}terior etiam {{s}}atis longus; quilibet ungue lunato {{s}}eu adunco accipitri{{s}}no forti pr{{ae}}ditus. Suntque crura {{et}} pedes {{s}}atis cras{{s}}i ac ad rapiam comparati. Al{{ae}} {{et}} cauda pennas habent latas {{et}} fortes digiti latitudine. Totum dor{{s}}um, infimus venter, al{{ae}}, cauda eleganti{{s}}unt brunni coloris; {{s}}uperius ad ro{{s}}trum pennulas habet holo{{s}}ericum leve referentes, viridi {{et}} fu{{s}}co mixtas; inferius ad ro{{s}}trum {{s}}imiles nigri coloris.

Collum {{s}}uperius flavi {{s}}eu aurei e{{s}}t coloris, inferius viridis cum aureo trans{{s}}plendente. Pectus {{s}}aturate brunnum; {{s}}ub alis in lateribus inter alas {{et}} crura, exoriuntur mult{{ae}} penn{{ae}}, pedem plus vel minus long{{ae}}, eleganti {{s}}triatura, qu{{ae}} {{s}}upra caudam longe extenduntur: {{s}}unt autem prope exortum flavi {{s}}eu aurei coloris, reliqua ex albo flave{{s}}centes, brunno umbrat{{ae}} {{s}}eu diluti intermixt{{ae}}: inter has pennas duo qua{{s}}i fila extenduntur, quodlibet longum duos pedes {{et}} amplius, ac ver{{s}}us extremum incurvata, obscure brunni coloris. Crura fu{{s}}ca {{s}}unt, unguibus magis albicantibus. Ro{{s}}trum coloris e{{s}}t ex viridi {{et}} c{{ae}}ruleo mixti, ver{{s}}us acumen tamen albicans. ''H{{ae}}c e{{s}}t illa avis quam alii Paradi{{s}}eam vocant: cujus aliquot reperiuntur {{s}}pecies''.{{clear}}
&lt;section end=&quot;VI&quot;/&gt;
&lt;section begin=&quot;VII&quot;/&gt;{{c|{{sc|Cap. VII.}}}}
{{c|{{larger|''Guirapunga utraque. Guiraquerea. Jacamaciri. Cariama.''}}}}
&lt;includeonly&gt;[[File:Guira punga - Historia naturalis Brasiliae (Page 202) BHL289295 (cropped).jpg|right|200px]]
&lt;/includeonly&gt;{{Initiumstilatum|G}}{{sc|Virapvnga}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus; Avis cujus {{s}}onus longe auditur; Turdel{{ae}} majoris magnitudinem {{s}}uperat {{et}} columb{{ae}} fere {{ae}}quat. Ro{{s}}trum habet digitum longum {{et}} latum, anterius acutum, cujus {{s}}uperior pars paulum prominet {{s}}uper inferiorem, ac deor{{s}}um e{{s}}t incurvatum, nigrum, naribus patentibus. O{{s}}{{s}}a illi amplum quod aperire pote{{s}}t u{{s}}que {{s}}ub oculis, ita ut oris apertura cum ro{{s}}tro triangulum formet. Linguam habet brevem: oculos è nigro c{{ae}}rule{{s}}centes. Sub gutture autem, quod latum habet, {{et}} in collo inferiori, multas digitum longas propendentes particulas carneas nigras habet, figura {{s}}piculi ha{{s}}t{{ae}}, vel qua{{s}}i ligul{{ae}}. Caput obscure brunis pennis ve{{s}}titur. Totum collum, pectus, venter, dor{{s}}um {{et}} crura {{s}}uperiora leucop{{ae}}is teguntur pennis, quibus (po{{s}}timum in dor{{s}}o) nigricantes admixt{{ae}}, ac ver{{s}}us caudam etiam vire{{s}}centes. Caudam habet tres digitos longam, leucop{{ae}}is ac nigricantibus pennis pauca viriditate admixta. Al{{ae}} (non multum po{{s}}t exortum caud{{ae}} de{{s}}inentes) in initio {{s}}unt nigr{{ae}}, reliquam partem nigricantes, quibus obscure vire{{s}}centes penn{{ae}} admi{{s}}centur.
&lt;section end=&quot;VII&quot;/&gt;&lt;noinclude&gt;{{rh||Cc|Crura}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5aov7kkkci9kx7cjz46371kc850jv4b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269438</id>
      <parentid>269435</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T18:38:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trooper57</username>
        <id>22870</id>
      </contributor>
      <origin>269438</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4130" sha1="bw3bzqvzh8agus79t4wjn8205dtd58j" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Trooper57&quot; /&gt;{{rh||{{sc|Histor. Avivm Lib. V.}}|201}}&lt;/noinclude&gt;&lt;section begin=&quot;VI&quot;/&gt;pendent {{et}} circum. Al{{ae}} alb{{ae}}, remiges illarum penn{{ae}} nigr{{ae}}, rubini colore trans{{s}}plendente in nigro. Pellis detrahitur huic avi ac caro ejus cocta comeditur; pinguis e{{s}}t {{et}} ficca, boni{{s}}aporis, {{FI
|file=Iabiru guacu - Historia naturalis Brasiliae (Page 201) BHL289294 (cropped).jpg
|tsize=300px
|float=left
|margin-right=0.3em
|margin-top=0.3em
|margin-bottom=0.3em}} pr{{ae}}{{s}}ertim cocta butyro frixetur. Comedi {{s}}api{{s}}{{s}}ime.

{{sc|Manvcodiata}}, {{et}} quidem Rex creditus; ad a{{s}}pectum columbam, {{s}}ed revera hirundinem {{ae}}quabat. Caput habet parvum, oculos parvos, ro{{s}}trum rectum, cras{{s}}um, acuminatum, {{s}}e{{s}}quidigitum longum: collum digitum longum; corporis autem longitudo à collo ad caud{{ae}} exortum vix trium digitorum {{et}} {{s}}emis. Al{{ae}} {{s}}upra {{s}}eptem long{{ae}}; cauda lata {{et}} {{s}}ex digitos longa. Crura duo habet, quodlibet inferius duos digitos longum; quatuor digitos in pedibus, tres antro{{s}}um, unum retro{{s}}um ver{{s}}um more communi; medius anteriorum paulo longior c{{ae}}teris; po{{s}}terior etiam {{s}}atis longus; quilibet ungue lunato {{s}}eu adunco accipitri{{s}}no forti pr{{ae}}ditus. Suntque crura {{et}} pedes {{s}}atis cras{{s}}i ac ad rapiam comparati. Al{{ae}} {{et}} cauda pennas habent latas {{et}} fortes digiti latitudine. Totum dor{{s}}um, infimus venter, al{{ae}}, cauda eleganti{{s}}unt brunni coloris; {{s}}uperius ad ro{{s}}trum pennulas habet holo{{s}}ericum leve referentes, viridi {{et}} fu{{s}}co mixtas; inferius ad ro{{s}}trum {{s}}imiles nigri coloris.

Collum {{s}}uperius flavi {{s}}eu aurei e{{s}}t coloris, inferius viridis cum aureo trans{{s}}plendente. Pectus {{s}}aturate brunnum; {{s}}ub alis in lateribus inter alas {{et}} crura, exoriuntur mult{{ae}} penn{{ae}}, pedem plus vel minus long{{ae}}, eleganti {{s}}triatura, qu{{ae}} {{s}}upra caudam longe extenduntur: {{s}}unt autem prope exortum flavi {{s}}eu aurei coloris, reliqua ex albo flave{{s}}centes, brunno umbrat{{ae}} {{s}}eu diluti intermixt{{ae}}: inter has pennas duo qua{{s}}i fila extenduntur, quodlibet longum duos pedes {{et}} amplius, ac ver{{s}}us extremum incurvata, obscure brunni coloris. Crura fu{{s}}ca {{s}}unt, unguibus magis albicantibus. Ro{{s}}trum coloris e{{s}}t ex viridi {{et}} c{{ae}}ruleo mixti, ver{{s}}us acumen tamen albicans. ''H{{ae}}c e{{s}}t illa avis quam alii Paradi{{s}}eam vocant: cujus aliquot reperiuntur {{s}}pecies''.{{clear}}
&lt;section end=&quot;VI&quot;/&gt;
&lt;section begin=&quot;VII&quot;/&gt;{{c|{{sc|Cap. VII.}}}}
{{c|{{larger|''Guirapunga utraque. Guiraquerea. Jacamaciri. Cariama.''}}}}
&lt;includeonly&gt;[[File:Guira punga - Historia naturalis Brasiliae (Page 202) BHL289295 (cropped).jpg|right|200px]]
&lt;/includeonly&gt;{{Initiumstilatum|G}}{{sc|Virapvnga}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus; Avis cujus {{s}}onus longe auditur; Turdel{{ae}} majoris magnitudinem {{s}}uperat {{et}} columb{{ae}} fere {{ae}}quat. Ro{{s}}trum habet digitum longum {{et}} latum, anterius acutum, cujus {{s}}uperior pars paulum prominet {{s}}uper inferiorem, ac deor{{s}}um e{{s}}t incurvatum, nigrum, naribus patentibus. O{{s}}{{s}}a illi amplum quod aperire pote{{s}}t u{{s}}que {{s}}ub oculis, ita ut oris apertura cum ro{{s}}tro triangulum formet. Linguam habet brevem: oculos è nigro c{{ae}}rule{{s}}centes. Sub gutture autem, quod latum habet, {{et}} in collo inferiori, multas digitum longas propendentes particulas carneas nigras habet, figura {{s}}piculi ha{{s}}t{{ae}}, vel qua{{s}}i ligul{{ae}}. Caput obscure brunis pennis ve{{s}}titur. Totum collum, pectus, venter, dor{{s}}um {{et}} crura {{s}}uperiora leucop{{ae}}is teguntur pennis, quibus (po{{s}}timum in dor{{s}}o) nigricantes admixt{{ae}}, ac ver{{s}}us caudam etiam vire{{s}}centes. Caudam habet tres digitos longam, leucop{{ae}}is ac nigricantibus pennis pauca viriditate admixta. Al{{ae}} (non multum po{{s}}t exortum caud{{ae}} de{{s}}inentes) in initio {{s}}unt nigr{{ae}}, reliquam partem nigricantes, quibus obscure vire{{s}}centes penn{{ae}} admi{{s}}centur.
&lt;section end=&quot;VII&quot;/&gt;&lt;noinclude&gt;{{rh||Cc|Crura}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bw3bzqvzh8agus79t4wjn8205dtd58j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269440</id>
      <parentid>269438</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T18:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trooper57</username>
        <id>22870</id>
      </contributor>
      <origin>269440</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4004" sha1="hby00wp1ynj002zphrbwl349uc7pfvd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Trooper57&quot; /&gt;{{rh||{{sc|Histor. Avivm Lib. V.}}|201}}&lt;/noinclude&gt;&lt;section begin=&quot;VI&quot;/&gt;pendent {{et}} circum. Al{{ae}} alb{{ae}}, remiges illarum penn{{ae}} nigr{{ae}}, rubini colore trans{{s}}plendente in nigro. Pellis detrahitur huic avi ac caro ejus cocta comeditur; pinguis e{{s}}t {{et}} ficca, boni{{s}}aporis, {{FI
|file=Iabiru guacu - Historia naturalis Brasiliae (Page 201) BHL289294 (cropped).jpg
|tsize=300px
|float=left
|margin-right=0.3em
|margin-top=0.3em
|margin-bottom=0.3em}} pr{{ae}}{{s}}ertim cocta butyro frixetur. Comedi {{s}}api{{s}}{{s}}ime.

{{sc|Manvcodiata}}, {{et}} quidem Rex creditus; ad a{{s}}pectum columbam, {{s}}ed revera hirundinem {{ae}}quabat. Caput habet parvum, oculos parvos, ro{{s}}trum rectum, cras{{s}}um, acuminatum, {{s}}e{{s}}quidigitum longum: collum digitum longum; corporis autem longitudo à collo ad caud{{ae}} exortum vix trium digitorum {{et}} {{s}}emis. Al{{ae}} {{s}}upra {{s}}eptem long{{ae}}; cauda lata {{et}} {{s}}ex digitos longa. Crura duo habet, quodlibet inferius duos digitos longum; quatuor digitos in pedibus, tres antro{{s}}um, unum retro{{s}}um ver{{s}}um more communi; medius anteriorum paulo longior c{{ae}}teris; po{{s}}terior etiam {{s}}atis longus; quilibet ungue lunato {{s}}eu adunco accipitri{{s}}no forti pr{{ae}}ditus. Suntque crura {{et}} pedes {{s}}atis cras{{s}}i ac ad rapiam comparati. Al{{ae}} {{et}} cauda pennas habent latas {{et}} fortes digiti latitudine. Totum dor{{s}}um, infimus venter, al{{ae}}, cauda eleganti{{s}}unt brunni coloris; {{s}}uperius ad ro{{s}}trum pennulas habet holo{{s}}ericum leve referentes, viridi {{et}} fu{{s}}co mixtas; inferius ad ro{{s}}trum {{s}}imiles nigri coloris.

Collum {{s}}uperius flavi {{s}}eu aurei e{{s}}t coloris, inferius viridis cum aureo trans{{s}}plendente. Pectus {{s}}aturate brunnum; {{s}}ub alis in lateribus inter alas {{et}} crura, exoriuntur mult{{ae}} penn{{ae}}, pedem plus vel minus long{{ae}}, eleganti {{s}}triatura, qu{{ae}} {{s}}upra caudam longe extenduntur: {{s}}unt autem prope exortum flavi {{s}}eu aurei coloris, reliqua ex albo flave{{s}}centes, brunno umbrat{{ae}} {{s}}eu diluti intermixt{{ae}}: inter has pennas duo qua{{s}}i fila extenduntur, quodlibet longum duos pedes {{et}} amplius, ac ver{{s}}us extremum incurvata, obscure brunni coloris. Crura fu{{s}}ca {{s}}unt, unguibus magis albicantibus. Ro{{s}}trum coloris e{{s}}t ex viridi {{et}} c{{ae}}ruleo mixti, ver{{s}}us acumen tamen albicans. ''H{{ae}}c e{{s}}t illa avis quam alii Paradi{{s}}eam vocant: cujus aliquot reperiuntur {{s}}pecies''.{{clear}}
&lt;section end=&quot;VI&quot;/&gt;
&lt;section begin=&quot;VII&quot;/&gt;{{c|{{sc|Cap. VII.}}}}
{{c|{{larger|''Guirapunga utraque. Guiraquerea. Jacamaciri. Cariama.''}}}}
{{Initiumstilatum|G}}{{sc|Virapvnga}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus; Avis cujus {{s}}onus longe auditur; Turdel{{ae}} majoris magnitudinem {{s}}uperat {{et}} columb{{ae}} fere {{ae}}quat. Ro{{s}}trum habet digitum longum {{et}} latum, anterius acutum, cujus {{s}}uperior pars paulum prominet {{s}}uper inferiorem, ac deor{{s}}um e{{s}}t incurvatum, nigrum, naribus patentibus. O{{s}}{{s}}a illi amplum quod aperire pote{{s}}t u{{s}}que {{s}}ub oculis, ita ut oris apertura cum ro{{s}}tro triangulum formet. Linguam habet brevem: oculos è nigro c{{ae}}rule{{s}}centes. Sub gutture autem, quod latum habet, {{et}} in collo inferiori, multas digitum longas propendentes particulas carneas nigras habet, figura {{s}}piculi ha{{s}}t{{ae}}, vel qua{{s}}i ligul{{ae}}. Caput obscure brunis pennis ve{{s}}titur. Totum collum, pectus, venter, dor{{s}}um {{et}} crura {{s}}uperiora leucop{{ae}}is teguntur pennis, quibus (po{{s}}timum in dor{{s}}o) nigricantes admixt{{ae}}, ac ver{{s}}us caudam etiam vire{{s}}centes. Caudam habet tres digitos longam, leucop{{ae}}is ac nigricantibus pennis pauca viriditate admixta. Al{{ae}} (non multum po{{s}}t exortum caud{{ae}} de{{s}}inentes) in initio {{s}}unt nigr{{ae}}, reliquam partem nigricantes, quibus obscure vire{{s}}centes penn{{ae}} admi{{s}}centur.
&lt;section end=&quot;VII&quot;/&gt;&lt;noinclude&gt;{{rh||Cc|Crura}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hby00wp1ynj002zphrbwl349uc7pfvd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Historia Naturalis Brasiliae/Historiae Rerum Naturalium Brasiliae/V/VI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80071</id>
    <revision>
      <id>269437</id>
      <parentid>258647</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T18:37:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trooper57</username>
        <id>22870</id>
      </contributor>
      <origin>269437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="qkymvbkqy8rbh9ghfwde2p336l0ny9g" xml:space="preserve">&lt;pages index=&quot;Historia Naturalis Brasiliae (1648).pdf&quot; header=1
from=350
to=351
tosection=VI
prev=&quot;[[Historia Naturalis Brasiliae/Historiae Rerum Naturalium Brasiliae/V/V|Caput V]]&quot;
next=&quot;[[Historia Naturalis Brasiliae/Historiae Rerum Naturalium Brasiliae/V/VII|Caput VII]]&quot; /&gt;</text>
      <sha1>qkymvbkqy8rbh9ghfwde2p336l0ny9g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Guidonis Aretini Micrologus (ed. Amelli).djvu/36</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81227</id>
    <revision>
      <id>269431</id>
      <parentid>261951</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T14:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Proofread */</comment>
      <origin>269431</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1905" sha1="8owfy001pii6kmr45v20lmb5p8naulz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;{{c|– 38 –}}&lt;/noinclude&gt;sit vocibus, quae voces nonnisi sex modis, ut diximus, sibi iungantur tam per elevationem quam per depositionem; cum {{et}} de paucis litteris, etsi non perplures, conficiantur syllabae, poterit enim colligi numerus syllabarum; infinita tamen partium pluralitas concrevit ex syllabis, et in metris de paucis pedibus quam plura sunt genera metrorum, {{et}} unius generis metrum plurimis varietatibus invenitur diversum, ut hexametrum; quod quomodo fiat, videant grammatici. Nos, si possumus, videamus, quibus modis distantes ab invicem neumas constituere valeamus.

Igitur motus vocum, qui sex modis consonanter fieri dictus est, fit arsi {{et}} thesi, id est, elevatione {{et}} depositione: quorum gemino motu, id est, arsis {{et}} thesis, omnis neuma formatur, praeter repercussas aut simplices. Deinde arsis {{et}} thesis tum sibimet iunguntur, ut arsis arsi, thesis thesi, tum altera alteri, ut arsis thesi, {{et}} thesis arsi coniungitur, ipsaque coniunctio tum fit ex similibus, tum ex dissimilibus. Dissimilitudo autem erit, si ex praedictis motibus, alius alio plures paucioresve habeat voces, aut magis coniunctas vel disiunctas dissimiliter, deinde vel similiter facta coniunctione motus motui tum erit praepositus, id est, in superioribus positus, tum suppositus, tum appositus, id est, cum in eadem voce unius motus finis erit, alteriusque principium; tum interpositus, id est, quando unus motus infra alium positus {{et}} minus est gravis {{et}} minus acutus; tum commixtus, id est, partim interpositus partimque suppositus, aut praepositus, aut appositus, rursusque hae positiones dirimi possunt secundum laxationis {{et}} acuminis, augmenti {{et}} detrimenti, modorumque varias qualitates. Neumae quoque per eosdem modos arsis {{et}} thesis poterunt variari, {{et}} distinctiones aliquando. Qua de re {{et}} descriptionem subiecimus, quo facilior per oculos via sit.

{{nop}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8owfy001pii6kmr45v20lmb5p8naulz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Prisciani Institutionum grammaticarum libri II (v. 1, ed Hertz).djvu/202</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81819</id>
    <revision>
      <id>269613</id>
      <parentid>265336</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:36:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269613</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2094" sha1="2dxb15azuidkuxdepk68u1zexnlpaop" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh|170|PRISCIANI INST.}}&lt;/noinclude&gt;quaedam solebant etiam masculino genere proferre vel ex contrario: ‘hic’ et ‘hoc guttur’, ‘murmur, ‘globus’, quod etiam ‘hoc glomus’ dicitur ‘glomeris’. 'hic fretus’ etiam et ‘dorsus’, ‘huius fretus, dorsus’ pro ‘fretum freti’ et ‘dorsum dorsi’ dicebant, ‘hic gelus’ pro ‘hoc gelu’, ‘Histrum’ pro ‘Hister’, et ‘Rhenum’, ‘Tanagrum’, ‘Metaurum’, ‘Iberum’, ‘Vulturnum’, ‘Oceanum’ (hoc tamen, quotiens ‘flumen’ sequebatur, solebant facere). {{r|44}}‘iubar’ quoque tam masculinum quam neutrum proferebant – {{spatium|{{wl|Q47130|Ennius}}}} in {{spatium|{{wl|Q3617890|annalibus}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Interea fugit albus iubar Hyperionis cursum}}.&lt;ref&gt;[[Annalium fragmenta#559|Annales 559]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;{{spatium|{{wl|Q551668|Calvus}}}} in {{spatium|epithalamio}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Hesperium ante iubar quatiens}}&lt;ref&gt;deest&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;‘hoc iubar’ dixit: si enim esset masculinum vel femininum, ‘iubarem’ dixisset –, ‘hic’ et ‘hoc liquor’, ‘hic’ et ‘hoc papaver’, ‘hic’ et ‘haec’ et ‘hoc penus’ et ‘hoc penum’ – {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1233667|Pseudulo}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|† Nisi mihi annuus penus hic ab amatoribus congeratur,
{{gap|4em}}† Cras populo prostituam vos, o puellae}}.&lt;ref&gt;[[Pseudolus#175|Pseudolus 178]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;{{spatium|{{wl|Q298729|Lucilius}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Magna penus parvo spatio consumpta peribit}}.&lt;ref&gt;deest&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;{{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1035171|captivis}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|† Dicam seni curet sibi aliud penus}}.&lt;ref&gt;[[Captivi#920|Captivi 921]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;{{spatium|{{wl|Q1491473|Caesar Strabo}}}} in {{spatium|oratione, qua {{wl|Q|Sulpicio}} respondit: deinde propinquos nostros Messalas domo deflagrata penore volebamus privare}}.&lt;ref&gt;deest, [[Institutiones grammaticae/Liber VI#76|liber 6.76]] vide&lt;/ref&gt; {{spatium|{{wl|Q472077|Afranius}}}} in {{spatium|{{wl||talione}}}}:&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2dxb15azuidkuxdepk68u1zexnlpaop</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Historia Naturalis Brasiliae (1648).pdf/354</title>
    <ns>104</ns>
    <id>82106</id>
    <revision>
      <id>269442</id>
      <parentid>265357</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T18:56:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trooper57</username>
        <id>22870</id>
      </contributor>
      <comment>/* Validated */</comment>
      <origin>269442</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4785" sha1="2y6wn4ele0xhrf97couv1ym9mfv0970" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Trooper57&quot; /&gt;{{rh|204|{{sc|GeorgI MarcgravI}}|}}&lt;/noinclude&gt;albedo ad latera pennis nigris {{s}}it variegata. Totum pectus {{et}} infimus venter, crura {{s}}uperiora {{et}} inferiora u{{s}}que ad pedes pennis ve{{s}}tiuntur albis, quibus nigr{{ae}} {{s}}quamatim admixt{{ae}} {{s}}unt. Al{{ae}} {{et}} cauda fu{{s}}ci {{s}}unt coloris cum umbra mixti, atque oras habent {{s}}ubtiles albicantes. Remiges alarum penn{{ae}} {{s}}unt fu{{s}}c{{ae}} {{et}} nigris undis variegat{{ae}}. In pedibus digitos habet quatuor flavos, unguibus lunatis fu{{s}}cis. Clamat ''Geb, Geb'', ut pullus {{FI
|file=Historia naturalis Brasiliae 349 (cropped) 1.jpg
|tsize=200px
|float=right
|margin-left=0.3em
|margin-top=0.3em
|margin-bottom=0.3em}} gallinaceus qui matrem perdidit. Rapax avis, crudam comedens carnem. Projectam {{s}}ibi avem {{s}}ive vivam {{s}}ive mortuam unguibus arripit {{et}} ro{{s}}tro egregie deplumat, dein dilacerat {{et}} carnem o{{s}}{{s}}aque deglutit; unam harum diu vivam alui in munimento Mauritii ad Flumen S. Franci{{s}}ci.

{{sc|Annotatio}}. Icon hujus avis haud male convenit cum Icone Nycticoracis (quam dat Ge{{s}}nerus; non tamen Nycticoracis veterum, {{s}}ed vulgo {{s}}ic dicti circa Argentinam {{et}} alibi circa Rhenum, avis pi{{s}}catori{{ae}}) ni{{s}}i quod in capite tres pennas habeat.

{{sc|Magvari}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus; Avis Ciconi{{ae}} {{s}}imilis figura {{et}} magnitudine, atque etiam ex parte colore. Collum habet pedem longum; Ro{{s}}trum rectum, acutum, novem digitos longum; crura longa {{et}} nuda ut Ciconia; caudam brevem, cum qua al{{ae}} de{{s}}inunt. Ro{{s}}trum in exortu ad medietatem u{{s}}que ex viridi flave{{s}}cens, reliqua medietas extrema ex c{{oe}}ruleo cinerea. Oculos habet parvos, argenteos, pupilla nigra {{et}} circa eos cutem cinnabriam, ac {{s}}imilem etiam inferius prope exortum ro{{s}}tri, {{s}}eu inter ro{{s}}trum {{et}} guttur: quam more ''Senembi'', ira{{s}}cens dependere {{s}}init {{s}}ub gutture.

Totum caput, collum, {{et}} totum corpus albi{{s}}{{s}}imis ve{{s}}titur plumis; ac inferiori parte colli penn{{ae}} alb{{ae}} ill{{ae}} {{s}}unt longiu{{s}}cul{{ae}}. Cauda autem quoque alba, at {{s}}uperius nigris aliquot pennis tegitur. Al{{ae}} in exortu albis teguntur pennis, {{s}}ed prope dor{{s}}um nigris: nigredini autem per{{s}}plendet viriditas. Crura {{s}}unt rubra ut {{et}} pedes, quos cum Ciconia communes habet. Ro{{s}}tro crepitat, ut Ciconia no{{s}}tras. Caro illius edulis.

{{sc|Gvaravna}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, Ru{{s}}ticola aquatica, magnitudine ''Iacu''. Ro{{s}}trum habet {{FI
|file=Historia naturalis Brasiliae 349 (cropped) 2.jpg
|tsize=225px
|float=right
|margin-left=0.3em
|margin-top=0.3em
|margin-bottom=0.3em}} teres, paulo deor{{s}}um inclinatum, flavum, at in extremitate fu{{s}}cum, quatuor {{et}} {{s}}emis digitos longum; corporis autem illius longitudo e{{s}}t totidem. Crura {{s}}uperiora mediam partem pennis ve{{s}}tita, {{s}}ex digitos longa: digiti pedum quatuor ita di{{s}}po{{s}}iti ut communiter; quorum medius tres digitos longus, c{{ae}}teri breviores.

Tota avis pennis ve{{s}}titur fu{{s}}cis, multa umbra mixtis. Caput autem {{et}} Collum totum eju{{s}}dem coloris, {{et}} pr{{ae}}terea albo punctulatum, ut in ''Jacu''.

Carnem habet {{s}}atis bonam, quam {{s}}{{ae}}pius comedi.

{{sc|Aiaia}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, ''Colherado'' Lu{{s}}itanis, Belgis {{Gothica|Lepelaer}}: Avis figura conveniens cum Europ{{ae}}is, {{s}}olo colore differens. An{{s}}eris magnitudine. Ro{{s}}tro in{{s}}tar cochlearis lato, albo: collo longo, pedibus latis. Tota alba e{{s}}t, {{s}}ed in dor{{s}}o {{et}} alis dilute incarnati coloris per{{s}}plendentis. Caro illius edulis, {{et}} {{s}}{{ae}}pe comedi. Frequens e{{s}}t ad Flumen S{{sup|ti}} Franci{{s}}ci, {{et}} alibi pa{{s}}{{s}}im in locis palu{{s}}tribus.

{{sc|Picvipinima}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus; columb{{ae}} {{s}}ilve{{s}}tris {{s}}pecies, paulo major Alauda. Ro{{s}}tellum habet columbinum, fu{{s}}cum: ocellos nigros, circello aureo. Totum caput, collum {{s}}uperius {{et}} ad latera, dor{{s}}um {{et}} al{{ae}} pennas habent ob{{s}}cure cinereas {{s}}eu lividas, oris nigricantibus lunatis. Longiores autem alarum penn{{ae}} {{s}}eu remiges, qu{{ae}} inter volandum videntur, ruffi {{s}}unt coloris, uno latere nigricantes, ut {{et}} in extremitatibus. Cauda longiu{{s}}cula ex pennis con{{s}}tat è cinereo fu{{s}}cis, quarum {{et}} qu{{ae}}dam nigr{{ae}} {{et}} medietate exteriore alb{{ae}}. Venter albas pennas habet oris lunatis fu{{s}}cis. Crura {{et}} pedes columbini albe{{s}}centes. Carnem habent bonam, {{et}} {{s}}unt admodum pingues.

{{sc|Picacvroba}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, quoque columb{{ae}} {{s}}ilve{{s}}tris e{{s}}t {{s}}pecies, coloris cinerei cum ruffo mixti; pedibus {{et}} cruribus rubris.
{{nop}}&lt;noinclude&gt;{{rh|||Avicu-}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2y6wn4ele0xhrf97couv1ym9mfv0970</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Prisciani Institutionum grammaticarum libri II (v. 1, ed Hertz).djvu/292</title>
    <ns>104</ns>
    <id>82496</id>
    <revision>
      <id>269586</id>
      <parentid>269115</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:04:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* Emendata */</comment>
      <origin>269586</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2061" sha1="1kitz6vt7x1wma85uug9rjbh0ttij9p" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh|260|PRISCIANI INST.}}&lt;/noinclude&gt;{{spatium|specum quandam nanctus remotam latebrosamque, in eam me penetro et recondo}}.&lt;ref&gt;[[Noctes Atticae/Liber V#15.18|Noctes Atticae 5.15.18]]&lt;/ref&gt; {{spatium|{{wl|Q47130|Ennius}}}} in {{spatium|XVII {{wl|Q3617890|annalium}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Tum cava sub †monte late specus intus patebat}}.&lt;ref&gt;deest, [[Annalium fragmenta#427|annalium fragmenta 17.427]] vide&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;{{spatium|{{wl|Q314677|Pacuvius}}}} in {{spatium|{{wl||niptris}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|advenio in scruposam specum}}.&lt;ref&gt;deest&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;{{r|76}}dicebant tamen et ‘hoc specum’ et ‘haec speca’. {{spatium|{{wl|Q180081|Cato}}: speca prosita, quo aqua de via abiret}}.&lt;ref&gt;deest&lt;/ref&gt; sed {{spatium|{{wl|Q2039|Livius}}}} etiam singulari numero hoc ponit masculinum in {{spatium|I {{wl|Q1155892|ab urbe condita}}: lucus erat, quem medium ex opaco specu fons perenni rigabat aqua}}.&lt;ref&gt;[[Ab urbe condita/Liber I#21.3|Ab urbe condita 1.21.3]]&lt;/ref&gt; similiter {{spatium|{{wl|Q7198|Ovidius}}}} 
in {{spatium|III {{wl|Q184742|metamophoseon}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Et specus in medio virgis ac vimine densus}}.&lt;ref&gt;[[Metamorphoses (Ovidius)/Liber III#25|Metamorphoses (Ovidius) 3.29]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;idem in {{spatium|VII}}:&lt;poem&gt;{{gap|6em}}{{spatium|specus est tenebroso caecus hiatu}}.&lt;ref&gt;[[Metamorphoses (Ovidius)/Liber VII#405|Metamorphoses (Ovidius) 7.409]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;idem in {{spatium|XI}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Et specus in medio, natura factus an arte,
{{gap|4em}}Ambiguum}}.&lt;ref&gt;[[Metamorphoses (Ovidius)/Liber XI#235|Metamorphoses (Ovidius) 11.235-236]]&lt;/ref&gt; –&lt;/poem&gt;penus quoque et masculini et feminini et neutri invenitur teste {{spatium|{{wl|Q247137|Donato}}}} et {{spatium|{{wl|Q223615|Capro}}}}. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1233667|Pseudulo}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|†Nisi mihi annuus penus ab amatoribus congeratur}}.&lt;ref&gt;[[Pseudolus#175|Pseudolus 178]], cf. [[Institutiones grammaticae/Liber V#44|liber 5.44]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;{{spatium|{{wl|Q298729|Lucilius}}}}:&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1kitz6vt7x1wma85uug9rjbh0ttij9p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Prisciani Institutionum grammaticarum libri II (v. 1, ed Hertz).djvu/293</title>
    <ns>104</ns>
    <id>82497</id>
    <revision>
      <id>269615</id>
      <parentid>266700</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:49:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* Emendata */</comment>
      <origin>269615</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1959" sha1="n330fkrmn5pjyhoso304xsl7arug3ff" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Saumache&quot; /&gt;{{rh||LIBER VI 73—77|261}}&lt;/noinclude&gt;&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Magna penus parvo spatio consumpta peribit}}.&lt;ref&gt;deest, [[Institutiones grammaticae/Liber V#44|liber 5.44]] vide&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;{{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} in {{spatium|I {{wl|Q1226213|epistularum}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Annonae prosit, portet frumenta penusque}},&lt;ref&gt;[[Epistulae (Horatius)/Liber I/Epistula XVI#70|Epistulae (Horatius) 1.16,72]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;cuius neutri genetivus est ‘penoris’, ut ‘pecus pecoris’. {{spatium|{{wl|Q1491473|Caesar Strabo}}}} contra {{spatium|{{wl||Sulpicium}} tribunum plebis: propinquos nostros Messalas domo deflagrata penore volebamus privare}}&lt;ref&gt;deest, [[Institutiones grammaticae/Liber V#44|liber 5.44]] vide&lt;/ref&gt; ('hoc penum’ etiam {{spatium|{{wl|Q472077|Afranius}}}} protulit:&lt;poem&gt;{{gap|12em}}{{spatium|in penum erile}}&lt;ref&gt;deest, [[Institutiones grammaticae/Liber V#44|liber 5.44]] vide&lt;/ref&gt;).&lt;/poem&gt;etiam ‘hic ficus’, vitium corporis, quartae est. {{spatium|{{wl|Q2098|Martialis}}}} in {{spatium|I {{wl|Q16604285|epigrammaton}}}}:&lt;poem&gt;{{gap|4em}}{{spatium|Cum dixi ficus, rides quasi barbara verba
{{gap|6em}}Et dici ficos, Caeciliane, iubes.
{{gap|4em}}Dicemus ficus, quas scimus in arbore nasci:
{{gap|6em}}Dicemus ficus, Caeciliane, tuos}}.&lt;ref&gt;[[Epigrammaton libri XII/Liber I#65.0|Epigrammata (Martialis) 1.65]]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;ex quo ostendit, et vitium et fructum posse quartae esse declinationis, genere autem differre. {{r|77|XV 77}}‘vultus’ praeterea quartae est, quod quasi rei est vocabulum a ‘volo’ verbo, quomodo a ‘colo cultus’ et ab ‘occulo occultus’, ab ‘ulciscor ultus’. nec mirum, cum {{spatium|{{wl|Q868|Aristoteles}}}} species incorporales erga corpora vult esse, ‘vultum’ in facie intellegi, voluntatis enim significat affectum, quomodo ‘metus’, ‘gaudium’, ‘laetitia, ‘tristitia’, quae omnia rerum incorporalium sunt vocabula. iure igitur quartae est. similiter&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n330fkrmn5pjyhoso304xsl7arug3ff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Puteus Chaosi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83108</id>
    <revision>
      <id>269595</id>
      <parentid>269352</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:45:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Coronus Tenebrosius</username>
        <id>31709</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pars III: Litteratura et Ars */</comment>
      <origin>269595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1231" sha1="low1up86hc4zkgoxrk0ilykhfhevm80" xml:space="preserve">= PUTEUS CHAOSĪ =
''Commentationes et Prosae (2015–2025)''

== Index capitulorum ==

== Pars I: Exsistentia et Societas ==

* [[Abyssus post victoriam]]
* [[Genealogia sensus moderni]]
* [[Quintessentia civilizationis: sine farcimine nihil idem esset]]
* [[Critica conclusionum Iungi]]
* [[De Religione et Spirituali]]
* [[De Subversiva Iusculi Sorbitione]]
* [[Num nos Ioseph K. sumus?]]
* [[Odor discretus snobismi]]

== Pars II: Prosae lyricae ==

* [[Privilegium Solitudinis]]
* [[Paradigma (in)momentosi]]
* [[Photographia Nigro‑Alba]]
* [[Consilium Dei et Amoeba Decepta]]

== Pars III: Litteratura et Ars ==

* [[De Successu Houellebecqiano]]
* [[De Splendore et Honore Scriptoris]]

== De opere ==
Haec collectio commentationum et prosarum a Coronō Tenebrōsiō (Croatice:Krunoslav Mrkoci) annis 2015–2025 conscriptarum constat.

[[Categoria:Opera omnia]]
[[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]]
[[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]]
[[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]]
[[Categoria:Saeculi primi vicesimi interpretationes]]
[[Categoria:Saeculi primi vicesimi opera]]
[[Categoria:Opera sine editione]]
[[Categoria:Opera cum fonte]]
[[Categoria:Opera sine re wikidata]]</text>
      <sha1>low1up86hc4zkgoxrk0ilykhfhevm80</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269599</id>
      <parentid>269595</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Coronus Tenebrosius</username>
        <id>31709</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pars III: Litteratura et Ars */</comment>
      <origin>269599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1261" sha1="krgob7khzhsm9sek9d3hwl6j2uqr5ik" xml:space="preserve">= PUTEUS CHAOSĪ =
''Commentationes et Prosae (2015–2025)''

== Index capitulorum ==

== Pars I: Exsistentia et Societas ==

* [[Abyssus post victoriam]]
* [[Genealogia sensus moderni]]
* [[Quintessentia civilizationis: sine farcimine nihil idem esset]]
* [[Critica conclusionum Iungi]]
* [[De Religione et Spirituali]]
* [[De Subversiva Iusculi Sorbitione]]
* [[Num nos Ioseph K. sumus?]]
* [[Odor discretus snobismi]]

== Pars II: Prosae lyricae ==

* [[Privilegium Solitudinis]]
* [[Paradigma (in)momentosi]]
* [[Photographia Nigro‑Alba]]
* [[Consilium Dei et Amoeba Decepta]]

== Pars III: Litteratura et Ars ==

* [[De Successu Houellebecqiano]]
* [[De Splendore et Honore Scriptoris]]
* [[Opera quae (non) ditant]]

== De opere ==
Haec collectio commentationum et prosarum a Coronō Tenebrōsiō (Croatice:Krunoslav Mrkoci) annis 2015–2025 conscriptarum constat.

[[Categoria:Opera omnia]]
[[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]]
[[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]]
[[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]]
[[Categoria:Saeculi primi vicesimi interpretationes]]
[[Categoria:Saeculi primi vicesimi opera]]
[[Categoria:Opera sine editione]]
[[Categoria:Opera cum fonte]]
[[Categoria:Opera sine re wikidata]]</text>
      <sha1>krgob7khzhsm9sek9d3hwl6j2uqr5ik</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269612</id>
      <parentid>269599</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:35:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Coronus Tenebrosius</username>
        <id>31709</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pars III: Litteratura et Ars */</comment>
      <origin>269612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1337" sha1="phbss67crp887289sngnc19ztg6ys3x" xml:space="preserve">= PUTEUS CHAOSĪ =
''Commentationes et Prosae (2015–2025)''

== Index capitulorum ==

== Pars I: Exsistentia et Societas ==

* [[Abyssus post victoriam]]
* [[Genealogia sensus moderni]]
* [[Quintessentia civilizationis: sine farcimine nihil idem esset]]
* [[Critica conclusionum Iungi]]
* [[De Religione et Spirituali]]
* [[De Subversiva Iusculi Sorbitione]]
* [[Num nos Ioseph K. sumus?]]
* [[Odor discretus snobismi]]

== Pars II: Prosae lyricae ==

* [[Privilegium Solitudinis]]
* [[Paradigma (in)momentosi]]
* [[Photographia Nigro‑Alba]]
* [[Consilium Dei et Amoeba Decepta]]

== Pars III: Litteratura et Ars ==

* [[De Successu Houellebecqiano]]
* [[De Splendore et Honore Scriptoris]]
* [[Opera quae (non) ditant]]
* [[De Indissolubili Coniunctione Operis et Biographiae. Causa Baudelaire]]

== De opere ==
Haec collectio commentationum et prosarum a Coronō Tenebrōsiō (Croatice:Krunoslav Mrkoci) annis 2015–2025 conscriptarum constat.

[[Categoria:Opera omnia]]
[[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]]
[[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]]
[[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]]
[[Categoria:Saeculi primi vicesimi interpretationes]]
[[Categoria:Saeculi primi vicesimi opera]]
[[Categoria:Opera sine editione]]
[[Categoria:Opera cum fonte]]
[[Categoria:Opera sine re wikidata]]</text>
      <sha1>phbss67crp887289sngnc19ztg6ys3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Historia Naturalis Brasiliae (1648).pdf/298</title>
    <ns>104</ns>
    <id>83215</id>
    <revision>
      <id>269433</id>
      <parentid>269391</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T15:47:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trooper57</username>
        <id>22870</id>
      </contributor>
      <comment>/* Proofread */</comment>
      <origin>269433</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5024" sha1="qdbxvqf6tc4lmsoyg9noa4l34wa6y4e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Trooper57&quot; /&gt;{{Rh|148|{{sc|GeorgI MarcgravI}}}}&lt;/noinclude&gt;&lt;noinclude&gt;unum&lt;/noinclude&gt;lata, pinnam habet plus uno digito longam {{et}} quatuor latam paululumque exterius ver{{s}}us interiora arcuatam. Ve{{s}}titur {{FI
|file=Guatucupa Iuba - Historia naturalis Brasiliae (Page 148) BHL289241 (cropped).jpg
|tsize=300px
|float=right
|margin-left=0.3em
|margin-top=0.3em
|margin-bottom=0.3em}} {{s}}quamis paulo majoribus, coloris argentei {{et}} {{s}}triis flavis {{et}} ex argenteo rufefcentibus {{s}}ecundum longitudinem exten{{s}}is à capite ad caudam u{{s}}que. In utroque latere etiam à capite ad caudam eminens linea tendit. Caput ex argenteo, rufo, flavo mixtum. Pinnae alba {{s}}ive argenteae, cauda pinna ruffa- venter albus. Capitur in mari inter {{s}}copulos. Boni e{{s}}t {{s}}aporis, {{et}} lingua {{et}} caro circa mandibulas longe optimi ut in Carpione.{{clear}}

{{sc|Pacamo}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, Lu{{s}}itanis ''Enxaroco'', marinus pi{{s}}cis qui capitur inter {{s}}copulos; carne e{{s}}t boni {{s}}aporis, cute {{et}} colore ut no{{s}}trates Aalrupe: longus e{{s}}t totus fere undecim digitos. Corpus autem ver{{s}}us po{{s}}teriora paulum gracile{{s}}cit. Caput {{FI
|file=Pacamo - Historia naturalis Brasiliae (Page 148) BHL289241 (cropped).jpg
|tsize=300px
|float=right
|margin-left=0.3em
|margin-top=0.3em
|margin-bottom=0.3em}} illi e{{s}}t magnum, latum {{et}} cra{{s}}{{s}}um, in{{s}}tar orbis, rictu ranae. Os lunatum, amplum {{et}} in eo in utraque maxilla unus ordo dentium non acutorum quidem {{s}}ed {{s}}olidorum; in inferiori maxilla vero, antica oris parte, ordo e{{s}}t duplex. Oculos habet haud magnos, nigros, non longe ab invicem di{{s}}tantes, prominentes {{et}} {{s}}upra quemlibet oculum eminentiam quandam cutaceam, in{{s}}tar corniculi, quemadmodum {{et}} in qualibet gena {{et}} circa os inferius, quatuor. Po{{s}}t branchias (qua{{s}} carno{{s}}as habet {{et}} molles, angu{{s}}ta{{s}}que) pinnam obtinet mollem cutaceam in quolibet latere, duos digitos longam {{et}} plus uno latam: in ventre etiam {{s}}ubter has duas cutaceas pinnas angu{{s}}tas, {{s}}e{{s}}quidigitum fere longas, figura in{{s}}tar lumbrici, con{{s}}picuas. Pinnae ab ano {{et}} à medietate dor{{s}}i ad caudam definentes vix prominent, {{s}}untque cutaceae ac molles. Cauda pinnam habet plus uno digito longam cutaceam item {{et}} mollem. Cutis e{{s}}t glabra {{et}} in utroque latere à branchiis ad caudam quadruplicem habet ordinem punctulorum alborum. Pinguis e{{s}}t pi{{s}}cis {{et}} valde bona carne. Cutis illius facile detrahi pote{{s}}t. A{{s}}{{s}}atus tamen melior e{{s}}t quam coctus.

{{sc|Annotatio.}} Aldrovandus lib. {{sc|iii}}. de Pi{{s}}cibus cap. 64. Scribit ranam marinam {{s}}eu pi{{s}}catricem in Lu{{s}}itania vocari ''Emxaroco''; {{s}}ed Icones quas dat multum differunt ab hac no{{s}}tra.

{{FI
|file=Petimbuaba - Historia naturalis Brasiliae (Page 148) BHL289241 (cropped).jpg
|tsize=400px
|float=center}}

{{sc|Petimbuaba}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus; vulgo {{Gothica|Tabac-pijpe}} / à figura dictus: Pi{{s}}cis tres aut quatuor pedes longus, corpore in{{s}}tar Anguillae. Os edentulum acuminatum, {{s}}uperiori mandibula breviori quam {{s}}it inferior: e{{s}}tque longitudo oris {{s}}e{{s}}quidigit, amplitudo, ubi maxima, vix unius. Caput novem digitos longum e{{s}}t ab oculis ad oris extremum, cra{{s}}{{s}}ities ejus po{{s}}t oculos quinque digitorum, hinc paulatim minuitur, ita ut prope os {{s}}it trium tantum digitorum. In {{s}}umma autem longitudo capitis à fine branchiarum ad oris extremum e{{s}}t unius pedis {{et}} unius digiti. Oculos habet {{s}}atis magnos, magnitudine nucis avellanae {{et}} pene figura, pupilla {{s}}plendida c{{ae}}rule{{s}}cente, quam tunica ambit argentea, in parte anteriori {{et}} po{{s}}teriori macula miniata notata. Po{{s}}t branchias in utroque latere, pinna directe protenditur à latere {{s}}e{{s}}quidigitum lata {{et}} longa rufescentis coloris: hinc {{s}}ex {{et}} {{s}}emis digitorum intervallo ver{{s}}us po{{s}}ticam corporis partem, duae pinnae parvae rufefcunt in quolibet latere una, {{s}}ed magis ver{{s}}us ventrem. Po{{s}}t has pedis intervallo {{s}}equitur pinna rufescens duos digitos longa, {{s}}e{{s}}quidigitum lata: {{s}}ub hac autem ejusdem magnitudinis {{et}} coloris una in infimo ventre: demum à fine harum intervallo fere quinque digitorum {{s}}unt adhuc duae pinnae rufescentes paulo minores {{s}}uperioribus, una {{s}}ur{{s}}um, altera deor{{s}}um elata: {{et}} inter has ortum {{s}}umit cauda in{{s}}tar murenae tenuis, teres, {{s}}ex digitos longa. Corporis autem longitudo à fine branchiarum ad caudae initium e{{s}}t duorum pedum {{et}} trium digitorum. Cute e{{s}}t in{{s}}tar Anguillae glabra, coloris in toto corpore {{et}} lateribus ab ore ad caudam, hepatici, in dor{{s}}o triplici, in capite duplici, in lateribus unica {{s}}erie macularum c{{ae}}rulearum magnitudine nummi mi{{s}}{{s}}ici fere: hae maculae à medio corporis in lateribus ad caudam u{{s}}que in lineas coeunt: inter omnes autem maculas&lt;noinclude&gt;{{d|c{{ae}}ru-}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qdbxvqf6tc4lmsoyg9noa4l34wa6y4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Historia Naturalis Brasiliae/Historiae Rerum Naturalium Brasiliae/V/VIII</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83222</id>
    <revision>
      <id>269443</id>
      <timestamp>2026-06-07T18:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trooper57</username>
        <id>22870</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '&lt;pages index=&quot;Historia Naturalis Brasiliae (1648).pdf&quot; header=1 from=353 to=355 fromsection=VIII tosection=VIII prev=&quot;[[Historia Naturalis Brasiliae/Historiae Rerum Naturalium Brasiliae/V/VII|Caput VII]]&quot; next=&quot;[[Historia Naturalis Brasiliae/Historiae Rerum Naturalium Brasiliae/V/VIX|Caput VIX]]&quot; /&gt;'</comment>
      <origin>269443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="300" sha1="gxvv2r5l3u2g5943gupw2r28hdc29iw" xml:space="preserve">&lt;pages index=&quot;Historia Naturalis Brasiliae (1648).pdf&quot; header=1
from=353
to=355
fromsection=VIII tosection=VIII
prev=&quot;[[Historia Naturalis Brasiliae/Historiae Rerum Naturalium Brasiliae/V/VII|Caput VII]]&quot;
next=&quot;[[Historia Naturalis Brasiliae/Historiae Rerum Naturalium Brasiliae/V/VIX|Caput VIX]]&quot; /&gt;</text>
      <sha1>gxvv2r5l3u2g5943gupw2r28hdc29iw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/I</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83223</id>
    <redirect title="Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber I" />
    <revision>
      <id>269445</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/I]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber I]]</comment>
      <origin>269445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="9ktwk184c3hqao5blnmlyaa32qr7d8i" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber I]]</text>
      <sha1>9ktwk184c3hqao5blnmlyaa32qr7d8i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269465</id>
      <parentid>269445</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:09:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Changed redirect target from [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber I]] to [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber I]]</comment>
      <origin>269465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="rejycpt7bw87jt79bmh5fxud2flfhca" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber I]]</text>
      <sha1>rejycpt7bw87jt79bmh5fxud2flfhca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/I</title>
    <ns>1</ns>
    <id>83224</id>
    <redirect title="Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber I" />
    <revision>
      <id>269447</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/I]] ad [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber I]]</comment>
      <origin>269447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="oyl462s856mucnlwevv61rh07qouhqa" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber I]]</text>
      <sha1>oyl462s856mucnlwevv61rh07qouhqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/II</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83225</id>
    <redirect title="Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber II" />
    <revision>
      <id>269449</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:06:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/II]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber II]]</comment>
      <origin>269449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="33l9xjjaadkswfzqn27yjdybhstyjov" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber II]]</text>
      <sha1>33l9xjjaadkswfzqn27yjdybhstyjov</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269470</id>
      <parentid>269449</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:09:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Changed redirect target from [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber II]] to [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber II]]</comment>
      <origin>269470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="sc59gzi1qh2y6lm5tzwgluqhajogcs3" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber II]]</text>
      <sha1>sc59gzi1qh2y6lm5tzwgluqhajogcs3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/II</title>
    <ns>1</ns>
    <id>83226</id>
    <redirect title="Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber II" />
    <revision>
      <id>269451</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:06:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/II]] ad [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber II]]</comment>
      <origin>269451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="sa51qzlzvn4ohise339obegu9lcy8ef" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber II]]</text>
      <sha1>sa51qzlzvn4ohise339obegu9lcy8ef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/III</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83227</id>
    <redirect title="Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber III" />
    <revision>
      <id>269453</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/III]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber III]]</comment>
      <origin>269453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="fyuxhn21d183hmo262ytsndrhrq1xhl" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber III]]</text>
      <sha1>fyuxhn21d183hmo262ytsndrhrq1xhl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269473</id>
      <parentid>269453</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Changed redirect target from [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber III]] to [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber III]]</comment>
      <origin>269473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="brgexv0uouqn9usax5rf0fb8b2u63al" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber III]]</text>
      <sha1>brgexv0uouqn9usax5rf0fb8b2u63al</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/IV</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83228</id>
    <redirect title="Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber IV" />
    <revision>
      <id>269455</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:07:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/IV]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber IV]]</comment>
      <origin>269455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="45xgo2s2fp97dyo1fd6vzxn3y2hn6qz" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber IV]]</text>
      <sha1>45xgo2s2fp97dyo1fd6vzxn3y2hn6qz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269460</id>
      <parentid>269455</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Changed redirect target from [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber IV]] to [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber IV]]</comment>
      <origin>269460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="o0w7ptobkfrjdpzmeqlcbrcb3px10xu" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber IV]]</text>
      <sha1>o0w7ptobkfrjdpzmeqlcbrcb3px10xu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/V</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83229</id>
    <redirect title="Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber V" />
    <revision>
      <id>269457</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:07:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/V]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber V]]</comment>
      <origin>269457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="0i44flnsxq9dtizwh68djqm7hlb2lz7" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber V]]</text>
      <sha1>0i44flnsxq9dtizwh68djqm7hlb2lz7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269476</id>
      <parentid>269457</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:10:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Changed redirect target from [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber V]] to [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber V]]</comment>
      <origin>269476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="bykndelcemzebpexnbxubn7zj7lzgwf" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber V]]</text>
      <sha1>bykndelcemzebpexnbxubn7zj7lzgwf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber IV</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83230</id>
    <redirect title="Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber IV" />
    <revision>
      <id>269459</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber IV]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber IV]]</comment>
      <origin>269459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="o0w7ptobkfrjdpzmeqlcbrcb3px10xu" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber IV]]</text>
      <sha1>o0w7ptobkfrjdpzmeqlcbrcb3px10xu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber I</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83231</id>
    <redirect title="Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber I" />
    <revision>
      <id>269462</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:09:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber I]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber I]]</comment>
      <origin>269462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="rejycpt7bw87jt79bmh5fxud2flfhca" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber I]]</text>
      <sha1>rejycpt7bw87jt79bmh5fxud2flfhca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber I</title>
    <ns>1</ns>
    <id>83232</id>
    <redirect title="Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber I" />
    <revision>
      <id>269464</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:09:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber I]] ad [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber I]]</comment>
      <origin>269464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="r84ntvxy07kuf5jac1mcc47i1s2e8gr" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber I]]</text>
      <sha1>r84ntvxy07kuf5jac1mcc47i1s2e8gr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber II</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83233</id>
    <redirect title="Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber II" />
    <revision>
      <id>269467</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber II]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber II]]</comment>
      <origin>269467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="sc59gzi1qh2y6lm5tzwgluqhajogcs3" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber II]]</text>
      <sha1>sc59gzi1qh2y6lm5tzwgluqhajogcs3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber II</title>
    <ns>1</ns>
    <id>83234</id>
    <redirect title="Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber II" />
    <revision>
      <id>269469</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber II]] ad [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber II]]</comment>
      <origin>269469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="2tauzcs7blqqmnc2xowxowiw8suw28a" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber II]]</text>
      <sha1>2tauzcs7blqqmnc2xowxowiw8suw28a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber III</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83235</id>
    <redirect title="Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber III" />
    <revision>
      <id>269472</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:10:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber III]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber III]]</comment>
      <origin>269472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="brgexv0uouqn9usax5rf0fb8b2u63al" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber III]]</text>
      <sha1>brgexv0uouqn9usax5rf0fb8b2u63al</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber V</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83236</id>
    <redirect title="Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber V" />
    <revision>
      <id>269475</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:10:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/Liber V]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber V]]</comment>
      <origin>269475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="bykndelcemzebpexnbxubn7zj7lzgwf" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber V]]</text>
      <sha1>bykndelcemzebpexnbxubn7zj7lzgwf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/VI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83237</id>
    <redirect title="Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VI" />
    <revision>
      <id>269478</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:11:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/VI]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VI]]</comment>
      <origin>269478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="n85m1c3ntpzxbz0u7wuhlyla1bn6au0" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VI]]</text>
      <sha1>n85m1c3ntpzxbz0u7wuhlyla1bn6au0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/VII</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83238</id>
    <redirect title="Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VII" />
    <revision>
      <id>269480</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:11:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/VII]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VII]]</comment>
      <origin>269480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="nwmpk410at15ww7sp1j9ap81yd2c7cm" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VII]]</text>
      <sha1>nwmpk410at15ww7sp1j9ap81yd2c7cm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/VIII</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83239</id>
    <redirect title="Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VIII" />
    <revision>
      <id>269482</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/VIII]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VIII]]</comment>
      <origin>269482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="8ep986q4fcbprclr5sczul5uk1k94cc" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber VIII]]</text>
      <sha1>8ep986q4fcbprclr5sczul5uk1k94cc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/IX</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83240</id>
    <redirect title="Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber IX" />
    <revision>
      <id>269484</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/IX]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber IX]]</comment>
      <origin>269484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="o9pu8ockp7uqn5stetn0pspnp7x83yw" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber IX]]</text>
      <sha1>o9pu8ockp7uqn5stetn0pspnp7x83yw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/X</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83241</id>
    <redirect title="Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber X" />
    <revision>
      <id>269486</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:12:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/X]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber X]]</comment>
      <origin>269486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="3f8luvjgnqrn2grrbt7qxycw45damu3" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber X]]</text>
      <sha1>3f8luvjgnqrn2grrbt7qxycw45damu3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83242</id>
    <redirect title="Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XI" />
    <revision>
      <id>269488</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XI]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XI]]</comment>
      <origin>269488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="0ev0acplf2po43jt85ebnqlxq5morfc" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XI]]</text>
      <sha1>0ev0acplf2po43jt85ebnqlxq5morfc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XII</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83243</id>
    <redirect title="Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XII" />
    <revision>
      <id>269490</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:13:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XII]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XII]]</comment>
      <origin>269490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="99968569a65faagpi2zemqr3sfs6y1i" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XII]]</text>
      <sha1>99968569a65faagpi2zemqr3sfs6y1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XIII</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83244</id>
    <redirect title="Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XIII" />
    <revision>
      <id>269492</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:13:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XIII]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XIII]]</comment>
      <origin>269492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="p0l9b758etoebtrhzbcxnk37tmpp2wt" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XIII]]</text>
      <sha1>p0l9b758etoebtrhzbcxnk37tmpp2wt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XIV</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83245</id>
    <redirect title="Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XIV" />
    <revision>
      <id>269494</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:13:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XIV]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XIV]]</comment>
      <origin>269494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="afoja491xzvqbs7s94w19av9s2e28br" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XIV]]</text>
      <sha1>afoja491xzvqbs7s94w19av9s2e28br</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XV</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83246</id>
    <redirect title="Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XV" />
    <revision>
      <id>269496</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XV]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XV]]</comment>
      <origin>269496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="mrkrdsttxgvk98j4c4j3hnhbkyztd3i" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XV]]</text>
      <sha1>mrkrdsttxgvk98j4c4j3hnhbkyztd3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XVI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83247</id>
    <redirect title="Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XVI" />
    <revision>
      <id>269498</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:14:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares/XVI]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XVI]]</comment>
      <origin>269498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="0nj9nngyh4j6dg2d8ml0jj8pe3noijr" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares/Liber XVI]]</text>
      <sha1>0nj9nngyh4j6dg2d8ml0jj8pe3noijr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83248</id>
    <redirect title="Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares" />
    <revision>
      <id>269500</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares]] ad [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares]]</comment>
      <origin>269500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="hn0gz1duy3218tfbddi8t6arbwzd0h6" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares]]</text>
      <sha1>hn0gz1duy3218tfbddi8t6arbwzd0h6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares</title>
    <ns>1</ns>
    <id>83249</id>
    <redirect title="Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares" />
    <revision>
      <id>269502</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Saumache movit paginam [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad Familiares]] ad [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares]]</comment>
      <origin>269502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="1clrhib6rop9i7vszj79c5olcdaxwac" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Disputatio:Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares]]</text>
      <sha1>1clrhib6rop9i7vszj79c5olcdaxwac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Biblia Sacra interprete Sebastiano Castellione/Numeri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83250</id>
    <revision>
      <id>269503</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:15:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33745-34</username>
        <id>32644</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Sebastianus Castellio |OperaeTitulus=Biblia Sacra |OperaeWikiPagina=Biblia Sacra interprete Sebastiano Castellione |SubTitulus=Numeri}} {{Liber |Ante=Leviticus |AnteNomen=Biblia Sacra interprete Sebastiano Castellione/Leviticus |Post=Deuteronomium |PostNomen=Biblia Sacra interprete Sebastiano Castellione/Deuteronomium }}  ==Caput I==  ''Copiarum census. Adsistentes, ac duces. Armatorum numerus. Non censiti Levitae.''  1. Anno autem secundo...'</comment>
      <origin>269503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="604" sha1="3v3784tyzhmzh99owktbnf8i9ka4bkq" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Sebastianus Castellio
|OperaeTitulus=Biblia Sacra
|OperaeWikiPagina=Biblia Sacra interprete Sebastiano Castellione
|SubTitulus=Numeri}}
{{Liber
|Ante=Leviticus
|AnteNomen=Biblia Sacra interprete Sebastiano Castellione/Leviticus
|Post=Deuteronomium
|PostNomen=Biblia Sacra interprete Sebastiano Castellione/Deuteronomium
}}

==Caput I==

''Copiarum census. Adsistentes, ac duces. Armatorum numerus. Non censiti Levitae.''

1. Anno autem secundo ab eorum exitu ex Aegypto, die prima secundi mensis, Jova ad Mosem in solitudine Sinae in oraculari tabernaculo verba fecit ad hunc modum :</text>
      <sha1>3v3784tyzhmzh99owktbnf8i9ka4bkq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Biblia Sacra interprete Sebastiano Castellione/Deuteronomium</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83251</id>
    <revision>
      <id>269504</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33745-34</username>
        <id>32644</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Sebastianus Castellio |OperaeTitulus=Biblia Sacra |OperaeWikiPagina=Biblia Sacra interprete Sebastiano Castellione |SubTitulus=Deuteronomium}} {{Liber |Ante=Numeri |AnteNomen=Biblia Sacra interprete Sebastiano Castellione/Numeri |Post=Josua |PostNomen=Biblia Sacra interprete Sebastiano Castellione/Josua }}  ==Caput I==  ''Mosis ad populum concio. Praeterita itinera, magistratus, exploratores, facinora, clades.''  1. Oratio, quam habuit Mose...'</comment>
      <origin>269504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="625" sha1="33rmqt3ghh488xobrvs6heosc4fru1z" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Sebastianus Castellio
|OperaeTitulus=Biblia Sacra
|OperaeWikiPagina=Biblia Sacra interprete Sebastiano Castellione
|SubTitulus=Deuteronomium}}
{{Liber
|Ante=Numeri
|AnteNomen=Biblia Sacra interprete Sebastiano Castellione/Numeri
|Post=Josua
|PostNomen=Biblia Sacra interprete Sebastiano Castellione/Josua
}}

==Caput I==

''Mosis ad populum concio. Praeterita itinera, magistratus, exploratores, facinora, clades.''

1. Oratio, quam habuit Moses ad universos Israelitas cis Jordanem, in quadam solitudinis planitie, e regione maris rubri, inter Pharanem et Thophel, ac Labanem, Haserothaque et Dizahabum.</text>
      <sha1>33rmqt3ghh488xobrvs6heosc4fru1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scriptor:Carolus Fridericus Guilelmus Mueller</title>
    <ns>102</ns>
    <id>83252</id>
    <revision>
      <id>269506</id>
      <timestamp>2026-06-07T19:46:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{Scriptor|IndicisNomen=Carolus Fridericus Guilelmus Mueller}}  == Opera quae recensuit == * [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares|Epistulae ad familiares]]'</comment>
      <origin>269506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="178" sha1="aafhk9e1okc0ftxwk4bf0e89ysrr1xg" xml:space="preserve">{{Scriptor|IndicisNomen=Carolus Fridericus Guilelmus Mueller}}

== Opera quae recensuit ==
* [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares|Epistulae ad familiares]]</text>
      <sha1>aafhk9e1okc0ftxwk4bf0e89ysrr1xg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269507</id>
      <parentid>269506</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>???</comment>
      <origin>269507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="177" sha1="3ui8o9facdg0mwlm4jwdqod9z9mmbdo" xml:space="preserve">{{Scriptor|IndicisNomen=Carolus, Fridericus Guilelmus Mueller}}

==Opera quae recensuit==
* [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares|Epistulae ad familiares]]</text>
      <sha1>3ui8o9facdg0mwlm4jwdqod9z9mmbdo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269508</id>
      <parentid>269507</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T19:57:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126" sha1="mhiyfzha170u7oyh8oeivvzmkv7kp14" xml:space="preserve">{{Scriptor}}

==Opera quae recensuit==
* [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares|Epistulae ad familiares]]</text>
      <sha1>mhiyfzha170u7oyh8oeivvzmkv7kp14</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269509</id>
      <parentid>269508</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T20:07:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>269509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="183" sha1="fsa8d4tyly1yw5758djgxzc3qxabkry" xml:space="preserve">{{Scriptor|Munera = philologus classicus doctorque|Natio = Germania}}

==Opera quae recensuit==
* [[Epistulae (Marcus Tullius Cicero)/Epistulae ad familiares|Epistulae ad familiares]]</text>
      <sha1>fsa8d4tyly1yw5758djgxzc3qxabkry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categoria:Opera quae Claudius Ptolemaeus scripsit</title>
    <ns>14</ns>
    <id>83253</id>
    <revision>
      <id>269555</id>
      <timestamp>2026-06-08T02:39:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Doll91939</username>
        <id>18879</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{Vide|Scriptor:Aristoteles}}  [[Categoria:Opera per scriptores digesta|Claudius Ptolemaeus]]'</comment>
      <origin>269555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="i61w2dzv91bv1b17ri94ss2rt5596o6" xml:space="preserve">{{Vide|Scriptor:Aristoteles}}

[[Categoria:Opera per scriptores digesta|Claudius Ptolemaeus]]</text>
      <sha1>i61w2dzv91bv1b17ri94ss2rt5596o6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269556</id>
      <parentid>269555</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T02:39:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Doll91939</username>
        <id>18879</id>
      </contributor>
      <origin>269556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="jprgb3c73tkg0u374d96us9ygpa03sq" xml:space="preserve">{{Vide|Scriptor:Claudius Ptolemaeus}}

[[Categoria:Opera per scriptores digesta|Claudius Ptolemaeus]]</text>
      <sha1>jprgb3c73tkg0u374d96us9ygpa03sq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Syntaxis mathematica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83254</id>
    <revision>
      <id>269557</id>
      <timestamp>2026-06-08T03:06:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Doll91939</username>
        <id>18879</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |OperaeTitulus=Syntaxis mathematica |OperaeWikiPagina=Syntaxis mathematica |Scriptor=Claudius Ptolemaeus |Interpres= |LinguaNativa=graecus |AnnusInterpretationis=  |Annus=Saeculo II |Genera=Astronomia }}  * [[Syntaxis mathematica/01|Praefatio]] * [[Syntaxis mathematica/02|Liber Primus]] * [[Syntaxis mathematica/03|Liber Secundus]] * [[Syntaxis mathematica/04|Liber Tertius]] * [[Syntaxis mathematica/05|Liber Quartus]] * Syntaxis mathematica/06|Liber...'</comment>
      <origin>269557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="859" sha1="9fz1c5exi30y8ccju7os4mo7m8swvu5" xml:space="preserve">{{titulus2
|OperaeTitulus=Syntaxis mathematica
|OperaeWikiPagina=Syntaxis mathematica
|Scriptor=Claudius Ptolemaeus
|Interpres=
|LinguaNativa=graecus
|AnnusInterpretationis= 
|Annus=Saeculo II
|Genera=Astronomia
}}

* [[Syntaxis mathematica/01|Praefatio]]
* [[Syntaxis mathematica/02|Liber Primus]]
* [[Syntaxis mathematica/03|Liber Secundus]]
* [[Syntaxis mathematica/04|Liber Tertius]]
* [[Syntaxis mathematica/05|Liber Quartus]]
* [[Syntaxis mathematica/06|Liber Quintus]]
* [[Syntaxis mathematica/07|Liber Sextus]]
* [[Syntaxis mathematica/08|Liber Septimus]]
* [[Syntaxis mathematica/09|Liber Octavus]]
* [[Syntaxis mathematica/10|Liber Nonus]]
* [[Syntaxis mathematica/11|Liber Decimus]]
* [[Syntaxis mathematica/12|Liber Undecimus]]
* [[Syntaxis mathematica/13|Liber Duodecimus]]
* [[Syntaxis mathematica/14|Liber Decimustertius]]


{{Textquality|25%}}</text>
      <sha1>9fz1c5exi30y8ccju7os4mo7m8swvu5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Syntaxis mathematica/01</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83255</id>
    <revision>
      <id>269558</id>
      <timestamp>2026-06-08T03:54:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Doll91939</username>
        <id>18879</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens 'CLAVDII PTOLEΜΑΕΙ  PHELVDIENSIS ALEXANDRINI  ALMAGESTVM SEV MAGNAE CONSTRUCTIONIS  MATHEMATICAE OPVS PLANE DIVINVM LATINA DONATVM LINGVA AB GEORGIO TRAPEZVNTIO VSQ VEQ VAQ. DOCTISSIMO.  MATHESEOS PROFESSOREM EGREGIVM  IN ALMA VRBE VENETA ORBIS REGINA RECOGNITVM  ANNO SALVTIS MD XXVIII LABENTE Nequifpiam alius Calcographus/Venetiis autuſquălocorum Venetæ ditionis impune Almageſtum hunc imprimat per Der cennium/Senatus Veneti Decreto cautum eft.  PROHAEMI...'</comment>
      <origin>269558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15113" sha1="hcchkt7iy2y62vg3whn85igziqueb2p" xml:space="preserve">CLAVDII PTOLEΜΑΕΙ

PHELVDIENSIS ALEXANDRINI

ALMAGESTVM SEV MAGNAE CONSTRUCTIONIS

MATHEMATICAE OPVS PLANE DIVINVM LATINA DONATVM LINGVA AB GEORGIO TRAPEZVNTIO VSQ VEQ VAQ.
DOCTISSIMO.

MATHESEOS PROFESSOREM EGREGIVM

IN ALMA VRBE VENETA ORBIS REGINA RECOGNITVM

ANNO SALVTIS MD XXVIII LABENTE
Nequifpiam alius Calcographus/Venetiis autuſquălocorum Venetæ ditionis impune Almageſtum hunc imprimat per Der cennium/Senatus Veneti Decreto cautum eft.

PROHAEMIVM

AD SANCTISSIMVM DOMINVM SIXTVM PON. MAX. ANDREAE TRAPEZVNTII GEORGII FILII IN PATERNAM ALMAGESTI PTOLEMAEI

TRADUCTIONEM PREFATIO.

EVOLVENTI MIHI NVPER LIBROS Patris mei Georgii Trapezuntii uiri optimi/&amp; omni

88 doctrinarum genere infignis/Beatiffime pater/obtu lit ſe magna illa Ptolemæi compofitio: geftum uocantab eo in latinum e Græco conuerfa. Sed inimici factione at odio ex inuidia confilato nondum emiffa:qua(utattigi)ſtatim percufiït ani mum acerbus ille &amp; pene fopitus ac euulfus do//lor uetuftate.Qui omnem mihi ueterem calamita/tem atq; miferiarum acerbitatem cumulumą reno uauit.Nam fœliciffimum illud trapezuntii ingeniű uitas omnis Sanctifime acta laborefq; fui &amp; ftudia pro comuni eruditione ſponte ſuſcepta/quo tempo re fructu aliquo recreari debebant/in eo perditiffimæ animorum declarationes/acin iuriarum moles ab his/quos fummis beneficiis deuinxerat/extiterunt. Nó enim eos reliquis in artibus peruagata Iam trapezuntii fama eruditorum confenfu celebrata adeo follicitabat. Sed Ptolemæi operis omnium difficillimi eiſa minime cogni ti ſplendore plurimum agitabat. Cum trapezuntiana induftria in gloriam nominis fempiternam/latinis hominibus Tum primum refulgeret: Atq; cum ipfi &amp; literarű ubertate &amp; ingenii acumine doctis illa ætate uiris pſtare ſe arbitraretur:ea uero con uerfione ab uno Trapezuntio Sefacile fupereri uiderent:omne eorum ftudium fa, tionemq; omnem ad acerbiffimas in eum uexationes cóportarunt. Ita partim fua ipfi potétia Partim Mercendariorum conductu/non libros Trapezuntianos obrue re modo cupierunt. Sed communem quoq illum innocétiffimi hominis fpiritum de hominum genere optime meritum per ſumum fcelus omnibus pfidiis interclu fis eripere tentauerunt. Quorum compreſſo odio ex inuidia collecto iam erumpen tenifi in articulo téporis concidere Maluiſſemus a ceruicibus noftris furorem illum Scythicum omni ratione depellere oportuit. Has inuidiæ tempeftates per potentes inimicos concitatas. Diuus ille Alfonfus/Regum omniú (quos pfens omnium me, moria longius repetere poteft) Præftantiffimus/cum accepiffet Statim Trapezunti/um per literas ad fe/Neapolim comune doctorum refugium Portum tutiffimum accerfiuit/Et deſponſa in annos fingulos non mediocri pecunia/comiter benignæ fufcepit. Tot igitur tatiſa calamitatibus &amp; familiæ cura oppreffus dilaceratufq; Tra pezuntius/Traductionem ipfam plurimis annis elaboratam compreffit. Cuius edi, tio ab eo eximebatur/ut remiffa aliquando uel feceſſu inuidia/uel humanitate fopi ta/uel uetuftate confumpta fua tandem cum Animi tranquillitate &amp; fortunarum re integratione noftris hominibus diuulgaretur fed decurtata/potentisinimici factio, ne uita/Morte Antea preuentus eft iq infcribere quæ pofiet. Quo mortuo uaria ipe rei familiaris cura diſtractus nõ adhibere in libri dicationem omnium potui.Sed cú iam omnis ea follicitudo ftudiumq; huiufmodi deferbuiffe uideatur:Conuerti me tandem ad literas longo interuallo reuocatas: Atq; quotidiano conuicio hominum qui a me hoc Munus non poftulabant/Sed efflagitabant/non ſum paffus debere diu tius Quin iam iáattrectandű eis retinendumq; dimitterem:Cum ſepe igitur diuqs ipſe mecum cogitarem Cui potiffimum id laboris dedicarem unus Tu ex omnibus pricipibus/Quos noftra ætas Alit digniffimus occurrifti/Cui paternas uigilias Me/rito defponderem/Digna enim mihi uiſa res eft &amp; fummo certe digna Pontifice: Vt hæc Cœleftium corporű inferiora turbantium Diuina Ptolemai demonſuatio tibi infcriberetur: Qui humanarum rerum omnium pariter &amp; diuinarum Pontificatú inieris/Tuæ uirtutes tum fingulariſqa religio ac pietas tanta/Quanta dei optimi Ma ximi Vicarium decet/eam tibi dignitatem Iam pridem promittebat:ad quam Cœ leftium contemplationum uidetur dedicanda effe doctrina, Qd fi uel totius Philo ſophiæ uel actionis uitæ,uel præclariffimarum tuarum laudum gloria mihi nunc non explicanda/Sed recefenda effet,omnibus liqueret profecto/naturam ipſam Te unum ex oibus delegiffe: In quo omando omnes fuas uires doteſq; fuas oes effun deret. Ea enim in te bonitas elt/is fidei cultus/ea iuftitia/id religionis ftudium/ea de niq ſanctimonia ut cum nullus Tibi non anteferri fed ne comparari quidem pof fit. Video te in horum temporum fœlicitatem diuinitus Pontificem Maximum ef ſe declaratum qui tua ſingulari uirtute prope diuina/Solu Solus effecifti,ut dum omni um honorum genera ſpeneres: omnium tamen dignitatum culmen pro fummis tuis uirtutibus adipifcereris ut non ad fümmam Imperii maieftatem Ambitionum ſtudio/Sed cunctis Apoftolici Senatus fuffragiis: omnium Præterea Centium atq populorum confenfu &amp; defiderio uocauere,quo quidem tuo facto/Cæteris ad uera uirtutis laudem afpirantibus diuinum imitandi tui exemplum præfcripfifti:atq; ad dignitates fectandas eafdem pure Caſteq Adipiſcendas uiam formamos contuli fti/At cum fingulare illud tuum ingenium ad Veritatis fludiū contuliffes/omnes tuæ uitæ tempus ad rerum diuinarum rationes exquirédas tranfmififfes/breui adeo tempore omnem Philofophiæ ac Theologiæ cognitionem abſolutiffime atq; lo cuplentiffime haufifti/ut neg noſtra neqa maiorum noftrorum ætate aut ingenii ac cumine &amp; celeritate aut difputatione &amp; inemoria/aut fubtiliffimarum rerum &amp; pœ ne incomprehenfibilium perceptione,quiſq tibi proxime accefferit, quibus artibus &amp; difciplina apud omnes ita fama floruiſti/Vt cum nihil iam ribi ad decus/Nihil ad laudem operis fupereffet,quo illuftrior &amp; acceptior per omnes populos uolitares: Vitam tamen integerrimam adiunxifti/publicam utilitatem priuato ufu prætulifti. Quæ omnia &amp; fi clariffima in te uno fuerunt in fingulis fingula, Multo tamen fateor tua uitæ inftitutione fuiffe clariora Atilla magis tua uirtute augeri: tu ab illis auctus inueniaris: Iam uero fi benignitatem/Clemétiam, Liberalitate/Inno cétiá/Magnificétiá attingere licebit:quis te ullo laudis genere præftantior/aut ſplen didior inuenietur quo uno literarű facrario &amp; uirtutů officina nó folú Romana ec clefia plicate tranquille regitur. Sed ipſa quoq; Vrbs tuis afpiciis &amp; meritis aucta &amp; illuftrata priftinam dignitatem fibi reſtitutam Lætatur. Quis enim non iuræ læta bitur Tanta in te Animi Magnitudinem. Tantos erga Deorum Immortalium tem pla/acin Vrbis elegantiam pecuniarum aceruos effe profufos. Cum hæc tua edifi cia Studio fingulari/Splendore admirabili, Multitudine infinita/Tam celeriter &amp; expleueris &amp; inomaueristqui plura breui Tempore Magnificentius effeceris/icces teri memoria noſtra Pontifices in tam rerum diuturnitate affecerint. Teftis eft Diui Petri Aduincula in ueteri curia Templum parietibus &amp; Sarcto tecto in admirabilem Iocunditatem fumptuofo opere exedificatum: Teflis ipſa duodecim Apoftolo rum Ecclefia diruta antea. Nunc tua ope ad amplitudinem Mecenatifq; operis Splendorem reuocata. Teftis Terræ Cælica moderatoris diui Petri Bafilica Quæ tuo ductu &amp; Impenſa auro irradiatur. Et elegantiore Ormatu illuftrata circunfpici tur. Teftis Diui Stephani &amp; Vitalis/reliquorumq; deorum ædes &amp; delubra/Vibis eti am folitudine obſoleta/Tua unius opera &amp; impenſa Locata, Collocupletata &amp; Ornatiora i erant in hominum oculis collocata/Teftis facrarium illud Matris Dei ad portam flamineam/nouo opere formicibus Marmoratis inſtructum. Cuius adi tus diuini numinis religionem immo Religionem ipſam prefefert. Pontem ues ro illum tuum fœlicibus aufpiciis excitatis abaqua fundamentis: Murmuri Tiberi no impofitum:adeo Tiburtino lapide præftantem, ut tanta mole nihil Antiquita ti remittatur: Cum non Janiculum modo ipſum: uerum Vibs tota &amp; artificio &amp; impenſa &amp; utilitate illuftretur. Quis fatis digne efferre poterit: præfertim eum Valentianum Pontem Ianiculum &amp; vrbisinfulam continentem tantopere antecellat Valitudinariam uero illam fancti ſpiritus/hoſpitalemos egrotorum fedem cottili latere ad Tyberis ripam tam elegantiffime atq; lautiffime ædificatam: qua nihil ad ufum melius ad fpeciem pulcrius: ad gloriam diutumius defideratur: Quantam tui animi amplitudinem/Mifericordiam/Caritatéq; denotat? Sed quid ego aut uiarum defcriptionem/autarearum laxitudinem aut edificiorú &amp; templo ru totius urbis ſplendorem iam fuæ uetuſtatis amplitudinem ac fuauitatem agno ſcentis pluribus exequartaut fingula memorem cum ipfius ciuitatis urbs tota/tan/tam eiufmodi in reb profufionem ac ftudium tuum in primis adeo circumferat/ut deformata antea nunc per te luculentiffime exornata/non lætari modo de tuo pon/tificatu/Sed geftire prope omnibus uideatur:&amp; quo diutumius id ei in hac fumma tranquillitate pacis &amp; otii per te fit/diis præfidibus ac omniű rectori &amp; moderatori deo pientiffime cóprecatur/Ad hanc igitur tui gloriam recognofcendam &amp; littera rum monumentis immortalitati comendádá, omnes qui grati effe uolent/quicgd ſtudii ab eis impendi poterit/Nauare operam pro uiribus debet ne officio in te ſuo/&amp; quidem cum uitio defuiffe uideantur qui fi cui uel facultas defuerit,uel tempora denegauerint,uel domeſtica cura retardauerit,uel ratio alia traduxerit,nihilo tamé minus uoluntate &amp; mente quæ bono cuiq; præſto eft: referre tibi pro benemeritis gratias debet/Ego uero ne in quo cæteros commoneo accuſer ipſe:&amp;ne longimea uagetur oratio ad officium tandem reuertar meum: CAlexandriam pater beatiffi fime Ptolemæi noſtri urbem totius prouinciæ ægypti opulentiffimam fedem ma xime claruiffe ferunt: Quæ tametfi rerum omniüiocunditate &amp; vbertate abunda/ret: conditoriſq; fui nobilitate urbes omnes anteiret/liberalium tamen artium ftu dio &amp; doctrina defloreſcente:in grætia adeo floruit,ut uel í medicina is doctior has beretur qui Alexandriæ operam ſe dediffe fateretur/Multos tulit ea Ciuitas doctiffi, mos homines gloriæ celebritate a ſcriptoribus exornatos: Aristarchu, grammaticut Herodianum:Dydimum:Amenium: Stoicum: Antipatrum: Diogenem: Archelaű: Diodorum:morum etiam grauitate acuita Antenodorum Cæfaris præceptorem:&amp; alterum quem Cordylon appellantiqui cum Catone &amp; uixit diutiffime &amp;apud eű placidiffime functus eft uita/Neftorem item achademicum Marcelli Octauic Peda gogum/Cum plures præterea alios in omni doctrinarum genere perfacúdos:&amp; eru ditos/fed bona omnium uenia dixerim/eduxit(Antonino imperante) hunc Ptolæ mzű Regia ftirpæ Oriundum, omnium ſane philofophorum quos illa aluit &amp; lit, teris &amp; ingenio &amp; uirtute facile principem. Qui cum in Cleopatram Ptolæmeorum regnum fub octauiano redacta in prouinciam ægypto deſiiffet:priuatus ipſe/regio tamen animo &amp; ingenio non ad fordida artificia/non ad uitam defidiofam,nó ad feceffum in folitudinem ſe addixit/uerum in illo tunc celeberrimo Alexandrinæ ur bis gymnafio haud obfcuris facultatib9: totum ſead litteras contulit,atq; in primis in philofophia præclara humanæ ſocietatis parente/Auctore illo fuo naturæ interp te Ariftotele contenta,deinde in mathematicis diſciplinis (quibus uagantia Cœlo fidera cognofcuntur) &amp; quibus fuccurrédum uidebat:plurimum inſudauit etatéq omnem contriuit/nam quom ipſo ueri inueftigandi amore raperetur/uideretos cæ leftia corpora in hoc corporato &amp; afpectabili mundo agitatione continua:&amp; diſpa, Huitante nunqua uariarı fupera illa complexus eft: quæ ratis ordinibus/immuta, biliſq; conftantia/&amp; certitudine demonftrationis rectiffime cognofcuntur/ato; per/fectiffime ſciuntur: ubi perpetuorum corporum interualla,magnitudines: con, uerfiones/anfractus uarii multipliceſq; naturæ perinde animo &amp; ratione cer muntur: atq; illa quæ oculis fubiecta perfpiciuntur,ut uiuere in terris homines: &amp; cum diis ipfis in tanto diuino Cæli omatu uerfari uideantur/quarum cæleftium rerum Motuumq; fcientiam prifci illi exquifito ingenio uiri agitatione certa Et ue ritate commoti: &amp; prima omnium quefiuerút &amp; omnium ultimă inuenerüt/Exple uit uero &amp; penitus abſoluit Ptolemæus unus omniú doctiffim9 &amp; ingenii fubtilita te ufq; eo acerrimus ut in aftrorum ſpeculationem e naturæ ſinu/naturam ipſam exorſerit/prouocauerit incertamenq, deduxerit:is enim folis lunægi Magnitudinë uolutiones/Proportiones/incrementa detrimentaq; fatis a maioribus comode tra dita extitiffent. Errantium uero fixaruq ftellarum ratio:&amp; motus nõ inftitutis certis &amp; doctrina/Sed inftrumentis etiam ab Hiparco perquifitis non ratam &amp; perpetua demonftrationis uiam afferre uoluit huic quos parti homo non fibi fed aliis natus ita confulere quo deinceps nihil ad aftrorum confumationem/difciplinæ effet am plius a quo poftulandū itaq; his ſuis libris ambitus/ſtationes, Curſuſce ſideru/ac eorum motum omnem &amp; ftatum (res profecto cognitu dignas omniumq; difficilli mas) fubtiliffime agreffus inueftigauit,recte ab aliis inuenta comprobauit/depraua/ta correxit:ut folus de admirabilitate Cæleftium rerum nullis anguftiis aut conciffis difputationibus illigatus commodiffime fcripferit/acute enodauerit/cumulatiffi me ſatiſfecerit/Atq; eam diſciplinam Græcis hominibus quos nondum ea Cæleftis ſcientiæ gloriaattigerat:non ipfius fcientiæ terminis:ſed ſui ingenii finibus abſolu tiffime importauerit.&amp; cum nihil diminuti: Nihil fuperuacui/nihil præter rem/ab eo fcriptum fit. Nullus ad eius inuenta &amp; fcripta potuerit afpirare/Harumigitutta tarum maximarum rerum momenta &amp; rationes græcis litteris ab eo explicatas / A Patre autem meo (ut diximus) in eius tantis calamitatibus latinas editas/tuæ ſancti tudini deſpondeo/ut fub tui numinis tutela confecratæ ardorem íuidiæ reftinguat &amp; in comune utilitatem propter quam tanti labores fufcepti funt:felicibus tuis au fpiciis diuagentur: Ac fi quando tibi ab hac rerum omnium procuratione &amp; mole, animű uendicare recreareqs licuerit: Poffis nouo hoc opere/numeris lineiſqz inter ſtincto diuinum Ptolæmei ingenium diuinis in rebus cognofcere/Quamobré fi labores noſtri a tua ſanctitate probabunť Enitar profecto reliquis Trapezontianis li bris nondum cuiq; infcriptis/Mea in te pietate/rurfus tuo in nos meritorű ratione preſentibus poſteriſqa conftare: Qui fi præacceptis beneficiis partem gratiam referre non potero:id faltem quod implere poffum profiteor &amp; repromitto: Nullú filicet fufceptorum beneficiorum officium apud me inter moriturum/quorum magnitu dinem memoria col á fempiterna. Accipiat ergo tua fanctitudo benigne (ut folet) opus multis lucubrationibus a patre meo elaboratum/qt &amp; fi aliquibus į tua pótis ficia dignitate non dignum fore uidebitur Tui animum Tamen offerentis &amp; abdita rum ſcientiam rerum his euolutam libris minime abs te afpernari ſcio non enim ho minib crimini aut fraudi fuit Deum immortalem famiis uafis/cultuch tenuiffimo coluiffe:&amp; fimul me non præterit Magnum illum Alexandrum/Antigoni Arthaxa xem offerentis ſtudium magnopere comprobaffe.</text>
      <sha1>hcchkt7iy2y62vg3whn85igziqueb2p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269559</id>
      <parentid>269558</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T04:08:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Doll91939</username>
        <id>18879</id>
      </contributor>
      <origin>269559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15386" sha1="fi9o3nes3zjfyi37ukiwdkbhelhdefa" xml:space="preserve">{{TextQuality|75%}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
{{Liber
|Ante= 
|AnteNomen=
|Post= Liber Primus
|PostNomen= Syntaxis mathematica/02
}}
{{titulus2
|Scriptor= Claudius Ptolemaeus 
|OperaeTitulus= Syntaxis mathematica
|OperaeWikiPagina= 
|Annus= Saeculo II
|SubTitulus= Præfatio 
}}

CLAVDII PTOLEΜΑΕΙ

PHELVDIENSIS ALEXANDRINI

ALMAGESTVM SEV MAGNAE CONSTRUCTIONIS

MATHEMATICAE OPVS PLANE DIVINVM LATINA DONATVM LINGVA AB GEORGIO TRAPEZVNTIO VSQ VEQ VAQ.
DOCTISSIMO.

MATHESEOS PROFESSOREM EGREGIVM

IN ALMA VRBE VENETA ORBIS REGINA RECOGNITVM

ANNO SALVTIS MD XXVIII LABENTE
Nequifpiam alius Calcographus/Venetiis autuſquălocorum Venetæ ditionis impune Almageſtum hunc imprimat per Der cennium/Senatus Veneti Decreto cautum eft.

PROHAEMIVM

AD SANCTISSIMVM DOMINVM SIXTVM PON. MAX. ANDREAE TRAPEZVNTII GEORGII FILII IN PATERNAM ALMAGESTI PTOLEMAEI

TRADUCTIONEM PREFATIO.

EVOLVENTI MIHI NVPER LIBROS Patris mei Georgii Trapezuntii uiri optimi/&amp; omni

88 doctrinarum genere infignis/Beatiffime pater/obtu lit ſe magna illa Ptolemæi compofitio: geftum uocantab eo in latinum e Græco conuerfa. Sed inimici factione at odio ex inuidia confilato nondum emiffa:qua(utattigi)ſtatim percufiït ani mum acerbus ille &amp; pene fopitus ac euulfus do//lor uetuftate.Qui omnem mihi ueterem calamita/tem atq; miferiarum acerbitatem cumulumą reno uauit.Nam fœliciffimum illud trapezuntii ingeniű uitas omnis Sanctifime acta laborefq; fui &amp; ftudia pro comuni eruditione ſponte ſuſcepta/quo tempo re fructu aliquo recreari debebant/in eo perditiffimæ animorum declarationes/acin iuriarum moles ab his/quos fummis beneficiis deuinxerat/extiterunt. Nó enim eos reliquis in artibus peruagata Iam trapezuntii fama eruditorum confenfu celebrata adeo follicitabat. Sed Ptolemæi operis omnium difficillimi eiſa minime cogni ti ſplendore plurimum agitabat. Cum trapezuntiana induftria in gloriam nominis fempiternam/latinis hominibus Tum primum refulgeret: Atq; cum ipfi &amp; literarű ubertate &amp; ingenii acumine doctis illa ætate uiris pſtare ſe arbitraretur:ea uero con uerfione ab uno Trapezuntio Sefacile fupereri uiderent:omne eorum ftudium fa, tionemq; omnem ad acerbiffimas in eum uexationes cóportarunt. Ita partim fua ipfi potétia Partim Mercendariorum conductu/non libros Trapezuntianos obrue re modo cupierunt. Sed communem quoq illum innocétiffimi hominis fpiritum de hominum genere optime meritum per ſumum fcelus omnibus pfidiis interclu fis eripere tentauerunt. Quorum compreſſo odio ex inuidia collecto iam erumpen tenifi in articulo téporis concidere Maluiſſemus a ceruicibus noftris furorem illum Scythicum omni ratione depellere oportuit. Has inuidiæ tempeftates per potentes inimicos concitatas. Diuus ille Alfonfus/Regum omniú (quos pfens omnium me, moria longius repetere poteft) Præftantiffimus/cum accepiffet Statim Trapezunti/um per literas ad fe/Neapolim comune doctorum refugium Portum tutiffimum accerfiuit/Et deſponſa in annos fingulos non mediocri pecunia/comiter benignæ fufcepit. Tot igitur tatiſa calamitatibus &amp; familiæ cura oppreffus dilaceratufq; Tra pezuntius/Traductionem ipfam plurimis annis elaboratam compreffit. Cuius edi, tio ab eo eximebatur/ut remiffa aliquando uel feceſſu inuidia/uel humanitate fopi ta/uel uetuftate confumpta fua tandem cum Animi tranquillitate &amp; fortunarum re integratione noftris hominibus diuulgaretur fed decurtata/potentisinimici factio, ne uita/Morte Antea preuentus eft iq infcribere quæ pofiet. Quo mortuo uaria ipe rei familiaris cura diſtractus nõ adhibere in libri dicationem omnium potui.Sed cú iam omnis ea follicitudo ftudiumq; huiufmodi deferbuiffe uideatur:Conuerti me tandem ad literas longo interuallo reuocatas: Atq; quotidiano conuicio hominum qui a me hoc Munus non poftulabant/Sed efflagitabant/non ſum paffus debere diu tius Quin iam iáattrectandű eis retinendumq; dimitterem:Cum ſepe igitur diuqs ipſe mecum cogitarem Cui potiffimum id laboris dedicarem unus Tu ex omnibus pricipibus/Quos noftra ætas Alit digniffimus occurrifti/Cui paternas uigilias Me/rito defponderem/Digna enim mihi uiſa res eft &amp; fummo certe digna Pontifice: Vt hæc Cœleftium corporű inferiora turbantium Diuina Ptolemai demonſuatio tibi infcriberetur: Qui humanarum rerum omnium pariter &amp; diuinarum Pontificatú inieris/Tuæ uirtutes tum fingulariſqa religio ac pietas tanta/Quanta dei optimi Ma ximi Vicarium decet/eam tibi dignitatem Iam pridem promittebat:ad quam Cœ leftium contemplationum uidetur dedicanda effe doctrina, Qd fi uel totius Philo ſophiæ uel actionis uitæ,uel præclariffimarum tuarum laudum gloria mihi nunc non explicanda/Sed recefenda effet,omnibus liqueret profecto/naturam ipſam Te unum ex oibus delegiffe: In quo omando omnes fuas uires doteſq; fuas oes effun deret. Ea enim in te bonitas elt/is fidei cultus/ea iuftitia/id religionis ftudium/ea de niq ſanctimonia ut cum nullus Tibi non anteferri fed ne comparari quidem pof fit. Video te in horum temporum fœlicitatem diuinitus Pontificem Maximum ef ſe declaratum qui tua ſingulari uirtute prope diuina/Solu Solus effecifti,ut dum omni um honorum genera ſpeneres: omnium tamen dignitatum culmen pro fummis tuis uirtutibus adipifcereris ut non ad fümmam Imperii maieftatem Ambitionum ſtudio/Sed cunctis Apoftolici Senatus fuffragiis: omnium Præterea Centium atq populorum confenfu &amp; defiderio uocauere,quo quidem tuo facto/Cæteris ad uera uirtutis laudem afpirantibus diuinum imitandi tui exemplum præfcripfifti:atq; ad dignitates fectandas eafdem pure Caſteq Adipiſcendas uiam formamos contuli fti/At cum fingulare illud tuum ingenium ad Veritatis fludiū contuliffes/omnes tuæ uitæ tempus ad rerum diuinarum rationes exquirédas tranfmififfes/breui adeo tempore omnem Philofophiæ ac Theologiæ cognitionem abſolutiffime atq; lo cuplentiffime haufifti/ut neg noſtra neqa maiorum noftrorum ætate aut ingenii ac cumine &amp; celeritate aut difputatione &amp; inemoria/aut fubtiliffimarum rerum &amp; pœ ne incomprehenfibilium perceptione,quiſq tibi proxime accefferit, quibus artibus &amp; difciplina apud omnes ita fama floruiſti/Vt cum nihil iam ribi ad decus/Nihil ad laudem operis fupereffet,quo illuftrior &amp; acceptior per omnes populos uolitares: Vitam tamen integerrimam adiunxifti/publicam utilitatem priuato ufu prætulifti. Quæ omnia &amp; fi clariffima in te uno fuerunt in fingulis fingula, Multo tamen fateor tua uitæ inftitutione fuiffe clariora Atilla magis tua uirtute augeri: tu ab illis auctus inueniaris: Iam uero fi benignitatem/Clemétiam, Liberalitate/Inno cétiá/Magnificétiá attingere licebit:quis te ullo laudis genere præftantior/aut ſplen didior inuenietur quo uno literarű facrario &amp; uirtutů officina nó folú Romana ec clefia plicate tranquille regitur. Sed ipſa quoq; Vrbs tuis afpiciis &amp; meritis aucta &amp; illuftrata priftinam dignitatem fibi reſtitutam Lætatur. Quis enim non iuræ læta bitur Tanta in te Animi Magnitudinem. Tantos erga Deorum Immortalium tem pla/acin Vrbis elegantiam pecuniarum aceruos effe profufos. Cum hæc tua edifi cia Studio fingulari/Splendore admirabili, Multitudine infinita/Tam celeriter &amp; expleueris &amp; inomaueristqui plura breui Tempore Magnificentius effeceris/icces teri memoria noſtra Pontifices in tam rerum diuturnitate affecerint. Teftis eft Diui Petri Aduincula in ueteri curia Templum parietibus &amp; Sarcto tecto in admirabilem Iocunditatem fumptuofo opere exedificatum: Teflis ipſa duodecim Apoftolo rum Ecclefia diruta antea. Nunc tua ope ad amplitudinem Mecenatifq; operis Splendorem reuocata. Teftis Terræ Cælica moderatoris diui Petri Bafilica Quæ tuo ductu &amp; Impenſa auro irradiatur. Et elegantiore Ormatu illuftrata circunfpici tur. Teftis Diui Stephani &amp; Vitalis/reliquorumq; deorum ædes &amp; delubra/Vibis eti am folitudine obſoleta/Tua unius opera &amp; impenſa Locata, Collocupletata &amp; Ornatiora i erant in hominum oculis collocata/Teftis facrarium illud Matris Dei ad portam flamineam/nouo opere formicibus Marmoratis inſtructum. Cuius adi tus diuini numinis religionem immo Religionem ipſam prefefert. Pontem ues ro illum tuum fœlicibus aufpiciis excitatis abaqua fundamentis: Murmuri Tiberi no impofitum:adeo Tiburtino lapide præftantem, ut tanta mole nihil Antiquita ti remittatur: Cum non Janiculum modo ipſum: uerum Vibs tota &amp; artificio &amp; impenſa &amp; utilitate illuftretur. Quis fatis digne efferre poterit: præfertim eum Valentianum Pontem Ianiculum &amp; vrbisinfulam continentem tantopere antecellat Valitudinariam uero illam fancti ſpiritus/hoſpitalemos egrotorum fedem cottili latere ad Tyberis ripam tam elegantiffime atq; lautiffime ædificatam: qua nihil ad ufum melius ad fpeciem pulcrius: ad gloriam diutumius defideratur: Quantam tui animi amplitudinem/Mifericordiam/Caritatéq; denotat? Sed quid ego aut uiarum defcriptionem/autarearum laxitudinem aut edificiorú &amp; templo ru totius urbis ſplendorem iam fuæ uetuſtatis amplitudinem ac fuauitatem agno ſcentis pluribus exequartaut fingula memorem cum ipfius ciuitatis urbs tota/tan/tam eiufmodi in reb profufionem ac ftudium tuum in primis adeo circumferat/ut deformata antea nunc per te luculentiffime exornata/non lætari modo de tuo pon/tificatu/Sed geftire prope omnibus uideatur:&amp; quo diutumius id ei in hac fumma tranquillitate pacis &amp; otii per te fit/diis præfidibus ac omniű rectori &amp; moderatori deo pientiffime cóprecatur/Ad hanc igitur tui gloriam recognofcendam &amp; littera rum monumentis immortalitati comendádá, omnes qui grati effe uolent/quicgd ſtudii ab eis impendi poterit/Nauare operam pro uiribus debet ne officio in te ſuo/&amp; quidem cum uitio defuiffe uideantur qui fi cui uel facultas defuerit,uel tempora denegauerint,uel domeſtica cura retardauerit,uel ratio alia traduxerit,nihilo tamé minus uoluntate &amp; mente quæ bono cuiq; præſto eft: referre tibi pro benemeritis gratias debet/Ego uero ne in quo cæteros commoneo accuſer ipſe:&amp;ne longimea uagetur oratio ad officium tandem reuertar meum: CAlexandriam pater beatiffi fime Ptolemæi noſtri urbem totius prouinciæ ægypti opulentiffimam fedem ma xime claruiffe ferunt: Quæ tametfi rerum omniüiocunditate &amp; vbertate abunda/ret: conditoriſq; fui nobilitate urbes omnes anteiret/liberalium tamen artium ftu dio &amp; doctrina defloreſcente:in grætia adeo floruit,ut uel í medicina is doctior has beretur qui Alexandriæ operam ſe dediffe fateretur/Multos tulit ea Ciuitas doctiffi, mos homines gloriæ celebritate a ſcriptoribus exornatos: Aristarchu, grammaticut Herodianum:Dydimum:Amenium: Stoicum: Antipatrum: Diogenem: Archelaű: Diodorum:morum etiam grauitate acuita Antenodorum Cæfaris præceptorem:&amp; alterum quem Cordylon appellantiqui cum Catone &amp; uixit diutiffime &amp;apud eű placidiffime functus eft uita/Neftorem item achademicum Marcelli Octauic Peda gogum/Cum plures præterea alios in omni doctrinarum genere perfacúdos:&amp; eru ditos/fed bona omnium uenia dixerim/eduxit(Antonino imperante) hunc Ptolæ mzű Regia ftirpæ Oriundum, omnium ſane philofophorum quos illa aluit &amp; lit, teris &amp; ingenio &amp; uirtute facile principem. Qui cum in Cleopatram Ptolæmeorum regnum fub octauiano redacta in prouinciam ægypto deſiiffet:priuatus ipſe/regio tamen animo &amp; ingenio non ad fordida artificia/non ad uitam defidiofam,nó ad feceffum in folitudinem ſe addixit/uerum in illo tunc celeberrimo Alexandrinæ ur bis gymnafio haud obfcuris facultatib9: totum ſead litteras contulit,atq; in primis in philofophia præclara humanæ ſocietatis parente/Auctore illo fuo naturæ interp te Ariftotele contenta,deinde in mathematicis diſciplinis (quibus uagantia Cœlo fidera cognofcuntur) &amp; quibus fuccurrédum uidebat:plurimum inſudauit etatéq omnem contriuit/nam quom ipſo ueri inueftigandi amore raperetur/uideretos cæ leftia corpora in hoc corporato &amp; afpectabili mundo agitatione continua:&amp; diſpa, Huitante nunqua uariarı fupera illa complexus eft: quæ ratis ordinibus/immuta, biliſq; conftantia/&amp; certitudine demonftrationis rectiffime cognofcuntur/ato; per/fectiffime ſciuntur: ubi perpetuorum corporum interualla,magnitudines: con, uerfiones/anfractus uarii multipliceſq; naturæ perinde animo &amp; ratione cer muntur: atq; illa quæ oculis fubiecta perfpiciuntur,ut uiuere in terris homines: &amp; cum diis ipfis in tanto diuino Cæli omatu uerfari uideantur/quarum cæleftium rerum Motuumq; fcientiam prifci illi exquifito ingenio uiri agitatione certa Et ue ritate commoti: &amp; prima omnium quefiuerút &amp; omnium ultimă inuenerüt/Exple uit uero &amp; penitus abſoluit Ptolemæus unus omniú doctiffim9 &amp; ingenii fubtilita te ufq; eo acerrimus ut in aftrorum ſpeculationem e naturæ ſinu/naturam ipſam exorſerit/prouocauerit incertamenq, deduxerit:is enim folis lunægi Magnitudinë uolutiones/Proportiones/incrementa detrimentaq; fatis a maioribus comode tra dita extitiffent. Errantium uero fixaruq ftellarum ratio:&amp; motus nõ inftitutis certis &amp; doctrina/Sed inftrumentis etiam ab Hiparco perquifitis non ratam &amp; perpetua demonftrationis uiam afferre uoluit huic quos parti homo non fibi fed aliis natus ita confulere quo deinceps nihil ad aftrorum confumationem/difciplinæ effet am plius a quo poftulandū itaq; his ſuis libris ambitus/ſtationes, Curſuſce ſideru/ac eorum motum omnem &amp; ftatum (res profecto cognitu dignas omniumq; difficilli mas) fubtiliffime agreffus inueftigauit,recte ab aliis inuenta comprobauit/depraua/ta correxit:ut folus de admirabilitate Cæleftium rerum nullis anguftiis aut conciffis difputationibus illigatus commodiffime fcripferit/acute enodauerit/cumulatiffi me ſatiſfecerit/Atq; eam diſciplinam Græcis hominibus quos nondum ea Cæleftis ſcientiæ gloriaattigerat:non ipfius fcientiæ terminis:ſed ſui ingenii finibus abſolu tiffime importauerit.&amp; cum nihil diminuti: Nihil fuperuacui/nihil præter rem/ab eo fcriptum fit. Nullus ad eius inuenta &amp; fcripta potuerit afpirare/Harumigitutta tarum maximarum rerum momenta &amp; rationes græcis litteris ab eo explicatas / A Patre autem meo (ut diximus) in eius tantis calamitatibus latinas editas/tuæ ſancti tudini deſpondeo/ut fub tui numinis tutela confecratæ ardorem íuidiæ reftinguat &amp; in comune utilitatem propter quam tanti labores fufcepti funt:felicibus tuis au fpiciis diuagentur: Ac fi quando tibi ab hac rerum omnium procuratione &amp; mole, animű uendicare recreareqs licuerit: Poffis nouo hoc opere/numeris lineiſqz inter ſtincto diuinum Ptolæmei ingenium diuinis in rebus cognofcere/Quamobré fi labores noſtri a tua ſanctitate probabunť Enitar profecto reliquis Trapezontianis li bris nondum cuiq; infcriptis/Mea in te pietate/rurfus tuo in nos meritorű ratione preſentibus poſteriſqa conftare: Qui fi præacceptis beneficiis partem gratiam referre non potero:id faltem quod implere poffum profiteor &amp; repromitto: Nullú filicet fufceptorum beneficiorum officium apud me inter moriturum/quorum magnitu dinem memoria col á fempiterna. Accipiat ergo tua fanctitudo benigne (ut folet) opus multis lucubrationibus a patre meo elaboratum/qt &amp; fi aliquibus į tua pótis ficia dignitate non dignum fore uidebitur Tui animum Tamen offerentis &amp; abdita rum ſcientiam rerum his euolutam libris minime abs te afpernari ſcio non enim ho minib crimini aut fraudi fuit Deum immortalem famiis uafis/cultuch tenuiffimo coluiffe:&amp; fimul me non præterit Magnum illum Alexandrum/Antigoni Arthaxa xem offerentis ſtudium magnopere comprobaffe.</text>
      <sha1>fi9o3nes3zjfyi37ukiwdkbhelhdefa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>De Splendore et Honore Scriptoris</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83256</id>
    <revision>
      <id>269596</id>
      <timestamp>2026-06-08T10:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Coronus Tenebrosius</username>
        <id>31709</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '[[Puteus Chaosi]]  = De Splendore et Honore Scriptoris =   In Croatia spatium publicum occupat is cui favet coetus mediatico‑editorialis, paucorum hominum in locis potestatis — id est, mediorum. Et quid tum? Publicant te, in instrumenta te mittunt, aliquam praemietulam domesticam accipis. Editor tuus subsidium publicum pro libro tuo capit et emptionem bibliothecarum. Tu accipis honorarium tuum.  Quaestio est: quantum talis liber revera venditur in mercatu?...'</comment>
      <origin>269596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1955" sha1="b5w3eiimj0lfcxmmhrnekdommraczdc" xml:space="preserve">[[Puteus Chaosi]]

= De Splendore et Honore Scriptoris =


In Croatia spatium publicum occupat is cui favet coetus mediatico‑editorialis, paucorum hominum in locis potestatis — id est, mediorum.
Et quid tum?
Publicant te, in instrumenta te mittunt, aliquam praemietulam domesticam accipis.
Editor tuus subsidium publicum pro libro tuo capit et emptionem bibliothecarum.
Tu accipis honorarium tuum.

Quaestio est: quantum talis liber revera venditur in mercatu?
Quot cives re vera emunt, verbi gratia, romanum praemiis ornatum?
Plurimi, si quid interest, ad bibliothecam ibunt et librum mutuum capient.
Centum homines in tota Croatia fortasse legent talem romanum.
Forsitan fallor; fortasse trecenti?

Si pro quolibet lectore supra numerum centum unum euro acciperem, nescio quantum colligerem.
Et quid significat esse scriptorem in Croatia?
Adstas in mediis, habes honorarium editoris.
Fortasse etiam pecuniam ex aliqua praemio annuo.
Et hoc est totum.
Quot homines in Croatia culturam omnino sequuntur?
Forsitan aliquando in manuales scholarum intrabis — nisi veram eroticam in textu non habes.

Non sum magnus fautor investigationum sociologicarum; non credo eis.
Credo rationi sanae et relationibus de numero exemplarium venditorum.

Quid autem si serio scribas, vel etiam leviter, et legaris, sed nihil inde lucreris?
Quid si quinquaginta animae te legant, et tu inde ne unum quidem euro capias?
Numerantur tantum illi qui euros accipiunt.
Pecunia sola est confirmatio realis successus.

Dostoievski scriptor felix fuit: pecunia ex fasciculis romanorum in diariis editis solvebat aleatorias et alias debitas.
Scriptorem esse aliquatenus prodest in terra magna et populosa.
Houellebecq miliones eurorum lucratus est.
Vix invenitur maior ingenii species apud scriptorem quam ostendere hominibus quantum miseri sint.
Ultimas lineas urbanitatis civilis frangens, scriptor in terra magna aliquid pecuniae consequi potest.
Croatia terra magna non est.</text>
      <sha1>b5w3eiimj0lfcxmmhrnekdommraczdc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Opera quae (non) ditant</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83257</id>
    <revision>
      <id>269600</id>
      <timestamp>2026-06-08T11:03:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Coronus Tenebrosius</username>
        <id>31709</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '= Opera quae (non) ditant =  Sunt pelliculae, libri, fabulae quas statim — postridie post visum aut lectum — obliviscimur, nec umquam amplius meminimus. E memoria nostra penitus evanescunt, quasi numquam ibi fuerint. Talia opera efficiunt materiam quae implet, velut farcitura quaedam, zonas cinereas vitae nostrae.  At sunt opera quae sensum experientiae relinquunt; opera quae meminimus et quorum recordatio nobis iucunda est. Memoria eorum in nobis excitat s...'</comment>
      <origin>269600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2232" sha1="btiilsz1p0v3h9ne8vzhmo65kmv99sg" xml:space="preserve">= Opera quae (non) ditant =

Sunt pelliculae, libri, fabulae quas statim — postridie post visum aut lectum — obliviscimur, nec umquam amplius meminimus.
E memoria nostra penitus evanescunt, quasi numquam ibi fuerint.
Talia opera efficiunt materiam quae implet, velut farcitura quaedam, zonas cinereas vitae nostrae.

At sunt opera quae sensum experientiae relinquunt; opera quae meminimus et quorum recordatio nobis iucunda est.
Memoria eorum in nobis excitat sensum peracti momenti: illius temporis quo, legentes, a mundo externo discessimus, toti in lectionem immersi, ita ut videretur quasi mundus exterior et veritas illius quod legimus in unam solam realitatem coaluerint.

Multa possunt attentionem nostram occupare; sed non omnia possunt efficere illum sensum immersionis et unitatis — cum pellicula vel liber nos adeo absorbet ut fiat pars dominans nostrae cotidianae realitatis.
Id solum pauci auctores possunt: ita te in opus suum attrahere ut obliviscaris circumiecta tua.
Nonne hoc est munus artis?
Aliquid novi aperire; se tradere alicui novo quod efficit ut per dimidiam horam saltem e cotidiana realitate egrediaris?
Tibi dare alternativam alterius, diversi, fortasse alicubi exsistentis, possibilis mundi?
Nonne hoc est quod omnes desideramus — quasdam novas vias pro nobis?
Ecce: bonus scriptor aut bona pellicula id ipsum offert.

Multi sunt scriptores et multi moderatores satis boni, periti, callidi (sciunt artem suam et habent aliquem talentum) ut nos occupent, in opus suum trahant — saltem ad momentum, ad dimidiam horam pelliculae actionis.
Sed non omnes habent illum donum, illam facultatem, ut sensum bonum in nobis relinquant etiam post visum aut lectum: sensum levitatis, conclusi, impletionis.
Quasi aliquid pulchrum acceperimus; quasi experientiam et qualitatem quam antea non habuimus.

Opus bonum non loquitur solum verbis, non solum per sententias singulas aut segmenta textus; sed toto suo corpore, sua integritate, sua interna cohaerentia.
Totum corpus fabulae, narrationis, carminis vel commentarii suam nuntiationem emittit.
Et fabula ipsa ita arte inseritur ut te in tensione teneat ab initio ad finem — sed fabula non est finis in se.
Finis est nuntius quem auctor tradere voluit.</text>
      <sha1>btiilsz1p0v3h9ne8vzhmo65kmv99sg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269603</id>
      <parentid>269600</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Coronus Tenebrosius</username>
        <id>31709</id>
      </contributor>
      <comment>/* Opera quae (non) ditant */</comment>
      <origin>269603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6209" sha1="4n310dktavcjt2mcm5rnnyrh775eb5t" xml:space="preserve">= Opera quae (non) ditant =

Sunt pelliculae, libri, fabulae quas statim — postridie post visum aut lectum — obliviscimur, nec umquam amplius meminimus.
E memoria nostra penitus evanescunt, quasi numquam ibi fuerint.
Talia opera efficiunt materiam quae implet, velut farcitura quaedam, zonas cinereas vitae nostrae.

At sunt opera quae sensum experientiae relinquunt; opera quae meminimus et quorum recordatio nobis iucunda est.
Memoria eorum in nobis excitat sensum peracti momenti: illius temporis quo, legentes, a mundo externo discessimus, toti in lectionem immersi, ita ut videretur quasi mundus exterior et veritas illius quod legimus in unam solam realitatem coaluerint.

Multa possunt attentionem nostram occupare; sed non omnia possunt efficere illum sensum immersionis et unitatis — cum pellicula vel liber nos adeo absorbet ut fiat pars dominans nostrae cotidianae realitatis.
Id solum pauci auctores possunt: ita te in opus suum attrahere ut obliviscaris circumiecta tua.
Nonne hoc est munus artis?
Aliquid novi aperire; se tradere alicui novo quod efficit ut per dimidiam horam saltem e cotidiana realitate egrediaris?
Tibi dare alternativam alterius, diversi, fortasse alicubi exsistentis, possibilis mundi?
Nonne hoc est quod omnes desideramus — quasdam novas vias pro nobis?
Ecce: bonus scriptor aut bona pellicula id ipsum offert.

Multi sunt scriptores et multi moderatores satis boni, periti, callidi (sciunt artem suam et habent aliquem talentum) ut nos occupent, in opus suum trahant — saltem ad momentum, ad dimidiam horam pelliculae actionis.
Sed non omnes habent illum donum, illam facultatem, ut sensum bonum in nobis relinquant etiam post visum aut lectum: sensum levitatis, conclusi, impletionis.
Quasi aliquid pulchrum acceperimus; quasi experientiam et qualitatem quam antea non habuimus.

Opus bonum non loquitur solum verbis, non solum per sententias singulas aut segmenta textus; sed toto suo corpore, sua integritate, sua interna cohaerentia.
Totum corpus fabulae, narrationis, carminis vel commentarii suam nuntiationem emittit.
Et fabula ipsa ita arte inseritur ut te in tensione teneat ab initio ad finem — sed fabula non est finis in se.
Finis est nuntius quem auctor tradere voluit.

'''Causa Portarum Ignis. Lectio Marinorum Americanorum
'''

Ante paucos annos legi romanum auctoris Americani recentioris, Steven Pressfield (natus 1943), cui titulus est '''''Gates of Fire''''' (1998; editio Croatica: Znanje, Zagrabiae, 2011).
Est romanus historicus qui tractat claram pugnam ad Thermopylas, mense Septembri anni 480 a.Chr., in media Graecia, ubi pauca milia Graecorum — ducta a trecentis militibus Lacedaemoniis — per circiter hebdomadem clausere introitum angustiae Thermopylarum contra decenas milium Persarum qui per eam viam in interiorem Graeciam penetrare conabantur.

Auctor est bonus et peritus narrator, manifestum est eum iam experientiam habere.
Duas fabulas simul ducit et intertexit: unam in praesenti temporis romani, alteram quae est retrospectio memorativa protagonistæ — iuvenis ex Acarnania profugi ad civitatem Spartanam.
Haec retrospectio adhibetur ad formandam indolem protagonistæ, plena episodiis lyricis et affectibus, ut efficiat fundum et scenam rerum quae in praesenti aguntur.
Existentia duarum fabularum inter se conexarum (praesentis et praeteritae) dynamismum narrationi tribuit.

Quamquam auctor ostendit peritiam in narratione et compositione, romanus etiam vitia habet, quibus in quibusdam locis fabula simplicior, immo paulo ridicula, videri potest.
Id imprimis valet de emotionalitate personarum, quae in multis locis tam simpliciter exprimitur ut saepe in dulcedinem et pathetismum labatur.
Hoc vitium etiam industriae cinematographicae Americanae frequens est.

Altera reprehensio est quod veteres Lacedaemonii in hoc libro loquuntur, maledicunt et se gerunt interdum sicut marini Americani in pelliculis.
Exempli gratia: “Praemium vis?” Polinices partes intimas apprehendit: “Hoc tibi servabo.”
Aut: “Adhuc eum occidere possum,” respondit cursor, “si nos hodie vespere fefelleris.”
Aut: “Hei, fututores! Vosne estis?”

Haud dubium est quin tali artificio — sermone Americano hodierno in fabulam historicam inducto — auctor conatus sit spiritum vitae antiquis personis dare et eas lectori moderno appropinquare.
Praesertim cum in tergo libri scriptum sit hunc romanum esse “lectionem obligatam in Academia Militari Americana et cultum inter marinos”.
Nescio quantum marini in totam fabulam se immergere possint; certus tamen sum ipsum auctorem se immersisse — fortasse etiam nimis.

Sed nimis incumbens in vivificationem et immersionem, in dynamismum fabulae, et cupiens ardorem momenti actionis lectori tradere, auctor psychologice mutilavit personas suas.
Eas privavit complexitate et multilateritate psychologica, atque ita in imagines heroum pellicularum Hollywoodianarum eas convertit.

Romanus ''Gates of Fire'', quamvis initio multa promittebat et fieri poterat multarum formarum, tandem factus est unus e multis romanis secundum formulam scriptis.
Corium libri et paginae initiales ornantur recensionibus solitis laudibus plenis:

“Magnificus, monumentalis, epicus romanus mirae facultatis narrativae. Tensio durat usque ad ultimam paginam.” — New York Daily News
  
“Vividus et excitans romanus. Pressfield scribit ex prospectu militis. Mirum quam persuasive.” — New York Times Book Review 
 
“''Gates of Fire'' est epica narratio de homine et bello. Pressfield est classicus modernus.” — Stephen Coonts, etc.**

Quidquid sit, sensus meus est: hae 388 paginae semel legi possunt, sed, proh dolor, non merentur ut quis ad eas revertatur.

Multi tales romani, plena actione et motu, sicut exemplum supra descriptum, post lectionem non relinquunt in homine sensum impletionis aut ditationis interioris.
Ad hoc opus est aliquid amplius: plus stratificationis, plus aequilibrii, subtilioris artis.
Forsitan minus actionis et dialogorum, plus observationum narratoris.
Plus illius quod sub superficie latet; plus indolis et humoris.
Non humoris directi in dialogis, sed illius humoris qui ex ipso textu narrationis et ex psychologico habitu narratoris emanat.</text>
      <sha1>4n310dktavcjt2mcm5rnnyrh775eb5t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269606</id>
      <parentid>269603</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:20:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Coronus Tenebrosius</username>
        <id>31709</id>
      </contributor>
      <comment>/* Opera quae (non) ditant */</comment>
      <origin>269606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6991" sha1="f8f9n3j8xvfn8nkz2nt31ykvfhfilwt" xml:space="preserve">= Opera quae (non) ditant =

Sunt pelliculae, libri, fabulae quas statim — postridie post visum aut lectum — obliviscimur, nec umquam amplius meminimus.
E memoria nostra penitus evanescunt, quasi numquam ibi fuerint.
Talia opera efficiunt materiam quae implet, velut farcitura quaedam, zonas cinereas vitae nostrae.

At sunt opera quae sensum experientiae relinquunt; opera quae meminimus et quorum recordatio nobis iucunda est.
Memoria eorum in nobis excitat sensum peracti momenti: illius temporis quo, legentes, a mundo externo discessimus, toti in lectionem immersi, ita ut videretur quasi mundus exterior et veritas illius quod legimus in unam solam realitatem coaluerint.

Multa possunt attentionem nostram occupare; sed non omnia possunt efficere illum sensum immersionis et unitatis — cum pellicula vel liber nos adeo absorbet ut fiat pars dominans nostrae cotidianae realitatis.
Id solum pauci auctores possunt: ita te in opus suum attrahere ut obliviscaris circumiecta tua.
Nonne hoc est munus artis?
Aliquid novi aperire; se tradere alicui novo quod efficit ut per dimidiam horam saltem e cotidiana realitate egrediaris?
Tibi dare alternativam alterius, diversi, fortasse alicubi exsistentis, possibilis mundi?
Nonne hoc est quod omnes desideramus — quasdam novas vias pro nobis?
Ecce: bonus scriptor aut bona pellicula id ipsum offert.

Multi sunt scriptores et multi moderatores satis boni, periti, callidi (sciunt artem suam et habent aliquem talentum) ut nos occupent, in opus suum trahant — saltem ad momentum, ad dimidiam horam pelliculae actionis.
Sed non omnes habent illum donum, illam facultatem, ut sensum bonum in nobis relinquant etiam post visum aut lectum: sensum levitatis, conclusi, impletionis.
Quasi aliquid pulchrum acceperimus; quasi experientiam et qualitatem quam antea non habuimus.

Opus bonum non loquitur solum verbis, non solum per sententias singulas aut segmenta textus; sed toto suo corpore, sua integritate, sua interna cohaerentia.
Totum corpus fabulae, narrationis, carminis vel commentarii suam nuntiationem emittit.
Et fabula ipsa ita arte inseritur ut te in tensione teneat ab initio ad finem — sed fabula non est finis in se.
Finis est nuntius quem auctor tradere voluit.

'''Causa Portarum Ignis. Lectio Marinorum Americanorum
'''

Ante paucos annos legi romanum auctoris Americani recentioris, Steven Pressfield (natus 1943), cui titulus est '''''Gates of Fire''''' (1998; editio Croatica: Znanje, Zagrabiae, 2011).
Est romanus historicus qui tractat claram pugnam ad Thermopylas, mense Septembri anni 480 a.Chr., in media Graecia, ubi pauca milia Graecorum — ducta a trecentis militibus Lacedaemoniis — per circiter hebdomadem clausere introitum angustiae Thermopylarum contra decenas milium Persarum qui per eam viam in interiorem Graeciam penetrare conabantur.

Auctor est bonus et peritus narrator, manifestum est eum iam experientiam habere.
Duas fabulas simul ducit et intertexit: unam in praesenti temporis romani, alteram quae est retrospectio memorativa protagonistæ — iuvenis ex Acarnania profugi ad civitatem Spartanam.
Haec retrospectio adhibetur ad formandam indolem protagonistæ, plena episodiis lyricis et affectibus, ut efficiat fundum et scenam rerum quae in praesenti aguntur.
Existentia duarum fabularum inter se conexarum (praesentis et praeteritae) dynamismum narrationi tribuit.

Quamquam auctor ostendit peritiam in narratione et compositione, romanus etiam vitia habet, quibus in quibusdam locis fabula simplicior, immo paulo ridicula, videri potest.
Id imprimis valet de emotionalitate personarum, quae in multis locis tam simpliciter exprimitur ut saepe in dulcedinem et pathetismum labatur.
Hoc vitium etiam industriae cinematographicae Americanae frequens est.

Altera reprehensio est quod veteres Lacedaemonii in hoc libro loquuntur, maledicunt et se gerunt interdum sicut marini Americani in pelliculis.
Exempli gratia: “Praemium vis?” Polinices partes intimas apprehendit: “Hoc tibi servabo.”
Aut: “Adhuc eum occidere possum,” respondit cursor, “si nos hodie vespere fefelleris.”
Aut: “Hei, fututores! Vosne estis?”

Haud dubium est quin tali artificio — sermone Americano hodierno in fabulam historicam inducto — auctor conatus sit spiritum vitae antiquis personis dare et eas lectori moderno appropinquare.
Praesertim cum in tergo libri scriptum sit hunc romanum esse “lectionem obligatam in Academia Militari Americana et cultum inter marinos”.
Nescio quantum marini in totam fabulam se immergere possint; certus tamen sum ipsum auctorem se immersisse — fortasse etiam nimis.

Sed nimis incumbens in vivificationem et immersionem, in dynamismum fabulae, et cupiens ardorem momenti actionis lectori tradere, auctor psychologice mutilavit personas suas.
Eas privavit complexitate et multilateritate psychologica, atque ita in imagines heroum pellicularum Hollywoodianarum eas convertit.

Romanus ''Gates of Fire'', quamvis initio multa promittebat et fieri poterat multarum formarum, tandem factus est unus e multis romanis secundum formulam scriptis.
Corium libri et paginae initiales ornantur recensionibus solitis laudibus plenis:

“Magnificus, monumentalis, epicus romanus mirae facultatis narrativae. Tensio durat usque ad ultimam paginam.” — New York Daily News
  
“Vividus et excitans romanus. Pressfield scribit ex prospectu militis. Mirum quam persuasive.” — New York Times Book Review 
 
“''Gates of Fire'' est epica narratio de homine et bello. Pressfield est classicus modernus.” — Stephen Coonts, etc.**

Quidquid sit, sensus meus est: hae 388 paginae semel legi possunt, sed, proh dolor, non merentur ut quis ad eas revertatur.

Multi tales romani, plena actione et motu, sicut exemplum supra descriptum, post lectionem non relinquunt in homine sensum impletionis aut ditationis interioris.
Ad hoc opus est aliquid amplius: plus stratificationis, plus aequilibrii, subtilioris artis.
Forsitan minus actionis et dialogorum, plus observationum narratoris.
Plus illius quod sub superficie latet; plus indolis et humoris.
Non humoris directi in dialogis, sed illius humoris qui ex ipso textu narrationis et ex psychologico habitu narratoris emanat.

'''Divisio in tres categorias et ''Lolita'' frustrans'''

Si, ad tempus, romanos in tres categorias dividere possemus — a) inferiorem, b) mediam, c) superiorem — multi romani qui titulo bestseller gloriantur, plerumque in inferiorem mediam aut in mediam mediam caderent.
Rari autem, sicut mihi satis frustrans Lolita Vladimiri Nabokov, in superiorem mediam ingredi possent.

Nabokov est scriptor bonus, immo valde bonus, et ''Lolita'' est romanus bonus; sed, aperte dicam, non est in illa categoria altissima, cui pertinent ''Le Rouge et le Noir'', ''Brat’ja Karamazovy'', ''Der Prozess'', aut ''The Old Man and the Sea''.
Non relinquit illum sensum post lectionem.

Forsitan vitium ''Lolitae'' non tam in ipso libro sit quam circa eum: fama libri maior est quam ipse liber.</text>
      <sha1>f8f9n3j8xvfn8nkz2nt31ykvfhfilwt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269608</id>
      <parentid>269606</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Coronus Tenebrosius</username>
        <id>31709</id>
      </contributor>
      <comment>/* Opera quae (non) ditant */</comment>
      <origin>269608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7010" sha1="7ujnl15fe2w05z8869tz0awv7h9v4ud" xml:space="preserve">[[Puteus Chaosi]]

= Opera quae (non) ditant =

Sunt pelliculae, libri, fabulae quas statim — postridie post visum aut lectum — obliviscimur, nec umquam amplius meminimus.
E memoria nostra penitus evanescunt, quasi numquam ibi fuerint.
Talia opera efficiunt materiam quae implet, velut farcitura quaedam, zonas cinereas vitae nostrae.

At sunt opera quae sensum experientiae relinquunt; opera quae meminimus et quorum recordatio nobis iucunda est.
Memoria eorum in nobis excitat sensum peracti momenti: illius temporis quo, legentes, a mundo externo discessimus, toti in lectionem immersi, ita ut videretur quasi mundus exterior et veritas illius quod legimus in unam solam realitatem coaluerint.

Multa possunt attentionem nostram occupare; sed non omnia possunt efficere illum sensum immersionis et unitatis — cum pellicula vel liber nos adeo absorbet ut fiat pars dominans nostrae cotidianae realitatis.
Id solum pauci auctores possunt: ita te in opus suum attrahere ut obliviscaris circumiecta tua.
Nonne hoc est munus artis?
Aliquid novi aperire; se tradere alicui novo quod efficit ut per dimidiam horam saltem e cotidiana realitate egrediaris?
Tibi dare alternativam alterius, diversi, fortasse alicubi exsistentis, possibilis mundi?
Nonne hoc est quod omnes desideramus — quasdam novas vias pro nobis?
Ecce: bonus scriptor aut bona pellicula id ipsum offert.

Multi sunt scriptores et multi moderatores satis boni, periti, callidi (sciunt artem suam et habent aliquem talentum) ut nos occupent, in opus suum trahant — saltem ad momentum, ad dimidiam horam pelliculae actionis.
Sed non omnes habent illum donum, illam facultatem, ut sensum bonum in nobis relinquant etiam post visum aut lectum: sensum levitatis, conclusi, impletionis.
Quasi aliquid pulchrum acceperimus; quasi experientiam et qualitatem quam antea non habuimus.

Opus bonum non loquitur solum verbis, non solum per sententias singulas aut segmenta textus; sed toto suo corpore, sua integritate, sua interna cohaerentia.
Totum corpus fabulae, narrationis, carminis vel commentarii suam nuntiationem emittit.
Et fabula ipsa ita arte inseritur ut te in tensione teneat ab initio ad finem — sed fabula non est finis in se.
Finis est nuntius quem auctor tradere voluit.

'''Causa Portarum Ignis. Lectio Marinorum Americanorum
'''

Ante paucos annos legi romanum auctoris Americani recentioris, Steven Pressfield (natus 1943), cui titulus est '''''Gates of Fire''''' (1998; editio Croatica: Znanje, Zagrabiae, 2011).
Est romanus historicus qui tractat claram pugnam ad Thermopylas, mense Septembri anni 480 a.Chr., in media Graecia, ubi pauca milia Graecorum — ducta a trecentis militibus Lacedaemoniis — per circiter hebdomadem clausere introitum angustiae Thermopylarum contra decenas milium Persarum qui per eam viam in interiorem Graeciam penetrare conabantur.

Auctor est bonus et peritus narrator, manifestum est eum iam experientiam habere.
Duas fabulas simul ducit et intertexit: unam in praesenti temporis romani, alteram quae est retrospectio memorativa protagonistæ — iuvenis ex Acarnania profugi ad civitatem Spartanam.
Haec retrospectio adhibetur ad formandam indolem protagonistæ, plena episodiis lyricis et affectibus, ut efficiat fundum et scenam rerum quae in praesenti aguntur.
Existentia duarum fabularum inter se conexarum (praesentis et praeteritae) dynamismum narrationi tribuit.

Quamquam auctor ostendit peritiam in narratione et compositione, romanus etiam vitia habet, quibus in quibusdam locis fabula simplicior, immo paulo ridicula, videri potest.
Id imprimis valet de emotionalitate personarum, quae in multis locis tam simpliciter exprimitur ut saepe in dulcedinem et pathetismum labatur.
Hoc vitium etiam industriae cinematographicae Americanae frequens est.

Altera reprehensio est quod veteres Lacedaemonii in hoc libro loquuntur, maledicunt et se gerunt interdum sicut marini Americani in pelliculis.
Exempli gratia: “Praemium vis?” Polinices partes intimas apprehendit: “Hoc tibi servabo.”
Aut: “Adhuc eum occidere possum,” respondit cursor, “si nos hodie vespere fefelleris.”
Aut: “Hei, fututores! Vosne estis?”

Haud dubium est quin tali artificio — sermone Americano hodierno in fabulam historicam inducto — auctor conatus sit spiritum vitae antiquis personis dare et eas lectori moderno appropinquare.
Praesertim cum in tergo libri scriptum sit hunc romanum esse “lectionem obligatam in Academia Militari Americana et cultum inter marinos”.
Nescio quantum marini in totam fabulam se immergere possint; certus tamen sum ipsum auctorem se immersisse — fortasse etiam nimis.

Sed nimis incumbens in vivificationem et immersionem, in dynamismum fabulae, et cupiens ardorem momenti actionis lectori tradere, auctor psychologice mutilavit personas suas.
Eas privavit complexitate et multilateritate psychologica, atque ita in imagines heroum pellicularum Hollywoodianarum eas convertit.

Romanus ''Gates of Fire'', quamvis initio multa promittebat et fieri poterat multarum formarum, tandem factus est unus e multis romanis secundum formulam scriptis.
Corium libri et paginae initiales ornantur recensionibus solitis laudibus plenis:

“Magnificus, monumentalis, epicus romanus mirae facultatis narrativae. Tensio durat usque ad ultimam paginam.” — New York Daily News
  
“Vividus et excitans romanus. Pressfield scribit ex prospectu militis. Mirum quam persuasive.” — New York Times Book Review 
 
“''Gates of Fire'' est epica narratio de homine et bello. Pressfield est classicus modernus.” — Stephen Coonts, etc.**

Quidquid sit, sensus meus est: hae 388 paginae semel legi possunt, sed, proh dolor, non merentur ut quis ad eas revertatur.

Multi tales romani, plena actione et motu, sicut exemplum supra descriptum, post lectionem non relinquunt in homine sensum impletionis aut ditationis interioris.
Ad hoc opus est aliquid amplius: plus stratificationis, plus aequilibrii, subtilioris artis.
Forsitan minus actionis et dialogorum, plus observationum narratoris.
Plus illius quod sub superficie latet; plus indolis et humoris.
Non humoris directi in dialogis, sed illius humoris qui ex ipso textu narrationis et ex psychologico habitu narratoris emanat.

'''Divisio in tres categorias et ''Lolita'' frustrans'''

Si, ad tempus, romanos in tres categorias dividere possemus — a) inferiorem, b) mediam, c) superiorem — multi romani qui titulo bestseller gloriantur, plerumque in inferiorem mediam aut in mediam mediam caderent.
Rari autem, sicut mihi satis frustrans Lolita Vladimiri Nabokov, in superiorem mediam ingredi possent.

Nabokov est scriptor bonus, immo valde bonus, et ''Lolita'' est romanus bonus; sed, aperte dicam, non est in illa categoria altissima, cui pertinent ''Le Rouge et le Noir'', ''Brat’ja Karamazovy'', ''Der Prozess'', aut ''The Old Man and the Sea''.
Non relinquit illum sensum post lectionem.

Forsitan vitium ''Lolitae'' non tam in ipso libro sit quam circa eum: fama libri maior est quam ipse liber.</text>
      <sha1>7ujnl15fe2w05z8869tz0awv7h9v4ud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>De Indissolubili Coniunctione Operis et Biographiae. Causa Baudelaire</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83258</id>
    <revision>
      <id>269614</id>
      <timestamp>2026-06-08T11:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Coronus Tenebrosius</username>
        <id>31709</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '[[Puteus Chaosi]]  = De Indissolubili Coniunctione Operis et Biographiae. Causa Baudelaire =   '''1. Causa Baudelaire'''  Nuper in manus meas incidit libellus qui me ad cogitandum impulit. Titulus eius est '''''Un été avec Baudelaire''''' (2015), apud nos editus anno 2016. Auctor huius libelli elegantis, agilis et perspicui — qui vitam, cogitationes intimas et opera magni poetae breviter sed acute exhibet — est Antoine Compagnon.  Libellus constat ex capi...'</comment>
      <origin>269614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2181" sha1="ngvtpplm8x7b876poqzke1n7q6t6zrq" xml:space="preserve">[[Puteus Chaosi]]

= De Indissolubili Coniunctione Operis et Biographiae. Causa Baudelaire = 

'''1. Causa Baudelaire'''

Nuper in manus meas incidit libellus qui me ad cogitandum impulit.
Titulus eius est '''''Un été avec Baudelaire''''' (2015), apud nos editus anno 2016.
Auctor huius libelli elegantis, agilis et perspicui — qui vitam, cogitationes intimas et opera magni poetae breviter sed acute exhibet — est Antoine Compagnon.

Libellus constat ex capitulis brevibus (plerisque 3–4 paginarum huius editionis tascariae) quae varias res maximi momenti in vita Baudelaire tractant.

Caput I: Domina Aupick — ubi breviter et clare exponitur poetae relatio cum matre.

Caput II: Realista — ubi Compagnon ostendit quibus indiciis et factis damnata sit Baudelairei liber ''Les Fleurs du mal'', damnatio quae plus testatur de spiritu temporis quam de ipso poeta (nam tempus aliquis provocare debuit ut naturam suam ostenderet).

Caput III: Classicista — breviter demonstrat quomodo et quando Baudelaire in circulis officialibus litterarum Francogallicarum receptus sit et rehabilitatus.
Ad hanc receptionem contulerunt scripta critica Marcelli Proust et Anatole France.
Proust anno 1905 scribit: “Dixistis eum esse decadentem? Penitus falsum est. Baudelaire ne romanticus quidem est. Scribit sicut Racine. Vobis viginti exempla dare possum.”

Compagnon scribit: “Baudelaire diu habitus est ut decadens, opinione orta ex praefatione Theophili Gautier ad editionem postumam ''Fleurum mali'' (1868), quae confirmata est post publicationem fragmentorum autobiographicorum ''Fusées'' et ''Mon cœur mis à nu'' anno 1887.
Sed epistulae ad matrem, editae anno 1918, imaginem poetae demystificaverunt et tragiorem reddiderunt.”

De relatione cum matre Compagnon ait: “Corrispondentia inter Baudelaire et matrem eius est commovens et, postquam edita est ineunte saeculo XX, famam poetae mutavit.
Relatio eorum plena erat perpetuarum accusationum, deinde excusationum, defensionum et sensus culpae.
Baudelaire et mater numquam se vere intellexerunt.”

Id testantur etiam versus carminis Benedictio, quod ipse poeta in fronte libri posuit, ne forte matri effugeret:</text>
      <sha1>ngvtpplm8x7b876poqzke1n7q6t6zrq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269616</id>
      <parentid>269614</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T11:57:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Coronus Tenebrosius</username>
        <id>31709</id>
      </contributor>
      <comment>/* De Indissolubili Coniunctione Operis et Biographiae. Causa Baudelaire */</comment>
      <origin>269616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3041" sha1="tk8tok62noet6vu09zcihncj7lq29g3" xml:space="preserve">[[Puteus Chaosi]]

= De Indissolubili Coniunctione Operis et Biographiae. Causa Baudelaire = 

'''1. Causa Baudelaire'''

Nuper in manus meas incidit libellus qui me ad cogitandum impulit.
Titulus eius est '''''Un été avec Baudelaire''''' (2015), apud nos editus anno 2016.
Auctor huius libelli elegantis, agilis et perspicui — qui vitam, cogitationes intimas et opera magni poetae breviter sed acute exhibet — est Antoine Compagnon.

Libellus constat ex capitulis brevibus (plerisque 3–4 paginarum huius editionis tascariae) quae varias res maximi momenti in vita Baudelaire tractant.

Caput I: Domina Aupick — ubi breviter et clare exponitur poetae relatio cum matre.

Caput II: Realista — ubi Compagnon ostendit quibus indiciis et factis damnata sit Baudelairei liber ''Les Fleurs du mal'', damnatio quae plus testatur de spiritu temporis quam de ipso poeta (nam tempus aliquis provocare debuit ut naturam suam ostenderet).

Caput III: Classicista — breviter demonstrat quomodo et quando Baudelaire in circulis officialibus litterarum Francogallicarum receptus sit et rehabilitatus.
Ad hanc receptionem contulerunt scripta critica Marcelli Proust et Anatole France.
Proust anno 1905 scribit: “Dixistis eum esse decadentem? Penitus falsum est. Baudelaire ne romanticus quidem est. Scribit sicut Racine. Vobis viginti exempla dare possum.”

Compagnon scribit: “Baudelaire diu habitus est ut decadens, opinione orta ex praefatione Theophili Gautier ad editionem postumam ''Fleurum mali'' (1868), quae confirmata est post publicationem fragmentorum autobiographicorum ''Fusées'' et ''Mon cœur mis à nu'' anno 1887.
Sed epistulae ad matrem, editae anno 1918, imaginem poetae demystificaverunt et tragiorem reddiderunt.”

De relatione cum matre Compagnon ait: “Corrispondentia inter Baudelaire et matrem eius est commovens et, postquam edita est ineunte saeculo XX, famam poetae mutavit.
Relatio eorum plena erat perpetuarum accusationum, deinde excusationum, defensionum et sensus culpae.
Baudelaire et mater numquam se vere intellexerunt.”

Id testantur etiam versus carminis Benedictio, quod ipse poeta in fronte libri posuit, ne forte matri effugeret:


''Lorsque, par un décret des puissances suprêmes,
''

''Le Poëte apparaît en ce monde ennuyé,
''

''Sa mère épouvantée et pleine de blasphèmes
''

''Crispe ses poings vers Dieu, qui la prend en pitié :
''


''« Ah ! que n’ai-je mis bas tout un nœud de vipères,
''

''Plutôt que de nourrir cette dérision !''

''Maudite soit la nuit aux plaisirs éphémères''

''Où mon ventre a conçu mon expiation ! »

''
Charles Baudelaire — ''Bénédiction''


Versio Latina:  

''Cum, decreto potestatum supremarum,
''

''Poëta in hunc mundum taedio plenum advenit,
''

''Mater, perterrita et blasphemiis fervens,
''

''Ad Deum manus stringit, qui tamen eam miseratur:
''


''“Heu! cur non peperi nodum serpentium,''

''Potius quam hoc ludibrium alui?''

''Sit nocti brevis voluptatis maledictio,''

''Qua uterus meus poenam meam concepit!”''</text>
      <sha1>tk8tok62noet6vu09zcihncj7lq29g3</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>