Wikisource lawikisource https://la.wikisource.org/wiki/Pagina_prima MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Media Specialis Disputatio Usor Disputatio Usoris Vicifons Disputatio Vicifontis Fasciculus Disputatio Fasciculi MediaWiki Disputatio MediaWiki Formula Disputatio Formulae Auxilium Disputatio Auxilii Categoria Disputatio Categoriae Scriptor Disputatio Scriptoris Pagina Disputatio Paginae Liber Disputatio Libri TimedText TimedText talk Modulus Disputatio Moduli Event Event talk 0 1305 269623 129120 2026-06-08T14:39:15Z Saumache 27923 /* XII. */ 269623 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= AD SERENVM <br /> NEC INIVRIAM NEC CONTVMELIAM ACCIPERE SAPIENTEM <br /> DE CONSTANTIA SAPIENTIS |OperaeWikiPagina= De constantia sapientis |Annus= saeculo I |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera=Philosophia }} <div class=text> == I. == 1. Tantum inter Stoicos, Serene, et ceteros sapientiam professos interesse quantum inter feminas et mares non inmerito dixerim, cum utraque turba ad uitae societatem tantundem conferat, sed altera pars ad obsequendum, altera imperio nata sit. Ceteri sapientes molliter et blande, ut fere domestici et familiares medici aegris corporibus, non qua optimum et celerrimum est medentur sed qua licet: Stoici uirilem ingressi uiam non ut amoena ineuntibus uideatur curae habent, sed ut quam primum nos eripiat et in illum editum uerticem educat qui adeo extra omnem teli iactum surrexit ut supra fortunam emineat. 2. 'At ardua per quae uocamur et confragosa sunt.' Quid enim? plano aditur excelsum? Sed ne tam abrupta quidem sunt quam quidam putant. Prima tantum pars saxa rupesque habet et inuii speciem, sicut pleraque ex longinquo speculantibus abscisa et conexa uideri solent, cum aciem longinquitas fallat, deinde propius adeuntibus eadem illa quae in unum congesserat error oculorum paulatim adaperiuntur, tum illis quae praecipitia ex interuallo apparebant redit lene fastigium. 3. Nuper cum incidisset mentio M. Catonis, indigne ferebas, sicut es iniquitatis inpatiens, quod Catonem aetas sua parum intellexisset, quod supra Pompeios et Caesares surgentem infra Vatinios posuisset, et tibi indignum uidebatur quod illi dissuasuro legem toga in foro esset erepta quodque a rostris usque ad arcum Fabianum per seditiosae factionis manus traditus uoces inprobas et sputa et omnis alias insanae multitudinis contumelias pertulisset. == II. == 1. Tum ego respondi habere te quod rei publicae nomine mouereris, quam hinc P. Clodius, hinc Vatinius ac pessimus quisque uenundabat et caeca cupiditate correpti non intellegebant se dum uendunt et uenire: pro ipso quidem Catone securum te esse iussi; nullam enim sapientem nec iniuriam accipere nec contumeliam posse, Catonem autem certius exemplar sapientis uiri nobis deos inmortalis dedisse quam Vlixem et Herculem prioribus saeculis. Hos enim Stoici nostri sapientes pronuntiauerunt, inuictos laboribus et contemptores uoluptatis et uictores omnium terrorum. 2. Cato non cum feris manus contulit, quas consectari uenatoris agrestisque est, nec monstra igne ac ferro persecutus est, nec in ea tempora incidit quibus credi posset caelum umeris unius inniti: excussa iam antiqua credulitate et saeculo ad summam perducto sollertiam cum ambitu congressus, multiformi malo, et cum potentiae inmensa cupiditate, quam totus orbis in tres diuisus satiare non poterat, aduersus uitia ciuitatis degenerantis et pessum sua mole sidentis stetit solus et cadentem rem publicam, quantum modo una retrahi manu poterat, tenuit, donec abstractus comitem se diu sustentatae ruinae dedit simulque extincta sunt quae nefas erat diuidi; neque enim Cato post libertatem uixit nec libertas post Catonem. 3. Huic tu putas iniuriam fieri potuisse a populo quod aut praeturam illi detraxit aut togam, quod sacrum illud caput purgamentis oris adspersit? Tutus est sapiens nec ulla adfici aut iniuria aut contumelia potest. == III. == 1. Videor mihi intueri animum tuum incensum et efferuescentem, paras adclamare: 'haec sunt quae auctoritatem praeceptis uestris detrahant. Magna promittitis et quae ne optari quidem, nedum credi possint. Deinde ingentia locuti cum pauperem negastis esse sapientem, non negatis solereilli et seruum et tectum et cibum deesse; cum sapientem negastis insanire, non negatis et alienari et parum sana uerba emittere et quidquid uis morbi cogit audere; cum sapientem negastis seruum esse, idem non itis infitias et ueniturum et imperata facturum et domino suo seruilia praestaturum ministeria: ita sublato alte supercilio in eadem quae ceteri descenditis mutatis rerum nominibus. 2. Tale itaque aliquid et in hoc esse suspicor, quod prima specie pulchrum atque magnificum est, nec iniuriam nec contumeliam accepturum esse sapientem. Multum autem interest utrum sapientem extra indignationem an extra iniuriam ponas. Nam si dicis illum aequo animo laturum, nullum habet priuilegium, contigit illi res uulgaris et quae discitur ipsa iniuriarum adsiduitate, patientia; si negas accepturum iniuriam, id est neminem illi temptaturum facere, omnibus relictis negotiis Stoicus fio.' 3. Ego uero sapientem non imaginario honore uerborum exornare constitui, sed eo loco ponere quo nulla permittatur iniuria. 'Quid ergo? nemo erit qui lacessat, qui temptet?' Nihil in rerum natura tam sacrum est quod sacrilegum non inueniat, sed non ideo diuina minus in sublimi sunt si existunt qui magnitudinem multum ultra se positam non tacturi adpetant; inuulnerabile est non quod non feritur, sed quod non laeditur: ex hac tibi nota sapientem exhibebo. 4. Numquid dubium est quin certius robur sit quod non uincitur quam quod non lacessitur, cum dubiae sint uires inexpertae, at merito certissima firmitas habeatur quae omnis incursus respuit? Sic tu sapientem melioris scito esse naturae, si nulla illi iniuria nocet, quam si nulla fit; et illum fortem uirum dicam quem bella non subigunt nec admota uis hostilis exterret, non cui pingue otium est inter desides populos. 5. Hoc igitur dico, sapientem nulli esse iniuriae obnoxium; itaque non refert quam multa in illum coiciantur tela, cum sit nulli penetrabilis. Quomodo quorundam lapidum inexpugnabilis ferro duritia est nec secari adamas aut caedi uel deteri potest sed incurrentia ultro retundit, quemadmodum quaedam non possunt igne consumi sed flamma circumfusa rigorem suum habitumque conseruant, quemadmodum proiecti quidam in altum scopuli mare frangunt nec ipsi ulla saeuitiae uestigia tot uerberati saeculis ostentant, ita sapientis animus solidus est et id roboris collegit ut tam tutus sit ab iniuria quam illa quae rettuli. == IV. == 1. 'Quid ergo? non erit aliquis qui sapienti facere temptet iniuriam?' Temptabit, sed non peruenturam ad eum; maiore enim interuallo a contactu inferiorum abductus est quam ut ulla uis noxia usque ad illum uires suas perferat. Etiam cum potentes, et imperio editi et consensu seruientium ualidi, nocere intendent, tam citra sapientiam omnes eorum impetus deficient quam quae neruo tormentisue in altum exprimuntur, cum extra uisum exilierint, citra caelum tamen flectuntur. 2. Quid? tu putas tum, cum stolidus ille rex multitudine telorum diem obscuraret, ullam sagittam in solem incidisse aut demissis in profundum catenis Neptunum potuisse contingi? Vt caelestia humanas manus effugiunt et ab his qui templa diruunt ac simulacra conflant nihil diuinitati nocetur, ita quidquid fit in sapientem proterue, petulanter, superbe, frustra temptatur. 3. 'At satius erat neminem esse qui facere uellet.' Rem difficilem optas humano generi, innocentiam; et non fieri eorum interest qui facturi sunt, non eius qui pati ne si fiat quidem potest. Immo nescio an magis uires sapientiae ostendat tranquillitas inter lacessentia, sicut maximum argumentum est imperatoris armis uirisque pollentis tuta securitas in hostium terra. == V. == 1. Diuidamus, si tibi uidetur, Serene, iniuriam a contumelia. Prior illa natura grauior est, haec leuior et tantum delicatis grauis, qua non laeduntur homines sed offenduntur. Tanta est tamen animorum dissolutio et uanitas ut quidam nihil acerbius putent; sic inuenies seruum qui flagellis quam colaphis caedi malit et qui mortem ac uerbera tolerabiliora credat quam contumeliosa uerba. 2. Ad tantas ineptias peruentum est ut non dolore tantum sed doloris opinione uexemur, more puerorum, quibus metum incutit umbra et personarum deformitas et deprauata facies, lacrimas uero euocant nomina parum grata auribus et digitorum motus et alia quae impetu quodam erroris inprouidi refugiunt. 3. Iniuria propositum hoc habet, aliquem malo adficere; malo autem sapientia non relinquit locum (unum enim illi malum est turpitudo, quae intrare eo ubi iam uirtus honestumque est non potest); ergo, si iniuria sine malo nulla est, malum nisi turpe nullum est, turpe autem ad honestis occupatum peruenire non potest, iniuria ad sapientem non peruenit. Nam si iniuria alicuius mali patientia est, sapiens autem nullius mali est patiens, nulla ad sapientem iniuria pertinet. 4. Omnis iniuria deminutio eius est in quem incurrit, nec potest quisquam iniuriam accipere sine aliquo detrimento uel dignitatis uel corporis uel rerum extra nos positarum. Sapiens autem nihil perdere potest; omnia in se reposuit, nihil fortunae credit, bona sua in solido habet contentus uirtute, quae fortuitis non indiget ideoque nec augeri nec minui potest; nam et in summum perducta incrementi non habent locum et nihil eripit fortuna nisi quod dedit; uirtutem autem non dat, ideo nec detrahit: libera est, inuiolabilis, inmota, inconcussa, sic contra casus indurata ut ne inclinari quidem, nedum uinci possit; aduersus apparatus terribilium rectos oculos tenet, nihil ex uultu mutat siue illi dura siue secunda ostentantur. 5. Itaque nihil perdet quod perire sensurus sit; unius enim in possessione uirtutis est, ex qua depelli numquam potest, ceteris precario utitur: quis autem iactura mouetur alieni? Quodsi iniuria nihil laedere potest ex his quae propria sapientis sunt, quia <salua> uirtute sua salua sunt, iniuria sapienti non potest fieri. 6. Megaram Demetrius ceperat, cui cognomen Poliorcetes fuit. Ab hoc Stilpon philosophus interrogatus num aliquid perdidisset, 'nihil,' inquit 'omnia mea mecum sunt.' Atqui et patrimonium eius in praedam cesserat et filias rapuerat hostis et patria in alienam dicionem peruenerat et ipsum rex circumfusus uictoris exercitus armis ex superiore loco rogitabat. 7. At ille uictoriam illi excussit et se urbe capta non inuictum tantum sed indemnem esse testatus est; habebat enim uera secum bona, in quae non est manus iniectio, at quae dissipata et direpta ferebantur non iudicabat sua, sed aduenticia et nutum fortunae sequentia. Ideo ut non propria dilexerat; omnium enim extrinsecus adfluentium lubrica et incerta possessio est. == VI. == 1. Cogita nunc an huic fur aut calumniator aut uicinus inpotens aut diues aliquis regnum orbae senectutis exercens facere iniuriam possit, cui bellum et hostis et ille egregiam artem quassandarum urbium professus eripere nihil potuit. 2. Inter micantis ubique gladios et militarem in rapina tumultum, inter flammas et sanguinem stragemque inpulsae ciuitatis, inter fragorem templorum super deos suos cadentium uni homini pax fuit. Non est itaque quod audax iudices promissum, cuius tibi, si parum fidei habeo, sponsorem dabo. Vix enim credis tantum firmitatis in hominem aut tantam animi magnitudinem cadere; sed is prodit in medium qui dicat: 3. 'non est quod dubites an attollere se homo natus supra humana possit, an dolores damna, ulcerationes uulnera, magnos motus rerum circa se frementium securus aspiciat et dura placide ferat et secunda moderate, nec illis cedens nec his fretus unus idemque inter diuersa sit nec quicquam suum nisi se putet, et se quoque ea parte qua melior est. 4. En adsum hoc uobis probaturus, sub isto tot ciuitatium euersore munimenta incussu arietis labefieri et turrium altitudinem cuniculis ac latentibus fossis repente desidere et aequaturum editissimas arces aggerem crescere, at nulla machinamenta posse reperiri quae bene fundatum animum agitent. 5. Erepsi modo e ruinis domus et incendiis undique relucentibus flammas per sanguinem fugi; filias meas quis casus habeat, an peior publico, nescio; solus et senior et hostilia circa me omnia uidens tamen integrum incolumemque esse censum meum profiteor: teneo, habeo quidquid mei habui. 6. Non est quod me uictum uictoremque te credas: uicit fortuna tua fortunam meam. Caduca illa et dominum mutantia ubi sint nescio: quod ad res meas pertinet, mecum sunt, mecum erunt. 7. Perdiderunt isti diuites patrimonia, libidinosi amores suos et magno pudoris inpendio dilecta scorta, ambitiosi curiam et forum et loca exercendis in publico uitiis destinata; feneratores perdiderunt tabellas, quibus auaritia falso laeta diuitias imaginatur: ego quidem omnia integra inlibataque habeo. Proinde istos interroga qui flent lamentantur, qui strictis gladiis nuda pro pecunia corpora opponunt, qui hostem onerato sinu fugiunt.' 8. Ergo ita habe, Serene, perfectum illum uirum, humanis diuinisque uirtutibus plenum, nihil perdere. Bona eius solidis et inexsuperabilibus munimentis praecincta sunt. Non Babylonios illis muros contuleris, quos Alexander intrauit, non Carthaginis aut Numantiae moenia una manu capta, non Capitolium arcemue -- habent ista hostile uestigium: illa quae sapientem tuentur et a flamma et ab incursu tuta sunt, nullum introitum praebent, excelsa, inexpugnabilia, dis aequa. == VII. == 1. Non est quod dicas, ita ut soles, hunc sapientem nostrum nusquam inueniri. Non fingimus istud humani ingenii uanum decus nec ingentem imaginem falsae rei concipimus, sed qualem conformamus exhibuimus, exhibebimus, raro forsitan magnisque aetatium interuallis unum; neque enim magna et excedentia solitum ac uulgarem modum crebro gignuntur. Ceterum hic ipse M. Cato, a cuius mentione haec disputatio processit, uereor ne supra nostrum exemplar sit. 2. Denique ualidius debet esse quod laedit eo quod laeditur; non est autem fortior nequitia uirtute; non potest ergo laedi sapiens. Iniuria in bonos nisi a malis non temptatur; bonis inter se pax est, mali tam bonis perniciosi quam inter se. Quodsi laedi nisi infirmior non potest, malus autembono infirmior est, nec iniuria bonis nisi a dispari uerenda est, iniuria in sapientem uirum non cadit. Illud enim iam non es admonendus, neminem bonum esse nisi sapientem. 3. 'Si iniuste' inquit 'Socrates damnatus est, iniuriam accepit.' Hoc loco intellegere nos oportet posse euenire ut faciat aliquis iniuriam mihi et ego non accipiam: tamquam si quis rem quam e uilla mea surripuit in domo mea ponat, ille furtum fecerit, ego nihil perdiderim. 4. Potest aliquis nocens fieri, quamuis non nocuerit. Si quis cum uxore sua tamquam cum aliena concumbat, adulter erit, quamuis illa adultera non sit. Aliquis mihi uenenum dedit, sed uim suam remixtum cibo perdidit: uenenum ille dando scelere se obligauit, etiam si non nocuit. Non minus latro est cuius telum opposita ueste elusum est. Omnia scelera etiam ante effectum operis, quantum culpae satis est, perfecta sunt. 5. Quaedam eius condicionis sunt et hac uice copulantur ut alterum sine altero esse possit, alterum sine altero non possit. Quod dico conabor facere manifestum. Possum pedes mouere ut non curram: currere non possum ut pedes non moueam; possum, quamuis in aqua sim, non natare: si nato, non possum in aqua non esse. 6. Ex hac sorte et hoc est de quo agitur: si iniuriam accepi, necesse est factam esse; si est facta, non est necesse accepisse me. Multa enim incidere possunt quae summoueant iniuriam: ut intentatam manum deicere aliquis casus potest et emissa tela declinare, ita iniurias qualescumque potest aliqua res repellere et in medio intercipere, ut et factae sint nec acceptae. == VIII. == 1. Praeterea iustitia nihil iniustum pati potest, quia non coeunt contraria; iniuria autem non potest fieri nisi iniuste; ergo sapienti iniuria non potest fieri. Nec est quod mireris, si nemo illi potest iniuriam facere: ne prodesse quidem quisquam potest. Et sapienti nihil deest quod accipere possit loco muneris, et malus nihil potest dignum tribuere sapiente; habere enim prius debet quam dare, nihil autem habet quod ad se transferri sapiens gauisurus sit. 2. Non potest ergo quisquam aut nocere sapienti aut prodesse, quoniam diuina nec iuuari desiderant nec laedi possunt, sapiens autem uicinus proximusque dis consistit, excepta mortalitate similis deo. Ad illa nitens pergensque excelsa, ordinata, intrepida, aequali et concordi cursu fluentia, secura, benigna, bono publico nata, et sibi et aliis salutaria, nihil humile concupiscet, nihil flebit. 3. Qui rationi innixus per humanos casus diuino incedit animo, non habet ubi accipiat iniuriam -- ab homine me tantum dicere putas? ne a fortuna quidem, quae quotiens cum uirtute congressa est, numquam par recessit. Si maximum illud ultra quod nihil habent iratae leges ac saeuissimi domini <quod> minentur, in quo imperium suum fortuna consumit, aequo placidoque animo accipimus et scimus mortem malum non esse, ob hoc ne iniuriam quidem, multo facilius alia tolerabimus, damna et dolores, ignominias, locorum commutationes, orbitates, discidia, quae sapientem, etiam si uniuersa circumueniant, non mergunt, nedum ut ad singulorum inpulsus maereat. Et si fortunaeiniurias moderate fert, quanto magis hominum potentium, quos scit fortunae manus esse! == IX. == 1. Omnia itaque sic patitur ut hiemis rigorem et intemperantiam caeli, ut feruores morbosque et cetera forte accidentia, nec de quoquam tam bene iudicat ut illum quicquam putet consilio fecisse, quod in uno sapiente est. Aliorum omnium non consilia, sed fraudes et insidiae et motus animorum inconditi sunt, quos casibus adnumerat; omne autem fortuitum circa nos saeuit et in uilia. 2. Illud quoque cogita, iniuriarum latissime patere materiam <in> illis per quae periculum nobis quaesitum est, ut accusatore summisso aut criminatione falsa aut inritatis in nos potentiorum odiis quaeque alia inter togatos latrocinia sunt. Est et illa iniuria frequens, si lucrum alicuius excussum est aut praemium diu captatum, si magno labore adfectata hereditas auersa est et quaestuosae domus gratia erepta: haec effugit sapiens, qui nescit nec in spem nec in metum uiuere. 3. Adice nunc quod iniuriam nemo inmota mente accipit, sed ad sensum eius perturbatur, caret autem perturbatione uir ereptus erroribus, moderator sui, altae quietis et placidae. Nam si tangit illum iniuria, et mouet et inpellit; caret autem ira sapiens, quam excitat iniuriae species, nec aliter careret ira nisi et iniuria, quam scit sibi non posse fieri. Inde tam erectus laetusque est, inde continuo gaudio elatus; adeo autem ad offensiones rerum hominumque non contrahitur ut ipsa illi iniuria usui sit, per quam experimentum sui capit et uirtutem temptat. 4. Faueamus, obsecro uos, huic proposito aequisque et animis et auribus adsimus, dum sapiens iniuriae excipitur. Nec quicquam ideo petulantiae uestrae aut rapacissimis cupiditatibus aut caecae temeritati superbiaeque detrahitur: saluis uitiis uestris haec sapienti libertas quaeritur. Non ut uobis facere non liceat iniuriam agimus, sed ut ille omnes iniurias in altum demittat patientiaque se ac magnitudine animi defendat. 5. Sic in certaminibus sacris plerique uicerunt caedentium manus obstinata patientia fatigando: ex hoc puta genere sapientem, eorum qui exercitatione longa ac fideli robur perpetiendi lassandique omnem inimicam uim consecuti sunt. == X. == 1. Quoniam priorem partem percucurrimus, ad alteramtranseamus, qua quibusdam propriis, plerisque uero communibus, contumeliam refutabimus. Est minor iniuria, quam queri magis quam exequi possumus, quam leges quoque nulla dignam uindicta putauerunt. 2. Hunc adfectum mouet humilitas animi contrahentis se ob dictum factum inhonorificum: 'ille me hodie non admisit, cum alios admitteret', et 'sermonem meum aut superbe auersatus est aut palam risit', et 'non in medio me lecto sed in imo conlocauit', et alia huius notae, quae quid uocem nisi querellas nausiantis animi? In quae fere delicati et felices incidunt; non uacat enim haec notare cui peiora instant. 3. Nimio otio ingenia natura infirma et muliebria et inopia uerae iniuriae lasciuientia his commouentur, quorum pars maior constat uitio interpretantis. Itaque nec prudentiae quicquam in se esse nec fiduciae ostendit qui contumelia adficitur; non dubie enim contemptum se iudicat, et hic morsus non sine quadam humilitate animi euenit supprimentis se ac descendentis. Sapiens autem a nullo contemnitur, magnitudinem suam nouit nullique tantum de se licere renuntiat sibi et omnis has, quas non miserias animorum sed molestias dixerim, non uincit sed ne sentit quidem. 4. Alia sunt quae sapientem feriunt, etiam si non peruertunt, ut dolor corporis et debilitas aut amicorum liberorumque amissio et patriae bello flagrantis calamitas: haec non nego sentire sapientem; nec enim lapidis illi duritiam ferriue adserimus. Nulla uirtus est quae non sentias perpeti. Quid ergo est? quosdam ictus recipit, sed receptos euincit et sanat et comprimit, haec uero minora ne sentit quidem nec aduersus ea solita illa uirtute utitur dura tolerandi, sed aut non adnotat aut digna risu putat. == XI. == 1. Praeterea cum magnam partem contumeliarum superbi insolentesque faciant et male felicitatem ferentes, habet quo istum adfectum inflatum respuat, pulcherrimam uirtutem omnium [animi], magnanimitatem: illa quidquid eiusmodi est transcurrit ut uanas species somniorum uisusque nocturnos nihil habentis solidi atque ueri. 2. Simul illud cogitat, omnes inferiores esse quam ut illis audacia sit tanto excelsiora despicere. Contumelia a contemptu dicta est, quia nemo nisi quem contempsit tali iniuria notat; nemo autem maiorem melioremque contemnit, etiam si facit aliquid quod contemnentes solent. Nam et pueri os parentium feriunt et crines matris turbauit lacerauitque infans et sputo adspersit aut nudauit in conspectu suorum tegenda et uerbis obscenioribus non pepercit, et nihil horum contumeliam dicimus. Quare? quia qui facit contemnere non potest. 3. Eadem causa est cur nos mancipiorum nostrorum urbanitas in dominos contumeliosa delectet, quorum audacia ita demum sibi in conuiuas ius facit, si coepit a domino; et ut quisque contemptissimus [et ut ludibrium] est, ita solutissimae linguae est. Pueros quidam in hoc mercantur procaces et illorum inpudentiam acuunt ac sub magistro habent, qui probra meditate effundant, nec has contumelias uocamus sed argutias: quanta autem dementia est isdem modo delectari, modo offendi, et rem ab amico dictam maledictum uocare, a seruulo ioculare conuicium! == XII.== {{pn|12.1|1}} Quem animum nos aduersus pueros habemus, hunc sapiens aduersus omnes quibus etiam post iuuentam canosque puerilitas est. An quicquam isti profecerunt quibus animi mala sunt auctique in maius errores, qui a pueris magnitudine tantum formaque corporum differunt, ceterum non minus uagi incertique, uoluptatium sine dilectu adpetentes, trepidi et non ingenio sed formidine quieti? {{pn|12.2|2}} Non ideo quicquam inter illos puerosque interesse quis dixerit quod illis talorum nucumue et aeris minuti auaritia est, his auri argentique et orbium, quod illi inter ipsos magistratus gerunt et praetextam fascesque ac tribunal imitantur, hi eadem in campo foroque et in curia serio ludunt, illi in litoribus harenae congestu simulacra domuum excitant, hi ut magnum aliquid agentes in lapidibus ac parietibus et tectis moliendis occupati tutelae corporum inuenta in periculum uerterunt. Ergo par pueris longiusque progressis, sed in alia maioraque error est. {{pn|12.3|3}} Non inmerito itaque horum contumelias sapiens ut iocos accipit, et aliquando illos tamquam pueros malo poenaque admonet [adficit], non quia accepit iniuriam, sed quia fecerunt, et ut desinant facere; sic enim et pecora uerbere domantur, nec irascimur illis, cum sessorem recusauerunt, sed compescimus, ut dolor contumaciam uincat. Ergo et illud solutum scies quod nobis opponitur: 'quare, si non accepit iniuriam sapiens nec contumeliam, punit eos qui fecerunt?' Non enim se ulciscitur, sed illos emendat. == XIII.== 1. Quid est autem quare hanc animi firmitatem non credas in uirum sapientem cadere, cum tibi in aliis idem notare sed non ex eadem causa liceat? Quis enim phrenetico medicus irascitur? Quis febricitantis et a frigida prohibiti maledicta in malam partem accipit? 2. Hunc adfectum aduersus omnis habet sapiens quem aduersus aegros suos medicus, quorum nec obscena, si remedio egent, contrectare nec reliquias et effusa intueri dedignatur nec per furorem saeuientium excipere conuicia. Scit sapiens omnis hos qui togati purpuratique incedunt, ualentes colorati, male sanos esse, quos non aliter uidet quam aegros intemperantis. Itaque ne succenset quidem, si quid in morbo petulantius ausi sunt aduersus medentem, et quo animo honores eorum nihilo aestimat, eodem parum honorifice facta. 3. Quemadmodum non placebit sibi, si illum mendicus coluerit, nec contumeliam iudicabit, si illi homo plebis ultimae salutanti mutuam salutationem non reddiderit, sic ne suspiciet quidem, si illum multi diuites suspexerint -- scit enim illos nihil a mendicis differre, immo miseriores esse; illi enim exiguo, hi multo egent -- et rursus non tangetur, si illum rex Medorum Attalusue Asiae salutantem silentio ac uultu adroganti transierit. Scit statum eius non magis habere quicquam inuidendum quam eius cui in magna familia cura optigit aegros insanosque compescere. 4. Num moleste feram, si mihi non reddiderit nomen aliquis ex his qui ad Castoris negotiantur nequam mancipia ementes uendentesque, quorum tabernae pessimorum seruorum turba refertae sunt? Non, ut puto; quid enim is boni habet sub quo nemo nisi malus est? Ergo ut huius humanitatem inhumanitatemque neglegit, ita et regis: 'habes sub te Parthos et Medos et Bactrianos, sed quos metu contines, sed propter quos remittere arcum tibi non contigit, sed hostes taeterrimos, sed uenales, sed nouum aucupantes dominum.' 5. Nullius ergo mouebitur contumelia; omnes enim inter se differant, sapiens quidem pares illos ob aequalem stultitiam omnis putat. Nam si semel se demiserit eo ut aut iniuria moueatur aut contumelia, non poterit umquam esse securus; securitas autem proprium bonum sapientis est. Nec committet ut iudicando contumeliam sibi factam honorem habeat ei qui fecit; necesse est enim, a quo quisque contemni moleste ferat, suspici gaudeat. == XIV. == 1. Tanta quosdam dementia tenet ut sibi contumeliam fieri putent posse a muliere. Quid refert quam <beatam> habeant, quot lecticarios habentem, quam oneratas aures, quam laxam sellam? aeque inprudens animal est et, nisi scientia accessit ac multa eruditio, ferum, cupiditatium incontinens. Quidam se a cinerario inpulsos moleste ferunt et contumeliam uocant ostiari difficultatem, nomenculatoris superbiam, cubiculari supercilium: o quantus risus inter ista tollendus est, quanta uoluptate inplendus animus ex alienorum errorum tumultu contemplanti quietem suam! 2. 'Quid ergo? sapiens non accedet ad fores quas durus ianitor obsidet?' Ille uero, si res necessaria uocabit, experietur et illum, quisquis erit, tamquam canem acrem obiecto cibo leniet nec indignabitur aliquid inpendere ut limen transeat, cogitans et in pontibus quibusdam pro transitu dari. Itaque illi quoque, quisquis erit qui hoc salutationum publicum exerceat, donabit: scit emi aere uenalia. Ille pusilli animi est qui sibi placet quod ostiario libere respondit, quod uirgam eius fregit, quod ad dominum accessit et petit corium; facit se aduersarium qui contendit, et, ut uincat, par fuit. 3. 'At sapiens colapho percussus quid faciet?' Quod Cato, cum illi os percussum esset: non excanduit, non uindicauit iniuriam, ne remisit quidem, sed factam negauit; maiore animo non agnouit quam ignouisset. 4. Non diu in hoc haerebimus; quis enim nescit nihil ex his quae creduntur mala aut bona ita uideri sapienti ut omnibus? Non respicit quid homines turpe iudicent aut miserum, non it qua populus, sed ut sidera contrarium mundo iter intendunt, ita hic aduersus opinionem omnium uadit. == XV. == 1. Desinite itaque dicere: 'non accipiet ergo sapiens iniuriam, si caedetur, si oculus illi eruetur? Non accipiet contumeliam, si obscenorum uocibus inprobis per forum agetur? si in conuiuio regis recumbere infra mensam uescique cum seruis ignominiosa officia sortitis iubebitur? si quid aliud ferre cogetur eorum quae excogitari pudori ingenuo molesta possunt?' 2. In quantumcumque ista uel numero uel magnitudine creuerint, eiusdem naturae erunt: si non tangent illum parua, ne maiora quidem; si non tangent pauca, ne plura quidem. Sed ex inbecillitate uestra coniecturam capitis ingentis animi, et cum cogitastis quan tum putetis uos pati posse, sapientis patientiae paulo ulteriorem terminum ponitis; at illum in aliis mundi finibus sua uirtus conlocauit, nihil uobiscum commune habentem. 3. Quaere et aspera et quaecumque toleratu grauia sunt audituque et uisu refugienda: non obruetur eorum coetu et qualis singulis, talis uniuersis obsistet. Qui dicit illud tolerabile sapienti, illud intolerabile, et animi magnitudinem intra certos fines tenet, male agit: uincit nos fortuna, nisi tota uincitur. 4. Ne putes istam Stoicam esse duritiam, Epicurus, quem uos patronum inertiae uestrae adsumitis putatisque mollia ac desidiosa praecipere et ad uoluptates ducentia, 'raro' inquit 'sapienti fortuna interuenit.' Quam paene emisit uiri uocem! Vis tu fortius loqui et illam ex toto summouere? 5. Domus haec sapientis angusta, sine cultu, sine strepitu, sine apparatu, nullis adseruatur ianitoribus turbam uenali fastidio digerentibus, sed per hoc limen uacuum et ab ostiariis liberum fortuna non transit: scit non esse illic sibi locum ubi sui nihil est. == XVI. == 1. Quodsi Epicurus quoque, qui corpori plurimum indulsit, aduersus iniurias exsurgit, quid apud nos incredibile uideri potest aut supra humanae naturae mensuram? Ille ait iniurias tolerabiles esse sapienti, nos iniurias non esse. 2. Nec enim est quod dicas hoc naturae repugnare: non negamus rem incommodam esse uerberari et inpelli et aliquo membro carere, sed omnia ista negamus iniurias esse; non sensum illis doloris detrahimus, sed nomen iniuriae, quod non potest recipi uirtute salua. Vter uerius dicat uidebimus: ad contemptum quidem iniuriae uterque consentit. Quaeris quid inter duos intersit? quod inter gladiatores fortissimos, quorum alter premit uulnus et stat in gradu, alter respiciens ad clamantem populum significat nihil esse et intercedi non patitur. 3. Non est quod putes magnum quo dissidemus: illud quo de agitur, quod unum ad uos pertinet, utraque exempla hortantur, contemnere iniurias et, quas iniuriarum umbras ac suspiciones dixerim, contumelias, ad quas despiciendas non sapiente opus est uiro, sed tantum consipiente, qui sibi possit dicere: 'utrum merito mihi ista accidunt an inmerito? Si merito, non est contumelia, iudicium est; si inmerito, illi qui iniusta facit erubescendum est.' 4. Et quid est illud quod contumelia dicitur? In capitis mei leuitatem iocatus est et in oculorum ualetudinem et in crurum gracilitatem et in staturam: quae contumelia est quod apparet audire? Coram uno aliquid dictum ridemus, coram pluribus indignamur, et eorum aliis libertatem non relinquimus quae ipsi in nos dicere adsueuimus; iocis temperatis delectamur, inmodicis irascimur. == XVII. == 1. Chrysippus ait quendam indignatum, quod illum aliquis ueruecem marinum dixerat. In senatu flentem uidimus Fidum Cornelium, Nasonis Ouidi generum, cum illum Corbulo struthocamelum depilatum dixisset; aduersus alia maledicta mores et uitam conuulnerantia frontis illi firmitas constitit, aduersus hoc tam absurdum lacrimae prociderunt: tanta animorum inbecillitas est, ubi ratio discessit. 2. Quid quod offendimur, si quis sermonem nostrum imitatur, si quis incessum, si quis uitium aliquod corporis aut linguae exprimit? quasi notiora illa fiant alio imitante quam nobis facientibus! Senectutem quidam inuiti audiunt et canos et alia ad quae uoto peruenitur; paupertatis maledictum quosdam perussit, quam sibi obiecit quisquis abscondit: itaque materia petulantibus et per contumeliam urbanis detrahitur, si ultro illam et prior occupes; nemo risum praebuit qui ex se cepit. 3. Vatinium, hominem natum et ad risum et ad odium, scurram fuisse et uenustum ac dicacem memoriae proditum est. In pedes suos ipse plurima dicebat et in fauces concisas: sic inimicorum, quos plures habebat quam morbos, et in primis Ciceronis urbanitatem effugerat. Si hoc potuit ille duritia oris qui adsiduis conuiciis pudere dedidicerat, cur is non possit qui studiis liberalibus et sapientiae cultu ad aliquem profectum peruenerit? 4. Adice quod genus ultionis est eripereei qui fecit factae contumeliae uoluptatem; solent dicere 'o miserum me! puto, non intellexit': adeo fructus contumeliae in sensu et indignatione patientis est. Deinde non deerit illi aliquando par; inuenietur qui te quoque uindicet. == XVIII. == 1. C. Caesar, inter cetera uitia quibus abundabat contumeliosus, mira libidine ferebatur omnis aliqua nota feriendi, ipse materia risus benignissima: tanta illi palloris insaniam testantis foeditas erat, tanta oculorum sub fronte anili latentium toruitas, tanta capitis destituti et ~emendacitatis~ capillis adspersi deformitas; adice obsessam saetis ceruicem et exilitatem crurum et enormitatem pedum. Inmensum est, si uelim singula referre per quae in parentes auosque suos contumeliosus fuit, per quae in uniuersos ordines: ea referam quae illum exitio dederunt. 2. Asiaticum Valerium in primis amicis habebat, ferocem uirum et uix aequo animo alienas contumelias laturum: huic in conuiuio, id est in contione, uoce clarissima qualis in concubitu esset uxor eius obiecit. Di boni, hoc uirum audire, principem scire, et usque eo licentiam peruenisse ut, non dico consulari, non dico amico, sed tantum marito princeps et adulterium suum narret et fastidium! 3. Chaereae contra, tribuno militum, sermo non pro manu erat, languidus sono et, ni facta nosses, suspectior. Huic Gaius signum petenti modo Veneris, modo Priapi dabat, aliter atque aliter exprobrans armato mollitiam; haec ipse perlucidus, crepidatus, auratus. Coegit itaque illum uti ferro, ne saepius signum peteret: ille primus inter coniuratos manum sustulit, ille ceruicem mediam uno ictu decidit; plurimum deinde undique publicas ac priuatas iniurias ulciscentium gladiorum ingestum est, sed primus uir fuit qui minime uisus est. 4. At idem Gaius omnia contumelias putabat, ut sunt ferendarum inpatientes faciendarum cupidissimi: iratus fuit Herennio Macro, quod illum Gaium salutauerat, nec inpune cessit primipilari quod Caligulam dixerat; hoc enim in castris natus et alumnus legionum uocari solebat, nullo nomine militibus familiarior umquam factus, sed iam Caligulam conuicium et probrum iudicabat coturnatus. 5. Ergo hoc ipsum solacio erit, etiam si nostra facilitas ultionem omiserit, futurum aliquem qui poenas exigat a procace et superbo et iniurioso, quae uitia numquam in uno homine et in una contumelia consumuntur. 6. Respiciamus eorum exempla quorum laudamus patientiam, ut Socratis, qui comoediarum publicatos in se et spectatos sales in partem bonam accepit risitque non minus quam cum ab uxore Xanthippe inmunda aqua perfunderetur. Antistheni mater barbara et Thraessa obiciebatur: respondit et deorum matrem Idaeam esse. == XIX. == 1. Non est in rixam conluctationemque ueniendum. Procul auferendi pedes sunt et quidquid horum ab inprudentibus fiet (fieri autem nisi ab inprudentibus non potest) neglegendum et honores iniuriaeque uulgi in promiscuo habendae. 2. Nec his dolendum nec illis gaudendum; alioqui multa timore contumeliarum aut taedio necessaria omittemus publicisque et priuatis officiis, aliquando etiam salutaribus, non occurremus, dum muliebris nos cura angit aliquid contra animum audiendi. Aliquando etiam obirati potentibus detegemus hunc adfectum intemperanti libertate. Non est autem libertas nihil pati, fallimur: libertas est animum superponere iniuriis et eum facere se ex quo solo sibi gaudenda ueniant, exteriora diducere a se, ne inquieta agenda sit uita omnium risus, omnium linguas timenti. Quis enim est qui non possit contumeliam facere, si quisquam potest? 3. Diuerso autem remedio utetur sapiens adfectatorque sapientiae. Inperfectis enim et adhuc ad publicum se iudicium derigentibus hoc proponendum est, inter iniurias ipsos contumeliasque debere uersari: omnia leuiora accident expectantibus. Quo quisque honestior genere fama patrimonio est, hoc se fortius gerat, memor in prima acie altos ordines stare. Contumelias et uerba probrosa et ignominias et cetera dehonestamenta uelut clamorem hostium ferat et longinqua tela et saxa sine uulnere circa galeas crepitantia; iniurias uero ut uulnera, alia armis, alia pectori infixa, non deiectus, ne motus quidem gradu sustineat. Etiam si premeris et infesta ui urgeris, cedere tamen turpe est: adsignatum a natura locum tuere. Quaeris quis hic sit locus? uiri. 4. Sapienti aliud auxilium est huic contrarium; uos enim rem geritis, illi parta uictoria est. Ne repugnate uestro bono et hanc spem, dum ad uerum peruenitis, alite in animis libentesque meliora excipite et opinione ac uoto iuuate: esse aliquid inuictum, esse aliquem in quem nihil fortuna possit, e re publica est generis humani [est]. </div>{{finis}} [[en:On the Firmness of the Wise Man]] [[es:De la constancia del sabio]] [[fr:De la constance du sage]] anxv2rimi9q3wa2or9z4t1unmuzbv4e 269624 269623 2026-06-08T14:45:10Z Saumache 27923 269624 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= AD SERENVM <br /> NEC INIVRIAM NEC CONTVMELIAM ACCIPERE SAPIENTEM <br /> DE CONSTANTIA SAPIENTIS |OperaeWikiPagina= De constantia sapientis |Annus= saeculo I |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera=Philosophia }} <div class=text> == I. == {{pn|1.1|1}}Tantum inter Stoicos, Serene, et ceteros sapientiam professos interesse quantum inter feminas et mares non inmerito dixerim, cum utraque turba ad uitae societatem tantundem conferat, sed altera pars ad obsequendum, altera imperio nata sit. Ceteri sapientes molliter et blande, ut fere domestici et familiares medici aegris corporibus, non qua optimum et celerrimum est medentur sed qua licet: Stoici uirilem ingressi uiam non ut amoena ineuntibus uideatur curae habent, sed ut quam primum nos eripiat et in illum editum uerticem educat qui adeo extra omnem teli iactum surrexit ut supra fortunam emineat. {{pn|1.2|2}}'At ardua per quae uocamur et confragosa sunt.' Quid enim? plano aditur excelsum? Sed ne tam abrupta quidem sunt quam quidam putant. Prima tantum pars saxa rupesque habet et inuii speciem, sicut pleraque ex longinquo speculantibus abscisa et conexa uideri solent, cum aciem longinquitas fallat, deinde propius adeuntibus eadem illa quae in unum congesserat error oculorum paulatim adaperiuntur, tum illis quae praecipitia ex interuallo apparebant redit lene fastigium. {{pn|1.3|3}}Nuper cum incidisset mentio M. Catonis, indigne ferebas, sicut es iniquitatis inpatiens, quod Catonem aetas sua parum intellexisset, quod supra Pompeios et Caesares surgentem infra Vatinios posuisset, et tibi indignum uidebatur quod illi dissuasuro legem toga in foro esset erepta quodque a rostris usque ad arcum Fabianum per seditiosae factionis manus traditus uoces inprobas et sputa et omnis alias insanae multitudinis contumelias pertulisset. == II. == {{pn|2.1|1}}Tum ego respondi habere te quod rei publicae nomine mouereris, quam hinc P. Clodius, hinc Vatinius ac pessimus quisque uenundabat et caeca cupiditate correpti non intellegebant se dum uendunt et uenire: pro ipso quidem Catone securum te esse iussi; nullam enim sapientem nec iniuriam accipere nec contumeliam posse, Catonem autem certius exemplar sapientis uiri nobis deos inmortalis dedisse quam Vlixem et Herculem prioribus saeculis. Hos enim Stoici nostri sapientes pronuntiauerunt, inuictos laboribus et contemptores uoluptatis et uictores omnium terrorum. {{pn|2.2|2}}Cato non cum feris manus contulit, quas consectari uenatoris agrestisque est, nec monstra igne ac ferro persecutus est, nec in ea tempora incidit quibus credi posset caelum umeris unius inniti: excussa iam antiqua credulitate et saeculo ad summam perducto sollertiam cum ambitu congressus, multiformi malo, et cum potentiae inmensa cupiditate, quam totus orbis in tres diuisus satiare non poterat, aduersus uitia ciuitatis degenerantis et pessum sua mole sidentis stetit solus et cadentem rem publicam, quantum modo una retrahi manu poterat, tenuit, donec abstractus comitem se diu sustentatae ruinae dedit simulque extincta sunt quae nefas erat diuidi; neque enim Cato post libertatem uixit nec libertas post Catonem. {{pn|2.3|3}}Huic tu putas iniuriam fieri potuisse a populo quod aut praeturam illi detraxit aut togam, quod sacrum illud caput purgamentis oris adspersit? Tutus est sapiens nec ulla adfici aut iniuria aut contumelia potest. == III. == {{pn|3.1|1}}Videor mihi intueri animum tuum incensum et efferuescentem, paras adclamare: 'haec sunt quae auctoritatem praeceptis uestris detrahant. Magna promittitis et quae ne optari quidem, nedum credi possint. Deinde ingentia locuti cum pauperem negastis esse sapientem, non negatis solereilli et seruum et tectum et cibum deesse; cum sapientem negastis insanire, non negatis et alienari et parum sana uerba emittere et quidquid uis morbi cogit audere; cum sapientem negastis seruum esse, idem non itis infitias et ueniturum et imperata facturum et domino suo seruilia praestaturum ministeria: ita sublato alte supercilio in eadem quae ceteri descenditis mutatis rerum nominibus. {{pn|3.2|2}}Tale itaque aliquid et in hoc esse suspicor, quod prima specie pulchrum atque magnificum est, nec iniuriam nec contumeliam accepturum esse sapientem. Multum autem interest utrum sapientem extra indignationem an extra iniuriam ponas. Nam si dicis illum aequo animo laturum, nullum habet priuilegium, contigit illi res uulgaris et quae discitur ipsa iniuriarum adsiduitate, patientia; si negas accepturum iniuriam, id est neminem illi temptaturum facere, omnibus relictis negotiis Stoicus fio.' {{pn|3.3|3}}Ego uero sapientem non imaginario honore uerborum exornare constitui, sed eo loco ponere quo nulla permittatur iniuria. 'Quid ergo? nemo erit qui lacessat, qui temptet?' Nihil in rerum natura tam sacrum est quod sacrilegum non inueniat, sed non ideo diuina minus in sublimi sunt si existunt qui magnitudinem multum ultra se positam non tacturi adpetant; inuulnerabile est non quod non feritur, sed quod non laeditur: ex hac tibi nota sapientem exhibebo. {{pn|3.4|4}}Numquid dubium est quin certius robur sit quod non uincitur quam quod non lacessitur, cum dubiae sint uires inexpertae, at merito certissima firmitas habeatur quae omnis incursus respuit? Sic tu sapientem melioris scito esse naturae, si nulla illi iniuria nocet, quam si nulla fit; et illum fortem uirum dicam quem bella non subigunt nec admota uis hostilis exterret, non cui pingue otium est inter desides populos. {{pn|3.5|5}}Hoc igitur dico, sapientem nulli esse iniuriae obnoxium; itaque non refert quam multa in illum coiciantur tela, cum sit nulli penetrabilis. Quomodo quorundam lapidum inexpugnabilis ferro duritia est nec secari adamas aut caedi uel deteri potest sed incurrentia ultro retundit, quemadmodum quaedam non possunt igne consumi sed flamma circumfusa rigorem suum habitumque conseruant, quemadmodum proiecti quidam in altum scopuli mare frangunt nec ipsi ulla saeuitiae uestigia tot uerberati saeculis ostentant, ita sapientis animus solidus est et id roboris collegit ut tam tutus sit ab iniuria quam illa quae rettuli. == IV. == {{pn|4.1|1}}'Quid ergo? non erit aliquis qui sapienti facere temptet iniuriam?' Temptabit, sed non peruenturam ad eum; maiore enim interuallo a contactu inferiorum abductus est quam ut ulla uis noxia usque ad illum uires suas perferat. Etiam cum potentes, et imperio editi et consensu seruientium ualidi, nocere intendent, tam citra sapientiam omnes eorum impetus deficient quam quae neruo tormentisue in altum exprimuntur, cum extra uisum exilierint, citra caelum tamen flectuntur. {{pn|4.2|2}}Quid? tu putas tum, cum stolidus ille rex multitudine telorum diem obscuraret, ullam sagittam in solem incidisse aut demissis in profundum catenis Neptunum potuisse contingi? Vt caelestia humanas manus effugiunt et ab his qui templa diruunt ac simulacra conflant nihil diuinitati nocetur, ita quidquid fit in sapientem proterue, petulanter, superbe, frustra temptatur. {{pn|4.3|3}}'At satius erat neminem esse qui facere uellet.' Rem difficilem optas humano generi, innocentiam; et non fieri eorum interest qui facturi sunt, non eius qui pati ne si fiat quidem potest. Immo nescio an magis uires sapientiae ostendat tranquillitas inter lacessentia, sicut maximum argumentum est imperatoris armis uirisque pollentis tuta securitas in hostium terra. == V. == {{pn|5.1|1}}Diuidamus, si tibi uidetur, Serene, iniuriam a contumelia. Prior illa natura grauior est, haec leuior et tantum delicatis grauis, qua non laeduntur homines sed offenduntur. Tanta est tamen animorum dissolutio et uanitas ut quidam nihil acerbius putent; sic inuenies seruum qui flagellis quam colaphis caedi malit et qui mortem ac uerbera tolerabiliora credat quam contumeliosa uerba. {{pn|5.2|2}}Ad tantas ineptias peruentum est ut non dolore tantum sed doloris opinione uexemur, more puerorum, quibus metum incutit umbra et personarum deformitas et deprauata facies, lacrimas uero euocant nomina parum grata auribus et digitorum motus et alia quae impetu quodam erroris inprouidi refugiunt. {{pn|5.3|3}}Iniuria propositum hoc habet, aliquem malo adficere; malo autem sapientia non relinquit locum (unum enim illi malum est turpitudo, quae intrare eo ubi iam uirtus honestumque est non potest); ergo, si iniuria sine malo nulla est, malum nisi turpe nullum est, turpe autem ad honestis occupatum peruenire non potest, iniuria ad sapientem non peruenit. Nam si iniuria alicuius mali patientia est, sapiens autem nullius mali est patiens, nulla ad sapientem iniuria pertinet. {{pn|5.4|4}}Omnis iniuria deminutio eius est in quem incurrit, nec potest quisquam iniuriam accipere sine aliquo detrimento uel dignitatis uel corporis uel rerum extra nos positarum. Sapiens autem nihil perdere potest; omnia in se reposuit, nihil fortunae credit, bona sua in solido habet contentus uirtute, quae fortuitis non indiget ideoque nec augeri nec minui potest; nam et in summum perducta incrementi non habent locum et nihil eripit fortuna nisi quod dedit; uirtutem autem non dat, ideo nec detrahit: libera est, inuiolabilis, inmota, inconcussa, sic contra casus indurata ut ne inclinari quidem, nedum uinci possit; aduersus apparatus terribilium rectos oculos tenet, nihil ex uultu mutat siue illi dura siue secunda ostentantur. {{pn|5.5|5}}Itaque nihil perdet quod perire sensurus sit; unius enim in possessione uirtutis est, ex qua depelli numquam potest, ceteris precario utitur: quis autem iactura mouetur alieni? Quodsi iniuria nihil laedere potest ex his quae propria sapientis sunt, quia <salua> uirtute sua salua sunt, iniuria sapienti non potest fieri. {{pn|5.6|6}}Megaram Demetrius ceperat, cui cognomen Poliorcetes fuit. Ab hoc Stilpon philosophus interrogatus num aliquid perdidisset, 'nihil,' inquit 'omnia mea mecum sunt.' Atqui et patrimonium eius in praedam cesserat et filias rapuerat hostis et patria in alienam dicionem peruenerat et ipsum rex circumfusus uictoris exercitus armis ex superiore loco rogitabat. {{pn|5.7|7}}At ille uictoriam illi excussit et se urbe capta non inuictum tantum sed indemnem esse testatus est; habebat enim uera secum bona, in quae non est manus iniectio, at quae dissipata et direpta ferebantur non iudicabat sua, sed aduenticia et nutum fortunae sequentia. Ideo ut non propria dilexerat; omnium enim extrinsecus adfluentium lubrica et incerta possessio est. == VI. == {{pn|6.1|1}}Cogita nunc an huic fur aut calumniator aut uicinus inpotens aut diues aliquis regnum orbae senectutis exercens facere iniuriam possit, cui bellum et hostis et ille egregiam artem quassandarum urbium professus eripere nihil potuit. {{pn|6.2|2}}Inter micantis ubique gladios et militarem in rapina tumultum, inter flammas et sanguinem stragemque inpulsae ciuitatis, inter fragorem templorum super deos suos cadentium uni homini pax fuit. Non est itaque quod audax iudices promissum, cuius tibi, si parum fidei habeo, sponsorem dabo. Vix enim credis tantum firmitatis in hominem aut tantam animi magnitudinem cadere; sed is prodit in medium qui dicat: {{pn|6.3|3}}'non est quod dubites an attollere se homo natus supra humana possit, an dolores damna, ulcerationes uulnera, magnos motus rerum circa se frementium securus aspiciat et dura placide ferat et secunda moderate, nec illis cedens nec his fretus unus idemque inter diuersa sit nec quicquam suum nisi se putet, et se quoque ea parte qua melior est. {{pn|6.4|4}}En adsum hoc uobis probaturus, sub isto tot ciuitatium euersore munimenta incussu arietis labefieri et turrium altitudinem cuniculis ac latentibus fossis repente desidere et aequaturum editissimas arces aggerem crescere, at nulla machinamenta posse reperiri quae bene fundatum animum agitent. {{pn|6.5|5}}Erepsi modo e ruinis domus et incendiis undique relucentibus flammas per sanguinem fugi; filias meas quis casus habeat, an peior publico, nescio; solus et senior et hostilia circa me omnia uidens tamen integrum incolumemque esse censum meum profiteor: teneo, habeo quidquid mei habui. {{pn|6.6|6}}Non est quod me uictum uictoremque te credas: uicit fortuna tua fortunam meam. Caduca illa et dominum mutantia ubi sint nescio: quod ad res meas pertinet, mecum sunt, mecum erunt. {{pn|6.7|7}}Perdiderunt isti diuites patrimonia, libidinosi amores suos et magno pudoris inpendio dilecta scorta, ambitiosi curiam et forum et loca exercendis in publico uitiis destinata; feneratores perdiderunt tabellas, quibus auaritia falso laeta diuitias imaginatur: ego quidem omnia integra inlibataque habeo. Proinde istos interroga qui flent lamentantur, qui strictis gladiis nuda pro pecunia corpora opponunt, qui hostem onerato sinu fugiunt.' {{pn|6.8|8}}Ergo ita habe, Serene, perfectum illum uirum, humanis diuinisque uirtutibus plenum, nihil perdere. Bona eius solidis et inexsuperabilibus munimentis praecincta sunt. Non Babylonios illis muros contuleris, quos Alexander intrauit, non Carthaginis aut Numantiae moenia una manu capta, non Capitolium arcemue -- habent ista hostile uestigium: illa quae sapientem tuentur et a flamma et ab incursu tuta sunt, nullum introitum praebent, excelsa, inexpugnabilia, dis aequa. == VII. == {{pn|7.1|1}}Non est quod dicas, ita ut soles, hunc sapientem nostrum nusquam inueniri. Non fingimus istud humani ingenii uanum decus nec ingentem imaginem falsae rei concipimus, sed qualem conformamus exhibuimus, exhibebimus, raro forsitan magnisque aetatium interuallis unum; neque enim magna et excedentia solitum ac uulgarem modum crebro gignuntur. Ceterum hic ipse M. Cato, a cuius mentione haec disputatio processit, uereor ne supra nostrum exemplar sit. {{pn|7.2|2}}Denique ualidius debet esse quod laedit eo quod laeditur; non est autem fortior nequitia uirtute; non potest ergo laedi sapiens. Iniuria in bonos nisi a malis non temptatur; bonis inter se pax est, mali tam bonis perniciosi quam inter se. Quodsi laedi nisi infirmior non potest, malus autembono infirmior est, nec iniuria bonis nisi a dispari uerenda est, iniuria in sapientem uirum non cadit. Illud enim iam non es admonendus, neminem bonum esse nisi sapientem. {{pn|7.3|3}}'Si iniuste' inquit 'Socrates damnatus est, iniuriam accepit.' Hoc loco intellegere nos oportet posse euenire ut faciat aliquis iniuriam mihi et ego non accipiam: tamquam si quis rem quam e uilla mea surripuit in domo mea ponat, ille furtum fecerit, ego nihil perdiderim. {{pn|7.4|4}}Potest aliquis nocens fieri, quamuis non nocuerit. Si quis cum uxore sua tamquam cum aliena concumbat, adulter erit, quamuis illa adultera non sit. Aliquis mihi uenenum dedit, sed uim suam remixtum cibo perdidit: uenenum ille dando scelere se obligauit, etiam si non nocuit. Non minus latro est cuius telum opposita ueste elusum est. Omnia scelera etiam ante effectum operis, quantum culpae satis est, perfecta sunt. {{pn|7.5|5}}Quaedam eius condicionis sunt et hac uice copulantur ut alterum sine altero esse possit, alterum sine altero non possit. Quod dico conabor facere manifestum. Possum pedes mouere ut non curram: currere non possum ut pedes non moueam; possum, quamuis in aqua sim, non natare: si nato, non possum in aqua non esse. {{pn|7.6|6}}Ex hac sorte et hoc est de quo agitur: si iniuriam accepi, necesse est factam esse; si est facta, non est necesse accepisse me. Multa enim incidere possunt quae summoueant iniuriam: ut intentatam manum deicere aliquis casus potest et emissa tela declinare, ita iniurias qualescumque potest aliqua res repellere et in medio intercipere, ut et factae sint nec acceptae. == VIII. == {{pn|8.1|1}}Praeterea iustitia nihil iniustum pati potest, quia non coeunt contraria; iniuria autem non potest fieri nisi iniuste; ergo sapienti iniuria non potest fieri. Nec est quod mireris, si nemo illi potest iniuriam facere: ne prodesse quidem quisquam potest. Et sapienti nihil deest quod accipere possit loco muneris, et malus nihil potest dignum tribuere sapiente; habere enim prius debet quam dare, nihil autem habet quod ad se transferri sapiens gauisurus sit. {{pn|8.2|2}}Non potest ergo quisquam aut nocere sapienti aut prodesse, quoniam diuina nec iuuari desiderant nec laedi possunt, sapiens autem uicinus proximusque dis consistit, excepta mortalitate similis deo. Ad illa nitens pergensque excelsa, ordinata, intrepida, aequali et concordi cursu fluentia, secura, benigna, bono publico nata, et sibi et aliis salutaria, nihil humile concupiscet, nihil flebit. {{pn|8.3|3}}Qui rationi innixus per humanos casus diuino incedit animo, non habet ubi accipiat iniuriam -- ab homine me tantum dicere putas? ne a fortuna quidem, quae quotiens cum uirtute congressa est, numquam par recessit. Si maximum illud ultra quod nihil habent iratae leges ac saeuissimi domini <quod> minentur, in quo imperium suum fortuna consumit, aequo placidoque animo accipimus et scimus mortem malum non esse, ob hoc ne iniuriam quidem, multo facilius alia tolerabimus, damna et dolores, ignominias, locorum commutationes, orbitates, discidia, quae sapientem, etiam si uniuersa circumueniant, non mergunt, nedum ut ad singulorum inpulsus maereat. Et si fortunaeiniurias moderate fert, quanto magis hominum potentium, quos scit fortunae manus esse! == IX. == {{pn|9.1|1}}Omnia itaque sic patitur ut hiemis rigorem et intemperantiam caeli, ut feruores morbosque et cetera forte accidentia, nec de quoquam tam bene iudicat ut illum quicquam putet consilio fecisse, quod in uno sapiente est. Aliorum omnium non consilia, sed fraudes et insidiae et motus animorum inconditi sunt, quos casibus adnumerat; omne autem fortuitum circa nos saeuit et in uilia. {{pn|9.2|2}}Illud quoque cogita, iniuriarum latissime patere materiam <in> illis per quae periculum nobis quaesitum est, ut accusatore summisso aut criminatione falsa aut inritatis in nos potentiorum odiis quaeque alia inter togatos latrocinia sunt. Est et illa iniuria frequens, si lucrum alicuius excussum est aut praemium diu captatum, si magno labore adfectata hereditas auersa est et quaestuosae domus gratia erepta: haec effugit sapiens, qui nescit nec in spem nec in metum uiuere. {{pn|9.3|3}}Adice nunc quod iniuriam nemo inmota mente accipit, sed ad sensum eius perturbatur, caret autem perturbatione uir ereptus erroribus, moderator sui, altae quietis et placidae. Nam si tangit illum iniuria, et mouet et inpellit; caret autem ira sapiens, quam excitat iniuriae species, nec aliter careret ira nisi et iniuria, quam scit sibi non posse fieri. Inde tam erectus laetusque est, inde continuo gaudio elatus; adeo autem ad offensiones rerum hominumque non contrahitur ut ipsa illi iniuria usui sit, per quam experimentum sui capit et uirtutem temptat. {{pn|9.4|4}}Faueamus, obsecro uos, huic proposito aequisque et animis et auribus adsimus, dum sapiens iniuriae excipitur. Nec quicquam ideo petulantiae uestrae aut rapacissimis cupiditatibus aut caecae temeritati superbiaeque detrahitur: saluis uitiis uestris haec sapienti libertas quaeritur. Non ut uobis facere non liceat iniuriam agimus, sed ut ille omnes iniurias in altum demittat patientiaque se ac magnitudine animi defendat. {{pn|9.5|5}}Sic in certaminibus sacris plerique uicerunt caedentium manus obstinata patientia fatigando: ex hoc puta genere sapientem, eorum qui exercitatione longa ac fideli robur perpetiendi lassandique omnem inimicam uim consecuti sunt. == X. == {{pn|10.1|1}}Quoniam priorem partem percucurrimus, ad alteramtranseamus, qua quibusdam propriis, plerisque uero communibus, contumeliam refutabimus. Est minor iniuria, quam queri magis quam exequi possumus, quam leges quoque nulla dignam uindicta putauerunt. {{pn|10.2|2}}Hunc adfectum mouet humilitas animi contrahentis se ob dictum factum inhonorificum: 'ille me hodie non admisit, cum alios admitteret', et 'sermonem meum aut superbe auersatus est aut palam risit', et 'non in medio me lecto sed in imo conlocauit', et alia huius notae, quae quid uocem nisi querellas nausiantis animi? In quae fere delicati et felices incidunt; non uacat enim haec notare cui peiora instant. {{pn|10.3|3}}Nimio otio ingenia natura infirma et muliebria et inopia uerae iniuriae lasciuientia his commouentur, quorum pars maior constat uitio interpretantis. Itaque nec prudentiae quicquam in se esse nec fiduciae ostendit qui contumelia adficitur; non dubie enim contemptum se iudicat, et hic morsus non sine quadam humilitate animi euenit supprimentis se ac descendentis. Sapiens autem a nullo contemnitur, magnitudinem suam nouit nullique tantum de se licere renuntiat sibi et omnis has, quas non miserias animorum sed molestias dixerim, non uincit sed ne sentit quidem. {{pn|10.4|4}}Alia sunt quae sapientem feriunt, etiam si non peruertunt, ut dolor corporis et debilitas aut amicorum liberorumque amissio et patriae bello flagrantis calamitas: haec non nego sentire sapientem; nec enim lapidis illi duritiam ferriue adserimus. Nulla uirtus est quae non sentias perpeti. Quid ergo est? quosdam ictus recipit, sed receptos euincit et sanat et comprimit, haec uero minora ne sentit quidem nec aduersus ea solita illa uirtute utitur dura tolerandi, sed aut non adnotat aut digna risu putat. == XI. == {{pn|11.1|1}}Praeterea cum magnam partem contumeliarum superbi insolentesque faciant et male felicitatem ferentes, habet quo istum adfectum inflatum respuat, pulcherrimam uirtutem omnium [animi], magnanimitatem: illa quidquid eiusmodi est transcurrit ut uanas species somniorum uisusque nocturnos nihil habentis solidi atque ueri. {{pn|11.2|2}}Simul illud cogitat, omnes inferiores esse quam ut illis audacia sit tanto excelsiora despicere. Contumelia a contemptu dicta est, quia nemo nisi quem contempsit tali iniuria notat; nemo autem maiorem melioremque contemnit, etiam si facit aliquid quod contemnentes solent. Nam et pueri os parentium feriunt et crines matris turbauit lacerauitque infans et sputo adspersit aut nudauit in conspectu suorum tegenda et uerbis obscenioribus non pepercit, et nihil horum contumeliam dicimus. Quare? quia qui facit contemnere non potest. {{pn|11.3|3}}Eadem causa est cur nos mancipiorum nostrorum urbanitas in dominos contumeliosa delectet, quorum audacia ita demum sibi in conuiuas ius facit, si coepit a domino; et ut quisque contemptissimus [et ut ludibrium] est, ita solutissimae linguae est. Pueros quidam in hoc mercantur procaces et illorum inpudentiam acuunt ac sub magistro habent, qui probra meditate effundant, nec has contumelias uocamus sed argutias: quanta autem dementia est isdem modo delectari, modo offendi, et rem ab amico dictam maledictum uocare, a seruulo ioculare conuicium! == XII.== {{pn|12.1|1}} Quem animum nos aduersus pueros habemus, hunc sapiens aduersus omnes quibus etiam post iuuentam canosque puerilitas est. An quicquam isti profecerunt quibus animi mala sunt auctique in maius errores, qui a pueris magnitudine tantum formaque corporum differunt, ceterum non minus uagi incertique, uoluptatium sine dilectu adpetentes, trepidi et non ingenio sed formidine quieti? {{pn|12.2|2}} Non ideo quicquam inter illos puerosque interesse quis dixerit quod illis talorum nucumue et aeris minuti auaritia est, his auri argentique et orbium, quod illi inter ipsos magistratus gerunt et praetextam fascesque ac tribunal imitantur, hi eadem in campo foroque et in curia serio ludunt, illi in litoribus harenae congestu simulacra domuum excitant, hi ut magnum aliquid agentes in lapidibus ac parietibus et tectis moliendis occupati tutelae corporum inuenta in periculum uerterunt. Ergo par pueris longiusque progressis, sed in alia maioraque error est. {{pn|12.3|3}} Non inmerito itaque horum contumelias sapiens ut iocos accipit, et aliquando illos tamquam pueros malo poenaque admonet [adficit], non quia accepit iniuriam, sed quia fecerunt, et ut desinant facere; sic enim et pecora uerbere domantur, nec irascimur illis, cum sessorem recusauerunt, sed compescimus, ut dolor contumaciam uincat. Ergo et illud solutum scies quod nobis opponitur: 'quare, si non accepit iniuriam sapiens nec contumeliam, punit eos qui fecerunt?' Non enim se ulciscitur, sed illos emendat. == XIII.== {{pn|13.1|1}}Quid est autem quare hanc animi firmitatem non credas in uirum sapientem cadere, cum tibi in aliis idem notare sed non ex eadem causa liceat? Quis enim phrenetico medicus irascitur? Quis febricitantis et a frigida prohibiti maledicta in malam partem accipit? {{pn|13.2|2}}Hunc adfectum aduersus omnis habet sapiens quem aduersus aegros suos medicus, quorum nec obscena, si remedio egent, contrectare nec reliquias et effusa intueri dedignatur nec per furorem saeuientium excipere conuicia. Scit sapiens omnis hos qui togati purpuratique incedunt, ualentes colorati, male sanos esse, quos non aliter uidet quam aegros intemperantis. Itaque ne succenset quidem, si quid in morbo petulantius ausi sunt aduersus medentem, et quo animo honores eorum nihilo aestimat, eodem parum honorifice facta. {{pn|13.3|3}}Quemadmodum non placebit sibi, si illum mendicus coluerit, nec contumeliam iudicabit, si illi homo plebis ultimae salutanti mutuam salutationem non reddiderit, sic ne suspiciet quidem, si illum multi diuites suspexerint -- scit enim illos nihil a mendicis differre, immo miseriores esse; illi enim exiguo, hi multo egent -- et rursus non tangetur, si illum rex Medorum Attalusue Asiae salutantem silentio ac uultu adroganti transierit. Scit statum eius non magis habere quicquam inuidendum quam eius cui in magna familia cura optigit aegros insanosque compescere. {{pn|13.4|4}}Num moleste feram, si mihi non reddiderit nomen aliquis ex his qui ad Castoris negotiantur nequam mancipia ementes uendentesque, quorum tabernae pessimorum seruorum turba refertae sunt? Non, ut puto; quid enim is boni habet sub quo nemo nisi malus est? Ergo ut huius humanitatem inhumanitatemque neglegit, ita et regis: 'habes sub te Parthos et Medos et Bactrianos, sed quos metu contines, sed propter quos remittere arcum tibi non contigit, sed hostes taeterrimos, sed uenales, sed nouum aucupantes dominum.' {{pn|13.5|5}}Nullius ergo mouebitur contumelia; omnes enim inter se differant, sapiens quidem pares illos ob aequalem stultitiam omnis putat. Nam si semel se demiserit eo ut aut iniuria moueatur aut contumelia, non poterit umquam esse securus; securitas autem proprium bonum sapientis est. Nec committet ut iudicando contumeliam sibi factam honorem habeat ei qui fecit; necesse est enim, a quo quisque contemni moleste ferat, suspici gaudeat. == XIV. == {{pn|14.1|1}}Tanta quosdam dementia tenet ut sibi contumeliam fieri putent posse a muliere. Quid refert quam <beatam> habeant, quot lecticarios habentem, quam oneratas aures, quam laxam sellam? aeque inprudens animal est et, nisi scientia accessit ac multa eruditio, ferum, cupiditatium incontinens. Quidam se a cinerario inpulsos moleste ferunt et contumeliam uocant ostiari difficultatem, nomenculatoris superbiam, cubiculari supercilium: o quantus risus inter ista tollendus est, quanta uoluptate inplendus animus ex alienorum errorum tumultu contemplanti quietem suam! {{pn|14.2|2}}'Quid ergo? sapiens non accedet ad fores quas durus ianitor obsidet?' Ille uero, si res necessaria uocabit, experietur et illum, quisquis erit, tamquam canem acrem obiecto cibo leniet nec indignabitur aliquid inpendere ut limen transeat, cogitans et in pontibus quibusdam pro transitu dari. Itaque illi quoque, quisquis erit qui hoc salutationum publicum exerceat, donabit: scit emi aere uenalia. Ille pusilli animi est qui sibi placet quod ostiario libere respondit, quod uirgam eius fregit, quod ad dominum accessit et petit corium; facit se aduersarium qui contendit, et, ut uincat, par fuit. {{pn|14.3|3}}'At sapiens colapho percussus quid faciet?' Quod Cato, cum illi os percussum esset: non excanduit, non uindicauit iniuriam, ne remisit quidem, sed factam negauit; maiore animo non agnouit quam ignouisset. {{pn|14.4|4}}Non diu in hoc haerebimus; quis enim nescit nihil ex his quae creduntur mala aut bona ita uideri sapienti ut omnibus? Non respicit quid homines turpe iudicent aut miserum, non it qua populus, sed ut sidera contrarium mundo iter intendunt, ita hic aduersus opinionem omnium uadit. == XV. == {{pn|15.1|1}}Desinite itaque dicere: 'non accipiet ergo sapiens iniuriam, si caedetur, si oculus illi eruetur? Non accipiet contumeliam, si obscenorum uocibus inprobis per forum agetur? si in conuiuio regis recumbere infra mensam uescique cum seruis ignominiosa officia sortitis iubebitur? si quid aliud ferre cogetur eorum quae excogitari pudori ingenuo molesta possunt?' {{pn|15.2|2}}In quantumcumque ista uel numero uel magnitudine creuerint, eiusdem naturae erunt: si non tangent illum parua, ne maiora quidem; si non tangent pauca, ne plura quidem. Sed ex inbecillitate uestra coniecturam capitis ingentis animi, et cum cogitastis quan tum putetis uos pati posse, sapientis patientiae paulo ulteriorem terminum ponitis; at illum in aliis mundi finibus sua uirtus conlocauit, nihil uobiscum commune habentem. {{pn|15.3|3}}Quaere et aspera et quaecumque toleratu grauia sunt audituque et uisu refugienda: non obruetur eorum coetu et qualis singulis, talis uniuersis obsistet. Qui dicit illud tolerabile sapienti, illud intolerabile, et animi magnitudinem intra certos fines tenet, male agit: uincit nos fortuna, nisi tota uincitur. {{pn|15.4|4}}Ne putes istam Stoicam esse duritiam, Epicurus, quem uos patronum inertiae uestrae adsumitis putatisque mollia ac desidiosa praecipere et ad uoluptates ducentia, 'raro' inquit 'sapienti fortuna interuenit.' Quam paene emisit uiri uocem! Vis tu fortius loqui et illam ex toto summouere? {{pn|15.5|5}}Domus haec sapientis angusta, sine cultu, sine strepitu, sine apparatu, nullis adseruatur ianitoribus turbam uenali fastidio digerentibus, sed per hoc limen uacuum et ab ostiariis liberum fortuna non transit: scit non esse illic sibi locum ubi sui nihil est. == XVI. == {{pn|16.1|1}}Quodsi Epicurus quoque, qui corpori plurimum indulsit, aduersus iniurias exsurgit, quid apud nos incredibile uideri potest aut supra humanae naturae mensuram? Ille ait iniurias tolerabiles esse sapienti, nos iniurias non esse. {{pn|16.2|2}}Nec enim est quod dicas hoc naturae repugnare: non negamus rem incommodam esse uerberari et inpelli et aliquo membro carere, sed omnia ista negamus iniurias esse; non sensum illis doloris detrahimus, sed nomen iniuriae, quod non potest recipi uirtute salua. Vter uerius dicat uidebimus: ad contemptum quidem iniuriae uterque consentit. Quaeris quid inter duos intersit? quod inter gladiatores fortissimos, quorum alter premit uulnus et stat in gradu, alter respiciens ad clamantem populum significat nihil esse et intercedi non patitur. {{pn|16.3|3}}Non est quod putes magnum quo dissidemus: illud quo de agitur, quod unum ad uos pertinet, utraque exempla hortantur, contemnere iniurias et, quas iniuriarum umbras ac suspiciones dixerim, contumelias, ad quas despiciendas non sapiente opus est uiro, sed tantum consipiente, qui sibi possit dicere: 'utrum merito mihi ista accidunt an inmerito? Si merito, non est contumelia, iudicium est; si inmerito, illi qui iniusta facit erubescendum est.' {{pn|16.4|4}}Et quid est illud quod contumelia dicitur? In capitis mei leuitatem iocatus est et in oculorum ualetudinem et in crurum gracilitatem et in staturam: quae contumelia est quod apparet audire? Coram uno aliquid dictum ridemus, coram pluribus indignamur, et eorum aliis libertatem non relinquimus quae ipsi in nos dicere adsueuimus; iocis temperatis delectamur, inmodicis irascimur. == XVII. == {{pn|17.1|1}}Chrysippus ait quendam indignatum, quod illum aliquis ueruecem marinum dixerat. In senatu flentem uidimus Fidum Cornelium, Nasonis Ouidi generum, cum illum Corbulo struthocamelum depilatum dixisset; aduersus alia maledicta mores et uitam conuulnerantia frontis illi firmitas constitit, aduersus hoc tam absurdum lacrimae prociderunt: tanta animorum inbecillitas est, ubi ratio discessit. {{pn|17.2|2}}Quid quod offendimur, si quis sermonem nostrum imitatur, si quis incessum, si quis uitium aliquod corporis aut linguae exprimit? quasi notiora illa fiant alio imitante quam nobis facientibus! Senectutem quidam inuiti audiunt et canos et alia ad quae uoto peruenitur; paupertatis maledictum quosdam perussit, quam sibi obiecit quisquis abscondit: itaque materia petulantibus et per contumeliam urbanis detrahitur, si ultro illam et prior occupes; nemo risum praebuit qui ex se cepit. {{pn|17.3|3}}Vatinium, hominem natum et ad risum et ad odium, scurram fuisse et uenustum ac dicacem memoriae proditum est. In pedes suos ipse plurima dicebat et in fauces concisas: sic inimicorum, quos plures habebat quam morbos, et in primis Ciceronis urbanitatem effugerat. Si hoc potuit ille duritia oris qui adsiduis conuiciis pudere dedidicerat, cur is non possit qui studiis liberalibus et sapientiae cultu ad aliquem profectum peruenerit? {{pn|17.4|4}}Adice quod genus ultionis est eripereei qui fecit factae contumeliae uoluptatem; solent dicere 'o miserum me! puto, non intellexit': adeo fructus contumeliae in sensu et indignatione patientis est. Deinde non deerit illi aliquando par; inuenietur qui te quoque uindicet. == XVIII. == {{pn|18.1|1}}C. Caesar, inter cetera uitia quibus abundabat contumeliosus, mira libidine ferebatur omnis aliqua nota feriendi, ipse materia risus benignissima: tanta illi palloris insaniam testantis foeditas erat, tanta oculorum sub fronte anili latentium toruitas, tanta capitis destituti et ~emendacitatis~ capillis adspersi deformitas; adice obsessam saetis ceruicem et exilitatem crurum et enormitatem pedum. Inmensum est, si uelim singula referre per quae in parentes auosque suos contumeliosus fuit, per quae in uniuersos ordines: ea referam quae illum exitio dederunt. {{pn|18.2|2}}Asiaticum Valerium in primis amicis habebat, ferocem uirum et uix aequo animo alienas contumelias laturum: huic in conuiuio, id est in contione, uoce clarissima qualis in concubitu esset uxor eius obiecit. Di boni, hoc uirum audire, principem scire, et usque eo licentiam peruenisse ut, non dico consulari, non dico amico, sed tantum marito princeps et adulterium suum narret et fastidium! {{pn|18.3|3}}Chaereae contra, tribuno militum, sermo non pro manu erat, languidus sono et, ni facta nosses, suspectior. Huic Gaius signum petenti modo Veneris, modo Priapi dabat, aliter atque aliter exprobrans armato mollitiam; haec ipse perlucidus, crepidatus, auratus. Coegit itaque illum uti ferro, ne saepius signum peteret: ille primus inter coniuratos manum sustulit, ille ceruicem mediam uno ictu decidit; plurimum deinde undique publicas ac priuatas iniurias ulciscentium gladiorum ingestum est, sed primus uir fuit qui minime uisus est. {{pn|18.4|4}}At idem Gaius omnia contumelias putabat, ut sunt ferendarum inpatientes faciendarum cupidissimi: iratus fuit Herennio Macro, quod illum Gaium salutauerat, nec inpune cessit primipilari quod Caligulam dixerat; hoc enim in castris natus et alumnus legionum uocari solebat, nullo nomine militibus familiarior umquam factus, sed iam Caligulam conuicium et probrum iudicabat coturnatus. {{pn|18.5|5}}Ergo hoc ipsum solacio erit, etiam si nostra facilitas ultionem omiserit, futurum aliquem qui poenas exigat a procace et superbo et iniurioso, quae uitia numquam in uno homine et in una contumelia consumuntur. {{pn|18.6|6}}Respiciamus eorum exempla quorum laudamus patientiam, ut Socratis, qui comoediarum publicatos in se et spectatos sales in partem bonam accepit risitque non minus quam cum ab uxore Xanthippe inmunda aqua perfunderetur. Antistheni mater barbara et Thraessa obiciebatur: respondit et deorum matrem Idaeam esse. == XIX. == {{pn|19.1|1}}Non est in rixam conluctationemque ueniendum. Procul auferendi pedes sunt et quidquid horum ab inprudentibus fiet (fieri autem nisi ab inprudentibus non potest) neglegendum et honores iniuriaeque uulgi in promiscuo habendae. {{pn|19.2|2}}Nec his dolendum nec illis gaudendum; alioqui multa timore contumeliarum aut taedio necessaria omittemus publicisque et priuatis officiis, aliquando etiam salutaribus, non occurremus, dum muliebris nos cura angit aliquid contra animum audiendi. Aliquando etiam obirati potentibus detegemus hunc adfectum intemperanti libertate. Non est autem libertas nihil pati, fallimur: libertas est animum superponere iniuriis et eum facere se ex quo solo sibi gaudenda ueniant, exteriora diducere a se, ne inquieta agenda sit uita omnium risus, omnium linguas timenti. Quis enim est qui non possit contumeliam facere, si quisquam potest? {{pn|19.3|3}}Diuerso autem remedio utetur sapiens adfectatorque sapientiae. Inperfectis enim et adhuc ad publicum se iudicium derigentibus hoc proponendum est, inter iniurias ipsos contumeliasque debere uersari: omnia leuiora accident expectantibus. Quo quisque honestior genere fama patrimonio est, hoc se fortius gerat, memor in prima acie altos ordines stare. Contumelias et uerba probrosa et ignominias et cetera dehonestamenta uelut clamorem hostium ferat et longinqua tela et saxa sine uulnere circa galeas crepitantia; iniurias uero ut uulnera, alia armis, alia pectori infixa, non deiectus, ne motus quidem gradu sustineat. Etiam si premeris et infesta ui urgeris, cedere tamen turpe est: adsignatum a natura locum tuere. Quaeris quis hic sit locus? uiri. {{pn|19.4|4}}Sapienti aliud auxilium est huic contrarium; uos enim rem geritis, illi parta uictoria est. Ne repugnate uestro bono et hanc spem, dum ad uerum peruenitis, alite in animis libentesque meliora excipite et opinione ac uoto iuuate: esse aliquid inuictum, esse aliquem in quem nihil fortuna possit, e re publica est generis humani [est]. </div>{{finis}} [[en:On the Firmness of the Wise Man]] [[es:De la constancia del sabio]] [[fr:De la constance du sage]] sbsia5zqbpu26xfq3wpyjnfwbd7fu2l 269625 269624 2026-06-08T14:46:58Z Saumache 27923 269625 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= AD SERENVM <br /> NEC INIVRIAM NEC CONTVMELIAM ACCIPERE SAPIENTEM <br /> DE CONSTANTIA SAPIENTIS |OperaeWikiPagina= De constantia sapientis |Annus= saeculo I |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera=Philosophia }} <div class=text> == I. == {{pn|1.1|1}}Tantum inter Stoicos, Serene, et ceteros sapientiam professos interesse quantum inter feminas et mares non inmerito dixerim, cum utraque turba ad uitae societatem tantundem conferat, sed altera pars ad obsequendum, altera imperio nata sit. Ceteri sapientes molliter et blande, ut fere domestici et familiares medici aegris corporibus, non qua optimum et celerrimum est medentur sed qua licet: Stoici uirilem ingressi uiam non ut amoena ineuntibus uideatur curae habent, sed ut quam primum nos eripiat et in illum editum uerticem educat qui adeo extra omnem teli iactum surrexit ut supra fortunam emineat. {{pn|1.2|2}}‘At ardua per quae uocamur et confragosa sunt.’ Quid enim? plano aditur excelsum? Sed ne tam abrupta quidem sunt quam quidam putant. Prima tantum pars saxa rupesque habet et inuii speciem, sicut pleraque ex longinquo speculantibus abscisa et conexa uideri solent, cum aciem longinquitas fallat, deinde propius adeuntibus eadem illa quae in unum congesserat error oculorum paulatim adaperiuntur, tum illis quae praecipitia ex interuallo apparebant redit lene fastigium. {{pn|1.3|3}}Nuper cum incidisset mentio M. Catonis, indigne ferebas, sicut es iniquitatis inpatiens, quod Catonem aetas sua parum intellexisset, quod supra Pompeios et Caesares surgentem infra Vatinios posuisset, et tibi indignum uidebatur quod illi dissuasuro legem toga in foro esset erepta quodque a rostris usque ad arcum Fabianum per seditiosae factionis manus traditus uoces inprobas et sputa et omnis alias insanae multitudinis contumelias pertulisset. == II. == {{pn|2.1|1}}Tum ego respondi habere te quod rei publicae nomine mouereris, quam hinc P. Clodius, hinc Vatinius ac pessimus quisque uenundabat et caeca cupiditate correpti non intellegebant se dum uendunt et uenire: pro ipso quidem Catone securum te esse iussi; nullam enim sapientem nec iniuriam accipere nec contumeliam posse, Catonem autem certius exemplar sapientis uiri nobis deos inmortalis dedisse quam Vlixem et Herculem prioribus saeculis. Hos enim Stoici nostri sapientes pronuntiauerunt, inuictos laboribus et contemptores uoluptatis et uictores omnium terrorum. {{pn|2.2|2}}Cato non cum feris manus contulit, quas consectari uenatoris agrestisque est, nec monstra igne ac ferro persecutus est, nec in ea tempora incidit quibus credi posset caelum umeris unius inniti: excussa iam antiqua credulitate et saeculo ad summam perducto sollertiam cum ambitu congressus, multiformi malo, et cum potentiae inmensa cupiditate, quam totus orbis in tres diuisus satiare non poterat, aduersus uitia ciuitatis degenerantis et pessum sua mole sidentis stetit solus et cadentem rem publicam, quantum modo una retrahi manu poterat, tenuit, donec abstractus comitem se diu sustentatae ruinae dedit simulque extincta sunt quae nefas erat diuidi; neque enim Cato post libertatem uixit nec libertas post Catonem. {{pn|2.3|3}}Huic tu putas iniuriam fieri potuisse a populo quod aut praeturam illi detraxit aut togam, quod sacrum illud caput purgamentis oris adspersit? Tutus est sapiens nec ulla adfici aut iniuria aut contumelia potest. == III. == {{pn|3.1|1}}Videor mihi intueri animum tuum incensum et efferuescentem, paras adclamare: ‘haec sunt quae auctoritatem praeceptis uestris detrahant. Magna promittitis et quae ne optari quidem, nedum credi possint. Deinde ingentia locuti cum pauperem negastis esse sapientem, non negatis solereilli et seruum et tectum et cibum deesse; cum sapientem negastis insanire, non negatis et alienari et parum sana uerba emittere et quidquid uis morbi cogit audere; cum sapientem negastis seruum esse, idem non itis infitias et ueniturum et imperata facturum et domino suo seruilia praestaturum ministeria: ita sublato alte supercilio in eadem quae ceteri descenditis mutatis rerum nominibus. {{pn|3.2|2}}Tale itaque aliquid et in hoc esse suspicor, quod prima specie pulchrum atque magnificum est, nec iniuriam nec contumeliam accepturum esse sapientem. Multum autem interest utrum sapientem extra indignationem an extra iniuriam ponas. Nam si dicis illum aequo animo laturum, nullum habet priuilegium, contigit illi res uulgaris et quae discitur ipsa iniuriarum adsiduitate, patientia; si negas accepturum iniuriam, id est neminem illi temptaturum facere, omnibus relictis negotiis Stoicus fio.’ {{pn|3.3|3}}Ego uero sapientem non imaginario honore uerborum exornare constitui, sed eo loco ponere quo nulla permittatur iniuria. ‘Quid ergo? nemo erit qui lacessat, qui temptet?’ Nihil in rerum natura tam sacrum est quod sacrilegum non inueniat, sed non ideo diuina minus in sublimi sunt si existunt qui magnitudinem multum ultra se positam non tacturi adpetant; inuulnerabile est non quod non feritur, sed quod non laeditur: ex hac tibi nota sapientem exhibebo. {{pn|3.4|4}}Numquid dubium est quin certius robur sit quod non uincitur quam quod non lacessitur, cum dubiae sint uires inexpertae, at merito certissima firmitas habeatur quae omnis incursus respuit? Sic tu sapientem melioris scito esse naturae, si nulla illi iniuria nocet, quam si nulla fit; et illum fortem uirum dicam quem bella non subigunt nec admota uis hostilis exterret, non cui pingue otium est inter desides populos. {{pn|3.5|5}}Hoc igitur dico, sapientem nulli esse iniuriae obnoxium; itaque non refert quam multa in illum coiciantur tela, cum sit nulli penetrabilis. Quomodo quorundam lapidum inexpugnabilis ferro duritia est nec secari adamas aut caedi uel deteri potest sed incurrentia ultro retundit, quemadmodum quaedam non possunt igne consumi sed flamma circumfusa rigorem suum habitumque conseruant, quemadmodum proiecti quidam in altum scopuli mare frangunt nec ipsi ulla saeuitiae uestigia tot uerberati saeculis ostentant, ita sapientis animus solidus est et id roboris collegit ut tam tutus sit ab iniuria quam illa quae rettuli. == IV. == {{pn|4.1|1}}‘Quid ergo? non erit aliquis qui sapienti facere temptet iniuriam?’ Temptabit, sed non peruenturam ad eum; maiore enim interuallo a contactu inferiorum abductus est quam ut ulla uis noxia usque ad illum uires suas perferat. Etiam cum potentes, et imperio editi et consensu seruientium ualidi, nocere intendent, tam citra sapientiam omnes eorum impetus deficient quam quae neruo tormentisue in altum exprimuntur, cum extra uisum exilierint, citra caelum tamen flectuntur. {{pn|4.2|2}}Quid? tu putas tum, cum stolidus ille rex multitudine telorum diem obscuraret, ullam sagittam in solem incidisse aut demissis in profundum catenis Neptunum potuisse contingi? Vt caelestia humanas manus effugiunt et ab his qui templa diruunt ac simulacra conflant nihil diuinitati nocetur, ita quidquid fit in sapientem proterue, petulanter, superbe, frustra temptatur. {{pn|4.3|3}}‘At satius erat neminem esse qui facere uellet.’ Rem difficilem optas humano generi, innocentiam; et non fieri eorum interest qui facturi sunt, non eius qui pati ne si fiat quidem potest. Immo nescio an magis uires sapientiae ostendat tranquillitas inter lacessentia, sicut maximum argumentum est imperatoris armis uirisque pollentis tuta securitas in hostium terra. == V. == {{pn|5.1|1}}Diuidamus, si tibi uidetur, Serene, iniuriam a contumelia. Prior illa natura grauior est, haec leuior et tantum delicatis grauis, qua non laeduntur homines sed offenduntur. Tanta est tamen animorum dissolutio et uanitas ut quidam nihil acerbius putent; sic inuenies seruum qui flagellis quam colaphis caedi malit et qui mortem ac uerbera tolerabiliora credat quam contumeliosa uerba. {{pn|5.2|2}}Ad tantas ineptias peruentum est ut non dolore tantum sed doloris opinione uexemur, more puerorum, quibus metum incutit umbra et personarum deformitas et deprauata facies, lacrimas uero euocant nomina parum grata auribus et digitorum motus et alia quae impetu quodam erroris inprouidi refugiunt. {{pn|5.3|3}}Iniuria propositum hoc habet, aliquem malo adficere; malo autem sapientia non relinquit locum (unum enim illi malum est turpitudo, quae intrare eo ubi iam uirtus honestumque est non potest); ergo, si iniuria sine malo nulla est, malum nisi turpe nullum est, turpe autem ad honestis occupatum peruenire non potest, iniuria ad sapientem non peruenit. Nam si iniuria alicuius mali patientia est, sapiens autem nullius mali est patiens, nulla ad sapientem iniuria pertinet. {{pn|5.4|4}}Omnis iniuria deminutio eius est in quem incurrit, nec potest quisquam iniuriam accipere sine aliquo detrimento uel dignitatis uel corporis uel rerum extra nos positarum. Sapiens autem nihil perdere potest; omnia in se reposuit, nihil fortunae credit, bona sua in solido habet contentus uirtute, quae fortuitis non indiget ideoque nec augeri nec minui potest; nam et in summum perducta incrementi non habent locum et nihil eripit fortuna nisi quod dedit; uirtutem autem non dat, ideo nec detrahit: libera est, inuiolabilis, inmota, inconcussa, sic contra casus indurata ut ne inclinari quidem, nedum uinci possit; aduersus apparatus terribilium rectos oculos tenet, nihil ex uultu mutat siue illi dura siue secunda ostentantur. {{pn|5.5|5}}Itaque nihil perdet quod perire sensurus sit; unius enim in possessione uirtutis est, ex qua depelli numquam potest, ceteris precario utitur: quis autem iactura mouetur alieni? Quodsi iniuria nihil laedere potest ex his quae propria sapientis sunt, quia <salua> uirtute sua salua sunt, iniuria sapienti non potest fieri. {{pn|5.6|6}}Megaram Demetrius ceperat, cui cognomen Poliorcetes fuit. Ab hoc Stilpon philosophus interrogatus num aliquid perdidisset, ‘nihil,’ inquit ‘omnia mea mecum sunt.’ Atqui et patrimonium eius in praedam cesserat et filias rapuerat hostis et patria in alienam dicionem peruenerat et ipsum rex circumfusus uictoris exercitus armis ex superiore loco rogitabat. {{pn|5.7|7}}At ille uictoriam illi excussit et se urbe capta non inuictum tantum sed indemnem esse testatus est; habebat enim uera secum bona, in quae non est manus iniectio, at quae dissipata et direpta ferebantur non iudicabat sua, sed aduenticia et nutum fortunae sequentia. Ideo ut non propria dilexerat; omnium enim extrinsecus adfluentium lubrica et incerta possessio est. == VI. == {{pn|6.1|1}}Cogita nunc an huic fur aut calumniator aut uicinus inpotens aut diues aliquis regnum orbae senectutis exercens facere iniuriam possit, cui bellum et hostis et ille egregiam artem quassandarum urbium professus eripere nihil potuit. {{pn|6.2|2}}Inter micantis ubique gladios et militarem in rapina tumultum, inter flammas et sanguinem stragemque inpulsae ciuitatis, inter fragorem templorum super deos suos cadentium uni homini pax fuit. Non est itaque quod audax iudices promissum, cuius tibi, si parum fidei habeo, sponsorem dabo. Vix enim credis tantum firmitatis in hominem aut tantam animi magnitudinem cadere; sed is prodit in medium qui dicat: {{pn|6.3|3}}‘non est quod dubites an attollere se homo natus supra humana possit, an dolores damna, ulcerationes uulnera, magnos motus rerum circa se frementium securus aspiciat et dura placide ferat et secunda moderate, nec illis cedens nec his fretus unus idemque inter diuersa sit nec quicquam suum nisi se putet, et se quoque ea parte qua melior est. {{pn|6.4|4}}En adsum hoc uobis probaturus, sub isto tot ciuitatium euersore munimenta incussu arietis labefieri et turrium altitudinem cuniculis ac latentibus fossis repente desidere et aequaturum editissimas arces aggerem crescere, at nulla machinamenta posse reperiri quae bene fundatum animum agitent. {{pn|6.5|5}}Erepsi modo e ruinis domus et incendiis undique relucentibus flammas per sanguinem fugi; filias meas quis casus habeat, an peior publico, nescio; solus et senior et hostilia circa me omnia uidens tamen integrum incolumemque esse censum meum profiteor: teneo, habeo quidquid mei habui. {{pn|6.6|6}}Non est quod me uictum uictoremque te credas: uicit fortuna tua fortunam meam. Caduca illa et dominum mutantia ubi sint nescio: quod ad res meas pertinet, mecum sunt, mecum erunt. {{pn|6.7|7}}Perdiderunt isti diuites patrimonia, libidinosi amores suos et magno pudoris inpendio dilecta scorta, ambitiosi curiam et forum et loca exercendis in publico uitiis destinata; feneratores perdiderunt tabellas, quibus auaritia falso laeta diuitias imaginatur: ego quidem omnia integra inlibataque habeo. Proinde istos interroga qui flent lamentantur, qui strictis gladiis nuda pro pecunia corpora opponunt, qui hostem onerato sinu fugiunt.’ {{pn|6.8|8}}Ergo ita habe, Serene, perfectum illum uirum, humanis diuinisque uirtutibus plenum, nihil perdere. Bona eius solidis et inexsuperabilibus munimentis praecincta sunt. Non Babylonios illis muros contuleris, quos Alexander intrauit, non Carthaginis aut Numantiae moenia una manu capta, non Capitolium arcemue -- habent ista hostile uestigium: illa quae sapientem tuentur et a flamma et ab incursu tuta sunt, nullum introitum praebent, excelsa, inexpugnabilia, dis aequa. == VII. == {{pn|7.1|1}}Non est quod dicas, ita ut soles, hunc sapientem nostrum nusquam inueniri. Non fingimus istud humani ingenii uanum decus nec ingentem imaginem falsae rei concipimus, sed qualem conformamus exhibuimus, exhibebimus, raro forsitan magnisque aetatium interuallis unum; neque enim magna et excedentia solitum ac uulgarem modum crebro gignuntur. Ceterum hic ipse M. Cato, a cuius mentione haec disputatio processit, uereor ne supra nostrum exemplar sit. {{pn|7.2|2}}Denique ualidius debet esse quod laedit eo quod laeditur; non est autem fortior nequitia uirtute; non potest ergo laedi sapiens. Iniuria in bonos nisi a malis non temptatur; bonis inter se pax est, mali tam bonis perniciosi quam inter se. Quodsi laedi nisi infirmior non potest, malus autembono infirmior est, nec iniuria bonis nisi a dispari uerenda est, iniuria in sapientem uirum non cadit. Illud enim iam non es admonendus, neminem bonum esse nisi sapientem. {{pn|7.3|3}}‘Si iniuste’ inquit ‘Socrates damnatus est, iniuriam accepit.’ Hoc loco intellegere nos oportet posse euenire ut faciat aliquis iniuriam mihi et ego non accipiam: tamquam si quis rem quam e uilla mea surripuit in domo mea ponat, ille furtum fecerit, ego nihil perdiderim. {{pn|7.4|4}}Potest aliquis nocens fieri, quamuis non nocuerit. Si quis cum uxore sua tamquam cum aliena concumbat, adulter erit, quamuis illa adultera non sit. Aliquis mihi uenenum dedit, sed uim suam remixtum cibo perdidit: uenenum ille dando scelere se obligauit, etiam si non nocuit. Non minus latro est cuius telum opposita ueste elusum est. Omnia scelera etiam ante effectum operis, quantum culpae satis est, perfecta sunt. {{pn|7.5|5}}Quaedam eius condicionis sunt et hac uice copulantur ut alterum sine altero esse possit, alterum sine altero non possit. Quod dico conabor facere manifestum. Possum pedes mouere ut non curram: currere non possum ut pedes non moueam; possum, quamuis in aqua sim, non natare: si nato, non possum in aqua non esse. {{pn|7.6|6}}Ex hac sorte et hoc est de quo agitur: si iniuriam accepi, necesse est factam esse; si est facta, non est necesse accepisse me. Multa enim incidere possunt quae summoueant iniuriam: ut intentatam manum deicere aliquis casus potest et emissa tela declinare, ita iniurias qualescumque potest aliqua res repellere et in medio intercipere, ut et factae sint nec acceptae. == VIII. == {{pn|8.1|1}}Praeterea iustitia nihil iniustum pati potest, quia non coeunt contraria; iniuria autem non potest fieri nisi iniuste; ergo sapienti iniuria non potest fieri. Nec est quod mireris, si nemo illi potest iniuriam facere: ne prodesse quidem quisquam potest. Et sapienti nihil deest quod accipere possit loco muneris, et malus nihil potest dignum tribuere sapiente; habere enim prius debet quam dare, nihil autem habet quod ad se transferri sapiens gauisurus sit. {{pn|8.2|2}}Non potest ergo quisquam aut nocere sapienti aut prodesse, quoniam diuina nec iuuari desiderant nec laedi possunt, sapiens autem uicinus proximusque dis consistit, excepta mortalitate similis deo. Ad illa nitens pergensque excelsa, ordinata, intrepida, aequali et concordi cursu fluentia, secura, benigna, bono publico nata, et sibi et aliis salutaria, nihil humile concupiscet, nihil flebit. {{pn|8.3|3}}Qui rationi innixus per humanos casus diuino incedit animo, non habet ubi accipiat iniuriam -- ab homine me tantum dicere putas? ne a fortuna quidem, quae quotiens cum uirtute congressa est, numquam par recessit. Si maximum illud ultra quod nihil habent iratae leges ac saeuissimi domini <quod> minentur, in quo imperium suum fortuna consumit, aequo placidoque animo accipimus et scimus mortem malum non esse, ob hoc ne iniuriam quidem, multo facilius alia tolerabimus, damna et dolores, ignominias, locorum commutationes, orbitates, discidia, quae sapientem, etiam si uniuersa circumueniant, non mergunt, nedum ut ad singulorum inpulsus maereat. Et si fortunaeiniurias moderate fert, quanto magis hominum potentium, quos scit fortunae manus esse! == IX. == {{pn|9.1|1}}Omnia itaque sic patitur ut hiemis rigorem et intemperantiam caeli, ut feruores morbosque et cetera forte accidentia, nec de quoquam tam bene iudicat ut illum quicquam putet consilio fecisse, quod in uno sapiente est. Aliorum omnium non consilia, sed fraudes et insidiae et motus animorum inconditi sunt, quos casibus adnumerat; omne autem fortuitum circa nos saeuit et in uilia. {{pn|9.2|2}}Illud quoque cogita, iniuriarum latissime patere materiam <in> illis per quae periculum nobis quaesitum est, ut accusatore summisso aut criminatione falsa aut inritatis in nos potentiorum odiis quaeque alia inter togatos latrocinia sunt. Est et illa iniuria frequens, si lucrum alicuius excussum est aut praemium diu captatum, si magno labore adfectata hereditas auersa est et quaestuosae domus gratia erepta: haec effugit sapiens, qui nescit nec in spem nec in metum uiuere. {{pn|9.3|3}}Adice nunc quod iniuriam nemo inmota mente accipit, sed ad sensum eius perturbatur, caret autem perturbatione uir ereptus erroribus, moderator sui, altae quietis et placidae. Nam si tangit illum iniuria, et mouet et inpellit; caret autem ira sapiens, quam excitat iniuriae species, nec aliter careret ira nisi et iniuria, quam scit sibi non posse fieri. Inde tam erectus laetusque est, inde continuo gaudio elatus; adeo autem ad offensiones rerum hominumque non contrahitur ut ipsa illi iniuria usui sit, per quam experimentum sui capit et uirtutem temptat. {{pn|9.4|4}}Faueamus, obsecro uos, huic proposito aequisque et animis et auribus adsimus, dum sapiens iniuriae excipitur. Nec quicquam ideo petulantiae uestrae aut rapacissimis cupiditatibus aut caecae temeritati superbiaeque detrahitur: saluis uitiis uestris haec sapienti libertas quaeritur. Non ut uobis facere non liceat iniuriam agimus, sed ut ille omnes iniurias in altum demittat patientiaque se ac magnitudine animi defendat. {{pn|9.5|5}}Sic in certaminibus sacris plerique uicerunt caedentium manus obstinata patientia fatigando: ex hoc puta genere sapientem, eorum qui exercitatione longa ac fideli robur perpetiendi lassandique omnem inimicam uim consecuti sunt. == X. == {{pn|10.1|1}}Quoniam priorem partem percucurrimus, ad alteramtranseamus, qua quibusdam propriis, plerisque uero communibus, contumeliam refutabimus. Est minor iniuria, quam queri magis quam exequi possumus, quam leges quoque nulla dignam uindicta putauerunt. {{pn|10.2|2}}Hunc adfectum mouet humilitas animi contrahentis se ob dictum factum inhonorificum: ‘ille me hodie non admisit, cum alios admitteret’, et ‘sermonem meum aut superbe auersatus est aut palam risit’, et ‘non in medio me lecto sed in imo conlocauit’, et alia huius notae, quae quid uocem nisi querellas nausiantis animi? In quae fere delicati et felices incidunt; non uacat enim haec notare cui peiora instant. {{pn|10.3|3}}Nimio otio ingenia natura infirma et muliebria et inopia uerae iniuriae lasciuientia his commouentur, quorum pars maior constat uitio interpretantis. Itaque nec prudentiae quicquam in se esse nec fiduciae ostendit qui contumelia adficitur; non dubie enim contemptum se iudicat, et hic morsus non sine quadam humilitate animi euenit supprimentis se ac descendentis. Sapiens autem a nullo contemnitur, magnitudinem suam nouit nullique tantum de se licere renuntiat sibi et omnis has, quas non miserias animorum sed molestias dixerim, non uincit sed ne sentit quidem. {{pn|10.4|4}}Alia sunt quae sapientem feriunt, etiam si non peruertunt, ut dolor corporis et debilitas aut amicorum liberorumque amissio et patriae bello flagrantis calamitas: haec non nego sentire sapientem; nec enim lapidis illi duritiam ferriue adserimus. Nulla uirtus est quae non sentias perpeti. Quid ergo est? quosdam ictus recipit, sed receptos euincit et sanat et comprimit, haec uero minora ne sentit quidem nec aduersus ea solita illa uirtute utitur dura tolerandi, sed aut non adnotat aut digna risu putat. == XI. == {{pn|11.1|1}}Praeterea cum magnam partem contumeliarum superbi insolentesque faciant et male felicitatem ferentes, habet quo istum adfectum inflatum respuat, pulcherrimam uirtutem omnium [animi], magnanimitatem: illa quidquid eiusmodi est transcurrit ut uanas species somniorum uisusque nocturnos nihil habentis solidi atque ueri. {{pn|11.2|2}}Simul illud cogitat, omnes inferiores esse quam ut illis audacia sit tanto excelsiora despicere. Contumelia a contemptu dicta est, quia nemo nisi quem contempsit tali iniuria notat; nemo autem maiorem melioremque contemnit, etiam si facit aliquid quod contemnentes solent. Nam et pueri os parentium feriunt et crines matris turbauit lacerauitque infans et sputo adspersit aut nudauit in conspectu suorum tegenda et uerbis obscenioribus non pepercit, et nihil horum contumeliam dicimus. Quare? quia qui facit contemnere non potest. {{pn|11.3|3}}Eadem causa est cur nos mancipiorum nostrorum urbanitas in dominos contumeliosa delectet, quorum audacia ita demum sibi in conuiuas ius facit, si coepit a domino; et ut quisque contemptissimus [et ut ludibrium] est, ita solutissimae linguae est. Pueros quidam in hoc mercantur procaces et illorum inpudentiam acuunt ac sub magistro habent, qui probra meditate effundant, nec has contumelias uocamus sed argutias: quanta autem dementia est isdem modo delectari, modo offendi, et rem ab amico dictam maledictum uocare, a seruulo ioculare conuicium! == XII.== {{pn|12.1|1}} Quem animum nos aduersus pueros habemus, hunc sapiens aduersus omnes quibus etiam post iuuentam canosque puerilitas est. An quicquam isti profecerunt quibus animi mala sunt auctique in maius errores, qui a pueris magnitudine tantum formaque corporum differunt, ceterum non minus uagi incertique, uoluptatium sine dilectu adpetentes, trepidi et non ingenio sed formidine quieti? {{pn|12.2|2}} Non ideo quicquam inter illos puerosque interesse quis dixerit quod illis talorum nucumue et aeris minuti auaritia est, his auri argentique et orbium, quod illi inter ipsos magistratus gerunt et praetextam fascesque ac tribunal imitantur, hi eadem in campo foroque et in curia serio ludunt, illi in litoribus harenae congestu simulacra domuum excitant, hi ut magnum aliquid agentes in lapidibus ac parietibus et tectis moliendis occupati tutelae corporum inuenta in periculum uerterunt. Ergo par pueris longiusque progressis, sed in alia maioraque error est. {{pn|12.3|3}} Non inmerito itaque horum contumelias sapiens ut iocos accipit, et aliquando illos tamquam pueros malo poenaque admonet [adficit], non quia accepit iniuriam, sed quia fecerunt, et ut desinant facere; sic enim et pecora uerbere domantur, nec irascimur illis, cum sessorem recusauerunt, sed compescimus, ut dolor contumaciam uincat. Ergo et illud solutum scies quod nobis opponitur: ‘quare, si non accepit iniuriam sapiens nec contumeliam, punit eos qui fecerunt?’ Non enim se ulciscitur, sed illos emendat. == XIII.== {{pn|13.1|1}}Quid est autem quare hanc animi firmitatem non credas in uirum sapientem cadere, cum tibi in aliis idem notare sed non ex eadem causa liceat? Quis enim phrenetico medicus irascitur? Quis febricitantis et a frigida prohibiti maledicta in malam partem accipit? {{pn|13.2|2}}Hunc adfectum aduersus omnis habet sapiens quem aduersus aegros suos medicus, quorum nec obscena, si remedio egent, contrectare nec reliquias et effusa intueri dedignatur nec per furorem saeuientium excipere conuicia. Scit sapiens omnis hos qui togati purpuratique incedunt, ualentes colorati, male sanos esse, quos non aliter uidet quam aegros intemperantis. Itaque ne succenset quidem, si quid in morbo petulantius ausi sunt aduersus medentem, et quo animo honores eorum nihilo aestimat, eodem parum honorifice facta. {{pn|13.3|3}}Quemadmodum non placebit sibi, si illum mendicus coluerit, nec contumeliam iudicabit, si illi homo plebis ultimae salutanti mutuam salutationem non reddiderit, sic ne suspiciet quidem, si illum multi diuites suspexerint -- scit enim illos nihil a mendicis differre, immo miseriores esse; illi enim exiguo, hi multo egent -- et rursus non tangetur, si illum rex Medorum Attalusue Asiae salutantem silentio ac uultu adroganti transierit. Scit statum eius non magis habere quicquam inuidendum quam eius cui in magna familia cura optigit aegros insanosque compescere. {{pn|13.4|4}}Num moleste feram, si mihi non reddiderit nomen aliquis ex his qui ad Castoris negotiantur nequam mancipia ementes uendentesque, quorum tabernae pessimorum seruorum turba refertae sunt? Non, ut puto; quid enim is boni habet sub quo nemo nisi malus est? Ergo ut huius humanitatem inhumanitatemque neglegit, ita et regis: ‘habes sub te Parthos et Medos et Bactrianos, sed quos metu contines, sed propter quos remittere arcum tibi non contigit, sed hostes taeterrimos, sed uenales, sed nouum aucupantes dominum.’ {{pn|13.5|5}}Nullius ergo mouebitur contumelia; omnes enim inter se differant, sapiens quidem pares illos ob aequalem stultitiam omnis putat. Nam si semel se demiserit eo ut aut iniuria moueatur aut contumelia, non poterit umquam esse securus; securitas autem proprium bonum sapientis est. Nec committet ut iudicando contumeliam sibi factam honorem habeat ei qui fecit; necesse est enim, a quo quisque contemni moleste ferat, suspici gaudeat. == XIV. == {{pn|14.1|1}}Tanta quosdam dementia tenet ut sibi contumeliam fieri putent posse a muliere. Quid refert quam <beatam> habeant, quot lecticarios habentem, quam oneratas aures, quam laxam sellam? aeque inprudens animal est et, nisi scientia accessit ac multa eruditio, ferum, cupiditatium incontinens. Quidam se a cinerario inpulsos moleste ferunt et contumeliam uocant ostiari difficultatem, nomenculatoris superbiam, cubiculari supercilium: o quantus risus inter ista tollendus est, quanta uoluptate inplendus animus ex alienorum errorum tumultu contemplanti quietem suam! {{pn|14.2|2}}‘Quid ergo? sapiens non accedet ad fores quas durus ianitor obsidet?’ Ille uero, si res necessaria uocabit, experietur et illum, quisquis erit, tamquam canem acrem obiecto cibo leniet nec indignabitur aliquid inpendere ut limen transeat, cogitans et in pontibus quibusdam pro transitu dari. Itaque illi quoque, quisquis erit qui hoc salutationum publicum exerceat, donabit: scit emi aere uenalia. Ille pusilli animi est qui sibi placet quod ostiario libere respondit, quod uirgam eius fregit, quod ad dominum accessit et petit corium; facit se aduersarium qui contendit, et, ut uincat, par fuit. {{pn|14.3|3}}‘At sapiens colapho percussus quid faciet?’ Quod Cato, cum illi os percussum esset: non excanduit, non uindicauit iniuriam, ne remisit quidem, sed factam negauit; maiore animo non agnouit quam ignouisset. {{pn|14.4|4}}Non diu in hoc haerebimus; quis enim nescit nihil ex his quae creduntur mala aut bona ita uideri sapienti ut omnibus? Non respicit quid homines turpe iudicent aut miserum, non it qua populus, sed ut sidera contrarium mundo iter intendunt, ita hic aduersus opinionem omnium uadit. == XV. == {{pn|15.1|1}}Desinite itaque dicere: ‘non accipiet ergo sapiens iniuriam, si caedetur, si oculus illi eruetur? Non accipiet contumeliam, si obscenorum uocibus inprobis per forum agetur? si in conuiuio regis recumbere infra mensam uescique cum seruis ignominiosa officia sortitis iubebitur? si quid aliud ferre cogetur eorum quae excogitari pudori ingenuo molesta possunt?’ {{pn|15.2|2}}In quantumcumque ista uel numero uel magnitudine creuerint, eiusdem naturae erunt: si non tangent illum parua, ne maiora quidem; si non tangent pauca, ne plura quidem. Sed ex inbecillitate uestra coniecturam capitis ingentis animi, et cum cogitastis quan tum putetis uos pati posse, sapientis patientiae paulo ulteriorem terminum ponitis; at illum in aliis mundi finibus sua uirtus conlocauit, nihil uobiscum commune habentem. {{pn|15.3|3}}Quaere et aspera et quaecumque toleratu grauia sunt audituque et uisu refugienda: non obruetur eorum coetu et qualis singulis, talis uniuersis obsistet. Qui dicit illud tolerabile sapienti, illud intolerabile, et animi magnitudinem intra certos fines tenet, male agit: uincit nos fortuna, nisi tota uincitur. {{pn|15.4|4}}Ne putes istam Stoicam esse duritiam, Epicurus, quem uos patronum inertiae uestrae adsumitis putatisque mollia ac desidiosa praecipere et ad uoluptates ducentia, ‘raro’ inquit ‘sapienti fortuna interuenit.’ Quam paene emisit uiri uocem! Vis tu fortius loqui et illam ex toto summouere? {{pn|15.5|5}}Domus haec sapientis angusta, sine cultu, sine strepitu, sine apparatu, nullis adseruatur ianitoribus turbam uenali fastidio digerentibus, sed per hoc limen uacuum et ab ostiariis liberum fortuna non transit: scit non esse illic sibi locum ubi sui nihil est. == XVI. == {{pn|16.1|1}}Quodsi Epicurus quoque, qui corpori plurimum indulsit, aduersus iniurias exsurgit, quid apud nos incredibile uideri potest aut supra humanae naturae mensuram? Ille ait iniurias tolerabiles esse sapienti, nos iniurias non esse. {{pn|16.2|2}}Nec enim est quod dicas hoc naturae repugnare: non negamus rem incommodam esse uerberari et inpelli et aliquo membro carere, sed omnia ista negamus iniurias esse; non sensum illis doloris detrahimus, sed nomen iniuriae, quod non potest recipi uirtute salua. Vter uerius dicat uidebimus: ad contemptum quidem iniuriae uterque consentit. Quaeris quid inter duos intersit? quod inter gladiatores fortissimos, quorum alter premit uulnus et stat in gradu, alter respiciens ad clamantem populum significat nihil esse et intercedi non patitur. {{pn|16.3|3}}Non est quod putes magnum quo dissidemus: illud quo de agitur, quod unum ad uos pertinet, utraque exempla hortantur, contemnere iniurias et, quas iniuriarum umbras ac suspiciones dixerim, contumelias, ad quas despiciendas non sapiente opus est uiro, sed tantum consipiente, qui sibi possit dicere: ‘utrum merito mihi ista accidunt an inmerito? Si merito, non est contumelia, iudicium est; si inmerito, illi qui iniusta facit erubescendum est.’ {{pn|16.4|4}}Et quid est illud quod contumelia dicitur? In capitis mei leuitatem iocatus est et in oculorum ualetudinem et in crurum gracilitatem et in staturam: quae contumelia est quod apparet audire? Coram uno aliquid dictum ridemus, coram pluribus indignamur, et eorum aliis libertatem non relinquimus quae ipsi in nos dicere adsueuimus; iocis temperatis delectamur, inmodicis irascimur. == XVII. == {{pn|17.1|1}}Chrysippus ait quendam indignatum, quod illum aliquis ueruecem marinum dixerat. In senatu flentem uidimus Fidum Cornelium, Nasonis Ouidi generum, cum illum Corbulo struthocamelum depilatum dixisset; aduersus alia maledicta mores et uitam conuulnerantia frontis illi firmitas constitit, aduersus hoc tam absurdum lacrimae prociderunt: tanta animorum inbecillitas est, ubi ratio discessit. {{pn|17.2|2}}Quid quod offendimur, si quis sermonem nostrum imitatur, si quis incessum, si quis uitium aliquod corporis aut linguae exprimit? quasi notiora illa fiant alio imitante quam nobis facientibus! Senectutem quidam inuiti audiunt et canos et alia ad quae uoto peruenitur; paupertatis maledictum quosdam perussit, quam sibi obiecit quisquis abscondit: itaque materia petulantibus et per contumeliam urbanis detrahitur, si ultro illam et prior occupes; nemo risum praebuit qui ex se cepit. {{pn|17.3|3}}Vatinium, hominem natum et ad risum et ad odium, scurram fuisse et uenustum ac dicacem memoriae proditum est. In pedes suos ipse plurima dicebat et in fauces concisas: sic inimicorum, quos plures habebat quam morbos, et in primis Ciceronis urbanitatem effugerat. Si hoc potuit ille duritia oris qui adsiduis conuiciis pudere dedidicerat, cur is non possit qui studiis liberalibus et sapientiae cultu ad aliquem profectum peruenerit? {{pn|17.4|4}}Adice quod genus ultionis est eripereei qui fecit factae contumeliae uoluptatem; solent dicere ‘o miserum me! puto, non intellexit’: adeo fructus contumeliae in sensu et indignatione patientis est. Deinde non deerit illi aliquando par; inuenietur qui te quoque uindicet. == XVIII. == {{pn|18.1|1}}C. Caesar, inter cetera uitia quibus abundabat contumeliosus, mira libidine ferebatur omnis aliqua nota feriendi, ipse materia risus benignissima: tanta illi palloris insaniam testantis foeditas erat, tanta oculorum sub fronte anili latentium toruitas, tanta capitis destituti et ~emendacitatis~ capillis adspersi deformitas; adice obsessam saetis ceruicem et exilitatem crurum et enormitatem pedum. Inmensum est, si uelim singula referre per quae in parentes auosque suos contumeliosus fuit, per quae in uniuersos ordines: ea referam quae illum exitio dederunt. {{pn|18.2|2}}Asiaticum Valerium in primis amicis habebat, ferocem uirum et uix aequo animo alienas contumelias laturum: huic in conuiuio, id est in contione, uoce clarissima qualis in concubitu esset uxor eius obiecit. Di boni, hoc uirum audire, principem scire, et usque eo licentiam peruenisse ut, non dico consulari, non dico amico, sed tantum marito princeps et adulterium suum narret et fastidium! {{pn|18.3|3}}Chaereae contra, tribuno militum, sermo non pro manu erat, languidus sono et, ni facta nosses, suspectior. Huic Gaius signum petenti modo Veneris, modo Priapi dabat, aliter atque aliter exprobrans armato mollitiam; haec ipse perlucidus, crepidatus, auratus. Coegit itaque illum uti ferro, ne saepius signum peteret: ille primus inter coniuratos manum sustulit, ille ceruicem mediam uno ictu decidit; plurimum deinde undique publicas ac priuatas iniurias ulciscentium gladiorum ingestum est, sed primus uir fuit qui minime uisus est. {{pn|18.4|4}}At idem Gaius omnia contumelias putabat, ut sunt ferendarum inpatientes faciendarum cupidissimi: iratus fuit Herennio Macro, quod illum Gaium salutauerat, nec inpune cessit primipilari quod Caligulam dixerat; hoc enim in castris natus et alumnus legionum uocari solebat, nullo nomine militibus familiarior umquam factus, sed iam Caligulam conuicium et probrum iudicabat coturnatus. {{pn|18.5|5}}Ergo hoc ipsum solacio erit, etiam si nostra facilitas ultionem omiserit, futurum aliquem qui poenas exigat a procace et superbo et iniurioso, quae uitia numquam in uno homine et in una contumelia consumuntur. {{pn|18.6|6}}Respiciamus eorum exempla quorum laudamus patientiam, ut Socratis, qui comoediarum publicatos in se et spectatos sales in partem bonam accepit risitque non minus quam cum ab uxore Xanthippe inmunda aqua perfunderetur. Antistheni mater barbara et Thraessa obiciebatur: respondit et deorum matrem Idaeam esse. == XIX. == {{pn|19.1|1}}Non est in rixam conluctationemque ueniendum. Procul auferendi pedes sunt et quidquid horum ab inprudentibus fiet (fieri autem nisi ab inprudentibus non potest) neglegendum et honores iniuriaeque uulgi in promiscuo habendae. {{pn|19.2|2}}Nec his dolendum nec illis gaudendum; alioqui multa timore contumeliarum aut taedio necessaria omittemus publicisque et priuatis officiis, aliquando etiam salutaribus, non occurremus, dum muliebris nos cura angit aliquid contra animum audiendi. Aliquando etiam obirati potentibus detegemus hunc adfectum intemperanti libertate. Non est autem libertas nihil pati, fallimur: libertas est animum superponere iniuriis et eum facere se ex quo solo sibi gaudenda ueniant, exteriora diducere a se, ne inquieta agenda sit uita omnium risus, omnium linguas timenti. Quis enim est qui non possit contumeliam facere, si quisquam potest? {{pn|19.3|3}}Diuerso autem remedio utetur sapiens adfectatorque sapientiae. Inperfectis enim et adhuc ad publicum se iudicium derigentibus hoc proponendum est, inter iniurias ipsos contumeliasque debere uersari: omnia leuiora accident expectantibus. Quo quisque honestior genere fama patrimonio est, hoc se fortius gerat, memor in prima acie altos ordines stare. Contumelias et uerba probrosa et ignominias et cetera dehonestamenta uelut clamorem hostium ferat et longinqua tela et saxa sine uulnere circa galeas crepitantia; iniurias uero ut uulnera, alia armis, alia pectori infixa, non deiectus, ne motus quidem gradu sustineat. Etiam si premeris et infesta ui urgeris, cedere tamen turpe est: adsignatum a natura locum tuere. Quaeris quis hic sit locus? uiri. {{pn|19.4|4}}Sapienti aliud auxilium est huic contrarium; uos enim rem geritis, illi parta uictoria est. Ne repugnate uestro bono et hanc spem, dum ad uerum peruenitis, alite in animis libentesque meliora excipite et opinione ac uoto iuuate: esse aliquid inuictum, esse aliquem in quem nihil fortuna possit, e re publica est generis humani [est]. </div>{{finis}} [[en:On the Firmness of the Wise Man]] [[es:De la constancia del sabio]] [[fr:De la constance du sage]] qxzzh2q2qvuqoq3hxxbr1bbhnjz1782 269679 269625 2026-06-08T15:23:45Z Saumache 27923 269679 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= AD SERENVM <br /> NEC INIVRIAM NEC CONTVMELIAM ACCIPERE SAPIENTEM <br /> DE CONSTANTIA SAPIENTIS |OperaeWikiPagina= De constantia sapientis |Annus= saeculo I |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera=Philosophia }} <div class=text> == I. == {{pn|1.1|1}}Tantum inter Stoicos, Serene, et ceteros sapientiam professos interesse quantum inter feminas et mares non inmerito dixerim, cum utraque turba ad vitae societatem tantundem conferat, sed altera pars ad obsequendum, altera imperio nata sit. Ceteri sapientes molliter et blande, ut fere domestici et familiares medici aegris corporibus, non qua optimum et celerrimum est medentur sed qua licet: Stoici virilem ingressi viam non ut amoena ineuntibus videatur curae habent, sed ut quam primum nos eripiat et in illum editum verticem educat qui adeo extra omnem teli iactum surrexit ut supra fortunam emineat. {{pn|1.2|2}}‘At ardua per quae vocamur et confragosa sunt.’ Quid enim? plano aditur excelsum? Sed ne tam abrupta quidem sunt quam quidam putant. Prima tantum pars saxa rupesque habet et inuii speciem, sicut pleraque ex longinquo speculantibus abscisa et conexa videri solent, cum aciem longinquitas fallat, deinde propius adeuntibus eadem illa quae in unum congesserat error oculorum paulatim adaperiuntur, tum illis quae praecipitia ex intervallo apparebant redit lene fastigium. {{pn|1.3|3}}Nuper cum incidisset mentio M. Catonis, indigne ferebas, sicut es iniquitatis inpatiens, quod Catonem aetas sua parum intellexisset, quod supra Pompeios et Caesares surgentem infra Vatinios posuisset, et tibi indignum videbatur quod illi dissuasuro legem toga in foro esset erepta quodque a rostris usque ad arcum Fabianum per seditiosae factionis manus traditus voces inprobas et sputa et omnis alias insanae multitudinis contumelias pertulisset. == II. == {{pn|2.1|1}}Tum ego respondi habere te quod rei publicae nomine movereris, quam hinc P. Clodius, hinc Vatinius ac pessimus quisque venundabat et caeca cupiditate correpti non intellegebant se dum vendunt et venire: pro ipso quidem Catone securum te esse iussi; nullam enim sapientem nec iniuriam accipere nec contumeliam posse, Catonem autem certius exemplar sapientis viri nobis deos inmortalis dedisse quam Vlixem et Herculem prioribus saeculis. Hos enim Stoici nostri sapientes pronuntiaverunt, inuictos laboribus et contemptores voluptatis et victores omnium terrorum. {{pn|2.2|2}}Cato non cum feris manus contulit, quas consectari venatoris agrestisque est, nec monstra igne ac ferro persecutus est, nec in ea tempora incidit quibus credi posset caelum umeris unius inniti: excussa iam antiqua credulitate et saeculo ad summam perducto sollertiam cum ambitu congressus, multiformi malo, et cum potentiae inmensa cupiditate, quam totus orbis in tres divisus satiare non poterat, adversus vitia civitatis degenerantis et pessum sua mole sidentis stetit solus et cadentem rem publicam, quantum modo una retrahi manu poterat, tenuit, donec abstractus comitem se diu sustentatae ruinae dedit simulque extincta sunt quae nefas erat dividi; neque enim Cato post libertatem vixit nec libertas post Catonem. {{pn|2.3|3}}Huic tu putas iniuriam fieri potuisse a populo quod aut praeturam illi detraxit aut togam, quod sacrum illud caput purgamentis oris adspersit? Tutus est sapiens nec ulla adfici aut iniuria aut contumelia potest. == III. == {{pn|3.1|1}}Videor mihi intueri animum tuum incensum et efferuescentem, paras adclamare: ‘haec sunt quae auctoritatem praeceptis vestris detrahant. Magna promittitis et quae ne optari quidem, nedum credi possint. Deinde ingentia locuti cum pauperem negastis esse sapientem, non negatis solereilli et servum et tectum et cibum deesse; cum sapientem negastis insanire, non negatis et alienari et parum sana verba emittere et quidquid vis morbi cogit audere; cum sapientem negastis servum esse, idem non itis infitias et veniturum et imperata facturum et domino suo servilia praestaturum ministeria: ita sublato alte supercilio in eadem quae ceteri descenditis mutatis rerum nominibus. {{pn|3.2|2}}Tale itaque aliquid et in hoc esse suspicor, quod prima specie pulchrum atque magnificum est, nec iniuriam nec contumeliam accepturum esse sapientem. Multum autem interest utrum sapientem extra indignationem an extra iniuriam ponas. Nam si dicis illum aequo animo laturum, nullum habet privilegium, contigit illi res vulgaris et quae discitur ipsa iniuriarum adsiduitate, patientia; si negas accepturum iniuriam, id est neminem illi temptaturum facere, omnibus relictis negotiis Stoicus fio.’ {{pn|3.3|3}}Ego vero sapientem non imaginario honore verborum exornare constitui, sed eo loco ponere quo nulla permittatur iniuria. ‘Quid ergo? nemo erit qui lacessat, qui temptet?’ Nihil in rerum natura tam sacrum est quod sacrilegum non inueniat, sed non ideo divina minus in sublimi sunt si existunt qui magnitudinem multum ultra se positam non tacturi adpetant; inuulnerabile est non quod non feritur, sed quod non laeditur: ex hac tibi nota sapientem exhibebo. {{pn|3.4|4}}Numquid dubium est quin certius robur sit quod non vincitur quam quod non lacessitur, cum dubiae sint vires inexpertae, at merito certissima firmitas habeatur quae omnis incursus respuit? Sic tu sapientem melioris scito esse naturae, si nulla illi iniuria nocet, quam si nulla fit; et illum fortem virum dicam quem bella non subigunt nec admota vis hostilis exterret, non cui pingue otium est inter desides populos. {{pn|3.5|5}}Hoc igitur dico, sapientem nulli esse iniuriae obnoxium; itaque non refert quam multa in illum coiciantur tela, cum sit nulli penetrabilis. Quomodo quorundam lapidum inexpugnabilis ferro duritia est nec secari adamas aut caedi vel deteri potest sed incurrentia ultro retundit, quemadmodum quaedam non possunt igne consumi sed flamma circumfusa rigorem suum habitumque conservant, quemadmodum proiecti quidam in altum scopuli mare frangunt nec ipsi ulla saevitiae vestigia tot verberati saeculis ostentant, ita sapientis animus solidus est et id roboris collegit ut tam tutus sit ab iniuria quam illa quae rettuli. == IV. == {{pn|4.1|1}}‘Quid ergo? non erit aliquis qui sapienti facere temptet iniuriam?’ Temptabit, sed non perventuram ad eum; maiore enim intervallo a contactu inferiorum abductus est quam ut ulla vis noxia usque ad illum vires suas perferat. Etiam cum potentes, et imperio editi et consensu servientium validi, nocere intendent, tam citra sapientiam omnes eorum impetus deficient quam quae nervo tormentisue in altum exprimuntur, cum extra visum exilierint, citra caelum tamen flectuntur. {{pn|4.2|2}}Quid? tu putas tum, cum stolidus ille rex multitudine telorum diem obscuraret, ullam sagittam in solem incidisse aut demissis in profundum catenis Neptunum potuisse contingi? Vt caelestia humanas manus effugiunt et ab his qui templa diruunt ac simulacra conflant nihil divinitati nocetur, ita quidquid fit in sapientem proterve, petulanter, superbe, frustra temptatur. {{pn|4.3|3}}‘At satius erat neminem esse qui facere vellet.’ Rem difficilem optas humano generi, innocentiam; et non fieri eorum interest qui facturi sunt, non eius qui pati ne si fiat quidem potest. Immo nescio an magis vires sapientiae ostendat tranquillitas inter lacessentia, sicut maximum argumentum est imperatoris armis virisque pollentis tuta securitas in hostium terra. == V. == {{pn|5.1|1}}Dividamus, si tibi videtur, Serene, iniuriam a contumelia. Prior illa natura gravior est, haec levior et tantum delicatis gravis, qua non laeduntur homines sed offenduntur. Tanta est tamen animorum dissolutio et vanitas ut quidam nihil acerbius putent; sic inuenies servum qui flagellis quam colaphis caedi malit et qui mortem ac verbera tolerabiliora credat quam contumeliosa verba. {{pn|5.2|2}}Ad tantas ineptias perventum est ut non dolore tantum sed doloris opinione vexemur, more puerorum, quibus metum incutit umbra et personarum deformitas et depravata facies, lacrimas vero evocant nomina parum grata auribus et digitorum motus et alia quae impetu quodam erroris inprovidi refugiunt. {{pn|5.3|3}}Iniuria propositum hoc habet, aliquem malo adficere; malo autem sapientia non relinquit locum (unum enim illi malum est turpitudo, quae intrare eo ubi iam virtus honestumque est non potest); ergo, si iniuria sine malo nulla est, malum nisi turpe nullum est, turpe autem ad honestis occupatum pervenire non potest, iniuria ad sapientem non pervenit. Nam si iniuria alicuius mali patientia est, sapiens autem nullius mali est patiens, nulla ad sapientem iniuria pertinet. {{pn|5.4|4}}Omnis iniuria deminutio eius est in quem incurrit, nec potest quisquam iniuriam accipere sine aliquo detrimento vel dignitatis vel corporis vel rerum extra nos positarum. Sapiens autem nihil perdere potest; omnia in se reposuit, nihil fortunae credit, bona sua in solido habet contentus virtute, quae fortuitis non indiget ideoque nec augeri nec minui potest; nam et in summum perducta incrementi non habent locum et nihil eripit fortuna nisi quod dedit; virtutem autem non dat, ideo nec detrahit: libera est, inuiolabilis, inmota, inconcussa, sic contra casus indurata ut ne inclinari quidem, nedum vinci possit; adversus apparatus terribilium rectos oculos tenet, nihil ex vultu mutat sive illi dura sive secunda ostentantur. {{pn|5.5|5}}Itaque nihil perdet quod perire sensurus sit; unius enim in possessione virtutis est, ex qua depelli numquam potest, ceteris precario utitur: quis autem iactura movetur alieni? Quodsi iniuria nihil laedere potest ex his quae propria sapientis sunt, quia <salua> virtute sua salua sunt, iniuria sapienti non potest fieri. {{pn|5.6|6}}Megaram Demetrius ceperat, cui cognomen Poliorcetes fuit. Ab hoc Stilpon philosophus interrogatus num aliquid perdidisset, ‘nihil,’ inquit ‘omnia mea mecum sunt.’ Atqui et patrimonium eius in praedam cesserat et filias rapuerat hostis et patria in alienam dicionem pervenerat et ipsum rex circumfusus victoris exercitus armis ex superiore loco rogitabat. {{pn|5.7|7}}At ille victoriam illi excussit et se urbe capta non inuictum tantum sed indemnem esse testatus est; habebat enim vera secum bona, in quae non est manus iniectio, at quae dissipata et direpta ferebantur non iudicabat sua, sed adventicia et nutum fortunae sequentia. Ideo ut non propria dilexerat; omnium enim extrinsecus adfluentium lubrica et incerta possessio est. == VI. == {{pn|6.1|1}}Cogita nunc an huic fur aut calumniator aut vicinus inpotens aut dives aliquis regnum orbae senectutis exercens facere iniuriam possit, cui bellum et hostis et ille egregiam artem quassandarum urbium professus eripere nihil potuit. {{pn|6.2|2}}Inter micantis ubique gladios et militarem in rapina tumultum, inter flammas et sanguinem stragemque inpulsae civitatis, inter fragorem templorum super deos suos cadentium uni homini pax fuit. Non est itaque quod audax iudices promissum, cuius tibi, si parum fidei habeo, sponsorem dabo. Vix enim credis tantum firmitatis in hominem aut tantam animi magnitudinem cadere; sed is prodit in medium qui dicat: {{pn|6.3|3}}‘non est quod dubites an attollere se homo natus supra humana possit, an dolores damna, ulcerationes vulnera, magnos motus rerum circa se frementium securus aspiciat et dura placide ferat et secunda moderate, nec illis cedens nec his fretus unus idemque inter diversa sit nec quicquam suum nisi se putet, et se quoque ea parte qua melior est. {{pn|6.4|4}}En adsum hoc vobis probaturus, sub isto tot civitatium eversore munimenta incussu arietis labefieri et turrium altitudinem cuniculis ac latentibus fossis repente desidere et aequaturum editissimas arces aggerem crescere, at nulla machinamenta posse reperiri quae bene fundatum animum agitent. {{pn|6.5|5}}Erepsi modo e ruinis domus et incendiis undique relucentibus flammas per sanguinem fugi; filias meas quis casus habeat, an peior publico, nescio; solus et senior et hostilia circa me omnia videns tamen integrum incolumemque esse censum meum profiteor: teneo, habeo quidquid mei habui. {{pn|6.6|6}}Non est quod me victum victoremque te credas: vicit fortuna tua fortunam meam. Caduca illa et dominum mutantia ubi sint nescio: quod ad res meas pertinet, mecum sunt, mecum erunt. {{pn|6.7|7}}Perdiderunt isti divites patrimonia, libidinosi amores suos et magno pudoris inpendio dilecta scorta, ambitiosi curiam et forum et loca exercendis in publico vitiis destinata; feneratores perdiderunt tabellas, quibus avaritia falso laeta divitias imaginatur: ego quidem omnia integra inlibataque habeo. Proinde istos interroga qui flent lamentantur, qui strictis gladiis nuda pro pecunia corpora opponunt, qui hostem onerato sinu fugiunt.’ {{pn|6.8|8}}Ergo ita habe, Serene, perfectum illum virum, humanis divinisque virtutibus plenum, nihil perdere. Bona eius solidis et inexsuperabilibus munimentis praecincta sunt. Non Babylonios illis muros contuleris, quos Alexander intravit, non Carthaginis aut Numantiae moenia una manu capta, non Capitolium arcemue -- habent ista hostile vestigium: illa quae sapientem tuentur et a flamma et ab incursu tuta sunt, nullum introitum praebent, excelsa, inexpugnabilia, dis aequa. == VII. == {{pn|7.1|1}}Non est quod dicas, ita ut soles, hunc sapientem nostrum nusquam inueniri. Non fingimus istud humani ingenii vanum decus nec ingentem imaginem falsae rei concipimus, sed qualem conformamus exhibuimus, exhibebimus, raro forsitan magnisque aetatium intervallis unum; neque enim magna et excedentia solitum ac vulgarem modum crebro gignuntur. Ceterum hic ipse M. Cato, a cuius mentione haec disputatio processit, vereor ne supra nostrum exemplar sit. {{pn|7.2|2}}Denique validius debet esse quod laedit eo quod laeditur; non est autem fortior nequitia virtute; non potest ergo laedi sapiens. Iniuria in bonos nisi a malis non temptatur; bonis inter se pax est, mali tam bonis perniciosi quam inter se. Quodsi laedi nisi infirmior non potest, malus autembono infirmior est, nec iniuria bonis nisi a dispari verenda est, iniuria in sapientem virum non cadit. Illud enim iam non es admonendus, neminem bonum esse nisi sapientem. {{pn|7.3|3}}‘Si iniuste’ inquit ‘Socrates damnatus est, iniuriam accepit.’ Hoc loco intellegere nos oportet posse evenire ut faciat aliquis iniuriam mihi et ego non accipiam: tamquam si quis rem quam e villa mea surripuit in domo mea ponat, ille furtum fecerit, ego nihil perdiderim. {{pn|7.4|4}}Potest aliquis nocens fieri, quamuis non nocuerit. Si quis cum uxore sua tamquam cum aliena concumbat, adulter erit, quamuis illa adultera non sit. Aliquis mihi venenum dedit, sed vim suam remixtum cibo perdidit: venenum ille dando scelere se obligavit, etiam si non nocuit. Non minus latro est cuius telum opposita veste elusum est. Omnia scelera etiam ante effectum operis, quantum culpae satis est, perfecta sunt. {{pn|7.5|5}}Quaedam eius condicionis sunt et hac vice copulantur ut alterum sine altero esse possit, alterum sine altero non possit. Quod dico conabor facere manifestum. Possum pedes movere ut non curram: currere non possum ut pedes non moveam; possum, quamuis in aqua sim, non natare: si nato, non possum in aqua non esse. {{pn|7.6|6}}Ex hac sorte et hoc est de quo agitur: si iniuriam accepi, necesse est factam esse; si est facta, non est necesse accepisse me. Multa enim incidere possunt quae summoveant iniuriam: ut intentatam manum deicere aliquis casus potest et emissa tela declinare, ita iniurias qualescumque potest aliqua res repellere et in medio intercipere, ut et factae sint nec acceptae. == VIII. == {{pn|8.1|1}}Praeterea iustitia nihil iniustum pati potest, quia non coeunt contraria; iniuria autem non potest fieri nisi iniuste; ergo sapienti iniuria non potest fieri. Nec est quod mireris, si nemo illi potest iniuriam facere: ne prodesse quidem quisquam potest. Et sapienti nihil deest quod accipere possit loco muneris, et malus nihil potest dignum tribuere sapiente; habere enim prius debet quam dare, nihil autem habet quod ad se transferri sapiens gavisurus sit. {{pn|8.2|2}}Non potest ergo quisquam aut nocere sapienti aut prodesse, quoniam divina nec iuvari desiderant nec laedi possunt, sapiens autem vicinus proximusque dis consistit, excepta mortalitate similis deo. Ad illa nitens pergensque excelsa, ordinata, intrepida, aequali et concordi cursu fluentia, secura, benigna, bono publico nata, et sibi et aliis salutaria, nihil humile concupiscet, nihil flebit. {{pn|8.3|3}}Qui rationi innixus per humanos casus divino incedit animo, non habet ubi accipiat iniuriam -- ab homine me tantum dicere putas? ne a fortuna quidem, quae quotiens cum virtute congressa est, numquam par recessit. Si maximum illud ultra quod nihil habent iratae leges ac saevissimi domini <quod> minentur, in quo imperium suum fortuna consumit, aequo placidoque animo accipimus et scimus mortem malum non esse, ob hoc ne iniuriam quidem, multo facilius alia tolerabimus, damna et dolores, ignominias, locorum commutationes, orbitates, discidia, quae sapientem, etiam si universa circumueniant, non mergunt, nedum ut ad singulorum inpulsus maereat. Et si fortunaeiniurias moderate fert, quanto magis hominum potentium, quos scit fortunae manus esse! == IX. == {{pn|9.1|1}}Omnia itaque sic patitur ut hiemis rigorem et intemperantiam caeli, ut fervores morbosque et cetera forte accidentia, nec de quoquam tam bene iudicat ut illum quicquam putet consilio fecisse, quod in uno sapiente est. Aliorum omnium non consilia, sed fraudes et insidiae et motus animorum inconditi sunt, quos casibus adnumerat; omne autem fortuitum circa nos saevit et in vilia. {{pn|9.2|2}}Illud quoque cogita, iniuriarum latissime patere materiam <in> illis per quae periculum nobis quaesitum est, ut accusatore summisso aut criminatione falsa aut inritatis in nos potentiorum odiis quaeque alia inter togatos latrocinia sunt. Est et illa iniuria frequens, si lucrum alicuius excussum est aut praemium diu captatum, si magno labore adfectata hereditas aversa est et quaestuosae domus gratia erepta: haec effugit sapiens, qui nescit nec in spem nec in metum vivere. {{pn|9.3|3}}Adice nunc quod iniuriam nemo inmota mente accipit, sed ad sensum eius perturbatur, caret autem perturbatione vir ereptus erroribus, moderator sui, altae quietis et placidae. Nam si tangit illum iniuria, et movet et inpellit; caret autem ira sapiens, quam excitat iniuriae species, nec aliter careret ira nisi et iniuria, quam scit sibi non posse fieri. Inde tam erectus laetusque est, inde continuo gaudio elatus; adeo autem ad offensiones rerum hominumque non contrahitur ut ipsa illi iniuria usui sit, per quam experimentum sui capit et virtutem temptat. {{pn|9.4|4}}Faveamus, obsecro vos, huic proposito aequisque et animis et auribus adsimus, dum sapiens iniuriae excipitur. Nec quicquam ideo petulantiae vestrae aut rapacissimis cupiditatibus aut caecae temeritati superbiaeque detrahitur: saluis vitiis vestris haec sapienti libertas quaeritur. Non ut vobis facere non liceat iniuriam agimus, sed ut ille omnes iniurias in altum demittat patientiaque se ac magnitudine animi defendat. {{pn|9.5|5}}Sic in certaminibus sacris plerique vicerunt caedentium manus obstinata patientia fatigando: ex hoc puta genere sapientem, eorum qui exercitatione longa ac fideli robur perpetiendi lassandique omnem inimicam vim consecuti sunt. == X. == {{pn|10.1|1}}Quoniam priorem partem percucurrimus, ad alteramtranseamus, qua quibusdam propriis, plerisque vero communibus, contumeliam refutabimus. Est minor iniuria, quam queri magis quam exequi possumus, quam leges quoque nulla dignam vindicta putaverunt. {{pn|10.2|2}}Hunc adfectum movet humilitas animi contrahentis se ob dictum factum inhonorificum: ‘ille me hodie non admisit, cum alios admitteret’, et ‘sermonem meum aut superbe aversatus est aut palam risit’, et ‘non in medio me lecto sed in imo conlocavit’, et alia huius notae, quae quid vocem nisi querellas nausiantis animi? In quae fere delicati et felices incidunt; non vacat enim haec notare cui peiora instant. {{pn|10.3|3}}Nimio otio ingenia natura infirma et muliebria et inopia verae iniuriae lascivientia his commoventur, quorum pars maior constat vitio interpretantis. Itaque nec prudentiae quicquam in se esse nec fiduciae ostendit qui contumelia adficitur; non dubie enim contemptum se iudicat, et hic morsus non sine quadam humilitate animi evenit supprimentis se ac descendentis. Sapiens autem a nullo contemnitur, magnitudinem suam novit nullique tantum de se licere renuntiat sibi et omnis has, quas non miserias animorum sed molestias dixerim, non vincit sed ne sentit quidem. {{pn|10.4|4}}Alia sunt quae sapientem feriunt, etiam si non pervertunt, ut dolor corporis et debilitas aut amicorum liberorumque amissio et patriae bello flagrantis calamitas: haec non nego sentire sapientem; nec enim lapidis illi duritiam ferrive adserimus. Nulla virtus est quae non sentias perpeti. Quid ergo est? quosdam ictus recipit, sed receptos evincit et sanat et comprimit, haec vero minora ne sentit quidem nec adversus ea solita illa virtute utitur dura tolerandi, sed aut non adnotat aut digna risu putat. == XI. == {{pn|11.1|1}}Praeterea cum magnam partem contumeliarum superbi insolentesque faciant et male felicitatem ferentes, habet quo istum adfectum inflatum respuat, pulcherrimam virtutem omnium [animi], magnanimitatem: illa quidquid eiusmodi est transcurrit ut vanas species somniorum visusque nocturnos nihil habentis solidi atque veri. {{pn|11.2|2}}Simul illud cogitat, omnes inferiores esse quam ut illis audacia sit tanto excelsiora despicere. Contumelia a contemptu dicta est, quia nemo nisi quem contempsit tali iniuria notat; nemo autem maiorem melioremque contemnit, etiam si facit aliquid quod contemnentes solent. Nam et pueri os parentium feriunt et crines matris turbavit laceravitque infans et sputo adspersit aut nudavit in conspectu suorum tegenda et verbis obscenioribus non pepercit, et nihil horum contumeliam dicimus. Quare? quia qui facit contemnere non potest. {{pn|11.3|3}}Eadem causa est cur nos mancipiorum nostrorum urbanitas in dominos contumeliosa delectet, quorum audacia ita demum sibi in convivas ius facit, si coepit a domino; et ut quisque contemptissimus [et ut ludibrium] est, ita solutissimae linguae est. Pueros quidam in hoc mercantur procaces et illorum inpudentiam acuunt ac sub magistro habent, qui probra meditate effundant, nec has contumelias vocamus sed argutias: quanta autem dementia est isdem modo delectari, modo offendi, et rem ab amico dictam maledictum vocare, a servulo ioculare conuicium! == XII.== {{pn|12.1|1}} Quem animum nos adversus pueros habemus, hunc sapiens adversus omnes quibus etiam post iuventam canosque puerilitas est. An quicquam isti profecerunt quibus animi mala sunt auctique in maius errores, qui a pueris magnitudine tantum formaque corporum differunt, ceterum non minus vagi incertique, voluptatium sine dilectu adpetentes, trepidi et non ingenio sed formidine quieti? {{pn|12.2|2}} Non ideo quicquam inter illos puerosque interesse quis dixerit quod illis talorum nucumue et aeris minuti avaritia est, his auri argentique et orbium, quod illi inter ipsos magistratus gerunt et praetextam fascesque ac tribunal imitantur, hi eadem in campo foroque et in curia serio ludunt, illi in litoribus harenae congestu simulacra domuum excitant, hi ut magnum aliquid agentes in lapidibus ac parietibus et tectis moliendis occupati tutelae corporum inuenta in periculum verterunt. Ergo par pueris longiusque progressis, sed in alia maioraque error est. {{pn|12.3|3}} Non inmerito itaque horum contumelias sapiens ut iocos accipit, et aliquando illos tamquam pueros malo poenaque admonet [adficit], non quia accepit iniuriam, sed quia fecerunt, et ut desinant facere; sic enim et pecora verbere domantur, nec irascimur illis, cum sessorem recusaverunt, sed compescimus, ut dolor contumaciam vincat. Ergo et illud solutum scies quod nobis opponitur: ‘quare, si non accepit iniuriam sapiens nec contumeliam, punit eos qui fecerunt?’ Non enim se ulciscitur, sed illos emendat. == XIII.== {{pn|13.1|1}}Quid est autem quare hanc animi firmitatem non credas in virum sapientem cadere, cum tibi in aliis idem notare sed non ex eadem causa liceat? Quis enim phrenetico medicus irascitur? Quis febricitantis et a frigida prohibiti maledicta in malam partem accipit? {{pn|13.2|2}}Hunc adfectum adversus omnis habet sapiens quem adversus aegros suos medicus, quorum nec obscena, si remedio egent, contrectare nec reliquias et effusa intueri dedignatur nec per furorem saevientium excipere conuicia. Scit sapiens omnis hos qui togati purpuratique incedunt, valentes colorati, male sanos esse, quos non aliter videt quam aegros intemperantis. Itaque ne succenset quidem, si quid in morbo petulantius ausi sunt adversus medentem, et quo animo honores eorum nihilo aestimat, eodem parum honorifice facta. {{pn|13.3|3}}Quemadmodum non placebit sibi, si illum mendicus coluerit, nec contumeliam iudicabit, si illi homo plebis ultimae salutanti mutuam salutationem non reddiderit, sic ne suspiciet quidem, si illum multi divites suspexerint -- scit enim illos nihil a mendicis differre, immo miseriores esse; illi enim exiguo, hi multo egent -- et rursus non tangetur, si illum rex Medorum Attalusue Asiae salutantem silentio ac vultu adroganti transierit. Scit statum eius non magis habere quicquam inuidendum quam eius cui in magna familia cura optigit aegros insanosque compescere. {{pn|13.4|4}}Num moleste feram, si mihi non reddiderit nomen aliquis ex his qui ad Castoris negotiantur nequam mancipia ementes vendentesque, quorum tabernae pessimorum servorum turba refertae sunt? Non, ut puto; quid enim is boni habet sub quo nemo nisi malus est? Ergo ut huius humanitatem inhumanitatemque neglegit, ita et regis: ‘habes sub te Parthos et Medos et Bactrianos, sed quos metu contines, sed propter quos remittere arcum tibi non contigit, sed hostes taeterrimos, sed venales, sed novum aucupantes dominum.’ {{pn|13.5|5}}Nullius ergo movebitur contumelia; omnes enim inter se differant, sapiens quidem pares illos ob aequalem stultitiam omnis putat. Nam si semel se demiserit eo ut aut iniuria moveatur aut contumelia, non poterit umquam esse securus; securitas autem proprium bonum sapientis est. Nec committet ut iudicando contumeliam sibi factam honorem habeat ei qui fecit; necesse est enim, a quo quisque contemni moleste ferat, suspici gaudeat. == XIV. == {{pn|14.1|1}}Tanta quosdam dementia tenet ut sibi contumeliam fieri putent posse a muliere. Quid refert quam <beatam> habeant, quot lecticarios habentem, quam oneratas aures, quam laxam sellam? aeque inprudens animal est et, nisi scientia accessit ac multa eruditio, ferum, cupiditatium incontinens. Quidam se a cinerario inpulsos moleste ferunt et contumeliam vocant ostiari difficultatem, nomenculatoris superbiam, cubiculari supercilium: o quantus risus inter ista tollendus est, quanta voluptate inplendus animus ex alienorum errorum tumultu contemplanti quietem suam! {{pn|14.2|2}}‘Quid ergo? sapiens non accedet ad fores quas durus ianitor obsidet?’ Ille vero, si res necessaria vocabit, experietur et illum, quisquis erit, tamquam canem acrem obiecto cibo leniet nec indignabitur aliquid inpendere ut limen transeat, cogitans et in pontibus quibusdam pro transitu dari. Itaque illi quoque, quisquis erit qui hoc salutationum publicum exerceat, donabit: scit emi aere venalia. Ille pusilli animi est qui sibi placet quod ostiario libere respondit, quod virgam eius fregit, quod ad dominum accessit et petit corium; facit se adversarium qui contendit, et, ut vincat, par fuit. {{pn|14.3|3}}‘At sapiens colapho percussus quid faciet?’ Quod Cato, cum illi os percussum esset: non excanduit, non vindicavit iniuriam, ne remisit quidem, sed factam negavit; maiore animo non agnovit quam ignovisset. {{pn|14.4|4}}Non diu in hoc haerebimus; quis enim nescit nihil ex his quae creduntur mala aut bona ita videri sapienti ut omnibus? Non respicit quid homines turpe iudicent aut miserum, non it qua populus, sed ut sidera contrarium mundo iter intendunt, ita hic adversus opinionem omnium vadit. == XV. == {{pn|15.1|1}}Desinite itaque dicere: ‘non accipiet ergo sapiens iniuriam, si caedetur, si oculus illi eruetur? Non accipiet contumeliam, si obscenorum vocibus inprobis per forum agetur? si in conuivio regis recumbere infra mensam vescique cum servis ignominiosa officia sortitis iubebitur? si quid aliud ferre cogetur eorum quae excogitari pudori ingenuo molesta possunt?’ {{pn|15.2|2}}In quantumcumque ista vel numero vel magnitudine creverint, eiusdem naturae erunt: si non tangent illum parva, ne maiora quidem; si non tangent pauca, ne plura quidem. Sed ex inbecillitate vestra coniecturam capitis ingentis animi, et cum cogitastis quan tum putetis vos pati posse, sapientis patientiae paulo ulteriorem terminum ponitis; at illum in aliis mundi finibus sua virtus conlocavit, nihil vobiscum commune habentem. {{pn|15.3|3}}Quaere et aspera et quaecumque toleratu gravia sunt audituque et visu refugienda: non obruetur eorum coetu et qualis singulis, talis universis obsistet. Qui dicit illud tolerabile sapienti, illud intolerabile, et animi magnitudinem intra certos fines tenet, male agit: vincit nos fortuna, nisi tota vincitur. {{pn|15.4|4}}Ne putes istam Stoicam esse duritiam, Epicurus, quem vos patronum inertiae vestrae adsumitis putatisque mollia ac desidiosa praecipere et ad voluptates ducentia, ‘raro’ inquit ‘sapienti fortuna intervenit.’ Quam paene emisit viri vocem! Vis tu fortius loqui et illam ex toto summovere? {{pn|15.5|5}}Domus haec sapientis angusta, sine cultu, sine strepitu, sine apparatu, nullis adservatur ianitoribus turbam venali fastidio digerentibus, sed per hoc limen vacuum et ab ostiariis liberum fortuna non transit: scit non esse illic sibi locum ubi sui nihil est. == XVI. == {{pn|16.1|1}}Quodsi Epicurus quoque, qui corpori plurimum indulsit, adversus iniurias exsurgit, quid apud nos incredibile videri potest aut supra humanae naturae mensuram? Ille ait iniurias tolerabiles esse sapienti, nos iniurias non esse. {{pn|16.2|2}}Nec enim est quod dicas hoc naturae repugnare: non negamus rem incommodam esse verberari et inpelli et aliquo membro carere, sed omnia ista negamus iniurias esse; non sensum illis doloris detrahimus, sed nomen iniuriae, quod non potest recipi virtute salua. Vter verius dicat videbimus: ad contemptum quidem iniuriae uterque consentit. Quaeris quid inter duos intersit? quod inter gladiatores fortissimos, quorum alter premit vulnus et stat in gradu, alter respiciens ad clamantem populum significat nihil esse et intercedi non patitur. {{pn|16.3|3}}Non est quod putes magnum quo dissidemus: illud quo de agitur, quod unum ad vos pertinet, utraque exempla hortantur, contemnere iniurias et, quas iniuriarum umbras ac suspiciones dixerim, contumelias, ad quas despiciendas non sapiente opus est viro, sed tantum consipiente, qui sibi possit dicere: ‘utrum merito mihi ista accidunt an inmerito? Si merito, non est contumelia, iudicium est; si inmerito, illi qui iniusta facit erubescendum est.’ {{pn|16.4|4}}Et quid est illud quod contumelia dicitur? In capitis mei levitatem iocatus est et in oculorum valetudinem et in crurum gracilitatem et in staturam: quae contumelia est quod apparet audire? Coram uno aliquid dictum ridemus, coram pluribus indignamur, et eorum aliis libertatem non relinquimus quae ipsi in nos dicere adsuevimus; iocis temperatis delectamur, inmodicis irascimur. == XVII. == {{pn|17.1|1}}Chrysippus ait quendam indignatum, quod illum aliquis vervecem marinum dixerat. In senatu flentem vidimus Fidum Cornelium, Nasonis ovidi generum, cum illum Corbulo struthocamelum depilatum dixisset; adversus alia maledicta mores et vitam conuulnerantia frontis illi firmitas constitit, adversus hoc tam absurdum lacrimae prociderunt: tanta animorum inbecillitas est, ubi ratio discessit. {{pn|17.2|2}}Quid quod offendimur, si quis sermonem nostrum imitatur, si quis incessum, si quis vitium aliquod corporis aut linguae exprimit? quasi notiora illa fiant alio imitante quam nobis facientibus! Senectutem quidam inuiti audiunt et canos et alia ad quae voto pervenitur; paupertatis maledictum quosdam perussit, quam sibi obiecit quisquis abscondit: itaque materia petulantibus et per contumeliam urbanis detrahitur, si ultro illam et prior occupes; nemo risum praebuit qui ex se cepit. {{pn|17.3|3}}Vatinium, hominem natum et ad risum et ad odium, scurram fuisse et venustum ac dicacem memoriae proditum est. In pedes suos ipse plurima dicebat et in fauces concisas: sic inimicorum, quos plures habebat quam morbos, et in primis Ciceronis urbanitatem effugerat. Si hoc potuit ille duritia oris qui adsiduis conuiciis pudere dedidicerat, cur is non possit qui studiis liberalibus et sapientiae cultu ad aliquem profectum pervenerit? {{pn|17.4|4}}Adice quod genus ultionis est eripereei qui fecit factae contumeliae voluptatem; solent dicere ‘o miserum me! puto, non intellexit’: adeo fructus contumeliae in sensu et indignatione patientis est. Deinde non deerit illi aliquando par; inuenietur qui te quoque vindicet. == XVIII. == {{pn|18.1|1}}C. Caesar, inter cetera vitia quibus abundabat contumeliosus, mira libidine ferebatur omnis aliqua nota feriendi, ipse materia risus benignissima: tanta illi palloris insaniam testantis foeditas erat, tanta oculorum sub fronte anili latentium torvitas, tanta capitis destituti et ~emendacitatis~ capillis adspersi deformitas; adice obsessam saetis cervicem et exilitatem crurum et enormitatem pedum. Inmensum est, si velim singula referre per quae in parentes avosque suos contumeliosus fuit, per quae in universos ordines: ea referam quae illum exitio dederunt. {{pn|18.2|2}}Asiaticum Valerium in primis amicis habebat, ferocem virum et vix aequo animo alienas contumelias laturum: huic in conuivio, id est in contione, voce clarissima qualis in concubitu esset uxor eius obiecit. Di boni, hoc virum audire, principem scire, et usque eo licentiam pervenisse ut, non dico consulari, non dico amico, sed tantum marito princeps et adulterium suum narret et fastidium! {{pn|18.3|3}}Chaereae contra, tribuno militum, sermo non pro manu erat, languidus sono et, ni facta nosses, suspectior. Huic Gaius signum petenti modo Veneris, modo Priapi dabat, aliter atque aliter exprobrans armato mollitiam; haec ipse perlucidus, crepidatus, auratus. Coegit itaque illum uti ferro, ne saepius signum peteret: ille primus inter coniuratos manum sustulit, ille cervicem mediam uno ictu decidit; plurimum deinde undique publicas ac privatas iniurias ulciscentium gladiorum ingestum est, sed primus vir fuit qui minime visus est. {{pn|18.4|4}}At idem Gaius omnia contumelias putabat, ut sunt ferendarum inpatientes faciendarum cupidissimi: iratus fuit Herennio Macro, quod illum Gaium salutaverat, nec inpune cessit primipilari quod Caligulam dixerat; hoc enim in castris natus et alumnus legionum vocari solebat, nullo nomine militibus familiarior umquam factus, sed iam Caligulam conuicium et probrum iudicabat coturnatus. {{pn|18.5|5}}Ergo hoc ipsum solacio erit, etiam si nostra facilitas ultionem omiserit, futurum aliquem qui poenas exigat a procace et superbo et iniurioso, quae vitia numquam in uno homine et in una contumelia consumuntur. {{pn|18.6|6}}Respiciamus eorum exempla quorum laudamus patientiam, ut Socratis, qui comoediarum publicatos in se et spectatos sales in partem bonam accepit risitque non minus quam cum ab uxore Xanthippe inmunda aqua perfunderetur. Antistheni mater barbara et Thraessa obiciebatur: respondit et deorum matrem Idaeam esse. == XIX. == {{pn|19.1|1}}Non est in rixam conluctationemque veniendum. Procul auferendi pedes sunt et quidquid horum ab inprudentibus fiet (fieri autem nisi ab inprudentibus non potest) neglegendum et honores iniuriaeque vulgi in promiscuo habendae. {{pn|19.2|2}}Nec his dolendum nec illis gaudendum; alioqui multa timore contumeliarum aut taedio necessaria omittemus publicisque et privatis officiis, aliquando etiam salutaribus, non occurremus, dum muliebris nos cura angit aliquid contra animum audiendi. Aliquando etiam obirati potentibus detegemus hunc adfectum intemperanti libertate. Non est autem libertas nihil pati, fallimur: libertas est animum superponere iniuriis et eum facere se ex quo solo sibi gaudenda veniant, exteriora diducere a se, ne inquieta agenda sit vita omnium risus, omnium linguas timenti. Quis enim est qui non possit contumeliam facere, si quisquam potest? {{pn|19.3|3}}Diverso autem remedio utetur sapiens adfectatorque sapientiae. Inperfectis enim et adhuc ad publicum se iudicium derigentibus hoc proponendum est, inter iniurias ipsos contumeliasque debere versari: omnia leviora accident expectantibus. Quo quisque honestior genere fama patrimonio est, hoc se fortius gerat, memor in prima acie altos ordines stare. Contumelias et verba probrosa et ignominias et cetera dehonestamenta velut clamorem hostium ferat et longinqua tela et saxa sine vulnere circa galeas crepitantia; iniurias vero ut vulnera, alia armis, alia pectori infixa, non deiectus, ne motus quidem gradu sustineat. Etiam si premeris et infesta vi urgeris, cedere tamen turpe est: adsignatum a natura locum tuere. Quaeris quis hic sit locus? viri. {{pn|19.4|4}}Sapienti aliud auxilium est huic contrarium; vos enim rem geritis, illi parta victoria est. Ne repugnate vestro bono et hanc spem, dum ad verum pervenitis, alite in animis libentesque meliora excipite et opinione ac voto iuvate: esse aliquid inuictum, esse aliquem in quem nihil fortuna possit, e re publica est generis humani [est]. </div>{{finis}} [[en:On the Firmness of the Wise Man]] [[es:De la constancia del sabio]] [[fr:De la constance du sage]] gl0erdp5l3fngzn29zs1w10mn44yx16 0 1431 269698 269114 2026-06-09T08:04:34Z Saumache 27923 /* Liber VII */ 269698 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor= Quintus Ennius |OperaeTitulus= Annales |OperaeWikiPagina= Annalium fragmenta |Annus= Saeculum II a.Ch.n. |SubTitulus= fragmenta |Genera= Carmina epica |Editio= 1874, Oxford; [[:en:Author:John Wordsworth|John Wordsworth]], apud ''Fragments and Specimens of Early Latin'', pp 299-307. |Fons= [https://www.google.com/books/edition/Fragments_and_Specimens_of_Early_Latin/pFwtAQAAMAAJ?gbpv=1&pg=PA299 Google Books]. Numeri ex E. H. Warmington (Loeb Classical Library) [https://archive.org/details/remainsofoldlati01warmuoft/page/3/mode/1up?view=theater editione anni 1935] sunt. }} == Liber I == <poem> ::{{font-size|90%|[Ilia Aeneae filia sororem adloquitur.]}} Excita cum tremulis anus attulit artubus lumen,{{Versus|32}} Talia commemorat lacrimans, exterrita somno: ‘Eurudica prognata pater quam noster amavit, Vires vitaque corpus meum nunc deserit omne.{{Versus|35}} Nam me visus homo pulcher per amoena salicta Et ripas raptare locosque novos: ita sola Postilla germana soror, errare videbar Tardaque vestigare et quaerere te, neque posse Corde capessere: semita nulla pedem stabilibat.{{Versus|40}} Exin compellare pater me voce videtur His verbis: “o gnata, tibi sunt ante ferendae Aerumnae, post ex fluvio fortuna resistet.” Haec ecfatus pater, germana, repente recessit Nec sese dedit in conspectum corde cupitus,{{Versus|45}} Quamquam multa manus ad caeli caerula templa Tendebam lacrumans et blanda voce vocabam. Vix aegro cum corde meo me somnus reliquit.’{{Versus|48}} ::{{font-size|90%|[Romulo auspicia data.]}} Curantes magna cum cura cumcupientes{{Versus|80}} Regni dant operam simul auspicio augurioque. .&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;. [Hinc] Remus auspicio se devovet atque secundam Solus avem servat. at Romulus pulcher in alto Quaerit Aventino, servat genus altivolantum.{{Versus|85}} Certabant urbem Romam Remoramne vocarent. Omnibus cura viris uter esset induperator. Expectant vel uti, consul cum mittere signum Volt, omnes avidi spectant ad carceris oras, Quam mox emittat pictis e faucibus currus:{{Versus|90}} Sic expectabat populus atque ora tenebat Rebus, utri magni victoria sit data regni. Interea sol albus recessit in infera noctis. Exin candida se radiis dedit icta foras lux. Et simul ex alto longe pulcherruma praepes{{Versus|95}} Laeva volavit avis: simul aureus exoritur sol. Cedunt de caelo ter quattor corpora sancta Avium, praepetibus sese pulchrisque locis dant. Conspicit inde sibi data Romulus esse priora, Auspicio regni stabilita scamna locumque.{{Versus|100}} ::{{font-size|90%|[Romuli nenia.]}} Romulus in caelo cum dis genitalibus aevum{{Versus|114}} Degit.{{Versus|115}} </poem> ==Liber II: Regna Numae Pompilii, Tulli Hostilii, Anci Marcii== <poem> ::{{font-size|90%|[Romulus a populo maeretur.]}} {{gap|15em}}simul inter{{r|117}} sese sic memorant: ‘O Romule Romule die qualem te patriae custodem di genuerunt! O pater o genitor o sanguen dis oriundum!<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#66|Institutiones grammaticae 6.66]]</ref><ref>[[Divinae institutiones/Liber I#15.30|Divinae institutiones 1.15.30]]</ref>{{r|120}} ‘Tu produxisti nos intra luminis oras.<ref>[[De re publica/Liber Primus#64|de re publica 1.64]]</ref>{{r|121}} <!--Cp. Lactant., Div. Inst., I, 15, 30 : {{wl|Q356433|Priscianus}}, [[Institutiones grammaticae/Liber VI#66|institutiones<br>grammaticae 6.66]]--> 'Et simul effugit speres ita funditus nostras . . .<ref>Festus, 492, 6 : ' Speres ' antiqui pluraliter dicebant, ut E' lib. II—</ref>{{r|122}} <!--11' it- trib. lib. II Prise, lib. I Colonna sec. vetws exemplar Prise. vocabvla pectora tenet desiderium fortasse Ennio tribuenda. diu cd. m. 1 dia m. 2 dura Steinacker fida Krarup--> ::{{font-size|90%|[Successoris quaestio ad Romulum.]}} Et qui se sperat Romae regnare Quadratae?<ref>Festus, 346, 5</ref>{{r|123}} ::{{font-size|90%|[Regnum Pompilii. Colloquium Numae cum Egeria.]}} Olli respondit suavis sonus Egeriai,<ref>Varro, L.L., VII, 42</ref>{{r|124}} <!--* olli ' valet dictum ' illi ' ab ' olla ' et ' olio.' Cp. Serv., ad Aen., XI, 236.--> ::{{font-size|90%|[Sacra quae Numa instituit.]}} Mensas constituit idemque ancilia;{{r|125}} libaque fictores Argeos et tutulatos.<ref>Varro, L.L., VII, 4</ref>{{r|126}} <!--Liba quod libandi causa fiunt : fictores dicti a fingendis libis, Argei ab Argis . . . tutulati dicti hi qui in sacris in capitibus habere solent ut metam.--> ::{{font-size|90%|[Sed corpus eius avibus devoratur.]}} Vulturus in silvis miserum mandebat homonem.{{r|141}} Heu! Quam crudeli condebat membra sepulchre!<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#15|institutiones grammaticae 6.15]]</ref>{{r|142}} <!--Cp. Charis., ap. O.L., I, 147, 15 K : Serv., ad Aen., VI, 595. Schol. Bamb., ad Stat., Theb., Ill, 508.--> ::{{font-size|90%|[Destructio Albae Longae Tullo duce.]}} At tuba terribili sonitu taratantara dixit.<ref>[[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber II#313|Servius, In Vergilii Aeneidem commentarii 2.313]]</ref><ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VIII#103|Institutiones grammaticae 8.103]]</ref>{{r|143}} <!--Cp. Serv., ad Aen., IX, 501 : 'At tuba terribilem sonitum.' Servius ad 486: 'At domus interior' : de Albano excidio<br>translatus est locus.--> </poem> == Liber VI == <poem> (''fragmenta quae exstant omnia'') ::{{font-size|90%|[Bellum cum Pyrrho Epiri rege.]}} Quis potis ingentis oras evolvere belli?{{Versus|173}} Tum cum corde suo divum pater atque hominum rex{{Versus|207}} Effatur.{{Versus|208}} ::{{font-size|90%|[Postumius apud Tarentinos.]}} ::::.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;. Contra carinantes verba atque obscena profatus.{{Versus|12}} ::{{font-size|90%|[Tarentini Pyrrhum arcessunt.]}} Navus repertus homo Graio patre Graius homo rex,{{Versus|178}} Nomine Burrus uti memorant a stirpe supremo.{{Versus|172}} Intus in occulto mussabant …{{Versus|179}} ::{{font-size|90%|[Oraculum Apollinis Pyrrho datum.]}} Aio te Aeacida Romanos vincere posse.{{Versus|174}} ::::stolidum genus Aeacidarum Bellipotentes sunt magis quam sapientipotentes.{{Versus|176}} ::{{font-size|90%|[Proletarii armantur.]}} Proletarius publicitus scuteisque feroque{{Versus|526}} Ornatur ferro, muros urbemque forumque Excubiis curant.{{Versus|528}} Balantum pecudes quatit: omnes arma requirunt.{{Versus|180}} ::{{font-size|90%|[Arbores ad rogos faciendos caeduntur.]}} Incedunt arbusta per alta, securibus caedunt,{{Versus|181}} Percellunt magnas quercus, exciditur ilex, Fraxinus frangitur atque abies consternitur alta.{{Versus|183}} Pinus proceras pervortunt: omne sonabat Arbustum fremitu silvai frondosai.{{Versus|185}} ::{{font-size|90%|[Epigramma Pyrrhi in templo Tarentini Iovis.]}} Qui antehae invicti fuerunt, pater optime Olympi,{{Versus|21}} Hos et ego in pugna vici victusque sum ab isdem.{{Versus|22}} ::{{font-size|90%|[Pyrrhi de captivis reddendis praeclara sententia.]}} Nec mi aurum posco nec mi pretium dederitis:{{Versus|186}} Non cauponantes bellum sed belligerantes, Ferro non auro vitam cernamus utrique.{{Versus|188}} Vosne velit an me regnare, era quidve ferat Fors Virtute experiamur. Et hoc simul accipe dictum:{{Versus|190}} Quorum virtutei belli fortuna pepercit, Eorundem libertati me parcere certumust. Dono ducite, doque volentibus cum magnis Dis.{{Versus|193}} ::{{font-size|90%|[Sententia ab Appio dicta.]}} Quo vobis mentes rectae quae stare solebant{{Versus|194}} Antehac, dementes sese flexere viai? Sed quid ego hic animo lamentor?{{Versus|196}} ::{{font-size|90%|[Cineas redit re infecta.]}} Orator sine pace redit regique refert rem.{{Versus|197}} ::{{font-size|90%|[Cineas rem Pyrrho refert.]}} … ast animo superant atque asp''era p''rima{{Versus|198}} Volnera belli despernunt.{{Versus|199}} … decretum est fossari corpora telis.{{Versus|510}} Dum quidem unus homo Romanus toga superescit.{{Versus|486}} ::{{font-size|90%|[Decius nepos apud Asculum se devovet.]}} … divi hoc audite parumper,{{Versus|200}} Ut pro Romano populo prognariter armis Certando prudens animam de corpore mitto.{{Versus|202}} ::{{font-size|90%|[De rebus ad Beneventum gestis.]}} Lumen … scitus agaso{{Versus|203}} Vertitur interea caelum cum ingentibus signis.{{Versus|205}} Ut primum tenebris abiectis indalbabat.{{Versus|206}} ::{{font-size|90%|[Laus M’. Curii.]}} Quem nemo ferro potuit superare nec auro.{{Versus|209}} </poem> == Liber VII == <poem> ::{{font-size|90%|[Gemini Servilii amicus describitur.]}} Haece locutus vocat quocum bene saepe libenter{{Versus|210}} Mensam sermonesque suos rerumque suarum Comiter impartit, magnam cum lassus diei Partem fuisset de summis rebus regundis Consilio iudu foro lato sanctoque senatu: Cui res audacter magnas parvasque iocumque{{Versus|215}} Eloqueretur, et cuncta malaque et bona dictu Evomeret, si qui vellet, tutoque locaret. Quocum multa volup ''ac'' gaudia clamque palamque. Ingenium cui nulla malum sententia suadet Ut faceret facinus, levis, haut malus, doctus, fidelis,{{Versus|220}} Suavis homo, facundus, suo contentus, beatus, Scitus, secunda loquens in tempore, commodus verbum Paucum, multa tenens antiqua sepulta, vestutas Qu''em'' facit et mores veteresque novosque tenentem, Multorum veterum leges divumque hominumque;{{Versus|225}} Prudenter qui dicta loquive tacereve possit: Hunc inter pugnas compellat Servilius sic:—{{Versus|227}} <!--Festus, 340, 24 : ' Quianam ' pro quare ... — — --> quianam dictis nostris sententia flexa est?{{r|228}} <!--Cp. Paul., ex F., 341, 9.--> <!--Festus, 476, 17 : ' Sas.' . . . Eiusdem lib. VII fatendum est earn significari cum ait —--> nec quisquam sophiam sapientia quae perhibetur{{r|229}} in somnis vidit prius quam sam discere coepit.{{r|230}} <!--Cp. Paul., ex F., 477, 4.--> ::{{font-size|90%|[Ennii de Naevio sententia.]}} &emsp;&emsp;&emsp;&emsp;&emsp;&emsp;scripsere alii rem{{Versus|231}} Versibus quos olim Faunei vatesque canebant; Cum neque Musarum scopulos quisquam superarat{{Versus|233}} Nec dicti studiosus erat,{{Versus|234}} ::::::::::ante hunc Nos ausi reserare …{{Versus|235}} <!--Probus, ad Georg., II, 506 : ' Sarrano dormiat ostrc' Tyriam purpuram vult intelligi Sarranum ostrum. Tyron enim Sarram appellatam Homerus docet, quern etiam Ennius sequitur auctorem cum dicit —-->Poenos Sarra oriundos{{r|236}} <!--Festus, 324, 15 : ' Puelli ' per deminutionem a pueris dicti sunt. Itaque et Ennius ait—-->Poeni suos soliti dis sacrificare puellos{{r|237}}<!--Cp. Paul., ex F., 325, 5; Nonius, 158, 20.--> Appius indixit Karthaginiensibus bellum.<ref>[[De inventione/Liber I#27|De inventione 1.19.27]]</ref>{{r|238}} <!--Servius (auctus) ad Georg., II, 449 : ' Buxum ' lignum non arborem dixit, quamvis Ennii exemplo et arborem potuerit dicere neutro genere. Ille enim sic in septimo —-->{{gap|11em}}longique cupressi{{r|239}} stant sectis foliis et amaro corpora buxum.{{r|240}} <!--Charisius, ap. G.L., I, 130, 29 K : ' Frus.' ' Haec fhis' quia sic ab Ennio est declinatum Annalium libro VII —-->{{gap|8em}}russescunt frundes{{r|241}} <!--Nonius, 385, 5 : ' Rumor,' favor, auxiliatio ... —-->{{gap|6em}}Legio aggreditur Romana ruinas,{{r|242}} mox auferre domos, populi rumore secundo.{{r|243}} <!--244 Festus, 428, 1 : ' Sos ' pro eos . . . ^-->Dum censent terrere minis, hortantur ibi sos.{{r|244}} <!--Festus, 538, 34 : ' Tonsam ' Ennius significat remum, quod quasi tondeatur ferro, cum ait lib. VII —-->‘Poste recumbite vestraque pectora pellite tonsis.’{{r|245}} Pone petunt, exim referunt ad pectora tonsas.{{r|246}}<!--Cp. Paul., ex. F., 539, 13.--> Sulphureas posuit spiramina Naris ad undas.<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#31|Institutiones grammaticae 6.31]]</ref>{{r|255}} </poem> ==Liber VIII: Bellum Punicum secundum usque ad Scipionis abitum Africam== <poem> ::{{font-size|90%|[Initium belli.]}} {{gap|8em}}postquam Discordia taetra{{Versus|258}} Belli ferratos postes portasque refregit.<ref>[[Sermones (Horatius)/Liber I/Sermo IV#60|Sermones (Horatius) 1.4.60-61]]</ref>{{Versus|259}} <!--PorphjTio ad loc. Est sensus : Si dissolvas versus vel meos vel Lucilii, non invenies eadem membra quae sunt in Ennianis versibus, qui magno scilicet spiritu et verbis altioribus compositi sunt, velut hi sunt ' Postquam e.q.s. Cp. Verg., Aen., VII, 622 : Belli ferratos rupit Saturnia postes. Serv., ad 622 ; Aero, ad Hor., Lc.--> corpore tartarino prognata paluda virago,{{r|260}} cui par imber et ignis spiritus et gravis terra.{{r|261}}<ref>Probus, ad Verg., EcL, VI, 31</ref> <!--Cp. Varr., L.L., VII, 37; Test., 546, 2.--> {{gap|8em}}<proeliis{{gap|4em}}promulgatis> Pellitur e medio sapientia, vi geritur res,{{Versus|263}} Spernitur orator bonus, horridus miles amatur. Haut doctis dictis certantes sed maledictis{{Versus|265}} Miscent inter sese inimicitiam agitantes. Non ex iure manu consertum sed magis ferro Rem repetunt, regnumque petunt, vadunt solida vi.<ref>[[Noctes Atticae/Liber XX#X.IV|Noctes Atticae 20.10.4]]</ref>{{Versus|268}} {{gap|10em}}Poenos Didone oriundos<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#18|Institutiones grammaticae 6.18]]</ref>{{r|269}} </poem> == Liber IX == <poem> ::{{font-size|90%|[De consulatu Cethegi et Tuditani, v. c. 548.]}} Additur orator Cornelius saviloquenti{{Versus|300}} Ore Cethegus Marcus Tuditano conlega Marci filius{{Versus|302}} … is dictust ollis popularibus olim, Qui tum vivebant homines atque aevum agitabant, Flos delibatus populi suadaeque medulla.{{Versus|305}} ::{{font-size|90%|[Fabii Cunctatoris elogium.]}} Unus homo nobis cunctando restituit rem.{{Versus|360}} Non enim rumores ponebat ante salutem. Ergo postque magisque viri nunc gloria claret.{{Versus|362}} ::{{font-size|90%|[De Hannibale.]}} … mortalem summum fortuna repente{{Versus|313}} Reddidit, ''e'' summo regno ut famul infimus esset.{{Versus|314}} </poem> == Liber X == <poem> ::{{font-size|90%|[Bellum Macedonicum.]}} Insece Musa manu Romanorum induperator{{Versus|322}} Quod quisque in bello gessit cum rege Philippo.{{Versus|323}} Egregie cordatus homo catus Aelius Sextus.{{Versus|326}} ::{{font-size|90%|[Charopi Epirotae pastor T. Quinctium adloquitur.]}} Sollicitari te Tite sic noctesque diesque{{Versus|331}} &emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;* O Tite si quid ego adiuero curamve levasso,{{Versus|327}} Quae nunc te coquit et versat in pectore fixa, Ecquid erit praemi?{{Versus|329}} &emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;* Ille vir haud magna cum re, set plenus fidei.{{Versus|330}} ::{{font-size|90%|[T. Quinctius ante pugnam ad Cynoscephalas.]}} Aspectabat virtutem legionis ''suai'',{{Versus|333}} ''Ex''pectans si mussaret quae denique pausa Pugnandi fieret aut duri ''finis'' laboris.{{Versus|335}} </poem> == Liber XI == <poem> Quae neque Dardaniis campis potuere perire,{{Versus|349}} Nec cum capta capi, nec cum combusta cremari.{{Versus|350}} </poem> ==Liber XII== <poem> Unus homo nobis cunctando restituit rem.{{r|360}} Noenum rumores ponebat ante salutem; ergo postque magisque viri nunc gloria claret.<ref>[[De officiis/Liber I#84|De officiis 1.24.84]]</ref>{{r|362}}<!--Cp. Macrob., S., VI, 1, 23: 'Unus qui nobis cunctando restituit rem (Aen., VI, 846). Ennius in XII : ' Unus ... I rem. Serv., ad Aen., VI, 845; Cic, de Sencct., 4, 10; ad ^ Alt., II, 19, 2; Senec, de Bene/., IV, 27, 2; Seren. Sammon., I de Med., 1092; Sueton., Tib., 21; Liv., XXX, 26, 7; Ov., Fast., II, 240-42 : Polyb., Ill, 105, 8; SO., VI, 613 s.--> Omnes mortales victores, cordibus imis{{r|363}} laetantes, vino curatos, somnus repente in campo passim mollissimus perculit acris.<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber V#17|Prisciani institutiones gramaticae 5.17]], [[Institutiones grammaticae/Liber VI#40|6.40]]</ref>{{r|365}} </poem><!--Gellius, XVII, 21, 43 : Ennium . . . M. Varro . . . scripsit, . . . cum septimum et sexagesimum annum haberet, duodecimum Annalem scripsisse idque ipsum Ennium in eodem libro dicere.--> ==Liber XIV== <poem> Verrunt extemplo placide mare marmore flavo;{{r|372}} caeruleum spumat sale conferta rate pulsum.<ref>[[Noctes Atticae/Liber II#XXVI.21|Noctes Atticae 2.26.21]]</ref>{{r|373}} Caeruleum spumat sale conferta rate pulsum{{r|372}} per mare<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber V#45|Institutiones grammaticae 5.45]]</ref>{{r|373}} Litora lata sonunt{{r|377}} ‘Nunc est ille dies quom gloria maxima sese{{r|378}} nobis ostendat, si vivimus sive morimur.’<ref>[[Institutiones grammaticae]]</ref>{{r|379}} Macrobius, S., VI, 4, 6 : ' Tum ferreus hastis | horret ager ' {Am., XI, 601). 'Horret' mire se habet, sed et Enniua in quarto decimo — Horrescit telis exercitus asper utrimque.{{r|380}} . . . sed et ante omnes Homerus (//., XIII, 3.39) : (<f>pi^ev Cp. Verg., Ae7i., VII, 526, XII, 663. Priscianus, ap. G.L., II, 518, 13 K : Vetustissimi tamen tam producebant quam corripiebant supradicti verbi, id est tutudi, paenultimam . . . — Infit, 'O cives, quae me fortuna fero sic{{r|381}} contudit indignum bello, confecit acerbo,{{r|382}} Festus, 236, 5 : ' Ob ' . . . pro ' ad ' . . . — Omnes occisi, obcensique in nocte serena.{{r|383}} </poem> ==Liber XV== <poem> ::{{font-size|90%|[Obsidium ad Ambraciam duce Fulvio Nobiliore.]}} Malos diffindunt, fiunt tabulata falaeque<ref>Nonius, 114, 5</ref>{{r|384}} Occumbunt multi letum ferroque lapique<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#66|Institutiones grammaticae 6.66]]</ref>{{r|385}} aut intra muros aut extra praecipe casu.<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#95|Institutiones grammaticae 6.95]]</ref>{{r|386}} Arcus aspiciunt, mortalibus quae perhibentur<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#74|Institutiones grammaticae 6.74]]</ref>{{r|387}} <!--Macrobius, S., VI, 2, 30 : Sunt alii loci plurimorum versuum quos Maro in opus suum cum paucorum immutatione verborum a veteribus transtulit . . . de Pandaro et Bitia aperientibus portas locus {Aen., IX, 672 if.) acceptus est ex libro quiuto decimo Ennii qui induxit Histros duos in obsidione crupisse porta ot stragem de obsidente hoste fecisse. Cf. Virg., Aen., IX, 672-687 ; //., XII, 127 ff.--> Sicut fortis equus spatio qui saepe supremo{{r|388}} vicit Olympia, nunc senio confectus quiescit,<ref>[[Cato maior de senectute#14|Cato maior de senectute 5.14]]</ref>{{r|389}} <!--Equi fortis et victoris senectuti comparat suam. Cp. 'oAu/aTTia viKdv (Thuc., I, 126; al.).--> </poem> ==Liber XVI== <poem> Quippe vetusta virum non est satis bella moveri?{{r|390}} post aetate pigret subferre laborem.{{r|391}} Aestatem autumnus sequitur, post acer hiems it.{{r|395}} </poem> == Liber XVII == <poem> <!--Festus, 510, 28: 'Specus' feminino genere ... Ennius—-->Tum cava sub monte late specus intus patebat.<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#75|institutiones gramaticae VI, 75]]</ref>{{r|427}} ... dux ipse vias<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#6|institutiones gramaticae VI, 6]]</ref>{{r|428}} <!--[Res gestae {{Minor|A.V.C.}} 572, 573.-->Concurrunt vel uti venti cum spiritus austri{{Versus|430}} Imbricitor aquiloque suo cum flamine contra Indu mari magno fluctus extollere certant.{{Versus|432}} <!--Macrobius, S., VI, 1, 21. [[Aeneis/Liber XI#745|Aeneis 11.745]]. Ennius in XVII—-->Tollitur in caelum clamor exortus utrimque.{{r|433}} <!--Servius (auctus), ad Georg., IV, 188-->‘Noenu decet mussare bonos qui facta labore{{r|434}} nixi militiae perperere.{{r|435}} <!--Nonius, 134, 19-->{{gap|12em}}neque corpora firma{{r|436}} longiscunt quicquam. <!--::{{font-size|90%|idem—}}-->quom soles eadem facient longiscere longe.{{r|438}} </poem> == Liber XVIII == <poem> ::{{font-size|90%|[Pugna C. Aelii tribuni; cf. Liv. xli. 4.]}} Undique conveniunt vel ut imber tela tribuno:{{Versus|409}} Configunt parmam, tinnit astilibus umbo Aerato sonitu galeae: sed nec pote quisquam Undique nitendo corpus discerpere ferro.{{Versus|412}} Semper ''o''bundantes hastas frangitque quatitque: Totum sudor habet corpus multumque laborat, Nec respirandi fit copia: praepete ferro Histri tela manu iacientes sollicitabant.{{Versus|416}} ::{{font-size|90%|[De se ipso.]}} Nos sumus Romani qui fuimus ante Rudini.{{Versus|10}} Sicut fortis equus, spatio qui saepe supremo{{Versus|388}} Vicit Olimpia, nunc senio confectus quiescit.{{Versus|389}} </poem> ==Incertae Sedis Fragmenta.== <poem> Moribus antiquis res stat Romana virisque.{{Versus|467}} Septingenti sunt paulo plus aut minus anni Augusto augurio postquam inclita condita Roma est.{{Versus|469}} Et tum sic ut equus, qui de praesepibus fartus{{Versus|517}} Vincla suis magnis animis abrupit, et inde Fert sese campi per caerula laetaque prata{{Versus|519}} Celso pectore, saepe iubam quassat simul altam, Spiritus ex anima calida spumas agit albas.{{Versus|521}} Interea fugit albus iubar Hyperionis cursum<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber V#44|Institutiones grammaticae 5.44]]</ref>{{r|559}} Perque fabam repunt et mollia crura reponunt.{{Versus|563}} </poem> ajxknmkf0a025vvzm5n34qinc5fiygc 4 1852 269700 269419 2026-06-09T08:24:56Z Shenme 17647 /* Copyright problem? Appropriate for here? */ nova pars 269700 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ <!--- __NOTOC__ --->[[Categoria:Vicifons|Scriptorium]] {{Intraincepti |w= Vicipaedia:Taberna |q= Vicicitatio:Taberna |commons: <!-- Communia --> |b= Vicilibri:Porta Communis |wikt= Victionarium:Taberna |m= <!-- Meta --> |wikispecies= <!-- Vicispecies --> |n= <!-- Vicinuntii --> }} <div class="toccolours" style="text-align:center; font-size:14pt; background:#eef; color:navy; "> Hac pagina scriptorium Vicifontis est.<br /> <small><small>Nunc iam sunt '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' paginae. Hodie '''{{CURRENTDAYNAME}}, {{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}'''.</small></small> </div> <br /> {{center| '''(DE)''' Neue Nachrichten dürfen auf Latein, Französisch, Englisch oder Italienisch gestellt werden.<br /> '''(EN)''' You can write a new message in Latin, French, English or Italian.<br /> '''(FR)''' Vous pouvez écrire en latin, en français, en italien ou en anglais.<br /> '''(IT)''' Potete scrivere in latino, italiano, francese o inglese.<br /> '''(ALIAE)''' ''Aliis linguis uti potes, sed noli iubere nos facile eas intellegere'' }} <br /> <div style="margin: 0 0em; border: 1px dashed blue; padding: 3px; text-align: center; background: #eef"> '''[http://la.wikisource.org/w/index.php?title=Vicifons:Scriptorium&action=edit&section=new Quaestio nova]''' <br /> ''Ut sententias antiquiores legas vide [[Vicifons:Scriptorium/Vetera]]'' </div> <br /> {| class="WSerieV" id="WBistro" cellpadding="0" cellspacing="0" style="padding: 0.3em; float:right; margin-left: 1em; border: 1px solid #999; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; background:#fff0ff; text-align:center" |[[Image:Forum-de-César.jpg|right|210px]] |- |style="padding: 0.5em; font-family: sans-serif"| '''Scriptorium Vicifontis'''<br/> ---- |- |style="padding: 0.3em; font-family: sans-serif; background-color: #e4e4c9; border: 1px solid #c0c0c0"|'''Alia scriptoria''' |- |style="padding: 0.3em; line-height: 1.5em"| '''[[w:la:Vicipaedia:Taberna|Vicipaedia:Taberna]]'''<br /> '''[[q:la:Vicicitatio:Taberna|Vicicitatio:Taberna]]'''<br /> '''[[wikt:la:Victionarium:Taberna|Victionarium:Taberna]]'''<br /> |} <!-- Interwiki liks moved to the top of the discussion since button "Quaestio nova" appends new entries to physical end of this page --> <!-- Interwiki links --> [[mul:Wikisource:Scriptorium]] <!-- Interwiki links --> __TOC__ == IMPORTANT: Admin activity review == Hello. A policy regarding the removal of "advanced rights" (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[:m:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[:m:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing "advanced rights" from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[:m:Admin activity review|admin activity review]]. We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years): # [[User:Barbaking]] (bureaucrat, administrator) These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards. However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[:m:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki. Thanks, [[Usor:EPIC|EPIC]] ([[Disputatio Usoris:EPIC|disputatio]]) 22:22, 22 Februarii 2025 (UTC) == Request for updating the text of the Clementine Bible == Two months ago, at [[Disputatio:Vulgata Clementina#The Clementine Vulgate Project dead?]] I noted that the links related to ''The Clementine Vulgate Project'', the main source used for the text of the [[Vulgata Clementina]], were dead. Fortunately, the list of changes made since the import of on Wikisource can be found [https://web.archive.org/web/20240122025223/https://vulsearch.sourceforge.net/clemtext.rss here]. There is also [https://bitbucket.org/clementinetextproject/text/downloads/ a repository] (although I am not sure if it is up to date). I have no experience in programming or making imports. So, could someone please update the text of [[Vulgata Clementina]] of Wikisource to use the latest version of ''The Clementine Vulgate Project''? [[Usor:Veverve|Veverve]] ([[Disputatio Usoris:Veverve|disputatio]]) 10:01, 23 Februarii 2025 (UTC) :@[[Usor:Ser be etre shi|Ser be etre shi]] Are you able to help with this? Ping in case so. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 19:27, 3 Iulii 2025 (UTC) :@[[Usor:Veverve|Veverve]] Just checking these look like quite a small number of changes, is that right? It may be easiest to do these manually. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:38, 24 Octobris 2025 (UTC) ::{{ping|JimKillock}} well, my Latin is almost nonexistent, so I cannot do it myself sadly. [[Usor:Veverve|Veverve]] ([[Disputatio Usoris:Veverve|disputatio]]) 18:21, 24 Octobris 2025 (UTC) == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 Martii 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == <span lang="en" dir="ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-03-19|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-03-19|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:15, 14 Martii 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=28307742 --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:05, 4 Aprilis 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Wikidata and Sister Projects: An online community event == ''(Apologies for posting in English)'' Hello everyone, I am excited to share news of an upcoming online event called '''[[d:Event:Wikidata_and_Sister_Projects|Wikidata and Sister Projects]]''' celebrating the different ways Wikidata can be used to support or enhance with another Wikimedia project. The event takes place over 4 days between '''May 29 - June 1st, 2025'''. We would like to invite speakers to present at this community event, to hear success stories, challenges, showcase tools or projects you may be working on, where Wikidata has been involved in Wikipedia, Commons, WikiSource and all other WM projects. If you are interested in attending, please [[d:Special:RegisterForEvent/1291|register here]]. If you would like to speak at the event, please fill out this Session Proposal template on the [[d:Event_talk:Wikidata_and_Sister_Projects|event talk page]], where you can also ask any questions you may have. I hope to see you at the event, in the audience or as a speaker, - [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 09:19, 11 Aprilis 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Send_List&oldid=28525705 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:35, 17 Aprilis 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:41, 29 Aprilis 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == Toggling special characters such as ſ (long s) == On EN wikisource, they have a template <nowiki>{{longs}}</nowiki> to produce ''ſ'' on the transcription page, and by default, ''s'' on the ebook page. users on EN WS can toggle these on and off. In this book, [[:la:Liber:Nicolaus Machiavellus De Principe.pdf|''De principe'']], there are a number of unusual characters that could do with toggling: ''ſ (s); ß (ss); ẽ (en / em) ũ (un / um) æ (ae) ę (ae) õ (on / om) ã (an / am) œ (oe)''. ([[:formula:ls]] already exists here for ſ, and some other characters semi-implemented at [[:Categoria:Formulae litterarum]] but the toggling is not switched on.) In order to implement this: (1) What would LA WiCategoria:Formulae litterarumkisource need to enable for user toggling of special characters? (2) Who would I contact (assuming this is an admin task)? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 10:06, 29 Aprilis 2025 (UTC) :It looks like it would need this installing, as a start: [[:en:MediaWiki:Gadget-Visibility.js|MediaWiki:Gadget-Visibility.js]] [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 11:13, 29 Aprilis 2025 (UTC) :{{ping|OrbiliusMagister}} as the only active magister! --[[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 11:16, 29 Aprilis 2025 (UTC) :{{ping|SZC 03}} in case you have an opinion (you made changes at the De Pricipia transcription project which we could implement better with this toggle feature). [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:31, 30 Aprilis 2025 (UTC) ::I would like to point out that not all of the listed characters are of the same kind: ::* ſ is a variant of s; ::* ß, æ and œ are [[:w:en:Ligature (writing)|ligatures]] of ſs, ae and oe respectively ([[:w:en:E caudata|ę]] can represent both ae or oe); ::* ã, ẽ, õ, ũ are used to indicate [[:w:en:Scribal abbreviation|abbreviations]]. ::Personally I think it would be somewhat useful to implement the toggle feature only for æ and œ, since of all the ligatures they are the only ones that carry some meaning (that ae or oe in that word is a diphthong) and the only ones that easily show up in search results and correctly displayed in web-browsers. ::Note that both English and Italian wikisources in their transcription guidelines take in consideration the ability of both modern readers and search engines to correctly interpret the character shown (see [[:en:Wikisource:Style guide/Orthography]] and [[:it:Wikisource:Convenzioni di trascrizione]]). Though it would be useful to write rules specific to the Latin wikisource. ::I hope these considerations were of any help. [[Usor:SZC 03|SZC 03]] ([[Disputatio Usoris:SZC 03|disputatio]]) 07:58, 3 Maii 2025 (UTC) ::In regards to the [[Liber:Nicolaus Machiavellus De Principe.pdf|''De principe'']] it would be appropriate to encode the text in a way that we do not lose your work of accurately transcribing the above characters, while still showing to the end user a normalized form. My edit was trying to achieve this with the templates currently in wikisource. ::From a technical standpoint, it would be useful to have a general template not specific to any character that could be used both in ''ad hoc'' situations, and in creating other templates. ::Also if such a template is created for abbreviations it should behave differently from the long s and ligatures, since 1) the text displayed is context dependent, and 2) it is common use in diplomatic transcriptions to show the abbreviated characters in parentheses (so I were taught in paleography class). ::To give an example of point 2 from the text ([[Pagina:Nicolaus_Machiavellus_De_Principe.pdf/69|page 45]], line 11): ::Original text: Iãq́ꝫ ::Diplomatic transcription: Ia(m)q(ue) ::Standard transcription: Iamque ::I’m sorry for the lengthy comments. [[Usor:SZC 03|SZC 03]] ([[Disputatio Usoris:SZC 03|disputatio]]) 11:02, 3 Maii 2025 (UTC) :::I agree something adhoc would be helpful. The template would need to specify :::* the text as-is and :::* the modernised version :::and hopefully there would be a system to pick up which to display. :::In terms of the display: this could be the js system, perhaps adapted, that we have on en.ws, or possibly it could be an adjustment to the page templates set up, to allow two different books, or sets of pages, to be presented. This would have the advantage that exports would facilitate both (IDK but suspect that exports support the default rather than user choice). [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 15:48, 3 Maii 2025 (UTC) :::I have set out this information in a [[Usor:JimKillock/Orthography|table]] including information about dictionary lookups and likely search engine issues. In short, from a user perspective, all the characters can be problematic, but æ and œ work within Alpheios for dictionary lookups, so are a bit more tolerable than the others from a default perspective. However I think it is useful tobe able to see and use the originals for some people, eg those practicing reading Renaissance scans etc; or researchers or academics looking to use source texts. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 16:09, 3 Maii 2025 (UTC) :{{ping|Alex brollo}}, {{ping|VIGNERON}}, {{ping|Candalua}} in case you can help. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:38, 30 Aprilis 2025 (UTC) ::@[[Usor:JimKillock|JimKillock]] Interesting question. I'll take a look to the ensource template to understand how it works (I hope it is not based on javascript). [[Usor:Alex brollo|Alex brollo]] ([[Disputatio Usoris:Alex brollo|disputatio]]) 06:18, 1 Maii 2025 (UTC) :::I’m afraid it is based on javascript: [[:en:MediaWiki:Gadget-Visibility.js]] :::To see the button you have to enable the [[:en:Help:Gadget-Visibility|Visibility gadget]]. [[Usor:SZC 03|SZC 03]] ([[Disputatio Usoris:SZC 03|disputatio]]) 11:12, 3 Maii 2025 (UTC) :::@[[Usor:Alex brollo|Alex brollo]] checking in whether we can implement this, or find another solution. I am holding off further changes until I know how to proceed - but I am sure there should be a way to do this! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 20:40, 19 Maii 2025 (UTC) :::Noting this question comes up again at [[:Liber:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf]] (I have [[Disputatio Libri:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf|left a note there]]). [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:08, 15 Iunii 2025 (UTC) ::::OK, I have developed templates as this is holding up other people's work. I have based each template on the existing [[:formula:ls]], and avoid duplicating those that already exist using the same method at [[:Categoria:Formulae litterarum]]. Meantime if anyone has further thoughts about using Visibility Gadget or going another way, I would be very grateful. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 18:02, 17 Iunii 2025 (UTC) :::::@[[Usor:SZC 03|SZC 03]] I have made a very basic template for flexible character switching at [[Formula:Scr]]; this returns the first entry on the book page, and the second in main space, eg <nowiki>{{scr|qꝫ|que}}</nowiki> would work the same as <nowiki>{{que}}</nowiki>. :::::However there is advice on ENWS not to use characters but use HTML entities for CSS reasons, so it is probably better for users to use specific templates. For example, I also created <nowiki>{{po}}</nowiki> which allows a user to decide what it might best represent, eg <nowiki>{{po|;}} or {{po|?}}</nowiki>. :::::In general, using set templates like <nowiki>{{que}}, {{em}}, {{um}}, {{etc}}</nowiki> is much easier for proofing, so I think I will continue to add these where it seems useful. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:29, 24 Iunii 2025 (UTC) ::::::Hi folks, so that you know, I have made something of a workaround to be able to enable these features, which works well enough for me. I will perhaps add some guidance somewhere. What I have done: ::::::# Installed the font Garamontio, as it has the qꝫ character, and all the possible ligatures ::::::# Created custom css to apply Garamontio to Wikisource as a whole; at [[Usor:JimKillock/common.css]]; and ::::::# Created (vibecoded) custom javascript at [[Usor:JimKillock/common.js]] ::::::The second script looks for the various spans with the css style typographic-long-s, and replaces the characters as appropriate. This seems to work surprisingly well, Garamontio does all of the discretionary ligatures etc, and is a very well designed font (fork of EB Garamond, with some extra touches useful here). The issue is of course that this applies to the whole of Latin Wikisource all of the time. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 18:35, 25 Iunii 2025 (UTC) :::::::@[[Usor:JimKillock|JimKillock]], reading this I wanted to tell you that you could apply styles to a index page, but I see you have already figured it out. Kudos on your progress. [[Usor:SZC 03|SZC 03]] ([[Disputatio Usoris:SZC 03|disputatio]]) 09:56, 9 Iulii 2025 (UTC) ::::::::Thanks @[[Usor:SZC 03|SZC 03]]; my list of scribal transformations has got quite long tho. And I need to check on the possible logic of it, some needs to hide and unhide, rather than search and replace. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:27, 11 Iulii 2025 (UTC) == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 Maii 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 --> == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|disputatio]])</bdi> 22:08, 15 Maii 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 15:27, 22 Maii 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6] * June 17 – July 1, 2025: Call for candidates * July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5] * August 2025: Campaign period * August – September 2025: Two-week community voting period * October – November 2025: Background check of selected candidates * Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Call for Questions''' In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]] Thank you! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Best regards, Victoria Doronina Board Liaison to the Elections Committee Governance Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 03:08, 28 Maii 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == Administrator backlog? == Hi there, I am noticing a lot of pages that say that the current version is not checked; and versions I have amended are not (apparently) displayed because they need approval. Am I right in assuming this is due to a lack of (active) administrator time? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 10:53, 30 Maii 2025 (UTC) :Relatedly @[[Usor:Alex brollo|Alex brollo]] / @[[Usor:OrbiliusMagister|OrbiliusMagister]] / other admins, [[Colloquia familiaria]] has an old index page and other old sub pages which could do with changes being approved. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 11:58, 12 Iunii 2025 (UTC) ::Ping on this, some of the sub pages are quite broken. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:42, 28 Iunii 2025 (UTC) :I have tried to fix the lack of text in ePub export for [[Noctes Atticae]]. :Unfortunately, it seems that all my submissions require approval (last approval seems to have taken place more than five years ago). :Is there any way to have <code>class="ws-export"</code> to the second <code>&lt;table&gt;</code> from [[Noctes Atticae]]? :Many thanks for your help, [[Usor:Ousia|Ousia]] ([[Disputatio Usoris:Ousia|disputatio]]) 19:09, 15 Augusti 2025 (UTC) == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:01, 13 Iunii 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == Mnemonics Book in Latin == Dear all, Over the past month, with the help of others, I’ve been compiling a list of older and often overlooked books on mnemonic techniques available on [[:en:Portal:Mnemonics|Wikisource English]]. Many of these works—some dating back decades or even centuries—offer fascinating insights into how memory has been understood, trained, and improved across different cultures and time periods. I've recently added a new section to the portal: "Multilingual Works on Mnemonic Techniques." This is in part because several of the English-language texts reference related works in other languages, particularly Latin. Unfortunately, many of these referenced works are written in Classical Latin, and my ability to work with them is quite limited—I’ve done what I can, but they remain largely inaccessible to me. If anyone has expertise in Classical Latin and might be willing to help with these texts, your assistance would be greatly appreciated. * ''[[:la:Foenix|Foenix]] by [[w:en:Peter of Ravenna|Peter of Ravenna]]'' (1491) * ''[[:la:Congestorium Artificiose Memorie|Congestorium Artificiose Memorie]]'' by Johann Horst von Romberch (1533) [[File:Johann Romberch, Congestorium artificiose... Wellcome L0032259.jpg|150px]][[File:Johann Romberch, Congestorium artificiose... Wellcome L0032269.jpg|150px]] Here is a discussion form on it https://forum.artofmemory.com/t/johannes-romberchs-congestorium-artificiose-memorie/30174 Warm regards [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 23:15, 13 Iunii 2025 (UTC) :Hi there, I could help proofing texts you have prepared perhaps? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:57, 14 Iunii 2025 (UTC) :: Thanks for offering—I’d really appreciate your help with proofreading. :: We have two books. Which one would you like to start with? ::*[[Liber:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf]] ::*[[Liber:Congestorium artificiose memorie ... - V.P.F. Joa(n)nis Romberch de Kyrspe. Regularis obseruantie predicatorie- (IA hin-wel-all-00002875-001).pdf]] ::[[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 21:49, 14 Iunii 2025 (UTC) :::I can do the pages you have put into the first, as a start for you. BTW the transcribed text does not always look like it originated from the source. It is very correct, but some has different orthography and missed certain parts. That is fine of course if we are correcting to the original. (PS: you might want to create a user account so that you can be notified of replies, hide your IP address, etc). [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:57, 15 Iunii 2025 (UTC) :::I had a go at the first page or two; some of the orthography was removed while other parts were kept. I kept all of it as a first go. See the discussion above about how we treat orthography, hopefully we can address this with templates. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:11, 15 Iunii 2025 (UTC) ::::I'm using Google OCR and some AI tools to pull out text and sometimes translate it into English so I can understand it. If anyone could help me proofread or check it, I’d be super grateful! [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 00:50, 17 Iunii 2025 (UTC) :::::I have added all the templates we need for the special characters / orthography, I will start doing the pages with those. The end result will be that on the main space ebook pages, the chars will toggle on and off, at least once that is properly implemented. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 19:25, 17 Iunii 2025 (UTC) ::::::Noted, sounds good. I’ll try adding to the other pages next time. [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 22:10, 17 Iunii 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 17:44, 17 Iunii 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == [[De Principe]] == Si vis, quaeso, me adiuva ut liber novus ''[[De Principe]]'' correctus sit et erroribus liber. Nuper completus, ab aliquo alio corrigendus est. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 18:14, 27 Iunii 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:57, 27 Iunii 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == Latin incunabula and other early books == Expanding a bit on what I mentioned above, re character toggling, and also working on the books [[Foenix]] and [[Congestorium Artificiosae Memoriae]] * the Transkribus Latin Incunabula scan does a great job on the heavy gothic style print * I will see how it does with more Garamond-style texts, in case it works with these * I have developed a fairly full set of templates for scribal characters, see [[:Categoria:Formulae litterarum]] * I am thinking about using a bot to wholesale search and replace long s, and other scribal characters mapped there Between these things, the work to transcribe and correct early printed Latin books should be very much reduced. If anyone feels like helping test this out, do give me shout. Meantime I will run tests on Congestorium Artificiosae Memoriae to check how well the bot system works. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:50, 1 Iulii 2025 (UTC) :The folks at Wikisource helped create a JS solution for this, see [[Usor:JimKillock/incunabula.js]]. The script does a search and replace for what is needed, on the '''first save of a new book page'''; these are the settings for the Incunabula style section of [[Liber:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf|this scan, p 52 onwards]] for [[Congestorium Artificiose Memorie]]. It seems to work very well and is extremely labour saving! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 22:59, 1 Iulii 2025 (UTC) == Navigation and validation == Hi there, I would like to do some work on navigation, to provide some "portal" pages similar to EN Wikisource. For example, this would help with learner texts a lot 9I often get asked how to find these texts, I point to the category pages, but these are very basic. I would also like to know what we should do about page validation. Some really necessary changes are currently languishing in the backlog. This is an admin only task: should we asking for more administrators, or is this something existing admins here can take on? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 14:08, 13 Iulii 2025 (UTC) :Hi {{U|JimKillock}} good idea, don't hesitate to start and/or ask for help. That said, I'm not sure to see why this is an admin task (even if, yes, the underlying point is true, we need more admins). Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 09:31, 2 Septembris 2025 (UTC) ::@[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] I think the Portal namespace and some modules need setting up which require admin permissions, I will dig a bit further and come back to you. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 20:01, 2 Septembris 2025 (UTC) == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 12:46, 14 Iulii 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikisource, including this Wikisource, during the '''week of August 25th'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this Wikisource. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''all Wikipedia, Meta, Wikidata''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|disputatio]]) 15:40, 31 Iulii 2025 (UTC)</bdi> <!-- Message sent by User:Udehb-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/MM_target_Wikisource&oldid=29066664 --> == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 21:36, 26 Augusti 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == All pages in Athanasius Kircher - Turris Babel - 1679 are in Categoria:Formulae == I was looking for templates/formulae by looking at <nowiki>[[Categoria:Formulae]]</nowiki> All pages in [[Liber:Athanasius Kircher - Turris Babel - 1679.djvu]] are in <nowiki>[[Categoria:Formulae]]</nowiki> Many (all?) pages in [[Liber:Gallia Christiana, 1715, T1.djvu]] are in <nowiki>[[Categoria:Formulae]]</nowiki>, like article [[Gallia Christiana 1715 01/Epistola2]] These all use [[Formula:Sidenotes begin]]. There is one "[https://la.wikisource.org/w/index.php?title=Formula:Sidenotes_begin&oldid=79709&diff=cur pending change]" on this template. But that change puts the category outside the noinclude. ::<nowiki></noinclude></nowiki> ::<nowiki>[[Categoria:Formulae]]</nowiki> Please either reject the change or move the categoria line. [[Usor:Shenme|Shenme]] ([[Disputatio Usoris:Shenme|disputatio]]) 04:17, 31 Augusti 2025 (UTC) :Hi @[[Usor:Shenme|Shenme]], I don't think anyone from the admins is monitoring or actioning pending changes currently. (see discussions re admin queues above.) [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 05:29, 31 Augusti 2025 (UTC) ::{{ping|Shenme}} {{done}} I excluded the categories. {{ping|JimKillock}} no blame but be careful next time, categories should always be excluded. Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 09:28, 2 Septembris 2025 (UTC) :::{{ping|VIGNERON}} It wasn't @JimKillock who made [https://la.wikisource.org/w/index.php?title=Formula:Sidenotes_begin&diff=next&oldid=79709 the problematic change], but someone else [[Usor:Ceciliawolf]]. I noticed the problem, he included the problem a list that got your attention. [[Usor:Shenme|Shenme]] ([[Disputatio Usoris:Shenme|disputatio]]) 02:46, 3 Septembris 2025 (UTC) ::::{{ping|Shenme}} yes, but [[Special:Diff/236794]]. Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 06:57, 3 Septembris 2025 (UTC) == Request for admin status == Hi all, given that we have quite a lot of admin requests (mostly relating to "pending" changes), I would like to request administrator status so that some of these can be cleared. If anyone else wants to step up to help out, that would also be welcome. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 17:23, 1 Septembris 2025 (UTC) :Ping to @[[Usor:Shenme|Shenme]], @[[Usor:Ousia|Ousia]] @[[Usor:Alex brollo|Alex brollo]]:, @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]]:, @[[Usor:Candalua|Candalua]]: in case you feel able to support my request. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 06:57, 2 Septembris 2025 (UTC) ::Hi {{U|JimKillock}}, ::I apparently missed it, where do we have « a lot of admin requests » ? ::That said, one more admin is always good, so create the request and I'll support it. ::Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 07:34, 2 Septembris 2025 (UTC) :::Hi @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]], :::Thank you! On the admin requests, on this page, here are these :::* [[#All pages in Athanasius Kircher - Turris Babel - 1679 are in Categoria:Formulae]] :::* [[#It would be nice to have automatic headers for the Liber: namespace]] (which you have replied to) :::* [[#Navigation and validation]] :::* [[#Administrator backlog?]] :::* [[#Toggling special characters such as ſ (long s)]] (altho this has been worked around and may not be needed) :::Most of these relate to the ''Pending changes'' backlog in various ways; two are requests for new features / modules to be ported across. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:01, 2 Septembris 2025 (UTC) ::::{{ping|JimKillock}} thanks, I see. It doesn't look like a lot to me, I'll try to deal with it today. Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 09:27, 2 Septembris 2025 (UTC) :::::Thank you @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] :) You could also take a look at the pending changes on [[Formula:Pagina_prima/Novae_Aetatis]] and [[Moriae encomium]]. The really big job is going through [[Specialis:PendingChanges|pending changes]] altogether - I understand there is a five year backlog. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:36, 2 Septembris 2025 (UTC) ::::::I see... I had a quick look and all changes seem good. Do we even need this extension on Wikisource? Also, if we keep it, I guess we need more reviewers rather than admins (more admins would be useful too, but that's a separate point). Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 10:35, 2 Septembris 2025 (UTC) ::Of course, the request needs to be supported; without active administrators it is very inconvenient. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 12:21, 3 Septembris 2025 (UTC) ::What do you need us to do? BTW, it would be great to know why edits require administrator approvals. Sorry, but I‘m afraid this makes contributing almost pointless. Many thanks for your help, --[[Usor:Ousia|Ousia]] ([[Disputatio Usoris:Ousia|disputatio]]) 14:15, 3 Septembris 2025 (UTC) :::So there are two reasons it would be helpful for me to be an admin; one is if we carry on with the approval system (it looks like we will not) and the other is around updating or adding certain components, modules for example. There may be other tasks I am not aware of that I could help with, but these are the ones I know about. Implementing Portal pages for example needs some work by an admin AIUI. :::@[[Usor:Ousia|Ousia]] your question re edits needing approval is [[#Do_we_need_to_approve_changes_to_pages|addressed below, here]]. :::In terms of what you / others need to do, it seems that if there is a consensus to allow me administrator permissions, then a bueaucrat user would implement it (I mistakenly opening a request at meta, and they referred me back here); so we just need to have your views, yes, no, maybe, etc. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 17:01, 3 Septembris 2025 (UTC) ::::The page [[Vicifons:Magistratus]], intended for promotion, seems to be protected; I couldn't edit it (''petitio grapheocrat'''ae''''') and add a category ([[:Categoria:Usores]]). [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 20:23, 3 Septembris 2025 (UTC) :::::Thanks, it seems editable now so I [[Vicifons:Magistratus#Petitio_magistratus|added my request there]], if anyone wants to support it. Regarding ''grapheocrates -ae'', how is this declined? Is it otherwise treated as a masculine first declension? Thinking it ought to be added to Wiktionary as it is missing from there. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 17:00, 4 Septembris 2025 (UTC) ::::::This is [https://archive.org/details/calepinusnovus2002/calepinusnovus2002-french-latin/page/n23/mode/1up?q=grapheocrates from Licoppe and Eichenseer]. Yes, this can be added to Wiktionary, I have no experience editing there. Thanks for the corrections, today the system let me in, but yesterday for some unknown reason it didn’t let me in. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 20:53, 4 Septembris 2025 (UTC) :::::::Thank you and no problem. I can add to Wiktionary I hope; is the plural therefore ''grapheocratae''; and is the singular ''grapheocrates'' or ''grapheocrata''? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:14, 5 Septembris 2025 (UTC) ::::::::Yes, of course. They took the Modern Greek word γραφειοκράτης. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 21:41, 5 Septembris 2025 (UTC) :::::::::Great, after a bit of struggle that is at [[:en:wiktionary:grapheocrates]] and [[:la:wiktionary:grapheocrates]] [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 12:43, 7 Septembris 2025 (UTC) == It would be nice to have automatic headers for the Liber: namespace == It would require someone with interface admin status to create [[MediaWiki:Proofreadpage index data config.json]] to replace the current index form parameters ([[MediaWiki:Proofreadpage index attributes|very old system]]) with special care to not mass delete information by unadvertedly changing some parameter's name. [https://en.wikisource.org/wiki/MediaWiki:Proofreadpage_index_data_config.json Example from the English Wikisource]. If someone wants to help, please contact me. Regards! [[Usor:Ignacio Rodríguez|Ignacio Rodríguez]] ([[Disputatio Usoris:Ignacio Rodríguez|disputatio]]) 02:10, 2 Septembris 2025 (UTC) :Hi @[[Usor:Ignacio Rodríguez|Ignacio Rodríguez]], potentially - if I have admin status :) [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 06:54, 2 Septembris 2025 (UTC) ::{{ping|Ignacio Rodríguez}} I did a test (by copy-pasting the English page), it works, so no need to be interface admin, being admin is enough. ::I only half understand that paramater page, could you give me the actual content expected ? ::Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 07:38, 2 Septembris 2025 (UTC) :::I don't remember all the details but I worked on that page in the Spanish Wikisource almost a decade ago. I'll make a mockup in the talk page, but I can't promise to get all the Latin words right. For ease, parameter names and help tooltips will be in English internally, but they will show in Latin in the form. [[Usor:Ignacio Rodríguez|Ignacio Rodríguez]] ([[Disputatio Usoris:Ignacio Rodríguez|disputatio]]) 16:56, 2 Septembris 2025 (UTC) ::::This was added and it now works perfectly. Thanks! [[Usor:Ignacio Rodríguez|Ignacio Rodríguez]] ([[Disputatio Usoris:Ignacio Rodríguez|disputatio]]) 16:25, 5 Septembris 2025 (UTC) == Do we need to approve changes to pages == Hi all, Moving the discussion regarding the backlog at [[Specialis:PendingChanges]]: @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] asks whether we need to have this feature. I suspect it was switched on because of spam, vandalism, or some other similar issue. Without it we might need to be keeping an eye on recent changes. I am not sure how the proteccted changes permissions works, or whether permissions to make approvals to changes can be delegated more widely. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 19:56, 2 Septembris 2025 (UTC) :Changes to pages affecting project *function* must be controlled. But it seems that Pending Changes doesn't actually stop changes to something like a template/formula from having effect? See my report about <nowiki>Formula:Sidenotes begin</nowiki> above. :And checking a couple of the other initial items in [[Specialis:PendingChanges]], it seems that all pending changes are actually immediately applied to active, visible pages. :So Pending Changes <u>does not prevent damage</u> to the project. It is <u>merely a tracking and notification method?</u> :That can be useful, but requires a set of people to be change reviewers. And changes to subject matter would seem to require reviewers knowledgeable about the subject? :And when changes affect *function*, like templates, who can review and approve those? I'd think only admins. :The link to monitoring Recent Changes is undeniable. I monitor Recent Changes often at Spanish Wikisource because I've seen the random damage people can do. That is the only way to react quickly to damage. (?) But then that assumes people are checking lists frequently, at least daily. :Neither Pending Changes or monitoring Recent Changes prevent damage. They can be only part of a solution to damage. I don't know what to think about Pending Changes ''in isolation''. [[Usor:Shenme|Shenme]] ([[Disputatio Usoris:Shenme|disputatio]]) 03:48, 3 Septembris 2025 (UTC) ::{{ping|JimKillock|Shenme}} I've got mainly two points : ::* vandlism is low to inexistant on la.ws (and it's already low on most Wikisources), making this extension useless and even problematic. Because it doesn't prevent changes but it prevents them to be effective. ::** Apparently the reason to install is [[Vicifons:Scriptorium/Vetera_VII#protection_of_completed_works_-_Flagged_Revisions_as_an_alternative?]] ::* this extension is actually caleld [[mw:Extension:FlaggedRevs]] and it's deprecated for years (see [[Vicifons:Scriptorium/Vetera_XI#Futrue_of_FlaggedRevs_(Pending_Changes)_extension]] or the warning on the extension itself « Flagged Revisions is complex, poorly documented, very clunky, and not recommended for production use »). Also, people on Wikisource don't seem to really master or even using it (including the reviewers rights). Maybe it's aan opportunity to list exactly what we need and find a new extension that fit these needs. ::In the end, I see a lot of cons and only a few pros... ::Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 07:35, 3 Septembris 2025 (UTC) :I haven't seen any vandalism here in years. But if you fix the errors, the "Pending Changes" status means that the fixes will only be visible to registered users. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 12:10, 3 Septembris 2025 (UTC) :{{ping|JimKillock|Shenme}} many thanks for your replies. I must admit that I’m an occasional Wikisource (or even Wikipedia contributor). I essentially (or exclusively) contribute corrections. :Some days ago, I wanted to download an ePub file for the [[Noctes Atticae]] (to do some regexp searches), but the export was wrong. I tried to modify the code (which I have done successfully for the Greek Wikisource many times) and I found out that I needed a ''nihil obstat'' (I’m afraid this would be way to name it). :Of course, I’m the least interested in vandalism (either contributing it myself, or being any collaborative project being infested/polluted by it). But I think there should be a way of distinguishing between vandalism and non-hardcore (or occasional) contributors. :I don’t know any perfect system, but it should be worth considering a mixed approach. Approval could be required for: already flagged users (for vandalism) and recent users (how about a five-year publishing embargo?). :Only to mention a case, my [https://el.wikisource.org/w/index.php?title=Συμπόσιον_(Πλάτων)&diff=prev&oldid=49677 first contribution to the Greek Wiksource] was in 2012. I don’t know for how long I have been registered in Wikimedia (I guess this was before 2010). :This isn’t about myself, the issue here is that Wikisource needs contributions to even exist (not to mention for its growth). If no regular user is allowed to contribute without approval, cooperation is basically non-existing. :Even with approval, the reply times are incredibly slow (because of the system). It is not that attention spans are getting shorter, time is the most scarce resource we all are (and I don’t have weeks or months to see whether I’m allowed to have [[Noctes Atticae]] as ePub). :Sorry, the sentence in parentheses isn’t a complaint. Please, do as you please, but my contribution is: consider that you might be making contributions way harder, project growth way slower and administrators’ roles way more complicated (probably, than they could and should be). :Many thanks for your help and your project, --[[Usor:Ousia|Ousia]] ([[Disputatio Usoris:Ousia|disputatio]]) 17:15, 4 Septembris 2025 (UTC) ::@[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] I think there is consensus we can switch this off. Let me know if I can help in any way if you think it's time to switch it off. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 18:25, 4 Octobris 2025 (UTC) :::{{ping|JimKillock}} thanks for the reminder and agreed for removal, so I created a task on Phabricator here : [[Phab:T406424]]. Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 09:42, 5 Octobris 2025 (UTC) ::::Thanks for filing this @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] , the Wikimedia tech team seem to have finished their work on this now! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 12:16, 18 Octobris 2025 (UTC) == Index page error "Error: Invalid interval" == I am getting an error: at [[:Liber:Nos in schola latine loquimur - Ars latine loquendi.pdf]] "Error: Invalid interval" for the paginae listing; even when set to <code><nowiki><pagelist 1=1 /></nowiki></code>. Any clues appreciated! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 16:48, 5 Septembris 2025 (UTC) :This might be the infamous "0x0 bug" that has plagued Wikisource for two? three? years. Normally it resolves doing a purge in both the file page in Commons and in the local Wikisource. [[Usor:Ignacio Rodríguez|Ignacio Rodríguez]] ([[Disputatio Usoris:Ignacio Rodríguez|disputatio]]) 19:34, 5 Septembris 2025 (UTC) ::Thanks, that seems to b working now. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:53, 6 Septembris 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-09-24|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-09-24|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 15:42, 18 Septembris 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 04:49, 9 Octobris 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == Quaestio de Archibaldi Pitcarnii scriptoris operum recensione == Quaeso ut videatis [[:en:Author talk:Archibald Pitcairne|Author talk:Archibald Pitcairne]] pro indicio operum Archibaldi Pitcarnii auctoris. Haec opera olim sub pagina Anglica erant posita, sed propter Latinam linguam sublata sunt. Possumusne paginam [[Scriptor:Archibaldus Pitcarnius]](?) creare et haec ibi recensere? [[Specialis:Conlationes/&#126;2025-27371-40|&#126;2025-27371-40]] ([[Disputatio Usoris:&#126;2025-27371-40|talk]]) 20:45, 19 Octobris 2025 (UTC) :Libenter tibi pagina scriptoris addetur, ut opera transcriptioni adiungantur! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:36, 20 Octobris 2025 (UTC) ::Gratias ago! Nota quaeso quod, ubi pagina creata erit, eam etiam in Vicidata addendam esse, sicut Anglica pagina [[:en:Author:Archibald Pitcairne]]. --[[Specialis:Conlationes/&#126;2025-27371-40|&#126;2025-27371-40]] ([[Disputatio Usoris:&#126;2025-27371-40|talk]]) 08:50, 20 Octobris 2025 (UTC) :::Certe, nexus Vicidata ad alias paginas de Archibaldo creandus est. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 12:07, 20 Octobris 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:43, 20 Octobris 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == Missal transcription: ℣ and ℟ , and ✠ == Hi there, @[[Usor:Laura1822|Laura1822]] is transcribing [[Liber:Missale Romanum 1862.djvu]], and needs the characters ℣ and ℟ , and ✠ to display for users, when these are in mainspace. We think it may be necessary to use a special / embedded font to do this, as I think was meant for <nowiki>{{blackletter}}</nowiki> ({{blackletter|exempli gratia}}; see [[Formula:Blackletter/styles.css]], although this does not seem to be calling a font at the moment). Does anyone have any advice about how we would add a webfont to LAWS's CSS, particularly for ℣ and ℟ ; or if there is a way to use an existing webfont with these characters that might be available to us? (Or if there is some other workable solution). [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:58, 24 Octobris 2025 (UTC) == Vandalismus == Vidi nuper nonnihil vandalismi, qualis in [https://la.wikisource.org/w/index.php?title=Veni,_Veni_Emmanuel!&curid=12961&diff=244803&oldid=244791 hoc] et [https://la.wikisource.org/w/index.php?title=The_Old_Testament_(Vulgate)/Hieremias_propheta&action=history illo] apparuit. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 12:02, 24 Octobris 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:13, 30 Octobris 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:23, 20 Novembris 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 Ianuarii 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:02, 19 Ianuarii 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Ad magistratus == Magistratus venerabiles, potestisne in [[MediaWiki:Edittools|capsam insertionis]] addere haec: <nowiki><poem>+</poem></nowiki> et <nowiki>{{Versus|+}}</nowiki>? — Dear admins, сan you add to the [[MediaWiki:Edittools|quick insert toolbar]] <nowiki><poem>+</poem></nowiki> et <nowiki>{{Versus|+}}</nowiki>? [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 07:09, 3 Februarii 2026 (UTC) :@[[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]]: done, sorry for the delay. If you need anything else, please ping me, as I don't normally follow the Scriptorium. [[Usor:Candalua|Candalua]] ([[Disputatio Usoris:Candalua|disputatio]]) 07:09, 17 Aprilis 2026 (UTC) ::Gratias ago maximas! [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 08:51, 17 Aprilis 2026 (UTC) == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 17:11, 3 Aprilis 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Bot Flag Request for [[{{ns:User}}:SchlurcherBot]] == Appologies for posting in English. Also, I could not locate a dedicated page for bot request in {{#language:{{CONTENTLANGUAGE}}}} {{SITENAME}}, so I am posting here. Please direct me to the correct page if one exists. Thank you. * '''Bot name''': [[{{ns:User}}:SchlurcherBot]] * '''Bot operator''': [[commons:User:Schlurcher]] * '''Bot task''': Automatically convert links from <code>http://</code> to <code>https://</code> (secure protocol migration) * '''Technical details''': Please see [[meta:User:SchlurcherBot]] for full details, including the expected number of affected URLs on {{#language:{{CONTENTLANGUAGE}}}} {{SITENAME}}. * '''Bot flags on other projects''': [[meta:Steward_requests/Bot_status/2025-12#Global_bot_status_for_User:SchlurcherBot|Global bot status granted]]. Also flagged on [[w:en:Wikipedia:Bots/Requests for approval/SchlurcherBot|English Wikipedia]], [[w:de:Wikipedia:Bots/Anträge_auf_Botflag/Archiv/2025#2025-02-14_–_SchlurcherBot|German Wikipedia]], [[w:fr:Wikipédia:Bot/Statut/Archive_12#(Traité)_SchlurcherBot|French Wikipedia]], [[w:it:Wikipedia:Bot/Autorizzazioni/Archivio/2025#SchlurcherBot|Italian Wikipedia]], [[w:pl:Wikipedia:Boty/Zgłoszenia/2025#Wikipedysta:SchlurcherBot|Polish Wikipedia]], [[w:pt:Wikipédia:Robôs/Pedidos_de_aprovação/Arquivo/2025#SchlurcherBot|Portuguese Wikipedia]], and [[commons:Commons:Bots/Requests/SchlurcherBot2|Commons]]. For a full list, see: [[sulutil:SchlurcherBot]] * '''Comment''': The bot is globally approved and active on the top 10 Wikipedia projects. As this wiki has opted out of the global bot policy, I am requesting permission to perform these link updates on {{#language:{{CONTENTLANGUAGE}}}} {{SITENAME}} as well. Please let me know if a local bot flag can be granted or if you have any questions. Thank you. --[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]] ([[Disputatio Usoris:Schlurcher|disputatio]]) 07:53, 7 Aprilis 2026 (UTC) :@[[Usor:Alex brollo|Alex brollo]], @[[Usor:Candalua|Candalua]], @[[Usor:OrbiliusMagister|OrbiliusMagister]], @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]]. Please let me know if Bot status can be granted. --[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]] ([[Disputatio Usoris:Schlurcher|disputatio]]) 06:48, 17 Aprilis 2026 (UTC) ::@[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]]: fine for me, if there are no objections I'll grant it. [[Usor:Candalua|Candalua]] ([[Disputatio Usoris:Candalua|disputatio]]) 07:03, 17 Aprilis 2026 (UTC) ::@[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]] OK for me too. --[[Usor:Alex brollo|Alex brollo]] ([[Disputatio Usoris:Alex brollo|disputatio]]) 11:41, 17 Aprilis 2026 (UTC) ::@[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]] Fine for me too. This checked conversions from http to https are important. [[Usor:OrbiliusMagister|OrbiliusMagister]] ([[Disputatio Usoris:OrbiliusMagister|disputatio]]) 15:06, 17 Aprilis 2026 (UTC) :::{{Done}} Right granted. @[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]], would you tell us something about you second bot called [[Usor:SchlurcherBotT|SchlurcherBotT]], please? - [[Usor:OrbiliusMagister|OrbiliusMagister]] ([[Disputatio Usoris:OrbiliusMagister|disputatio]]) 15:28, 17 Aprilis 2026 (UTC) ::::@[[Usor:OrbiliusMagister|OrbiliusMagister]] Thanks for granting the flag. SchlurcherBotT is my secondary Bot account on Commons to test new functionality within the scope of the tasks approved of SchlurcherBot. It's approved for that on Commons. As I'm editing on Commons with >100 edits per minute on a continuous basis, it's basically impossible for me to track selected edits otherwise. I'm not intending to use that secondary account outside of Commons. --[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]] ([[Disputatio Usoris:Schlurcher|disputatio]]) 16:14, 17 Aprilis 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 00:58, 26 Aprilis 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Proofing [[Liber:PRAETORIUS, Michael - Syntagma musicum 1.djvu]] == If anyone would like to help to do a second proof of [[Liber:PRAETORIUS, Michael - Syntagma musicum 1.djvu]], that would be very welcome! I am helping with this as well. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:01, 12 Maii 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:15, 27 Maii 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Formula:FI == {{tl|FI}} is currently broken and ignores the {{para|width}} param. All images are set to the default size, which is usually very large, like in [[Lirica (Ariosto)]]. [[Usor:Trooper57|Trooper57]] ([[Disputatio Usoris:Trooper57|disputatio]]) 21:06, 31 Maii 2026 (UTC) :Thank you, I guess we should check how it is behaving in the Italian wiki(s)? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:16, 7 Iunii 2026 (UTC) == Copyright problem? Appropriate for here? == What is going on here? * [[Scriptor:Coronus_Tenebrosius]] * [[Contemplationes_Metaphysicae]] * [[Puteus_Chaosi]] * [[Usor:Coronus Tenebrosius]] No statement of copyright. No proof of authorship. paginae vanitatis ? [[Usor:Shenme|Shenme]] ([[Disputatio Usoris:Shenme|disputatio]]) 08:24, 9 Iunii 2026 (UTC) dz480j3u6fq2bivl342s67s3q1i75s4 269709 269700 2026-06-09T11:37:45Z Demetrius Talpa 13304 /* Copyright problem? Appropriate for here? */ Reply 269709 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ <!--- __NOTOC__ --->[[Categoria:Vicifons|Scriptorium]] {{Intraincepti |w= Vicipaedia:Taberna |q= Vicicitatio:Taberna |commons: <!-- Communia --> |b= Vicilibri:Porta Communis |wikt= Victionarium:Taberna |m= <!-- Meta --> |wikispecies= <!-- Vicispecies --> |n= <!-- Vicinuntii --> }} <div class="toccolours" style="text-align:center; font-size:14pt; background:#eef; color:navy; "> Hac pagina scriptorium Vicifontis est.<br /> <small><small>Nunc iam sunt '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' paginae. Hodie '''{{CURRENTDAYNAME}}, {{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}'''.</small></small> </div> <br /> {{center| '''(DE)''' Neue Nachrichten dürfen auf Latein, Französisch, Englisch oder Italienisch gestellt werden.<br /> '''(EN)''' You can write a new message in Latin, French, English or Italian.<br /> '''(FR)''' Vous pouvez écrire en latin, en français, en italien ou en anglais.<br /> '''(IT)''' Potete scrivere in latino, italiano, francese o inglese.<br /> '''(ALIAE)''' ''Aliis linguis uti potes, sed noli iubere nos facile eas intellegere'' }} <br /> <div style="margin: 0 0em; border: 1px dashed blue; padding: 3px; text-align: center; background: #eef"> '''[http://la.wikisource.org/w/index.php?title=Vicifons:Scriptorium&action=edit&section=new Quaestio nova]''' <br /> ''Ut sententias antiquiores legas vide [[Vicifons:Scriptorium/Vetera]]'' </div> <br /> {| class="WSerieV" id="WBistro" cellpadding="0" cellspacing="0" style="padding: 0.3em; float:right; margin-left: 1em; border: 1px solid #999; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; background:#fff0ff; text-align:center" |[[Image:Forum-de-César.jpg|right|210px]] |- |style="padding: 0.5em; font-family: sans-serif"| '''Scriptorium Vicifontis'''<br/> ---- |- |style="padding: 0.3em; font-family: sans-serif; background-color: #e4e4c9; border: 1px solid #c0c0c0"|'''Alia scriptoria''' |- |style="padding: 0.3em; line-height: 1.5em"| '''[[w:la:Vicipaedia:Taberna|Vicipaedia:Taberna]]'''<br /> '''[[q:la:Vicicitatio:Taberna|Vicicitatio:Taberna]]'''<br /> '''[[wikt:la:Victionarium:Taberna|Victionarium:Taberna]]'''<br /> |} <!-- Interwiki liks moved to the top of the discussion since button "Quaestio nova" appends new entries to physical end of this page --> <!-- Interwiki links --> [[mul:Wikisource:Scriptorium]] <!-- Interwiki links --> __TOC__ == IMPORTANT: Admin activity review == Hello. A policy regarding the removal of "advanced rights" (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[:m:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[:m:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing "advanced rights" from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[:m:Admin activity review|admin activity review]]. We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years): # [[User:Barbaking]] (bureaucrat, administrator) These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards. However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[:m:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki. Thanks, [[Usor:EPIC|EPIC]] ([[Disputatio Usoris:EPIC|disputatio]]) 22:22, 22 Februarii 2025 (UTC) == Request for updating the text of the Clementine Bible == Two months ago, at [[Disputatio:Vulgata Clementina#The Clementine Vulgate Project dead?]] I noted that the links related to ''The Clementine Vulgate Project'', the main source used for the text of the [[Vulgata Clementina]], were dead. Fortunately, the list of changes made since the import of on Wikisource can be found [https://web.archive.org/web/20240122025223/https://vulsearch.sourceforge.net/clemtext.rss here]. There is also [https://bitbucket.org/clementinetextproject/text/downloads/ a repository] (although I am not sure if it is up to date). I have no experience in programming or making imports. So, could someone please update the text of [[Vulgata Clementina]] of Wikisource to use the latest version of ''The Clementine Vulgate Project''? [[Usor:Veverve|Veverve]] ([[Disputatio Usoris:Veverve|disputatio]]) 10:01, 23 Februarii 2025 (UTC) :@[[Usor:Ser be etre shi|Ser be etre shi]] Are you able to help with this? Ping in case so. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 19:27, 3 Iulii 2025 (UTC) :@[[Usor:Veverve|Veverve]] Just checking these look like quite a small number of changes, is that right? It may be easiest to do these manually. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:38, 24 Octobris 2025 (UTC) ::{{ping|JimKillock}} well, my Latin is almost nonexistent, so I cannot do it myself sadly. [[Usor:Veverve|Veverve]] ([[Disputatio Usoris:Veverve|disputatio]]) 18:21, 24 Octobris 2025 (UTC) == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 Martii 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == <span lang="en" dir="ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-03-19|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-03-19|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:15, 14 Martii 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=28307742 --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:05, 4 Aprilis 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Wikidata and Sister Projects: An online community event == ''(Apologies for posting in English)'' Hello everyone, I am excited to share news of an upcoming online event called '''[[d:Event:Wikidata_and_Sister_Projects|Wikidata and Sister Projects]]''' celebrating the different ways Wikidata can be used to support or enhance with another Wikimedia project. The event takes place over 4 days between '''May 29 - June 1st, 2025'''. We would like to invite speakers to present at this community event, to hear success stories, challenges, showcase tools or projects you may be working on, where Wikidata has been involved in Wikipedia, Commons, WikiSource and all other WM projects. If you are interested in attending, please [[d:Special:RegisterForEvent/1291|register here]]. If you would like to speak at the event, please fill out this Session Proposal template on the [[d:Event_talk:Wikidata_and_Sister_Projects|event talk page]], where you can also ask any questions you may have. I hope to see you at the event, in the audience or as a speaker, - [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 09:19, 11 Aprilis 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Send_List&oldid=28525705 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:35, 17 Aprilis 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:41, 29 Aprilis 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == Toggling special characters such as ſ (long s) == On EN wikisource, they have a template <nowiki>{{longs}}</nowiki> to produce ''ſ'' on the transcription page, and by default, ''s'' on the ebook page. users on EN WS can toggle these on and off. In this book, [[:la:Liber:Nicolaus Machiavellus De Principe.pdf|''De principe'']], there are a number of unusual characters that could do with toggling: ''ſ (s); ß (ss); ẽ (en / em) ũ (un / um) æ (ae) ę (ae) õ (on / om) ã (an / am) œ (oe)''. ([[:formula:ls]] already exists here for ſ, and some other characters semi-implemented at [[:Categoria:Formulae litterarum]] but the toggling is not switched on.) In order to implement this: (1) What would LA WiCategoria:Formulae litterarumkisource need to enable for user toggling of special characters? (2) Who would I contact (assuming this is an admin task)? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 10:06, 29 Aprilis 2025 (UTC) :It looks like it would need this installing, as a start: [[:en:MediaWiki:Gadget-Visibility.js|MediaWiki:Gadget-Visibility.js]] [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 11:13, 29 Aprilis 2025 (UTC) :{{ping|OrbiliusMagister}} as the only active magister! --[[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 11:16, 29 Aprilis 2025 (UTC) :{{ping|SZC 03}} in case you have an opinion (you made changes at the De Pricipia transcription project which we could implement better with this toggle feature). [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:31, 30 Aprilis 2025 (UTC) ::I would like to point out that not all of the listed characters are of the same kind: ::* ſ is a variant of s; ::* ß, æ and œ are [[:w:en:Ligature (writing)|ligatures]] of ſs, ae and oe respectively ([[:w:en:E caudata|ę]] can represent both ae or oe); ::* ã, ẽ, õ, ũ are used to indicate [[:w:en:Scribal abbreviation|abbreviations]]. ::Personally I think it would be somewhat useful to implement the toggle feature only for æ and œ, since of all the ligatures they are the only ones that carry some meaning (that ae or oe in that word is a diphthong) and the only ones that easily show up in search results and correctly displayed in web-browsers. ::Note that both English and Italian wikisources in their transcription guidelines take in consideration the ability of both modern readers and search engines to correctly interpret the character shown (see [[:en:Wikisource:Style guide/Orthography]] and [[:it:Wikisource:Convenzioni di trascrizione]]). Though it would be useful to write rules specific to the Latin wikisource. ::I hope these considerations were of any help. [[Usor:SZC 03|SZC 03]] ([[Disputatio Usoris:SZC 03|disputatio]]) 07:58, 3 Maii 2025 (UTC) ::In regards to the [[Liber:Nicolaus Machiavellus De Principe.pdf|''De principe'']] it would be appropriate to encode the text in a way that we do not lose your work of accurately transcribing the above characters, while still showing to the end user a normalized form. My edit was trying to achieve this with the templates currently in wikisource. ::From a technical standpoint, it would be useful to have a general template not specific to any character that could be used both in ''ad hoc'' situations, and in creating other templates. ::Also if such a template is created for abbreviations it should behave differently from the long s and ligatures, since 1) the text displayed is context dependent, and 2) it is common use in diplomatic transcriptions to show the abbreviated characters in parentheses (so I were taught in paleography class). ::To give an example of point 2 from the text ([[Pagina:Nicolaus_Machiavellus_De_Principe.pdf/69|page 45]], line 11): ::Original text: Iãq́ꝫ ::Diplomatic transcription: Ia(m)q(ue) ::Standard transcription: Iamque ::I’m sorry for the lengthy comments. [[Usor:SZC 03|SZC 03]] ([[Disputatio Usoris:SZC 03|disputatio]]) 11:02, 3 Maii 2025 (UTC) :::I agree something adhoc would be helpful. The template would need to specify :::* the text as-is and :::* the modernised version :::and hopefully there would be a system to pick up which to display. :::In terms of the display: this could be the js system, perhaps adapted, that we have on en.ws, or possibly it could be an adjustment to the page templates set up, to allow two different books, or sets of pages, to be presented. This would have the advantage that exports would facilitate both (IDK but suspect that exports support the default rather than user choice). [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 15:48, 3 Maii 2025 (UTC) :::I have set out this information in a [[Usor:JimKillock/Orthography|table]] including information about dictionary lookups and likely search engine issues. In short, from a user perspective, all the characters can be problematic, but æ and œ work within Alpheios for dictionary lookups, so are a bit more tolerable than the others from a default perspective. However I think it is useful tobe able to see and use the originals for some people, eg those practicing reading Renaissance scans etc; or researchers or academics looking to use source texts. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 16:09, 3 Maii 2025 (UTC) :{{ping|Alex brollo}}, {{ping|VIGNERON}}, {{ping|Candalua}} in case you can help. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:38, 30 Aprilis 2025 (UTC) ::@[[Usor:JimKillock|JimKillock]] Interesting question. I'll take a look to the ensource template to understand how it works (I hope it is not based on javascript). [[Usor:Alex brollo|Alex brollo]] ([[Disputatio Usoris:Alex brollo|disputatio]]) 06:18, 1 Maii 2025 (UTC) :::I’m afraid it is based on javascript: [[:en:MediaWiki:Gadget-Visibility.js]] :::To see the button you have to enable the [[:en:Help:Gadget-Visibility|Visibility gadget]]. [[Usor:SZC 03|SZC 03]] ([[Disputatio Usoris:SZC 03|disputatio]]) 11:12, 3 Maii 2025 (UTC) :::@[[Usor:Alex brollo|Alex brollo]] checking in whether we can implement this, or find another solution. I am holding off further changes until I know how to proceed - but I am sure there should be a way to do this! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 20:40, 19 Maii 2025 (UTC) :::Noting this question comes up again at [[:Liber:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf]] (I have [[Disputatio Libri:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf|left a note there]]). [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:08, 15 Iunii 2025 (UTC) ::::OK, I have developed templates as this is holding up other people's work. I have based each template on the existing [[:formula:ls]], and avoid duplicating those that already exist using the same method at [[:Categoria:Formulae litterarum]]. Meantime if anyone has further thoughts about using Visibility Gadget or going another way, I would be very grateful. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 18:02, 17 Iunii 2025 (UTC) :::::@[[Usor:SZC 03|SZC 03]] I have made a very basic template for flexible character switching at [[Formula:Scr]]; this returns the first entry on the book page, and the second in main space, eg <nowiki>{{scr|qꝫ|que}}</nowiki> would work the same as <nowiki>{{que}}</nowiki>. :::::However there is advice on ENWS not to use characters but use HTML entities for CSS reasons, so it is probably better for users to use specific templates. For example, I also created <nowiki>{{po}}</nowiki> which allows a user to decide what it might best represent, eg <nowiki>{{po|;}} or {{po|?}}</nowiki>. :::::In general, using set templates like <nowiki>{{que}}, {{em}}, {{um}}, {{etc}}</nowiki> is much easier for proofing, so I think I will continue to add these where it seems useful. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:29, 24 Iunii 2025 (UTC) ::::::Hi folks, so that you know, I have made something of a workaround to be able to enable these features, which works well enough for me. I will perhaps add some guidance somewhere. What I have done: ::::::# Installed the font Garamontio, as it has the qꝫ character, and all the possible ligatures ::::::# Created custom css to apply Garamontio to Wikisource as a whole; at [[Usor:JimKillock/common.css]]; and ::::::# Created (vibecoded) custom javascript at [[Usor:JimKillock/common.js]] ::::::The second script looks for the various spans with the css style typographic-long-s, and replaces the characters as appropriate. This seems to work surprisingly well, Garamontio does all of the discretionary ligatures etc, and is a very well designed font (fork of EB Garamond, with some extra touches useful here). The issue is of course that this applies to the whole of Latin Wikisource all of the time. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 18:35, 25 Iunii 2025 (UTC) :::::::@[[Usor:JimKillock|JimKillock]], reading this I wanted to tell you that you could apply styles to a index page, but I see you have already figured it out. Kudos on your progress. [[Usor:SZC 03|SZC 03]] ([[Disputatio Usoris:SZC 03|disputatio]]) 09:56, 9 Iulii 2025 (UTC) ::::::::Thanks @[[Usor:SZC 03|SZC 03]]; my list of scribal transformations has got quite long tho. And I need to check on the possible logic of it, some needs to hide and unhide, rather than search and replace. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:27, 11 Iulii 2025 (UTC) == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 Maii 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 --> == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|disputatio]])</bdi> 22:08, 15 Maii 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 15:27, 22 Maii 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6] * June 17 – July 1, 2025: Call for candidates * July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5] * August 2025: Campaign period * August – September 2025: Two-week community voting period * October – November 2025: Background check of selected candidates * Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Call for Questions''' In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]] Thank you! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Best regards, Victoria Doronina Board Liaison to the Elections Committee Governance Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 03:08, 28 Maii 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == Administrator backlog? == Hi there, I am noticing a lot of pages that say that the current version is not checked; and versions I have amended are not (apparently) displayed because they need approval. Am I right in assuming this is due to a lack of (active) administrator time? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 10:53, 30 Maii 2025 (UTC) :Relatedly @[[Usor:Alex brollo|Alex brollo]] / @[[Usor:OrbiliusMagister|OrbiliusMagister]] / other admins, [[Colloquia familiaria]] has an old index page and other old sub pages which could do with changes being approved. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 11:58, 12 Iunii 2025 (UTC) ::Ping on this, some of the sub pages are quite broken. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:42, 28 Iunii 2025 (UTC) :I have tried to fix the lack of text in ePub export for [[Noctes Atticae]]. :Unfortunately, it seems that all my submissions require approval (last approval seems to have taken place more than five years ago). :Is there any way to have <code>class="ws-export"</code> to the second <code>&lt;table&gt;</code> from [[Noctes Atticae]]? :Many thanks for your help, [[Usor:Ousia|Ousia]] ([[Disputatio Usoris:Ousia|disputatio]]) 19:09, 15 Augusti 2025 (UTC) == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:01, 13 Iunii 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == Mnemonics Book in Latin == Dear all, Over the past month, with the help of others, I’ve been compiling a list of older and often overlooked books on mnemonic techniques available on [[:en:Portal:Mnemonics|Wikisource English]]. Many of these works—some dating back decades or even centuries—offer fascinating insights into how memory has been understood, trained, and improved across different cultures and time periods. I've recently added a new section to the portal: "Multilingual Works on Mnemonic Techniques." This is in part because several of the English-language texts reference related works in other languages, particularly Latin. Unfortunately, many of these referenced works are written in Classical Latin, and my ability to work with them is quite limited—I’ve done what I can, but they remain largely inaccessible to me. If anyone has expertise in Classical Latin and might be willing to help with these texts, your assistance would be greatly appreciated. * ''[[:la:Foenix|Foenix]] by [[w:en:Peter of Ravenna|Peter of Ravenna]]'' (1491) * ''[[:la:Congestorium Artificiose Memorie|Congestorium Artificiose Memorie]]'' by Johann Horst von Romberch (1533) [[File:Johann Romberch, Congestorium artificiose... Wellcome L0032259.jpg|150px]][[File:Johann Romberch, Congestorium artificiose... Wellcome L0032269.jpg|150px]] Here is a discussion form on it https://forum.artofmemory.com/t/johannes-romberchs-congestorium-artificiose-memorie/30174 Warm regards [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 23:15, 13 Iunii 2025 (UTC) :Hi there, I could help proofing texts you have prepared perhaps? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:57, 14 Iunii 2025 (UTC) :: Thanks for offering—I’d really appreciate your help with proofreading. :: We have two books. Which one would you like to start with? ::*[[Liber:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf]] ::*[[Liber:Congestorium artificiose memorie ... - V.P.F. Joa(n)nis Romberch de Kyrspe. Regularis obseruantie predicatorie- (IA hin-wel-all-00002875-001).pdf]] ::[[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 21:49, 14 Iunii 2025 (UTC) :::I can do the pages you have put into the first, as a start for you. BTW the transcribed text does not always look like it originated from the source. It is very correct, but some has different orthography and missed certain parts. That is fine of course if we are correcting to the original. (PS: you might want to create a user account so that you can be notified of replies, hide your IP address, etc). [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:57, 15 Iunii 2025 (UTC) :::I had a go at the first page or two; some of the orthography was removed while other parts were kept. I kept all of it as a first go. See the discussion above about how we treat orthography, hopefully we can address this with templates. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:11, 15 Iunii 2025 (UTC) ::::I'm using Google OCR and some AI tools to pull out text and sometimes translate it into English so I can understand it. If anyone could help me proofread or check it, I’d be super grateful! [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 00:50, 17 Iunii 2025 (UTC) :::::I have added all the templates we need for the special characters / orthography, I will start doing the pages with those. The end result will be that on the main space ebook pages, the chars will toggle on and off, at least once that is properly implemented. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 19:25, 17 Iunii 2025 (UTC) ::::::Noted, sounds good. I’ll try adding to the other pages next time. [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 22:10, 17 Iunii 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 17:44, 17 Iunii 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == [[De Principe]] == Si vis, quaeso, me adiuva ut liber novus ''[[De Principe]]'' correctus sit et erroribus liber. Nuper completus, ab aliquo alio corrigendus est. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 18:14, 27 Iunii 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:57, 27 Iunii 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == Latin incunabula and other early books == Expanding a bit on what I mentioned above, re character toggling, and also working on the books [[Foenix]] and [[Congestorium Artificiosae Memoriae]] * the Transkribus Latin Incunabula scan does a great job on the heavy gothic style print * I will see how it does with more Garamond-style texts, in case it works with these * I have developed a fairly full set of templates for scribal characters, see [[:Categoria:Formulae litterarum]] * I am thinking about using a bot to wholesale search and replace long s, and other scribal characters mapped there Between these things, the work to transcribe and correct early printed Latin books should be very much reduced. If anyone feels like helping test this out, do give me shout. Meantime I will run tests on Congestorium Artificiosae Memoriae to check how well the bot system works. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:50, 1 Iulii 2025 (UTC) :The folks at Wikisource helped create a JS solution for this, see [[Usor:JimKillock/incunabula.js]]. The script does a search and replace for what is needed, on the '''first save of a new book page'''; these are the settings for the Incunabula style section of [[Liber:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf|this scan, p 52 onwards]] for [[Congestorium Artificiose Memorie]]. It seems to work very well and is extremely labour saving! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 22:59, 1 Iulii 2025 (UTC) == Navigation and validation == Hi there, I would like to do some work on navigation, to provide some "portal" pages similar to EN Wikisource. For example, this would help with learner texts a lot 9I often get asked how to find these texts, I point to the category pages, but these are very basic. I would also like to know what we should do about page validation. Some really necessary changes are currently languishing in the backlog. This is an admin only task: should we asking for more administrators, or is this something existing admins here can take on? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 14:08, 13 Iulii 2025 (UTC) :Hi {{U|JimKillock}} good idea, don't hesitate to start and/or ask for help. That said, I'm not sure to see why this is an admin task (even if, yes, the underlying point is true, we need more admins). Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 09:31, 2 Septembris 2025 (UTC) ::@[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] I think the Portal namespace and some modules need setting up which require admin permissions, I will dig a bit further and come back to you. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 20:01, 2 Septembris 2025 (UTC) == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 12:46, 14 Iulii 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikisource, including this Wikisource, during the '''week of August 25th'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this Wikisource. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''all Wikipedia, Meta, Wikidata''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|disputatio]]) 15:40, 31 Iulii 2025 (UTC)</bdi> <!-- Message sent by User:Udehb-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/MM_target_Wikisource&oldid=29066664 --> == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 21:36, 26 Augusti 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == All pages in Athanasius Kircher - Turris Babel - 1679 are in Categoria:Formulae == I was looking for templates/formulae by looking at <nowiki>[[Categoria:Formulae]]</nowiki> All pages in [[Liber:Athanasius Kircher - Turris Babel - 1679.djvu]] are in <nowiki>[[Categoria:Formulae]]</nowiki> Many (all?) pages in [[Liber:Gallia Christiana, 1715, T1.djvu]] are in <nowiki>[[Categoria:Formulae]]</nowiki>, like article [[Gallia Christiana 1715 01/Epistola2]] These all use [[Formula:Sidenotes begin]]. There is one "[https://la.wikisource.org/w/index.php?title=Formula:Sidenotes_begin&oldid=79709&diff=cur pending change]" on this template. But that change puts the category outside the noinclude. ::<nowiki></noinclude></nowiki> ::<nowiki>[[Categoria:Formulae]]</nowiki> Please either reject the change or move the categoria line. [[Usor:Shenme|Shenme]] ([[Disputatio Usoris:Shenme|disputatio]]) 04:17, 31 Augusti 2025 (UTC) :Hi @[[Usor:Shenme|Shenme]], I don't think anyone from the admins is monitoring or actioning pending changes currently. (see discussions re admin queues above.) [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 05:29, 31 Augusti 2025 (UTC) ::{{ping|Shenme}} {{done}} I excluded the categories. {{ping|JimKillock}} no blame but be careful next time, categories should always be excluded. Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 09:28, 2 Septembris 2025 (UTC) :::{{ping|VIGNERON}} It wasn't @JimKillock who made [https://la.wikisource.org/w/index.php?title=Formula:Sidenotes_begin&diff=next&oldid=79709 the problematic change], but someone else [[Usor:Ceciliawolf]]. I noticed the problem, he included the problem a list that got your attention. [[Usor:Shenme|Shenme]] ([[Disputatio Usoris:Shenme|disputatio]]) 02:46, 3 Septembris 2025 (UTC) ::::{{ping|Shenme}} yes, but [[Special:Diff/236794]]. Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 06:57, 3 Septembris 2025 (UTC) == Request for admin status == Hi all, given that we have quite a lot of admin requests (mostly relating to "pending" changes), I would like to request administrator status so that some of these can be cleared. If anyone else wants to step up to help out, that would also be welcome. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 17:23, 1 Septembris 2025 (UTC) :Ping to @[[Usor:Shenme|Shenme]], @[[Usor:Ousia|Ousia]] @[[Usor:Alex brollo|Alex brollo]]:, @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]]:, @[[Usor:Candalua|Candalua]]: in case you feel able to support my request. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 06:57, 2 Septembris 2025 (UTC) ::Hi {{U|JimKillock}}, ::I apparently missed it, where do we have « a lot of admin requests » ? ::That said, one more admin is always good, so create the request and I'll support it. ::Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 07:34, 2 Septembris 2025 (UTC) :::Hi @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]], :::Thank you! On the admin requests, on this page, here are these :::* [[#All pages in Athanasius Kircher - Turris Babel - 1679 are in Categoria:Formulae]] :::* [[#It would be nice to have automatic headers for the Liber: namespace]] (which you have replied to) :::* [[#Navigation and validation]] :::* [[#Administrator backlog?]] :::* [[#Toggling special characters such as ſ (long s)]] (altho this has been worked around and may not be needed) :::Most of these relate to the ''Pending changes'' backlog in various ways; two are requests for new features / modules to be ported across. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:01, 2 Septembris 2025 (UTC) ::::{{ping|JimKillock}} thanks, I see. It doesn't look like a lot to me, I'll try to deal with it today. Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 09:27, 2 Septembris 2025 (UTC) :::::Thank you @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] :) You could also take a look at the pending changes on [[Formula:Pagina_prima/Novae_Aetatis]] and [[Moriae encomium]]. The really big job is going through [[Specialis:PendingChanges|pending changes]] altogether - I understand there is a five year backlog. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:36, 2 Septembris 2025 (UTC) ::::::I see... I had a quick look and all changes seem good. Do we even need this extension on Wikisource? Also, if we keep it, I guess we need more reviewers rather than admins (more admins would be useful too, but that's a separate point). Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 10:35, 2 Septembris 2025 (UTC) ::Of course, the request needs to be supported; without active administrators it is very inconvenient. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 12:21, 3 Septembris 2025 (UTC) ::What do you need us to do? BTW, it would be great to know why edits require administrator approvals. Sorry, but I‘m afraid this makes contributing almost pointless. Many thanks for your help, --[[Usor:Ousia|Ousia]] ([[Disputatio Usoris:Ousia|disputatio]]) 14:15, 3 Septembris 2025 (UTC) :::So there are two reasons it would be helpful for me to be an admin; one is if we carry on with the approval system (it looks like we will not) and the other is around updating or adding certain components, modules for example. There may be other tasks I am not aware of that I could help with, but these are the ones I know about. Implementing Portal pages for example needs some work by an admin AIUI. :::@[[Usor:Ousia|Ousia]] your question re edits needing approval is [[#Do_we_need_to_approve_changes_to_pages|addressed below, here]]. :::In terms of what you / others need to do, it seems that if there is a consensus to allow me administrator permissions, then a bueaucrat user would implement it (I mistakenly opening a request at meta, and they referred me back here); so we just need to have your views, yes, no, maybe, etc. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 17:01, 3 Septembris 2025 (UTC) ::::The page [[Vicifons:Magistratus]], intended for promotion, seems to be protected; I couldn't edit it (''petitio grapheocrat'''ae''''') and add a category ([[:Categoria:Usores]]). [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 20:23, 3 Septembris 2025 (UTC) :::::Thanks, it seems editable now so I [[Vicifons:Magistratus#Petitio_magistratus|added my request there]], if anyone wants to support it. Regarding ''grapheocrates -ae'', how is this declined? Is it otherwise treated as a masculine first declension? Thinking it ought to be added to Wiktionary as it is missing from there. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 17:00, 4 Septembris 2025 (UTC) ::::::This is [https://archive.org/details/calepinusnovus2002/calepinusnovus2002-french-latin/page/n23/mode/1up?q=grapheocrates from Licoppe and Eichenseer]. Yes, this can be added to Wiktionary, I have no experience editing there. Thanks for the corrections, today the system let me in, but yesterday for some unknown reason it didn’t let me in. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 20:53, 4 Septembris 2025 (UTC) :::::::Thank you and no problem. I can add to Wiktionary I hope; is the plural therefore ''grapheocratae''; and is the singular ''grapheocrates'' or ''grapheocrata''? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:14, 5 Septembris 2025 (UTC) ::::::::Yes, of course. They took the Modern Greek word γραφειοκράτης. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 21:41, 5 Septembris 2025 (UTC) :::::::::Great, after a bit of struggle that is at [[:en:wiktionary:grapheocrates]] and [[:la:wiktionary:grapheocrates]] [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 12:43, 7 Septembris 2025 (UTC) == It would be nice to have automatic headers for the Liber: namespace == It would require someone with interface admin status to create [[MediaWiki:Proofreadpage index data config.json]] to replace the current index form parameters ([[MediaWiki:Proofreadpage index attributes|very old system]]) with special care to not mass delete information by unadvertedly changing some parameter's name. [https://en.wikisource.org/wiki/MediaWiki:Proofreadpage_index_data_config.json Example from the English Wikisource]. If someone wants to help, please contact me. Regards! [[Usor:Ignacio Rodríguez|Ignacio Rodríguez]] ([[Disputatio Usoris:Ignacio Rodríguez|disputatio]]) 02:10, 2 Septembris 2025 (UTC) :Hi @[[Usor:Ignacio Rodríguez|Ignacio Rodríguez]], potentially - if I have admin status :) [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 06:54, 2 Septembris 2025 (UTC) ::{{ping|Ignacio Rodríguez}} I did a test (by copy-pasting the English page), it works, so no need to be interface admin, being admin is enough. ::I only half understand that paramater page, could you give me the actual content expected ? ::Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 07:38, 2 Septembris 2025 (UTC) :::I don't remember all the details but I worked on that page in the Spanish Wikisource almost a decade ago. I'll make a mockup in the talk page, but I can't promise to get all the Latin words right. For ease, parameter names and help tooltips will be in English internally, but they will show in Latin in the form. [[Usor:Ignacio Rodríguez|Ignacio Rodríguez]] ([[Disputatio Usoris:Ignacio Rodríguez|disputatio]]) 16:56, 2 Septembris 2025 (UTC) ::::This was added and it now works perfectly. Thanks! [[Usor:Ignacio Rodríguez|Ignacio Rodríguez]] ([[Disputatio Usoris:Ignacio Rodríguez|disputatio]]) 16:25, 5 Septembris 2025 (UTC) == Do we need to approve changes to pages == Hi all, Moving the discussion regarding the backlog at [[Specialis:PendingChanges]]: @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] asks whether we need to have this feature. I suspect it was switched on because of spam, vandalism, or some other similar issue. Without it we might need to be keeping an eye on recent changes. I am not sure how the proteccted changes permissions works, or whether permissions to make approvals to changes can be delegated more widely. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 19:56, 2 Septembris 2025 (UTC) :Changes to pages affecting project *function* must be controlled. But it seems that Pending Changes doesn't actually stop changes to something like a template/formula from having effect? See my report about <nowiki>Formula:Sidenotes begin</nowiki> above. :And checking a couple of the other initial items in [[Specialis:PendingChanges]], it seems that all pending changes are actually immediately applied to active, visible pages. :So Pending Changes <u>does not prevent damage</u> to the project. It is <u>merely a tracking and notification method?</u> :That can be useful, but requires a set of people to be change reviewers. And changes to subject matter would seem to require reviewers knowledgeable about the subject? :And when changes affect *function*, like templates, who can review and approve those? I'd think only admins. :The link to monitoring Recent Changes is undeniable. I monitor Recent Changes often at Spanish Wikisource because I've seen the random damage people can do. That is the only way to react quickly to damage. (?) But then that assumes people are checking lists frequently, at least daily. :Neither Pending Changes or monitoring Recent Changes prevent damage. They can be only part of a solution to damage. I don't know what to think about Pending Changes ''in isolation''. [[Usor:Shenme|Shenme]] ([[Disputatio Usoris:Shenme|disputatio]]) 03:48, 3 Septembris 2025 (UTC) ::{{ping|JimKillock|Shenme}} I've got mainly two points : ::* vandlism is low to inexistant on la.ws (and it's already low on most Wikisources), making this extension useless and even problematic. Because it doesn't prevent changes but it prevents them to be effective. ::** Apparently the reason to install is [[Vicifons:Scriptorium/Vetera_VII#protection_of_completed_works_-_Flagged_Revisions_as_an_alternative?]] ::* this extension is actually caleld [[mw:Extension:FlaggedRevs]] and it's deprecated for years (see [[Vicifons:Scriptorium/Vetera_XI#Futrue_of_FlaggedRevs_(Pending_Changes)_extension]] or the warning on the extension itself « Flagged Revisions is complex, poorly documented, very clunky, and not recommended for production use »). Also, people on Wikisource don't seem to really master or even using it (including the reviewers rights). Maybe it's aan opportunity to list exactly what we need and find a new extension that fit these needs. ::In the end, I see a lot of cons and only a few pros... ::Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 07:35, 3 Septembris 2025 (UTC) :I haven't seen any vandalism here in years. But if you fix the errors, the "Pending Changes" status means that the fixes will only be visible to registered users. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 12:10, 3 Septembris 2025 (UTC) :{{ping|JimKillock|Shenme}} many thanks for your replies. I must admit that I’m an occasional Wikisource (or even Wikipedia contributor). I essentially (or exclusively) contribute corrections. :Some days ago, I wanted to download an ePub file for the [[Noctes Atticae]] (to do some regexp searches), but the export was wrong. I tried to modify the code (which I have done successfully for the Greek Wikisource many times) and I found out that I needed a ''nihil obstat'' (I’m afraid this would be way to name it). :Of course, I’m the least interested in vandalism (either contributing it myself, or being any collaborative project being infested/polluted by it). But I think there should be a way of distinguishing between vandalism and non-hardcore (or occasional) contributors. :I don’t know any perfect system, but it should be worth considering a mixed approach. Approval could be required for: already flagged users (for vandalism) and recent users (how about a five-year publishing embargo?). :Only to mention a case, my [https://el.wikisource.org/w/index.php?title=Συμπόσιον_(Πλάτων)&diff=prev&oldid=49677 first contribution to the Greek Wiksource] was in 2012. I don’t know for how long I have been registered in Wikimedia (I guess this was before 2010). :This isn’t about myself, the issue here is that Wikisource needs contributions to even exist (not to mention for its growth). If no regular user is allowed to contribute without approval, cooperation is basically non-existing. :Even with approval, the reply times are incredibly slow (because of the system). It is not that attention spans are getting shorter, time is the most scarce resource we all are (and I don’t have weeks or months to see whether I’m allowed to have [[Noctes Atticae]] as ePub). :Sorry, the sentence in parentheses isn’t a complaint. Please, do as you please, but my contribution is: consider that you might be making contributions way harder, project growth way slower and administrators’ roles way more complicated (probably, than they could and should be). :Many thanks for your help and your project, --[[Usor:Ousia|Ousia]] ([[Disputatio Usoris:Ousia|disputatio]]) 17:15, 4 Septembris 2025 (UTC) ::@[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] I think there is consensus we can switch this off. Let me know if I can help in any way if you think it's time to switch it off. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 18:25, 4 Octobris 2025 (UTC) :::{{ping|JimKillock}} thanks for the reminder and agreed for removal, so I created a task on Phabricator here : [[Phab:T406424]]. Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 09:42, 5 Octobris 2025 (UTC) ::::Thanks for filing this @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] , the Wikimedia tech team seem to have finished their work on this now! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 12:16, 18 Octobris 2025 (UTC) == Index page error "Error: Invalid interval" == I am getting an error: at [[:Liber:Nos in schola latine loquimur - Ars latine loquendi.pdf]] "Error: Invalid interval" for the paginae listing; even when set to <code><nowiki><pagelist 1=1 /></nowiki></code>. Any clues appreciated! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 16:48, 5 Septembris 2025 (UTC) :This might be the infamous "0x0 bug" that has plagued Wikisource for two? three? years. Normally it resolves doing a purge in both the file page in Commons and in the local Wikisource. [[Usor:Ignacio Rodríguez|Ignacio Rodríguez]] ([[Disputatio Usoris:Ignacio Rodríguez|disputatio]]) 19:34, 5 Septembris 2025 (UTC) ::Thanks, that seems to b working now. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:53, 6 Septembris 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-09-24|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-09-24|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 15:42, 18 Septembris 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 04:49, 9 Octobris 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == Quaestio de Archibaldi Pitcarnii scriptoris operum recensione == Quaeso ut videatis [[:en:Author talk:Archibald Pitcairne|Author talk:Archibald Pitcairne]] pro indicio operum Archibaldi Pitcarnii auctoris. Haec opera olim sub pagina Anglica erant posita, sed propter Latinam linguam sublata sunt. Possumusne paginam [[Scriptor:Archibaldus Pitcarnius]](?) creare et haec ibi recensere? [[Specialis:Conlationes/&#126;2025-27371-40|&#126;2025-27371-40]] ([[Disputatio Usoris:&#126;2025-27371-40|talk]]) 20:45, 19 Octobris 2025 (UTC) :Libenter tibi pagina scriptoris addetur, ut opera transcriptioni adiungantur! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:36, 20 Octobris 2025 (UTC) ::Gratias ago! Nota quaeso quod, ubi pagina creata erit, eam etiam in Vicidata addendam esse, sicut Anglica pagina [[:en:Author:Archibald Pitcairne]]. --[[Specialis:Conlationes/&#126;2025-27371-40|&#126;2025-27371-40]] ([[Disputatio Usoris:&#126;2025-27371-40|talk]]) 08:50, 20 Octobris 2025 (UTC) :::Certe, nexus Vicidata ad alias paginas de Archibaldo creandus est. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 12:07, 20 Octobris 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:43, 20 Octobris 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == Missal transcription: ℣ and ℟ , and ✠ == Hi there, @[[Usor:Laura1822|Laura1822]] is transcribing [[Liber:Missale Romanum 1862.djvu]], and needs the characters ℣ and ℟ , and ✠ to display for users, when these are in mainspace. We think it may be necessary to use a special / embedded font to do this, as I think was meant for <nowiki>{{blackletter}}</nowiki> ({{blackletter|exempli gratia}}; see [[Formula:Blackletter/styles.css]], although this does not seem to be calling a font at the moment). Does anyone have any advice about how we would add a webfont to LAWS's CSS, particularly for ℣ and ℟ ; or if there is a way to use an existing webfont with these characters that might be available to us? (Or if there is some other workable solution). [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:58, 24 Octobris 2025 (UTC) == Vandalismus == Vidi nuper nonnihil vandalismi, qualis in [https://la.wikisource.org/w/index.php?title=Veni,_Veni_Emmanuel!&curid=12961&diff=244803&oldid=244791 hoc] et [https://la.wikisource.org/w/index.php?title=The_Old_Testament_(Vulgate)/Hieremias_propheta&action=history illo] apparuit. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 12:02, 24 Octobris 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:13, 30 Octobris 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:23, 20 Novembris 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 Ianuarii 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:02, 19 Ianuarii 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Ad magistratus == Magistratus venerabiles, potestisne in [[MediaWiki:Edittools|capsam insertionis]] addere haec: <nowiki><poem>+</poem></nowiki> et <nowiki>{{Versus|+}}</nowiki>? — Dear admins, сan you add to the [[MediaWiki:Edittools|quick insert toolbar]] <nowiki><poem>+</poem></nowiki> et <nowiki>{{Versus|+}}</nowiki>? [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 07:09, 3 Februarii 2026 (UTC) :@[[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]]: done, sorry for the delay. If you need anything else, please ping me, as I don't normally follow the Scriptorium. [[Usor:Candalua|Candalua]] ([[Disputatio Usoris:Candalua|disputatio]]) 07:09, 17 Aprilis 2026 (UTC) ::Gratias ago maximas! [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 08:51, 17 Aprilis 2026 (UTC) == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 17:11, 3 Aprilis 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Bot Flag Request for [[{{ns:User}}:SchlurcherBot]] == Appologies for posting in English. Also, I could not locate a dedicated page for bot request in {{#language:{{CONTENTLANGUAGE}}}} {{SITENAME}}, so I am posting here. Please direct me to the correct page if one exists. Thank you. * '''Bot name''': [[{{ns:User}}:SchlurcherBot]] * '''Bot operator''': [[commons:User:Schlurcher]] * '''Bot task''': Automatically convert links from <code>http://</code> to <code>https://</code> (secure protocol migration) * '''Technical details''': Please see [[meta:User:SchlurcherBot]] for full details, including the expected number of affected URLs on {{#language:{{CONTENTLANGUAGE}}}} {{SITENAME}}. * '''Bot flags on other projects''': [[meta:Steward_requests/Bot_status/2025-12#Global_bot_status_for_User:SchlurcherBot|Global bot status granted]]. Also flagged on [[w:en:Wikipedia:Bots/Requests for approval/SchlurcherBot|English Wikipedia]], [[w:de:Wikipedia:Bots/Anträge_auf_Botflag/Archiv/2025#2025-02-14_–_SchlurcherBot|German Wikipedia]], [[w:fr:Wikipédia:Bot/Statut/Archive_12#(Traité)_SchlurcherBot|French Wikipedia]], [[w:it:Wikipedia:Bot/Autorizzazioni/Archivio/2025#SchlurcherBot|Italian Wikipedia]], [[w:pl:Wikipedia:Boty/Zgłoszenia/2025#Wikipedysta:SchlurcherBot|Polish Wikipedia]], [[w:pt:Wikipédia:Robôs/Pedidos_de_aprovação/Arquivo/2025#SchlurcherBot|Portuguese Wikipedia]], and [[commons:Commons:Bots/Requests/SchlurcherBot2|Commons]]. For a full list, see: [[sulutil:SchlurcherBot]] * '''Comment''': The bot is globally approved and active on the top 10 Wikipedia projects. As this wiki has opted out of the global bot policy, I am requesting permission to perform these link updates on {{#language:{{CONTENTLANGUAGE}}}} {{SITENAME}} as well. Please let me know if a local bot flag can be granted or if you have any questions. Thank you. --[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]] ([[Disputatio Usoris:Schlurcher|disputatio]]) 07:53, 7 Aprilis 2026 (UTC) :@[[Usor:Alex brollo|Alex brollo]], @[[Usor:Candalua|Candalua]], @[[Usor:OrbiliusMagister|OrbiliusMagister]], @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]]. Please let me know if Bot status can be granted. --[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]] ([[Disputatio Usoris:Schlurcher|disputatio]]) 06:48, 17 Aprilis 2026 (UTC) ::@[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]]: fine for me, if there are no objections I'll grant it. [[Usor:Candalua|Candalua]] ([[Disputatio Usoris:Candalua|disputatio]]) 07:03, 17 Aprilis 2026 (UTC) ::@[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]] OK for me too. --[[Usor:Alex brollo|Alex brollo]] ([[Disputatio Usoris:Alex brollo|disputatio]]) 11:41, 17 Aprilis 2026 (UTC) ::@[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]] Fine for me too. This checked conversions from http to https are important. [[Usor:OrbiliusMagister|OrbiliusMagister]] ([[Disputatio Usoris:OrbiliusMagister|disputatio]]) 15:06, 17 Aprilis 2026 (UTC) :::{{Done}} Right granted. @[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]], would you tell us something about you second bot called [[Usor:SchlurcherBotT|SchlurcherBotT]], please? - [[Usor:OrbiliusMagister|OrbiliusMagister]] ([[Disputatio Usoris:OrbiliusMagister|disputatio]]) 15:28, 17 Aprilis 2026 (UTC) ::::@[[Usor:OrbiliusMagister|OrbiliusMagister]] Thanks for granting the flag. SchlurcherBotT is my secondary Bot account on Commons to test new functionality within the scope of the tasks approved of SchlurcherBot. It's approved for that on Commons. As I'm editing on Commons with >100 edits per minute on a continuous basis, it's basically impossible for me to track selected edits otherwise. I'm not intending to use that secondary account outside of Commons. --[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]] ([[Disputatio Usoris:Schlurcher|disputatio]]) 16:14, 17 Aprilis 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 00:58, 26 Aprilis 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Proofing [[Liber:PRAETORIUS, Michael - Syntagma musicum 1.djvu]] == If anyone would like to help to do a second proof of [[Liber:PRAETORIUS, Michael - Syntagma musicum 1.djvu]], that would be very welcome! I am helping with this as well. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:01, 12 Maii 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:15, 27 Maii 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Formula:FI == {{tl|FI}} is currently broken and ignores the {{para|width}} param. All images are set to the default size, which is usually very large, like in [[Lirica (Ariosto)]]. [[Usor:Trooper57|Trooper57]] ([[Disputatio Usoris:Trooper57|disputatio]]) 21:06, 31 Maii 2026 (UTC) :Thank you, I guess we should check how it is behaving in the Italian wiki(s)? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:16, 7 Iunii 2026 (UTC) == Copyright problem? Appropriate for here? == What is going on here? * [[Scriptor:Coronus_Tenebrosius]] * [[Contemplationes_Metaphysicae]] * [[Puteus_Chaosi]] * [[Usor:Coronus Tenebrosius]] No statement of copyright. No proof of authorship. paginae vanitatis ? [[Usor:Shenme|Shenme]] ([[Disputatio Usoris:Shenme|disputatio]]) 08:24, 9 Iunii 2026 (UTC) :Cum iure auctoris problemata non habebimus, si auctor ipse opera exponit. Et si delere consilium capiemus, [[Vicifons:Magistratus#Saumache|magistratus non habemus]], qui hoc faciant. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 11:37, 9 Iunii 2026 (UTC) knwigyishepiuqka4gym9au00pwbmkh 0 2233 269621 265634 2026-06-08T14:12:32Z Saumache 27923 /* 28 */ 269621 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Titus Livius |OperaeTitulus= Ab urbe condita |OperaeWikiPagina= Ab urbe condita |Annus= |SubTitulus= Liber VIII }} <div class=text> {{Liber |Ante= Liber VII |AnteNomen= Ab urbe condita/Liber VII |Post= Liber IX |PostNomen= Ab urbe condita/Liber IX }} ==1== Iam consules erant C. Plautius iterum L. Aemilius Mamercus, cum Setini Norbanique Romam nuntii defectionis Priuernatium cum querimoniis acceptae cladis uenerunt. Volscorum item exercitum duce Antiati populo consedisse ad Satricum allatum est. utrumque bellum Plautio sorte euenit. prius ad Priuernum profectus extemplo acie conflixit; haud magno certamine deuicti hostes; oppidum captum redditumque Priuernatibus praesidio ualido imposito; agri partes duae ademptae. inde uictor exercitus Satricum contra Antiates ductus. ibi magna utrimque caede atrox proelium fuit; et cum tempestas eos neutro inclinata spe dimicantes diremisset, Romani nihil eo certamine tam ambiguo fessi in posterum diem proelium parant. Volscis recensentibus quos uiros in acie amisissent haudquaquam idem animus ad iterandum periculum fuit; nocte pro uictis Antium agmine trepido sauciis ac parte impedimentorum relicta abierunt. armorum magna uis cum inter caesa hostium corpora tum in castris inuenta est. ea Luae Matri dare se consul dixit finesque hostium usque ad oram maritimam est depopulatus. alteri consuli Aemilio ingresso Sabellum agrum non castra Samnitium, non legiones usquam oppositae; ferro ignique uastantem agros legati Samnitium pacem orantes adeunt. a quo reiecti ad senatum, potestate facta dicendi, positis ferocibus animis pacem sibi ab Romanis bellique ius aduersus Sidicinos petierunt: quae se eo iustius petere, quod et in amicitiam populi Romani secundis suis rebus, non aduersis ut Campani, uenissent, et aduersus Sidicinos sumerent arma, suos semper hostes, populi Romani nunquam amicos, qui nec ut Samnites in pace amicitiam nec ut Campani auxilium in bello petissent, nec in fide populi Romani nec in dicione essent. cum de postulatis Samnitium. ==2== T. Aemilius praetor senatum consuluisset reddendumque iis foedus patres censuissent, praetor Samnitibus respondit nec, quo minus perpetua cum eis amicitia esset, per populum Romanum stetisse nec contradici quin, quoniam ipsos belli culpa sua contracti taedium ceperit, amicitia de integro reconcilietur; quod ad Sidicinos attineat, nihil intercedi quo minus Samniti populo pacis bellique liberum arbitrium sit. foedere icto cum domum reuertissent extemplo inde exercitus Romanus deductus annuo stipendio et trium mensum frumento accepto, quod pepigerat consul ut tempus indutiis daret quoad legati redissent. Samnites copiis iisdem, quibus usi aduersus Romanum bellum fuerant, contra Sidicinos profecti haud in dubia spe erant mature urbis hostium potiundae, cum ab Sidicinis deditio prius ad Romanos coepta fieri est. dein, postquam patres ut seram eam ultimaque tandem necessitate expressam aspernabantur, ad Latinos iam sua sponte in arma motos facta est. ne Campani quidem + adeo iniuriae Samnitium quam beneficii Romanorum memoria praesentior erat + his se armis abstinuere. ex his tot populis unus ingens exercitus duce Latino fines Samnitium ingressus plus populationibus quam proeliis cladium fecit; et quamquam superiores certaminibus Latini erant, haud inuiti, ne saepius dimicandum foret, agro hostium excessere. id spatium Samnitibus datum est Romam legatos mittendi; qui cum adissent senatum, conquesti eadem se foederatos pati quae hostes essent passi, precibus infimis petiere ut satis ducerent Romani uictoriam quam Samnitibus ex Campano Sidicinoque hoste eripuissent; ne uinci etiam se ab ignauissimis populis sinerent; Latinos Campanosque, si sub dicione populi Romani essent, pro imperio arcerent Samniti agro: sin imperium abnuerent, armis coercerent. aduersus haec responsum anceps datum, quia fateri pigebat in potestate sua Latinos iam non esse timebantque ne arguendo abalienarent: Campanorum aliam condicionem esse, qui non foedere sed per deditionem in fidem uenissent; itaque Campanos, seu uelint seu nolint, quieturos; in foedere Latinos nihil esse quod bellare cum quibus ipsi uelint prohibeant. ==3== Quod responsum sicut dubios Samnites quidnam facturum Romanum censerent dimisit, ita Campanos metu abalienauit, Latinos uelut nihil iam non concedentibus Romanis ferociores fecit. itaque per speciem aduersus Samnites belli parandi crebra concilia indicentes omnibus consultationibus inter se principes occulte Romanum coquebant bellum. huic quoque aduersus seruatores suos bello Campanos aderat. sed quamquam omnia de industria celabantur + priusquam mouerentur Romani tolli ab tergo Samnitem hostem uolebant + tamen per quosdam priuatis hospitiis necessitudinibusque coniunctos indicia coniurationis eius Romam emanarunt; iussisque ante tempus consulibus abdicare se magistratu, quo maturius noui consules aduersus tantam molem belli crearentur, religio incessit ab eis quorum imminutum imperium esset comitia haberi. itaque interregnum initum. duo interreges fuere, M. Valerius ac M. Fabius. creauit consules T. Manlium Torquatum tertium, P. Decium Murem. eo anno Alexandrum Epiri regem in Italiam classem appulisse constat; quod bellum, si prima satis prospera fuissent, haud dubie ad Romanos peruenisset. eadem aetas rerum magni Alexandri est, quem sorore huius ortum in alio tractu orbis, inuictum bellis, iuuenem fortuna morbo exstinxit. ceterum Romani, etsi defectio sociorum nominisque Latini haud dubia erat, tamen tamquam de Samnitibus non de se curam agerent, decem principes Latinorum Romam euocauerunt, quibus imperarent quae uellent. praetores tum duos Latium habebat, L. Annium Setinum et L. Numisium Circeiensem, ambo ex coloniis Romanis, per quos praeter Signiam Velitrasque et ipsas colonias Romanas Volsci etiam exciti ad arma erant; eos nominatim euocari placuit. haud cuiquam dubium erat super qua re accirentur; itaque concilio prius habito praetores quam Romam proficiscerentur euocatos se ab senatu docent Romano et quae actum iri secum credant, quidnam ad ea responderi placeat, referunt. ==4== Cum aliud alii censerent, tum Annius: 'quamquam ipse ego rettuli quid responderi placeret, tamen magis ad summam rerum nostrarum pertinere arbitror quid agendum nobis quam quid loquendum sit. facile erit explicatis consiliis accommodare rebus uerba. nam si etiam nunc sub umbra foederis aequi seruitutem pati possumus, quid abest quin proditis Sidicinis non Romanorum solum sed Samnitium quoque dicto pareamus respondeamusque Romanis nos, ubi innuerint, posituros arma? sin autem tandem libertatis desiderium remordet animos, si foedus [est], si societas aequatio iuris est, si consanguineos nos Romanorum esse, quod olim pudebat, nunc gloriari licet, si socialis illis exercitus is est quo adiuncto duplicent uires suas, quem secernere ab se consilia bellis propriis ponendis sumendisque nolint, cur non omnia aequantur? cur non alter ab Latinis consul datur? ubi pars uirium, ibi et imperii pars est. est quidem nobis hoc per se haud nimis amplum quippe concedentibus Romam caput Latio esse; sed ut amplum uideri posset, diuturna patientia fecimus. atqui si quando unquam consociandi imperii, usurpandae libertatis tempus optastis, en hoc tempus adest et uirtute uestra et deum benignitate uobis datum. tempestatis patientiam negando militem; quis dubitat exarsisse eos, cum plus ducentorum annorum morem solueremus? pertulerunt tamen hunc dolorem. bellum nostro nomine cum Paelignis gessimus; qui ne nostrorum quidem finium nobis per nos tuendorum ius antea dabant, nihil intercesserunt. Sidicinos in fidem receptos, Campanos ab se ad nos descisse, exercitus nos parare aduersus Samnites, foederatos suos, audierunt nec mouerunt se ab urbe. unde haec illis tanta modestia nisi a conscientia uirium et nostrarum et suarum? idoneos auctores habeo querentibus de nobis Samnitibus ita responsum ab senatu Romano esse, ut facile appareret ne ipsos quidem iam postulare ut Latium sub Romano imperio sit. usurpate modo postulando quod illi uobis taciti concedunt. si quem hoc metus dicere prohibet, en ego ipse audiente non populo Romano modo senatuque sed Ioue ipso, qui Capitolium incolit, profiteor me dicturum, ut, si nos in foedere ac societate esse uelint, consulem alterum ab nobis senatusque partem accipiant.' haec ferociter non suadenti solum sed pollicenti clamore et adsensu omnes permiserunt, ut ageret diceretque quae e re publica nominis Latini fideque sua uiderentur. ==5== Vbi est Romam uentum, in Capitolio eis senatus datus est. ibi cum T. Manlius consul egisset cum eis ex auctoritate patrum ne Samnitibus foederatis bellum inferrent, Annius, tamquam uictor armis Capitolium cepisset, non legatus iure gentium tutus loqueretur, 'tempus erat' inquit, 'T. Manli uosque patres conscripti, tandem iam uos nobiscum nihil pro imperio agere, cum florentissimum deum benignitate [nunc] Latium armis uirisque, Samnitibus bello uictis, Sidicinis Campanisque sociis, nunc etiam Volscis adiunctis, uideretis; colonias quoque uestras Latinum Romano praetulisse imperium. sed quoniam uos regno impotenti finem ut imponatis non inducitis in animum, nos, quamquam armis possumus adserere Latium in libertatem, consanguinitati tamen hoc dabimus ut condiciones pacis feramus aequas utrisque, quoniam uires quoque aequari dis immortalibus placuit. consulem alterum Roma, alterum ex Latio creari oportet, senatus partem aequam ex utraque gente esse, unum populum, unam rem publicam fieri; et ut imperii eadem sedes sit idemque omnibus nomen, quoniam ab altera utra parte concedi necesse est, quod utrisque bene uertat, sit haec sane patria potior et Romani omnes uocemur'. forte ita accidit, ut parem ferociae huius et Romani consulem T. Manlium haberent, qui adeo non tenuit iram ut, si tanta dementia patres conscriptos cepisset ut ab Setino homine leges acciperent, gladio cinctum in senatum uenturum se esse palam diceret et quemcumque in curia Latinum uidisset sua manu interempturum. et conuersus ad simulacrum Iouis, 'audi, Iuppiter, haec scelera' inquit; 'audite, Ius Fasque. peregrinos consules et peregrinum senatum in tuo, Iuppiter, augurato templo captus atque ipse oppressus uisurus es? haecine foedera Tullus, Romanus rex, cum Albanis, patribus uestris, Latini, haec L. Tarquinius uobiscum postea fecit? non uenit in mentem pugna apud Regillum lacum? adeo et cladium ueterum uestrarum et beneficiorum nostrorum erga uos obliti estis?' ==6== Cum consulis uocem subsecuta patrum indignatio esset, proditur memoriae aduersus crebram implorationem deum, quos testes foederum saepius inuocabant consules, uocem Anni spernentis numina Iouis Romani auditam. certe, cum commotus ira se a uestibulo templi citato gradu proriperet, lapsus per gradus capite grauiter offenso impactus imo ita est saxo ut sopiretur. exanimatum auctores quoniam non omnes sunt, mihi quoque in incerto relictum sit, sicut inter foederum ruptorum testationem ingenti fragore caeli procellam effusam; nam et uera esse et apte ad repraesentandam iram deum ficta possunt. Torquatus missus ab senatu ad dimittendos legatos, cum iacentem Annium uidisset, exclamat, ita ut populo patribusque audita uox pariter sit: 'bene habet; di pium mouere bellum. est caeleste numen; es, magne Iuppiter; haud frustra te patrem deum hominum hac sede sacrauimus. quid cessatis, Quirites uosque patres conscripti, arma capere deis ducibus? sic stratas legiones Latinorum dabo, quemadmodum legatum iacentem uidetis.' adsensu populi excepta uox consulis tantum ardoris animis fecit ut legatos proficiscentes cura magistratuum magis, qui iussu consulis prosequebantur, quam ius gentium ab ira impetuque hominum tegeret. consensit et senatus bellum; consulesque duobus scriptis exercitibus per Marsos Paelignosque profecti adiuncto Samnitium exercitu ad Capuam, quo iam Latini sociique conuenerant, castra locant. ibi in quiete utrique consuli eadem dicitur uisa species uiri maioris quam pro humano habitu augustiorisque, dicentis ex una acie imperatorem, ex altera exercitum Deis Manibus Matrique Terrae deberi; utrius exercitus imperator legiones hostium superque eas se deuouisset, eius populi partisque uictoriam fore. hos ubi nocturnos uisus inter se consules contulerunt, placuit auerruncandae deum irae uictimas caedi; simul ut, si extis eadem quae somnio uisa fuerant portenderentur, alter uter consulum fata impleret. ubi responsa haruspicum insidenti iam animo tacitae religioni congruerunt, tum adhibitis legatis tribunisque et imperiis deum propalam expositis, ne mors uoluntaria consulis exercitum in acie terreret, comparant inter se ut, ab utra parte cedere Romanus exercitus coepisset, inde se consul deuoueret pro populo Romano Quiritibusque. agitatum etiam in consilio est ut, si quando unquam seuero ullum imperio bellum administratum esset, tunc uti disciplina militaris ad priscos redigeretur mores. curam acuebat quod aduersus Latinos bellandum erat, lingua, moribus, armorum genere, institutis ante omnia militaribus congruentes: milites militibus, centurionibus centuriones, tribuni tribunis compares collegaeque iisdem [in] praesidiis, saepe iisdem manipulis permixti fuerant. per haec ne quo errore milites caperentur, edicunt consules ne quis extra ordinem in hostem pugnaret. ==7== Forte inter ceteros turmarum praefectos qui exploratum in omnes partes dimissi erant, T. Manlius consulis filius super castra hostium cum suis turmalibus euasit, ita ut uix teli iactu ab statione proxima abesset. ibi Tusculani erant equites; praeerat Geminus Maecius, uir cum genere inter suos tum factis clarus. is ubi Romanos equites insignemque inter eos praecedentem consulis filium + nam omnes inter se, utique illustres uiri, noti erant + cognouit, 'unane' ait 'turma Romani cum Latinis sociisque bellum gesturi estis? quid interea consules, quid duo exercitus consulares agent?' 'aderunt in tempore' Manlius inquit, 'et cum illis aderit Iuppiter ipse, foederum a uobis uiolatorum testis, qui plus potest polletque. si ad Regillum lacum ad satietatem uestram pugnauimus, hic quoque efficiemus profecto ne nimis acies uobis et conlata signa nobiscum cordi sint.' ad ea Geminus paulum ab suis equo prouectus: 'uisne igitur, dum dies ista uenit qua magno conatu exercitus moueatis, interea tu ipse congredi mecum, ut nostro duorum iam hinc euentu cernatur quantum eques Latinus Romano praestet?' mouet ferocem animum iuuenis seu ira seu detractandi certaminis pudor seu inexsuperabilis uis fati. oblitus itaque imperii patrii consulumque edicti, praeceps ad id certamen agitur, quo uinceret an uinceretur haud multum interesset. equitibus ceteris uelut ad spectaculum submotis, spatio, quod uacui interiacebat campi, aduersos concitant equos; et cum infestis cuspidibus concurrissent, Manli cuspis super galeam hostis, Maeci trans ceruicem equi elapsa est. circumactis deinde equis, cum prior ad iterandum ictum Manlius consurrexisset, spiculum inter aures equi fixit. ad cuius uolneris sensum cum equus prioribus pedibus erectis magna ui caput quateret, excussit equitem, quem cuspide parmaque innixum attollentem se ab graui casu Manlius ab iugulo, ita ut per costas ferrum emineret, terrae adfixit; spoliisque lectis ad suos reuectus cum ouante gaudio turma in castra atque inde ad praetorium ad patrem tendit, ignarus fati futurique, laus an poena merita esset. 'ut me omnes' inquit, 'pater, tuo sanguine ortum uere ferrent, prouocatus equestria haec spolia capta ex hoste caeso porto.' quod ubi audiuit consul, extemplo filium auersatus contionem classico aduocari iussit. ==8== Quae ubi frequens conuenit, 'quandoque' inquit, 'tu, T. Manli, neque imperium consulare neque maiestatem patriam ueritus, aduersus edictum nostrum extra ordinem in hostem pugnasti et, quantum in te fuit, disciplinam militarem, qua stetit ad hanc diem Romana res, soluisti meque in eam necessitatem adduxisti, ut aut rei publicae mihi aut mei [meorum] obliuiscendum sit, nos potius nostro delicto plectemur quam res publica tanto suo damno nostra peccata luat; triste exemplum sed in posterum salubre iuuentuti erimus. me quidem cum ingenita caritas liberum tum specimen istud uirtutis deceptum uana imagine decoris in te mouet; sed cum aut morte tua sancienda sint consulum imperia aut impunitate in perpetuum abroganda, nec te quidem, si quid in te nostri sanguinis est, recusare censeam, quin disciplinam militarem culpa tua prolapsam poena restituas + i, lictor, deliga ad palum'. exanimati omnes tam atroci imperio nec aliter quam in se quisque destrictam cernentes securem metu magis quam modestia quieuere. itaque uelut demerso ab admiratione animo cum silentio defixi stetissent, repente, postquam ceruice caesa fusus est cruor, tam libero conquestu coortae uoces sunt, ut neque lamentis neque exsecrationibus parceretur spoliisque contectum iuuenis corpus, quantum militaribus studiis funus ullum concelebrari potest, structo extra uallum rogo cremaretur, Manlianaque imperia non in praesentia modo horrenda sed exempli etiam tristis in posterum essent. fecit tamen atrocitas poenae oboedientiorem duci militem; et praeterquam quod custodiae uigiliaeque et ordo stationum intentioris ubique curae erant, in ultimo etiam certamine, cum descensum in aciem est, ea seueritas profuit. fuit autem ciuili maxime bello pugna similis; adeo nihil apud Latinos dissonum ab Romana re praeter animos erat. clipeis antea Romani usi sunt, dein, postquam stipendiarii facti sunt, scuta pro clipeis fecere; et quod antea phalanges similes Macedonicis, hoc postea manipulatim structa acies coepit esse: postremi in plures ordines instruebantur [ordo sexagenos milites, duos centuriones, uexillarium unum habebat]. prima acies hastati erant, manipuli quindecim, distantes inter se modicum spatium; manipulus leues uicenos milites, aliam turbam scutatorum habebat; leues autem, qui hastam tantum gaesaque gererent, uocabantur. haec prima frons in acie florem iuuenum pubescentium ad militiam habebat. robustior inde aetas totidem manipulorum, quibus principibus est nomen, hos sequebantur, scutati omnes, insignibus maxime armis. hoc triginta manipulorum agmen antepilanos appellabant, quia sub signis iam alii quindecim ordines locabantur, ex quibus ordo unusquisque tres partes habebat + earum unam quamque primam pilum uocabant. tribus ex uexillis constabat ordo; sexagenos milites, duos centuriones, uexillarium unum habebat uexillum; centum octoginta sex homines erant. primum uexillum triarios ducebat, ueteranum militem spectatae uirtutis, secundum rorarios, minus roboris aetate factisque, tertium accensos, minimae fiduciae manum; eo et in postremam aciem reiciebantur. ubi his ordinibus exercitus instructus esset, hastati omnium primi pugnam inibant. si hastati profligare hostem non possent, pede presso eos retro cedentes in interualla ordinum principes recipiebant. tum principum pugna erat; hastati sequebantur; triarii sub uexillis considebant, sinistro crure porrecto, scuta innixa umeris, hastas suberecta cuspide in terra fixas, haud secus quam uallo saepta inhorreret acies, tenentes. si apud principes quoque haud satis prospere esset pugnatum a prima acie ad triarios se sensim referebant; inde rem ad triarios redisse, cum laboratur, prouerbio increbruit. triarii consurgentes, ubi in interualla ordinum suorum principes et hastatos recepissent, extemplo compressis ordinibus uelut claudebant uias unoque continenti agmine, iam nulla spe post relicta, in hostem incidebant; id erat formidolosissimum hosti, cum uelut uictos insecuti nouam repente aciem exsurgentem, auctam numero, cernebant. scribebantur autem quattuor fere legiones quinis milibus peditum, equitibus in singulas legiones trecenis. alterum tantum ex Latino dilectu adiciebatur, qui ea tempestate hostes erant Romanis eodemque ordine instruxerant aciem; nec uexilla cum uexillis tantum, uniuersi hastati cum hastatis, principes cum principibus, sed centurio quoque cum centurione, si ordines turbati non essent, concurrendum sibi esse sciebat. duo primi pili ex utraque acie inter triarios erant, Romanus corpore haudquaquam satis ualidus, ceterum strenuus uir peritusque militiae, Latinus uiribus ingens bellatorque primus, notissimi inter se, quia pares semper ordines duxerunt. Romano haud satis fidenti uiribus iam Romae permissum erat ab consulibus, ut subcenturionem sibi quem uellet legeret qui tutaretur eum ab uno destinato hoste; isque iuuenis in acie oblatus ex centurione Latino uictoriam tulit. pugnatum est haud procul radicibus Vesuuii~ montis, qua uia ad Veserim ferebat. ==9== Romani consules, priusquam educerent in aciem, immolauerunt. Decio caput iocineris a familiari parte caesum haruspex dicitur ostendisse: alioqui acceptam dis hostiam esse; Manlium egregie litasse. 'atqui bene habet' inquit Decius, 'si ab collega litatum est.' instructis, sicut ante dictum est, ordinibus processere in aciem; Manlius dextro, Decius laeuo cornu praeerat. primo utrimque aequis uiribus, eodem ardore animorum gerebatur res; deinde ab laeuo cornu hastati Romani, non ferentes impressionem Latinorum, se ad principes recepere. in hac trepidatione Decius consul M. Valerium magna uoce inclamat. 'deorum' inquit, 'ope, M. Valeri, opus est; agedum, pontifex publicus populi Romani, praei uerba quibus me pro legionibus deuoueam.' pontifex eum togam praetextam sumere iussit et uelato capite, manu subter togam ad mentum exserta, super telum subiectum pedibus stantem sic dicere: 'Iane, Iuppiter, Mars pater, Quirine, Bellona, Lares, Diui Nouensiles, Di Indigetes, Diui, quorum est potestas nostrorum hostiumque, Dique Manes, uos precor ueneror, ueniam peto feroque, uti populo Romano Quiritium uim uictoriam prosperetis hostesque populi Romani Quiritium terrore formidine morteque adficiatis. sicut uerbis nuncupaui, ita pro re publica [populi Romani] Quiritium, exercitu, legionibus, auxiliis populi Romani Quiritium, legiones auxiliaque hostium mecum Deis Manibus Tellurique deuoueo.' haec ita precatus lictores ire ad T. Manlium iubet matureque collegae se deuotum pro exercitu nuntiare; ipse incinctus cinctu Gabino, armatus in equum insiluit ac se in medios hostes immisit, conspectus ab utraque acie, aliquanto augustior humano uisu, sicut caelo missus piaculum omnis deorum irae qui pestem ab suis auersam in hostes ferret. ita omnis terror pauorque cum illo latus signa primo Latinorum turbauit, deinde in totam penitus aciem peruasit. euidentissimum id fuit quod, quacumque equo inuectus est, ibi haud secus quam pestifero sidere icti pauebant; ubi uero corruit obrutus telis, inde iam haud dubie consternatae cohortes Latinorum fugam ac uastitatem late fecerunt. simul et Romani exsolutis religione animis, uelut tum primum signo dato coorti pugnam integram ediderunt; nam et rorarii procurrerant inter antepilanos addiderantque uires hastatis ac principibus et triarii genu dextro innixi nutum consulis ad consurgendum exspectabant. ==10== Procedente deinde certamine cum aliis partibus multitudo superaret Latinorum, Manlius consul audito euentu collegae, cum, ut ius fasque erat, lacrimis non minus quam laudibus debitis prosecutus tam memorabilem mortem esset, paulisper addubitauit an consurgendi iam triariis tempus esset; deinde melius ratus integros eos ad ultimum discrimen seruari, accensos ab nouissima acie ante signa procedere iubet. qui ubi subiere, extemplo Latini, tamquam idem aduersarii fecissent, triarios suos excitauerunt; qui aliquamdiu pugna atroci cum et semet ipsi fatigassent et hastas aut praefregissent aut hebetassent, pellerent [ui] tamen hostem, debellatum iam rati peruentumque ad extremam aciem, tum consul triariis 'consurgite nunc' inquit, 'integri aduersus fessos, memores patriae parentumque et coniugum ac liberorum, memores consulis pro uestra uictoria morte occubantis'. ubi triarii consurrexerunt integri refulgentibus armis, noua ex improuiso exorta acies, receptis in interualla ordinum antepilanis, clamore sublato principia Latinorum perturbant hastisque ora fodientes primo robore uirorum caeso per alios manipulos uelut inermes prope intacti euasere tantaque caede perrupere cuneos ut uix quartam partem relinquerent hostium. Samnites quoque sub radicibus montis procul instructi praebuere terrorem Latinis. ceterum inter omnes ciues sociosque praecipua laus eius belli penes consules fuit, quorum alter omnes minas periculaque ab deis superis inferisque in se unum uertit, alter ea uirtute eoque consilio in proelio fuit ut facile conuenerit inter Romanos Latinosque, qui eius pugnae memoriam posteris tradiderunt, utrius partis T. Manlius dux fuisset, eius futuram haud dubie fuisse uictoriam. Latini ex fuga se Minturnas contulerunt. castra secundum proelium capta multique mortales ibi uiui oppressi, maxime Campani. Decii corpus ne eo die inueniretur, nox quaerentes oppressit; postero die inuentum inter maximum hostium stragem, coopertum telis, funusque ei par morti celebrante collega factum est. illud adiciendum uidetur licere consuli dictatorique et praetori, cum legiones hostium deuoueat, non utique se sed quem uelit ex legione Romana scripta ciuem deuouere; si is homo qui deuotus est moritur, probe factum uideri; ni moritur, tum signum septem pedes altum aut maius in terram defodi et piaculum [hostia] caedi; ubi illud signum defossum erit, eo magistratum Romanum escendere fas non esse. sin autem sese deuouere uolet, sicuti Decius deuouit, ni moritur, neque suum neque publicum diuinum pure faciet, siue hostia siue quo alio uolet. qui sese deuouerit, Volcano arma siue cui alii diuo uouere uolet ius est. telo, super quod stans consul precatus est, hostem potiri fas non est; si potiatur, Marti suouetaurilibus piaculum fieri. haec, ==11== Etsi omnis diuini humanique moris memoria aboleuit noua peregrinaque omnia priscis ac patriis praeferendo, haud ab re duxi uerbis quoque ipsis, ut tradita nuncupataque sunt, referre. Romanis post proelium demum factum Samnites uenisse subsidio exspectato euentu pugnae apud quosdam auctores inuenio. Latinis quoque ab Lauinio auxilium, dum deliberando terunt tempus, uictis demum ferri coeptum; et, cum iam portis prima signa et pars agminis esset egressa, nuntio allato de clade Latinorum cum conuersis signis retro in urbem rediretur, praetorem eorum nomine Milionium dixisse ferunt pro paulula uia magnam mercedem esse Romanis soluendam. qui Latinorum pugnae superfuerant, multis itineribus dissipati cum se in unum conglobassent, Vescia urbs eis receptaculum fuit. ibi in conciliis Numisius imperator eorum, adfirmando communem uere Martem belli utramque aciem pari caede prostrauisse uictoriaeque nomen tantum penes Romanos esse, ceteram pro uictis fortunam et illos gerere; funesta duo consulum praetoria, alterum parricidio filii, alterum consulis deuoti caede; trucidatum exercitum omnem, caesos hastatos principesque, stragem et ante signa et post signa factam; triarios postremo rem restituisse. Latinorum etsi pariter accisae copiae sint, tamen supplemento uel Latium propius esse uel Volscos quam Romam; itaque si uideatur eis, se ex Latinis et ex Volscis populis iuuentute propere excita rediturum infesto exercitu Capuam esse Romanosque nihil tum minus quam proelium exspectantes necopinato aduentu perculsurum. fallacibus litteris circa Latium nomenque Volscum missis, quia qui non interfuerant pugnae ad credendum temere faciliores erant, tumultuarius undique exercitus raptim conscriptus conuenit. huic agmini Torquatus consul ad Trifanum + inter Sinuessam Minturnasque is locus est + occurrit. priusquam castris locus caperetur, sarcinis utrimque in aceruum coniectis pugnatum debellatumque est; adeo enim accisae res sunt ut consuli uictorem exercitum ad depopulandos agros eorum ducenti dederent se omnes Latini deditionemque eam Campani sequerentur. Latium Capuaque agro multati. Latinus ager Priuernati addito agro et Falernus, qui populi Campani fuerat, usque ad Volturnum flumen plebi Romanae diuiditur. bina in Latino iugera ita ut dodrante ex Priuernati complerent data, terna in Falerno quadrantibus etiam pro longinquitate adiectis. extra poenam fuere Latinorum Laurentes Campanorumque equites, quia non desciuerant; cum Laurentibus renouari foedus iussum renouaturque ex eo quotannis post diem decimum Latinarum. equitibus Campanis ciuitas Romana data, monumentoque ut esset, aeneam tabulam in aede Castoris Romae fixerunt. uectigal quoque eis Campanus populos iussus pendere in singulos quotannis + fuere autem mille et sexcenti + denarios nummos quadringenos quinquagenos. ==12== Ita bello gesto, praemiis poenaque pro cuiusque merito persolutis T. Manlius Romam rediit; cui uenienti seniores tantum obuiam exisse constat, iuuentutem et tunc et omni uita deinde auersatam eum exsecratamque. Antiates in agrum Ostiensem Ardeatem Solonium incursiones fecerunt. Manlius consul quia ipse per ualetudinem id bellum exsequi nequierat, dictatorem L. Papirium Crassum, qui tum forte erat praetor, dixit; ab eo magister equitum L. Papirius Cursor dictus. nihil memorabile aduersus Antiates ab dictatore gestum est, cum aliquot menses statiua in agro Antiati habuisset. anno insigni uictoria de tot ac tam potentibus populis, ad hoc consulum alterius nobili morte, alterius sicut truci ita claro ad memoriam imperio, successere consules Ti. Aemilius Mamercinus Publilius Philo, neque in similem materiam rerum, et ipsi aut suarum rerum aut partium in re publica magis quam patriae memores. Latinos ob iram agri amissi rebellantes in campis Fenectanis fuderunt castrisque exuerunt. ibi Publilio, cuius ductu auspicioque res gestae erant, in deditionem accipiente Latinos populos, quorum ibi iuuentus caesa erat, Aemilius ad Pedum exercitum duxit. Pedanos tuebatur Tiburs Praenestinus Veliternusque populus; uenerant et ab Lanuuio Antioque auxilia. ubi cum proeliis quidem superior Romanus esset, ad urbem ipsam Pedum castraque sociorum populorum, quae urbi adiuncta erant, integer labor restaret, bello infecto repente omisso consul, quia collegae decretum triumphum audiuit, ipse quoque triumphi ante uictoriam flagitator Romam rediit. qua cupiditate offensis patribus negantibusque nisi Pedo capto aut dedito triumphum, hinc alienatus ab senatu Aemilius seditiosis tribunatibus similem deinde consulatum gessit. nam neque, quoad fuit consul, criminari apud populum patres destitit, collega haudquaquam aduersante quia et ipse de plebe erat + materiam autem praebebat criminibus ager in Latino Falernoque agro maligne plebei diuisus + et postquam senatus finire imperium consulibus cupiens dictatorem aduersus rebellantes Latinos dici iussit, Aemilius, [tum] cuius fasces erant, collegam dictatorem dixit; ab eo magister equitum Iunius Brutus dictus. dictatura popularis et orationibus in patres criminosis fuit, et quod tres leges secundissimas plebei, aduersas nobilitati tulit: unam, ut plebi scita omnes Quirites tenerent; alteram, ut legum quae comitiis centuriatis ferrentur ante initum suffragium patres auctores fierent; tertiam, ut alter utique ex plebe + cum eo uentum sit ut utrumque plebeium fieri liceret + censor crearetur. plus eo anno domi acceptum cladis ab consulibus ac dictatore quam ex uictoria eorum bellicisque rebus foris auctum imperium patres credebant. ==13== Anno insequenti, L. Furio Camillo C. Maenio consulibus, quo insignitius omissa res Aemilio, superioris anni consuli, exprobraretur, Pedum armis uirisque et omni ui expugnandum ac delendum senatus fremit coactique noui consules omnibus eam rem praeuerti proficiscuntur. iam Latio is status erat rerum ut neque bellum neque pacem pati possent; ad bellum opes deerant; pacem ob agri adempti dolorem aspernabantur. mediis consiliis standum uidebatur ut oppidis se tenerent + ne lacessitus Romanus causam belli haberet + et, si cuius oppidi obsidio nuntiata esset, undique ex omnibus populis auxilium obsessis ferretur. neque tamen nisi admodum a paucis populis Pedani adiuti sunt. Tiburtes Praenestinique, quorum ager propior erat, Pedum peruenere; Aricinos Lanuuinosque et Veliternos Antiatibus Volscis se coniungentes ad Asturae flumen Maenius improuiso adortus fudit. Camillus ad Pedum cum Tiburtibus, maxime ualido exercitu, maiore mole quamquam aeque prospero euentu pugnat. tumultum maxime repentina inter proelium eruptio oppidanorum fecit; in quos parte exercitus conuersa Camillus non compulit solum eos intra moenia sed eodem etiam die, cum ipsos auxiliaque eorum perculisset, oppidum scalis cepit. placuit inde iam maiore conatu animoque ab unius expugnatione urbis ad perdomandum Latium uictorem circumducere exercitum; nec quieuere antequam expugnando aut in deditionem accipiendo singulas urbes Latium omne subegere. praesidiis inde dispositis per recepta oppida Romam ad destinatum omnium consensu triumphum decessere. additus triumpho honos ut statuae equestres eis, rara illa aetate res, in foro ponerentur. priusquam comitiis in insequentem annum consules rogarent, Camillus de Latinis populis ad senatum rettulit atque ita disseruit: 'patres conscripti, quod bello armisque in Latio agendum fuit, id iam deum benignitate ac uirtute militum ad finem uenit. caesi ad Pedum Asturamque sunt exercitus hostium; oppida Latina omnia et Antium ex Volscis aut ui capta aut recepta in deditionem praesidiis tenentur uestris. reliqua consultatio est, quoniam rebellando saepius nos sollicitant, quonam modo perpetua pace quietos obtineamus. di immortales ita uos potentes huius consilii fecerunt ut, sit Latium deinde an non sit, in uestra manu posuerint; itaque pacem uobis, quod ad Latinos attinet, parare in perpetuum uel saeuiendo uel ignoscendo potestis. uoltis crudeliter consulere in deditos uictosque? licet delere omne Latium, uastas inde solitudines facere, unde sociali egregio exercitu per multa bella magnaque saepe usi estis. uoltis exemplo maiorum augere rem Romanam uictos in ciuitatem accipiendo? materia crescendi per summam gloriam suppeditat. certe id firmissimum longe imperium est quo oboedientes gaudent. sed maturato opus est quidquid statuere placet; tot populos inter spem metumque suspensos animi habetis; et uestram itaque de eis curam quam primum absolui et illorum animos, dum exspectatione stupent, seu poena seu beneficio praeoccupari oportet. nostrum fuit efficere ut omnium rerum uobis ad consulendum potestas esset; uestrum est decernere quod optimum uobis reique publicae sit.' ==14== Principes senatus relationem consulis de summa rerum laudare sed, cum aliorum causa alia esset, ita expediri posse consilium dicere, [si] ut pro merito cuiusque statueretur, [si] de singulis nominatim referrent populis. relatum igitur de singulis decretumque. Lanuuinis ciuitas data sacraque sua reddita, cum eo ut aedes lucusque Sospitae Iunonis communis Lanuuinis municipibus cum populo Romano esset. Aricini Nomentanique et Pedani eodem iure quo Lanuuini in ciuitatem accepti. Tusculanis seruata ciuitas quam habebant crimenque rebellionis a publica fraude in paucos auctores uersum. in Veliternos, ueteres ciues Romanos, quod totiens rebellassent, grauiter saeuitum: et muri deiecti et senatus inde abductus iussique trans Tiberim habitare, ut eius qui cis Tiberim deprehensus esset usque ad mille pondo assium clarigatio esset nec priusquam aere persoluto is qui cepisset extra uincula captum haberet. in agrum senatorum coloni missi, quibus adscriptis speciem antiquae frequentiae Velitrae receperunt. et Antium noua colonia missa, cum eo ut Antiatibus permitteretur, si et ipsi adscribi coloni uellent; naues inde longae abactae interdictumque mari Antiati populo est et ciuitas data. Tiburtes Praenestinique agro multati neque ob recens tantum rebellionis commune cum aliis Latinis crimen sed quod taedio imperii Romani cum Gallis, gente efferata, arma quondam consociassent. ceteris Latinis populis conubia commerciaque et concilia inter se ademerunt. Campanis equitum honoris causa, quia cum Latinis rebellare noluissent, Fundanisque et Formianis, quod per fines eorum tuta pacataque semper fuisset uia, ciuitas sine suffragio data. Cumanos Suessulanosque eiusdem iuris condicionisque cuius Capuam esse placuit. naues Antiatium partim in naualia Romae subductae, partim incensae, rostrisque earum suggestum in foro exstructum adornari placuit, Rostraque id templum appellatum. ==15== C. Sulpicio Longo P. Aelio Paeto consulibus, cum omnia non opes magis Romanae quam beneficiis parta gratia bona pace obtineret, inter Sidicinos Auruncosque bellum ortum. Aurunci, T. Manlio consule in deditionem accepti, nihil deinde mouerant; eo petendi auxilii ab Romanis causa iustior fuit. sed priusquam consules ab urbe + iusserat enim senatus defendi Auruncos + exercitum educerent, fama adfertur Auruncos metu oppidum deseruisse profugosque cum coniugibus ac liberis Suessam communisse, quae nunc Aurunca appellatur, moenia antiqua eorum urbemque ab Sidicinis deletam. ob ea infensus consulibus senatus, quorum cunctatione proditi socii essent, dictatorem dici iussit. dictus C. Claudius Inregillensis magistrum equitum C. Claudium Hortatorem dixit. religio inde iniecta de dictatore et, cum augures uitio creatum uideri dixissent, dictator magisterque equitum se magistratu abdicarunt. eo anno Minucia Vestalis, suspecta primo propter mundiorem iusto cultum, insimulata deinde apud pontifices ab indice seruo, cum decreto eorum iussa esset sacris abstinere familiamque in potestate habere, facto iudicio uiua sub terram ad portam Collinam dextra uiam stratam defossa Scelerato campo; credo ab incesto id ei loco nomen factum. eodem anno Q. Publilius Philo praetor primum de plebe aduersante Sulpicio consule, qui negabat rationem eius se habiturum, est factus senatu, cum in summis imperiis id non obtinuisset, minus in praetura tendente. ==16== Insequens annus, L. Papirio Crasso K. Duillio consulibus, Ausonum magis nouo quam magno bello fuit insignis. ea gens Cales urbem incolebat; Sidicinis finitimis arma coniunxerat; unoque proelio haud sane memorabili duorum populorum exercitus fusus, propinquitate urbium et ad fugam pronior et in fuga ipsa tutior fuit. nec tamen omissa eius belli cura patribus, quia totiens iam Sidicini aut ipsi mouerant bellum aut mouentibus auxilium tulerant aut causa armorum fuerant. itaque omni ope adnisi sunt, ut maximum ea tempestate imperatorem M. Valerium Coruum consulem quartum facerent; collega additus Coruo M. Atilius Regulus; et ne forte casu erraretur, petitum ab consulibus ut extra sortem Corui ea prouincia esset. exercitu uictore a superioribus consulibus accepto ad Cales, unde bellum ortum erat, profectus, cum hostes ab superioris etiam certaminis memoria pauidos clamore atque impetu primo fudisset, moenia ipsa oppugnare est adgressus. et militum quidem is erat ardor ut iam inde cum scalis succedere ad muros uellent euasurosque contenderent; Coruus, quia id arduum factu erat, labore militum potius quam periculo peragere inceptum uoluit. itaque aggerem et uineas egit turresque muro admouit, quarum usum forte oblata opportunitas praeuertit. namque M. Fabius, captiuus Romanus, cum per neglegentiam custodum festo die uinculis ruptis per murum inter opera Romanorum, religata ad pinnam muri reste suspensus, manibus se demisisset, perpulit imperatorem ut uino epulisque sopitos hostes adgrederetur; nec maiore certamine capti cum urbe Ausones sunt quam acie fusi erant. praeda capta ingens est praesidioque imposito Calibus reductae Romam legiones. consul ex senatus consulto triumphauit et, ne Atilius expers gloriae esset, iussi ambo consules aduersus Sidicinos ducere exercitum. dictatorem ante ex senatus consulto comitiorum habendorum causa dixerunt L. Aemilium Mamercinum; is magistrum equitum Q. Publilium Philonem dixit. dictatore comitia habente consules creati sunt T. Veturius Sp. Postumius. etsi belli pars cum Sidicinis restabat, tamen, ut beneficio praeuenirent desiderium plebis, de colonia deducenda Cales rettulerunt; factoque senatus consulto ut duo milia quingenti homines eo scriberentur, tres uiros coloniae deducendae agroque diuidundo creauerunt K. Duillium T. Quinctium M. Fabium. ==17== Noui deinde consules a ueteribus exercitu accepto ingressi hostium fines populando usque ad moenia atque urbem peruenerunt. ibi quia ingenti exercitu comparato Sidicini et ipsi pro extrema spe dimicaturi enixe uidebantur et Samnium fama erat conciri ad bellum, dictator ab consulibus ex auctoritate senatus dictus P. Cornelius Rufinus, magister equitum M. Antonius. religio deinde incessit uitio eos creatos magistratuque se abdicauerunt; et quia pestilentia insecuta est, uelut omnibus eo uitio contactis auspiciis res ad interregnum rediit. ab interregno inito per quintum demum interregem, M. Valerium Coruum, creati consules A. Cornelius iterum et Cn. Domitius. tranquillis rebus fama Gallici belli pro tumultu ualuit ut dictatorem dici placeret; dictus M. Papirius Crassus et magister equitum P. Valerius Publicola. a quibus cum dilectus intentius quam aduersus finitima bella haberetur, exploratores missi attulerunt quieta omnia apud Gallos esse. Samnium quoque iam alterum annum turbari nouis consiliis suspectum erat; eo ex agro Sidicino exercitus Romanus non deductus. ceterum Samnites bellum Alexandri Epirensis in Lucanos traxit; qui duo populi aduersus regem escensionem a Paesto facientem signis conlatis pugnauerunt. eo certamine superior Alexander + incertum qua fide culturus, si perinde cetera processissent + pacem cum Romanis fecit. eodem anno census actus nouique ciues censi. tribus propter eos additae Maecia et Scaptia; censores addiderunt Q. Publilius Philo Sp. Postumius. Romani facti Acerrani lege ab L. Papirio praetore lata, qua ciuitas sine suffragio data. haec eo anno domi militiaeque gesta. ==18== Foedus insequens annus seu intemperie caeli seu humana fraude fuit, M. Claudio Marcello C. Valerio consulibus. + Flaccum Potitumque uarie in annalibus cognomen consulis inuenio; ceterum in eo parui refert quid ueri sit +. illud peruelim + nec omnes auctores sunt + proditum falso esse uenenis absumptos quorum mors infamem annum pestilentia fecerit; sicut proditur tamen res, ne cui auctorum fidem abrogauerim, exponenda est. cum primores ciuitatis similibus morbis eodemque ferme omnes euentu morerentur, ancilla quaedam ad Q. Fabium Maximum aedilem curulem indicaturam se causam publicae pestis professa est, si ab eo fides sibi data esset haud futurum noxae indicium. Fabius confestim rem ad consules, consules ad senatum referunt consensusque ordinis fides indici data. tum patefactum muliebri fraude ciuitatem premi matronasque ea uenena coquere et, si sequi extemplo uelint, manifesto deprehendi posse. secuti indicem et coquentes quasdam medicamenta et recondita alia inuenerunt; quibus in forum delatis et ad uiginti matronis, apud quas deprehensa erant, per uiatorem accitis duae ex eis, Cornelia ac Sergia, patriciae utraque gentis, cum ea medicamenta salubria esse contenderent, ab confutante indice bibere iussae ut se falsum commentam arguerent, spatio ad conloquendum sumpto, cum submoto populo [in conspectu omnium] rem ad ceteras rettulissent, haud abnuentibus et illis bibere, epoto [in conspectu omnium] medicamento suamet ipsae fraude omnes interierunt. comprehensae extemplo earum comites magnum numerum matronarum indicauerunt; ex quibus ad centum septuaginta damnatae; neque de ueneficiis ante eam diem Romae quaesitum est. prodigii ea res loco habita captisque magis mentibus quam consceleratis similis uisa; itaque memoria ex annalibus repetita in secessionibus quondam plebis clauum ab dictatore fixum alienatas[que] discordia mentes hominum eo piaculo compotes sui fecisse, dictatorem claui figendi causa creari placuit. creatus Cn. Quinctilius magistrum equitum L. Valerium dixit, qui fixo clauo magistratu se abdicauerunt. ==19== Creati consules L. Papirius Crassus iterum L. Plautius Venox; cuius principio anni legati ex Volscis Fabraterni et Lucani Romam uenerunt, orantes ut in fidem reciperentur: si a Samnitium armis defensi essent, se sub imperio populi Romani fideliter atque oboedienter futuros. missi tum ab senatu legati denuntiatumque Samnitibus, ut eorum populorum finibus uim abstinerent; ualuitque ea legatio, non tam quia pacem uolebant Samnites quam quia nondum parati erant ad bellum. Eodem anno Priuernas bellum initum, cuius socii Fundani, dux etiam fuit Fundanus, Vitruuius Vaccus, uir non domi solum sed etiam Romae clarus; aedes fuere in Palatio eius, quae Vacci prata diruto aedificio publicatoque solo appellata. aduersus hunc uastantem effuse Setinum Norbanumque et Coranum agrum L. Papirius profectus haud procul castris eius consedit. Vitruuio nec ut uallo se teneret aduersus ualidiorem hostem sana constare mens, nec ut longius a castris dimicaret animus suppetere; uix tota extra portam castrorum explicata acie, fugam magis retro quam proelium aut hostem spectante milite, sine consilio, sine audacia depugnat. ut et leui momento nec ambigue est uictus, ita breuitate ipsa loci facilique receptu in tam propinqua castra haud aegre militem a multa caede est tutatus; nec fere quisquam in ipso certamine, pauci in turba fugae extremae, cum in castra ruerent, caesi; primisque tenebris Priuernum inde petitum agmine trepido, ut muris potius quam uallo sese tutarentur. a Priuerno Plautius alter consul peruastatis passim agris praedaque abacta in agrum Fundanum exercitum inducit. ingredienti fines senatus Fundanorum occurrit; negant se pro Vitruuio sectamque eius secutis precatum uenisse sed pro Fundano populo; quem extra culpam belli esse ipsum Vitruuium iudicasse, cum receptaculum fugae Priuernum habuerit non patriam [Fundanos]. Priuerni igitur hostes populi Romani quaerendos persequendosque esse, qui simul a Fundanis ac Romanis utriusque patriae immemores defecerint: Fundis pacem esse et animos Romanos et gratam memoriam acceptae ciuitatis. orare se consulem ut bellum ab innoxio populo abstineat; agros, urbem, corpora ipsorum coniugumque ac liberorum suorum in potestate populi Romani esse futuraque. conlaudatis Fundanis consul litterisque Romam missis in officio Fundanos esse ad Priuernum flexit iter. prius animaduersum in eos qui capita coniurationis fuerant a consule scribit Claudius: ad trecentos quinquaginta ex coniuratis uinctos Romam missos eamque deditionem ab senatu non acceptam, quod egentium atque humilium poena defungi uelle Fundanum populum censuerint. Priuernum. ==20== Duobus consularibus exercitibus cum obsideretur, alter consul comitiorum causa Romam reuocatus. carceres eo anno in circo primum statuti. nondum perfunctos cura Priuernatis belli tumultus Gallici fama atrox inuasit, haud ferme unquam neglecta patribus. extemplo igitur consules noui, L. Aemilius Mamercinus et C. Plautius, eo ipso die, Kalendis Quinctilibus, quo magistratum inierunt, comparare inter se prouincias iussi, Mamercinus, cui Gallicum bellum euenerat, scribere exercitum sine ulla uacationis uenia; quin opificum quoque uolgus et sellularii, minime militiae idoneum genus, exciti dicuntur; Veiosque ingens exercitus contractus, ut inde obuiam Gallis iretur; longius discedi, ne alio itinere hostis falleret ad urbem incedens, non placuit. paucos deinde post dies satis explorata temporis eius quiete a Gallis Priuernum omnis conuersa uis. duplex inde fama est: alii ui captam urbem Vitruuiumque uiuum in potestatem uenisse: alii priusquam ultima adhiberetur uis, ipsos se in deditionem consuli caduceum praeferentes permisisse auctores sunt Vitruuiumque ab suis traditum. senatus de Vitruuio Priuernatibusque consultus consulem Plautium dirutis Priuerni muris praesidioque ualido imposito ad triumphum accersit: Vitruuium in carcere adseruari iussit quoad consul redisset, tum uerberatum necari: aedes eius, quae essent in Palatio, diruendas, bona Semoni Sango censuerunt consecranda. quodque aeris ex eis redactum est, ex eo aenei orbes facti positi in sacello Sangus aduersus aedem Quirini. de senatu Priuernate ita decretum, ut qui senator Priuerni post defectionem ab Romanis mansisset trans Tiberim lege eadem qua Veliterni habitaret. his ita decretis usque ad triumphum Plauti silentium de Priuernatibus fuit; post triumphum consul necato Vitruuio sociisque eius noxae apud satiatos iam suppliciis nocentium tutam mentionem de Priuernatibus ratus, 'quoniam auctores defectionis' inquit, 'meritas poenas et ab dis immortalibus et a uobis habent, patres conscripti, quid placet de innoxia multitudine fieri? equidem, etsi meae partes exquirendae magis sententiae quam dandae sunt, tamen, cum uideam Priuernates uicinos Samnitibus esse, unde nunc nobis incertissima pax est, quam minimum irarum inter nos illosque relinqui uelim'. ==21== Cum ipsa per se res anceps esset, prout cuiusque ingenium erat atrocius mitiusue suadentibus, tum incertiora omnia unus ex Priuernatibus legatis fecit, magis condicionis in qua natus esset quam praesentis necessitatis memor; qui interrogatus a quodam tristioris sententiae auctore quam poenam meritos Priuernates censeret, 'eam' inquit 'quam merentur qui se libertate dignos censent'. cuius cum feroci responso infestiores factos uideret consul eos qui ante Priuernatium causam impugnabant, ut ipse benigna interrogatione mitius responsum eliceret, 'quid si poenam' inquit, 'remittimus uobis, qualem nos pacem uobiscum habituros speremus?' 'si bonam dederitis,' inquit 'et fidam et perpetuam; si malam, haud diuturnam.' tum uero minari nec id ambigue Priuernatem quidam et illis uocibus ad rebellandum incitari pacatos populos; pars melior senatus ad molliora responsa trahere et dicere uiri et liberi uocem auditam: an credi posse ullum populum aut hominem denique in ea condicione, cuius eum paeniteat, diutius quam necesse sit mansurum? ibi pacem esse fidam ubi uoluntarii pacati sint, neque eo loco ubi seruitutem esse uelint fidem sperandam esse. in hanc sententiam maxime consul ipse inclinauit animos, identidem ad principes sententiarum consulares, uti exaudiri posset a pluribus, dicendo eos demum qui nihil praeterquam de libertate cogitent dignos esse qui Romani fiant. itaque et in senatu causam obtinuere et ex auctoritate patrum latum ad populum est ut Priuernatibus ciuitas daretur. eodem anno Anxur trecenti in coloniam missi sunt; bina iugera agri acceperunt. ==22== Secutus est annus nulla re belli domiue insignis, P. Plautio Proculo P. Cornelio Scapula consulibus, praeterquam quod Fregellas + Segninorum is ager, deinde Volscorum fuerat + colonia deducta et populo uisceratio data a M. Flauio in funere matris. erant qui per speciem honorandae parentis meritam mercedem populo solutam interpretarentur, quod eum die dicta ab aedilibus crimine stupratae matrisfamiliae absoluisset. data uisceratio in praeteritam iudicii gratiam honoris etiam ei causa fuit tribunatuque plebei proximis comitiis absens petentibus praefertur. Palaepolis fuit haud procul inde ubi nunc Neapolis sita est; duabus urbibus populus idem habitabat. Cumis erant oriundi; Cumani Chalcide Euboica originem trahunt. classe, qua aduecti ab domo fuerant, multum in ora maris eius quod accolunt potuere, primo [in] insulas Aenariam et Pithecusas egressi, deinde in continentem ausi sedes transferre. haec ciuitas cum suis uiribus tum Samnitium infidae aduersus Romanos societati freta, siue pestilentiae quae Romanam urbem adorta nuntiabatur fidens, multa hostilia aduersus Romanos agrum Campanum Falernumque incolentes fecit. igitur L. Cornelio Lentulo Q. Publilio Philone iterum consulibus, fetialibus Palaepolim ad res repetendas missis cum relatum esset a Graecis, gente lingua magis strenua quam factis, ferox responsum, ex auctoritate patrum populus Palaepolitanis bellum fieri iussit. inter consules prouinciis comparatis bello Graeci persequendi Publilio euenerunt; Cornelius altero exercitu Samnitibus, si qua se mouerent, oppositus + fama autem erat defectioni Campanorum imminentes admoturos castra + ; ibi optimum uisum Cornelio statiua habere. ==23== Ab utroque consule exiguam spem pacis cum Samnitibus esse certior fit senatus: Publilius duo milia Nolanorum militum et quattuor Samnitium magis Nolanis cogentibus quam uoluntate Graecorum recepta Palaepoli; [miserat; Romae compertum,] Cornelius dilectum indictum a magistratibus uniuersumque Samnium erectum ac uicinos populos, Priuernatem Fundanumque et Formianum, haud ambigue sollicitari. ob haec cum legatos mitti placuisset prius ad Samnites quam bellum fieret, responsum redditur ab Samnitibus ferox. ultro incusabant iniurias Romanorum, neque eo neglegentius ea quae ipsis obicerentur purgabant: haud ullo publico consilio auxilioue iuuari Graecos nec Fundanum Formianumue a se sollicitatos; quippe minime paenitere se uirium suarum, si bellum placeat. ceterum non posse dissimulare aegre pati ciuitatem Samnitium quod Fregellas ex Volscis captas dirutasque ab se restituerit Romanus populus coloniamque in Samnitium agro imposuerint, quam coloni eorum Fregellas appellent; eam se contumeliam iniuriamque, ni sibi ab iis qui fecerint dematur, ipsos omni ui depulsuros esse. cum Romanus legatus ad disceptandum eos ad communes socios atque amicos uocaret, 'quid perplexe agimus?' inquit; 'nostra certamina, Romani, non uerba legatorum nec hominum quisquam disceptator sed campus Campanus, in quo concurrendum est, et arma et communis Mars belli decernet. proinde inter Capuam Suessulamque castra castris conferamus et Samnis Romanusne imperio Italiam regat decernamus.' legati Romanorum cum se non quo hostis uocasset sed quo imperatores sui duxissent ituros esse respondissent * * * * iam Publilius inter Palaepolim Neapolimque loco opportune capto diremerat hostibus societatem auxilii mutui qua, ut quisque locus premeretur, inter se usi fuerant. itaque cum et comitiorum dies instaret et Publilium imminentem hostium muris auocari ab spe capiendae in dies urbis haud e re publica esset, actum cum tribunis est ad populum ferrent ut, cum Q. Publilius Philo consulatu abisset, pro consule rem gereret quoad debellatum cum Graecis esset. L. Cornelio, quia ne eum quidem in Samnium iam ingressum reuocari ab impetu belli placebat, litterae missae ut dictatorem comitiorum causa diceret. dixit M. Claudium Marcellum; ab eo magister equitum dictus Sp. Postumius. nec tamen ab dictatore comitia sunt habita, quia uitione creatus esset in disquisitionem uenit. consulti augures uitiosum uideri dictatorem pronuntiauerunt. eam rem tribuni suspectam infamemque criminando fecerunt: nam neque facile fuisse id uitium nosci, cum consul oriens de nocte silentio diceret dictatorem, neque ab consule cuiquam publice priuatimue de ea re scriptum esse nec quemquam mortalium exstare qui se uidisse aut audisse quid dicat quod auspicium dirimeret, neque augures diuinare Romae sedentes potuisse quid in castris consuli uitii obuenisset; cui non apparere, quod plebeius dictator sit, id uitium auguribus uisum? haec aliaque ab tribunis nequiquam iactata; tamen ad interregnum res redit, dilatisque alia atque alia de causa comitiis quartus decimus demum interrex L. Aemilius consules creat C. Poetelium L. Papirium Mugillanum; Cursorem in aliis annalibus inuenio. ==24== Eodem anno Alexandream in Aegypto proditum conditam Alexandrumque Epiri regem ab exsule Lucano interfectum sortes Dodonaei Iouis euentu adfirmasse. accito ab Tarentinis in Italiam data dictio erat, caueret Acherusiam aquam Pandosiamque urbem: ibi fatis eius terminum dari. eoque ocius transmisit in Italiam ut quam maxime procul abesset urbe Pandosia in Epiro et Acheronte amni, quem ex Molosside fluentem in Stagna Inferna accipit Thesprotius sinus. ceterum ut ferme fugiendo in media fata ruitur, cum saepe Bruttias Lucanasque legiones fudisset, Heracleam, Tarentinorum coloniam, ex Lucanis Sipontumque, Bruttiorum Consentiam ac Terinam, alias inde Messapiorum ac Lucanorum cepisset urbes et trecentas familias illustres in Epirum quas obsidum numero haberet misisset, haud procul Pandosia urbe, imminente Lucanis ac Bruttiis finibus, tres tumulos aliquantum inter se distantes insedit, ex quibus incursiones in omnem partem agri hostilis faceret; et ducentos ferme Lucanorum exsules circa se pro fidis habebat, ut pleraque eius generis ingenia sunt, cum fortuna mutabilem gerentes fidem. imbres continui campis omnibus inundatis cum interclusissent trifariam exercitum a mutuo inter se auxilio, duo praesidia quae sine rege erant improuiso hostium aduentu opprimuntur; deletisque eis ad ipsius obsidionem omnes conuersi. inde ab Lucanis exsulibus ad suos nuntii missi sunt pactoque reditu promissum est regem aut uiuum aut mortuum in potestatem daturos. ceterum cum delectis ipse egregium facinus ausus per medios erumpit hostes et ducem Lucanorum comminus congressum obtruncat; contrahensque suos ex fuga palatos peruenit ad amnem ruinis recentibus pontis, quem uis aequae abstulerat, indicantem iter. quem cum incerto uado transiret agmen, fessus metu ac labore miles, increpans nomen abominandum fluminis, 'iure Acheros uocaris' inquit. quod ubi ad aures accidit regis, adiecit extemplo animum fatis suis substititque dubius an transiret. tum Sotimus, minister ex regiis pueris, quid in tanto discrimine periculi cunctaretur interrogans indicat Lucanos insidiis quaerere locum. quos ubi respexit rex procul grege facto uenientes, stringit gladium et per medium amnem transmittit equum; iamque in uadum egressum eminus ueruto Lucanus exsul transfigit. lapsum inde cum inhaerente telo corpus exanime detulit amnis in hostium praesidia. ibi foeda laceratio corporis facta. namque praeciso medio partem Consentiam misere, pars ipsis retenta ad ludibrium; quae cum iaculis saxisque procul incesseretur, mulier una ultra humanarum irarum fidem saeuienti turbae immixta, ut parumper sustinerent precata, flens ait uirum sibi liberosque captos apud hostes esse; sperare corpore regio utcumque mulcato se suos redempturam. is finis laceratione fuit, sepultumque Consentiae quod membrorum reliquum fuit cura mulieris unius, ossaque Metapontum ad hostes remissa, inde Epirum deuecta ad Cleopatram uxorem sororemque Olympiadem, quarum mater magni Alexandri altera, soror altera fuit. haec de Alexandri Epirensis tristi euentu, quamquam Romano bello fortuna eum abstinuit, tamen, quia in Italia bella gessit, paucis dixisse satis sit. ==25== Eodem anno lectisternium Romae quinto post conditam urbem iisdem quibus ante placandis habitum est dies. noui deinde consules iussu populi cum misissent qui indicerent Samnitibus bellum, ipsi maiore conatu quam aduersus Graecos cuncta parabant; et alia noua nihil tum animo tale agitantibus accesserunt auxilia. Lucani atque Apuli, quibus gentibus nihil ad eam diem cum Romano populo fuerat, in fidem uenerunt, arma uirosque ad bellum pollicentes; foedere ergo in amicitiam accepti. eodem tempore etiam in Samnio res prospere gesta. tria oppida in potestatem uenerunt, Allifae, Callifae, Rufrium, aliusque ager primo aduentu consulum longe lateque est peruastatus. hoc bello tam prospere commisso, alteri quoque bello quo Graeci obsidebantur iam finis aderat. nam praeterquam quod intersaeptis munimentis hostium pars parti abscisa erat, foediora aliquanto intra muros iis quibus hostis territabat patiebantur et uelut capti a suismet ipsis praesidiis indigna iam liberis quoque ac coniugibus et quae captarum urbium extrema sunt [patiebantur]. itaque cum et a Tarento et a Samnitibus fama esset noua auxilia uentura, Samnitium plus quam uellent intra moenia esse rebantur, Tarentinorum iuuentutem, Graeci Graecos, haud minus per quos Samniti Nolanoque quam ut Romanis hostibus resisterent, exspectabant. postremo leuissimum malorum deditio ad Romanos uisa: Charilaus et Nymphius principes ciuitatis communicato inter se consilio partes ad rem agendam diuisere, ut alter ad imperatorem Romanorum transfugeret, alter subsisteret ad praebendam opportunam consilio urbem. Charilaus fuit qui ad Publilium Philonem uenit et, quod bonum faustum felix Palaepolitanis populoque Romano esset, tradere se ait moenia statuisse. eo facto utrum ab se prodita an seruata patria uideatur, in fide Romana positum esse. sibi priuatim nec pacisci quicquam nec petere; publice petere quam pacisci magis ut, si successisset inceptum, cogitaret populus Romanus potius cum quanto studio periculoque reditum in amicitiam suam esset quam qua stultitia et temeritate de officio decessum. conlaudatus ab imperatore tria milia militum ad occupandam eam partem urbis quam Samnites insidebant accepit; praesidio ei L. Quinctius tribunus militum praepositus. ==26== Eodem tempore et Nymphius praetorem Samnitium arte adgressus perpulerat, ut, quoniam omnis Romanus exercitus aut circa Palaepolim aut in Samnio esset, sineret se classe circumuehi ad Romanum agrum, non oram modo maris sed ipsi urbi propinqua loca depopulaturum; sed ut falleret, nocte proficiscendum esse extemploque naues deducendas. quod quo maturius fieret, omnis iuuentus Samnitium praeter necessarium urbis praesidium ad litus missa. ubi dum Nymphius in tenebris et multitudine semet ipsa impediente, sedulo aliis alia imperia turbans, terit tempus, Charilaus ex composito ab sociis in urbem receptus, cum summa urbis Romano milite implesset, tolli clamorem iussit; ad quem Graeci signo accepto a principibus quieuere, Nolani per auersam partem urbis uia Nolam ferente effugiunt. Samnitibus exclusis ab urbe ut expeditior in praesentia fuga, ita foedior postquam periculo euaserunt uisa, quippe qui inermes nulla rerum suarum non relicta inter hostes, ludibrium non externis modo sed etiam popularibus, spoliati atque egentes domos rediere. haud ignarus opinionis alterius, qua haec proditio ab Samnitibus facta traditur, cum auctoribus hoc dedi, quibus dignius credi est, tum foedus Neapolitanum + eo enim deinde summa rei Graecorum uenit + similius uero facit ipsos in amicitiam redisse. Publilio triumphus decretus, quod satis credebatur obsidione domitos hostes in fidem uenisse. duo singularia haec ei uiro primum contigere, prorogatio imperii non ante in ullo facta et acto honore triumphus. ==27== Aliud subinde bellum cum alterius orae Graecis exortum. namque Tarentini cum rem Palaepolitanam uana spe auxilii aliquamdiu sustinuissent, postquam Romanos urbe potitos accepere, uelut destituti ac non qui ipsi destituissent, increpare Palaepolitanos, ira atque inuidia in Romanos furere, eo etiam quod Lucanos et Apulos + nam utraque eo anno societas coepta est + in fidem populi Romani uenisse allatum est: quippe propemodum peruentum ad se esse iamque in eo rem fore ut Romani aut hostes aut domini habendi sint. discrimen profecto rerum suarum in bello Samnitium euentuque eius uerti; eam solam gentem restare nec eam ipsam satis ualidam, quando Lucanus defecerit; quem reuocari adhuc impellique ad abolendam societatem Romanam posse, si qua ars serendis discordiis adhibeatur. haec consilia cum apud cupidos rerum nouandarum ualuissent, ex iuuentute quidam Lucanorum pretio adsciti, clari magis inter populares quam honesti, inter se mulcati ipsi uirgis, cum corpora nuda intulissent in ciuium coetum, uociferati sunt se, quod castra Romana ingredi ausi essent, a consulibus uirgis caesos ac prope securi percussos esse. deformis suapte natura res cum speciem iniuriae magis quam doli prae se ferret, concitati homines cogunt clamore suo magistratus senatum uocare; et alii circumstantes concilium bellum in Romanos poscunt, alii ad concitandam in arma multitudinem agrestium discurrunt, tumultuque etiam sanos consternante animos decernitur ut societas cum Samnitibus renouaretur, legatique ad eam rem mittuntur. repentina res quia quam causam nullam tam ne fidem quidem habebat, coacti a Samnitibus et obsides dare et praesidia in loca munita accipere, caeci fraude et ira nihil recusarunt. dilucere deinde breui fraus coepit postquam criminum falsorum auctores Tarentum commigrauere; sed amissa omni de se potestate nihil ultra quam ut paeniteret frustra restabat. ==28== {{pn|28.1|1}}Eo anno plebi Romanae uelut aliud initium libertatis factum est quod necti desierunt; mutatum autem ius ob unius feneratoris simul libidinem, simul crudelitatem insignem. {{pn|28.2|2}}L. Papirius is fuit, cui cum se C. Publilius ob aes alienum paternum nexum dedisset, quae aetas formaque misericordiam elicere poterant, ad libidinem et contumeliam animum accenderunt. {{pn|28.3|3}}[ut] florem aetatis eius fructum aduenticium crediti ratus, primo perlicere adulescentem sermone incesto est conatus; dein, postquam aspernabantur flagitium aures, minis territare atque identidem admonere fortunae; {{pn|28.4|4}}postremo, cum ingenuitatis magis quam praesentis condicionis memorem videret, nudari iubet verberaque adferri. {{pn|28.5|5}}quibus laceratus iuvenis cum se in publicum proripuisset, libidinem crudelitatemque conquerens faeneratoris, {{pn|28.6|6}}ingens vis hominum cum aetatis miseratione atque indignitate iniuriae accensa, tum suae condicionis liberumque suorum respectu, in forum atque inde agmine facto ad curiam concurrit; et, {{pn|28.7|7}}cum consules tumultu repentino coacti senatum vocarent, introeuntibus in curiam patribus laceratum iuvenis tergum, procumbentes ad singulorum pedes, ostentabant. {{pn|28.8|8}}victum eo die ob inpotentem iniuriam unius ingens vinculum fidei; iussique consules ferre ad populum, ne quis, nisi qui noxam meruisset, donec poenam lueret, in compedibus aut in nervo teneretur; pecuniae creditae bona debitoris, {{pn|28.9|9}}non corpus obnoxium esset. ita nexi soluti, cautumque in posterum, ne necterentur. ==29== Eodem anno cum satis per se ipsum Samnitium bellum et defectio repens Lucanorum auctoresque defectionis Tarentini sollicitos haberent patres, accessit ut et Vestinus populus Samnitibus sese coniungeret. quae res sicut eo anno sermonibus magis passim hominum iactata quam in publico ullo concilio est, ita insequentis anni consulibus, L. Furio Camillo iterum Iunio Bruto Scaeuae, nulla prior potiorque uisa est de qua ad senatum referrent. et quamquam [non] noua res erat, tamen tanta cura patres incessit ut pariter eam susceptam neglectamque timerent, ne aut impunitas eorum lasciuia superbiaque aut bello poenae expetitae metu propinquo atque ira concirent finitimos populos; et erat genus omne abunde bello Samnitibus par, Marsi Paelignique et Marrucini, quos, si Vestinus attingeretur, omnes habendos hostes. uicit tamen pars quae in praesentia uideri potuit maioris animi quam consilii; sed euentus docuit fortes fortunam iuuare. bellum ex auctoritate patrum populus aduersus Vestinos iussit. prouincia ea Bruto, Samnium Camillo sorte euenit. exercitus utroque ducti et cura tuendorum finium hostes prohibiti coniungere arma. ceterum alterum consulem L. Furium, cui maior moles rerum imposita erat, morbo graui implicitum fortuna bello subtraxit; iussusque dictatorem dicere rei gerendae causa longe clarissimum bello ea tempestate dixit, L. Papirium Cursorem, a quo Q. Fabius Maximus Rullianus magister equitum est dictus, par nobile rebus in eo magistratu gestis, discordia tamen, qua prope ad ultimum dimicationis uentum est, nobilius. ab altero consule in Vestinis multiplex bellum nec usquam uario euentu gestum est. nam et peruastauit agros et populando atque urendo tecta hostium sataque in aciem inuitos extraxit; et ita proelio uno accidit Vestinorum res, haudquaquam tamen incruento milite suo, ut non in castra solum refugerent hostes sed iam ne uallo quidem ac fossis freti dilaberentur in oppida, situ urbium moenibusque se defensuri. postremo oppida quoque ui expugnare adortus, primo Cutinam ingenti ardore militum a uolnerum ira quod haud fere quisquam integer proelio excesserat, scalis cepit, deinde Cingiliam. utriusque urbis praedam militibus, quod eos neque portae nec muri hostium arcuerant, concessit. ==30== In Samnium incertis itum auspiciis est; cuius rei uitium non in belli euentum, quod prospere gestum est, sed in rabiem atque iras imperatorum uertit. namque Papirius dictator a pullario monitus cum ad auspicium repetendum Romam proficisceretur, magistro equitum denuntiauit ut sese loco teneret neu absente se cum hoste manum consereret. Q. Fabius cum post profectionem dictatoris per exploratores comperisset perinde omnia soluta apud hostes ac si nemo Romanus in Samnio esset, seu ferox adulescens indignitate accensus quod omnia in dictatore uiderentur reposita esse seu occasione bene gerendae rei inductus, exercitu instructo paratoque profectus ad Imbrinium + ita uocant locum + acie cum Samnitibus conflixit. ea fortuna pugnae fuit ut nihil relictum sit quo, si adfuisset dictator, res melius geri potuerit; non dux militi, non miles duci defuit. eques etiam auctore L. Cominio tribuno militum, qui aliquotiens impetu capto perrumpere non poterat hostium agmen, detraxit frenos equis atque ita concitatos calcaribus permisit ut sustinere eos nulla uis posset; per arma, per uiros late stragem dedere; secutus pedes impetum equitum turbatis hostibus intulit signa. uiginti milia hostium caesa eo die traduntur. auctores habeo bis cum hoste signa conlata dictatore absente, bis rem egregie gestam; apud antiquissimos scriptores una haec pugna inuenitur; in quibusdam annalibus tota res praetermissa est. magister equitum ut ex tanta caede multis potitus spoliis congesta in ingentem aceruum hostilia arma subdito igne concremauit, seu uotum id deorum cuipiam fuit seu credere libet Fabio auctori eo factum ne suae gloriae fructum dictator caperet nomenque ibi scriberet aut spolia in triumpho ferret. litterae quoque de re prospere gesta ad senatum non ad dictatorem missae argumentum fuere minime cum eo communicantis laudes. ita certe dictator id factum accepit, ut laetis aliis uictoria parta prae se ferret iram tristitiamque. misso itaque repente senatu se ex curia proripuit, tum uero non Samnitium magis legiones quam maiestatem dictatoriam et disciplinam militarem a magistro equitum uictam et euersam dictitans, si illi impune spretum imperium fuisset. itaque plenus minarum iraeque profectus in castra, cum maximis itineribus isset, non tamen praeuenire famam aduentus sui potuit; praecucurrerant enim ab urbe qui nuntiarent dictatorem auidum poenae uenire, alternis paene uerbis T. Manli factum laudantem. ==31== Fabius contione extemplo aduocata obtestatus milites est ut, qua uirtute rem publicam ab infestissimis hostibus defendissent, eadem se cuius ductu auspicioque uicissent ab impotenti crudelitate dictatoris tutarentur: uenire amentem inuidia, iratum uirtuti alienae felicitatique; furere quod se absente res publica egregie gesta esset; malle, si mutare fortunam posset, apud Samnites quam Romanos uictoriam esse; imperium dictitare spretum, tamquam non eadem mente pugnari uetuerit qua pugnatum doleat. et tunc inuidia impedire uirtutem alienam uoluisse cupidissimisque arma ablaturum fuisse militibus, ne se absente moueri possent; et nunc id furere, id aegre pati, quod sine L. Papirio non inermes, non manci milites fuerint, quod se Q. Fabius magistrum equitum duxerit ac non accensum dictatoris. quid illum facturum fuisse, si, quod belli casus ferunt Marsque communis, aduersa pugna euenisset, qui sibi deuictis hostibus, re publica bene gesta ita ut non ab illo unico duce melius geri potuerit, supplicium magistro equitum tunc uictori minetur? neque illum magistro equitum infestiorem quam tribunis militum, quam centurionibus, quam militibus esse. si posset, in omnes saeuiturum fuisse: quia id nequeat, in unum saeuire. etenim inuidiam tamquam ignem summa petere; in caput consilii, in ducem incurrere; si se simul cum gloria rei gestae exstinxisset, [tunc uictorem] uelut in capto exercitu dominantem quidquid licuerit in magistro equitum in militibus ausurum. proinde adessent in sua causa omnium libertati. si consensum exercitus eundem qui in proelio fuerit in tuenda uictoria uideat et salutem unius omnibus curae esse, inclinaturum ad clementiorem sententiam animum. postremo se uitam fortunasque suas illorum fidei uirtutique permittere. ==32== Clamor e tota contione ortus, uti bonum animum haberet: neminem illi uim allaturum saluis legionibus Romanis. haud multo post dictator aduenit classicoque extemplo ad contionem aduocauit. tum silentio facto praeco Q. Fabium magistrum equitum citauit; qui simul ex inferiore loco ad tribunal accessit, tum dictator 'quaero' inquit 'de te, Q. Fabi, cum summum imperium dictatoris sit pareantque ei consules, regia potestas, praetores, iisdem auspiciis quibus consules creati, aequum censeas necne magistrum equitum dicto audientem esse; itemque illud interrogo, cum me incertis auspiciis profectum ab domo scirem, utrum mihi turbatis religionibus res publica in discrimen committenda fuerit an auspicia repetenda ne quid dubiis dis agerem; simul illud, quae dictatori religio impedimento ad rem gerendam fuerit, num ea magister equitum solutus ac liber potuerit esse. sed quid ego haec interrogo, cum, si ego tacitus abissem, tamen tibi ad uoluntatis interpretationem meae dirigenda tua sententia fuerit? quin tu respondes uetuerimne te quicquam rei me absente agere, uetuerimne signa cum hostibus conferre? quo tu imperio meo spreto, incertis auspiciis, turbatis religionibus, aduersus morem militarem disciplinamque maiorum et numen deorum ausus es cum hoste confligere. ad haec quae interrogatus es responde; at extra ea caue uocem mittas. accede, lictor.' aduersus [quae] singula cum respondere haud facile esset, et nunc quereretur eundem accusatorem capitis sui ac iudicem esse, modo uitam sibi eripi citius quam gloriam rerum gestarum posse uociferaretur purgaretque se in uicem atque ultro accusaret, tunc Papirius redintegrata ira spoliari magistrum equitum ac uirgas et secures expediri iussit. Fabius fidem militum implorans lacerantibus uestem lictoribus ad triarios tumultum iam [in contione] miscentes sese recepit. inde clamor in totam contionem est perlatus; alibi preces, alibi minae audiebantur. qui proximi forte tribunali steterant, quia subiecti oculis imperatoris noscitari poterant, orabant ut parceret magistro equitum neu cum eo exercitum damnaret; extrema contio et circa Fabium globus increpabant inclementem dictatorem nec procul seditione aberant. ne tribunal quidem satis quietum erat; legati circumstantes sellam orabant ut rem in posterum diem differret et irae suae spatium et consilio tempus daret: satis castigatam adulescentiam Fabi esse, satis deformatam uictoriam; ne ad extremum finem supplicii tenderet neu unico iuueni neu patri eius, clarissimo uiro, neu Fabiae genti eam iniungeret ignominiam. cum parum precibus, parum causa proficerent, intueri saeuientem contionem iubebant: ita inritatis militum animis subdere ignem ac materiam seditioni non esse aetatis, non prudentiae eius; neminem id Q. Fabio poenam deprecanti suam uitio uersurum sed dictatori, si occaecatus ira infestam multitudinem in se prauo certamine mouisset. postremo, ne id se gratiae dare Q. Fabi crederet, se ius iurandum dare paratos esse non uideri e re publica in Q. Fabium eo tempore animaduerti. ==33== His uocibus cum in se magis incitarent dictatorem quam magistro equitum placarent, iussi de tribunali descendere legati; et silentio nequiquam per praeconem temptato, prae strepitu ac tumultu [cum] nec ipsius dictatoris nec apparitorum eius uox audiretur, nox uelut in proelio certamini finem fecit. magister equitum, iussus postero die adesse, cum omnes adfirmarent infestius Papirium exarsurum, agitatum contentione ipsa exacerbatumque, clam ex castris Romam profugit; et patre auctore M. Fabio, qui ter iam consul dictatorque fuerat, uocato extemplo senatu, cum maxime conquereretur apud patres uim atque iniuriam dictatoris, repente strepitus ante curiam lictorum summouentium auditur et ipse infensus aderat, postquam comperit profectum ex castris, cum expedito equitatu secutus. iteratur deinde contentio et prendi Fabium Papirius iussit. ubi cum deprecantibus primoribus patrum atque uniuerso senatu perstaret in incepto immitis animus, tum pater M. Fabius 'quando quidem' inquit 'apud te nec auctoritas senatus nec aetas mea, cui orbitatem paras, nec uirtus nobilitasque magistri equitum a te ipso nominati ualet nec preces, quae saepe hostem mitigauere, quae deorum iras placant, tribunos plebis appello et prouoco ad populum eumque tibi, fugienti exercitus tui, fugienti senatus iudicium, iudicem fero, qui certe unus plus quam tua dictatura potest polletque. uidero cessurusne prouocationi sis, cui rex Romanus Tullus Hostilius cessit.' ex curia in contionem itur. quo cum paucis dictator, cum omni agmine principum magister equitum [cum] escendisset, deduci eum de rostris Papirius in partem inferiorem iussit. secutus pater 'bene agis' inquit, 'cum eo nos deduci iussisti unde et priuati uocem mittere possemus.' ibi primo non tam perpetuae orationes quam altercatio exaudiebantur; uicit deinde strepitum uox et indignatio Fabi senis increpantis superbiam crudelitatemque Papiri: se quoque dictatorem Romae fuisse nec a se quemquam, ne plebis quidem hominem, non centurionem, non militem, uiolatum; Papirium tamquam ex hostium ducibus, sic ex Romano imperatore uictoriam et triumphum petere. quantum interesse inter moderationem antiquorum et nouam superbiam crudelitatemque. dictatorem Quinctium Cincinnatum in L. Minucium consulem ex obsidione a se ereptum non ultra saeuisse quam ut legatum eum ad exercitum pro consule relinqueret. M. Furium Camillum in L. Furio, qui contempta sua senectute et auctoritate foedissimo cum euentu pugnasset, non solum in praesentia moderatum irae esse ne quid de collega secus populo aut senatui scriberet, sed cum reuertisset potissimum ex tribunis consularibus habuisse quem ex collegis optione ab senatu data socium sibi imperii deligeret. nam populi quidem, penes quem potestas omnium rerum esset, ne iram quidem unquam atrociorem fuisse in eos qui temeritate atque inscitia exercitus amisissent quam ut pecunia eos multaret: capite anquisitum ob rem bello male gestam de imperatore nullo ad eam diem esse. nunc ducibus populi Romani, quae ne uictis quidem bello fas fuerit, uirgas et secures uictoribus et iustissimos meritis triumphos intentari. quid enim tandem passurum fuisse filium suum, si exercitum amisisset, si fusus, fugatus, castris exutus fuisset? quo ultra iram uiolentiamque eius excessuram fuisse quam ut uerberaret necaretque? quam conueniens esse propter Q. Fabium ciuitatem in laetitia uictoria supplicationibus ac gratulationibus esse, eum propter quem deum delubra pateant, arae sacrificiis fument, honore donis cumulentur, nudatum uirgis lacerari in conspectu populi Romani, intuentem Capitolium atque arcem deosque ab se duobus proeliis haud frustra aduocatos. quo id animo exercitum, qui eius ductu auspiciisque uicisset, laturum? quem luctum in castris Romanis, quam laetitiam inter hostes fore. haec simul iurgans, querens, deum hominumque fidem obtestans, et complexus filium plurimis cum lacrimis agebat. ==34== Stabat cum eo senatus maiestas, fauor populi, tribunicium auxilium, memoria absentis exercitus; ex parte altera imperium inuictum populi Romani et disciplina rei militaris et dictatoris edictum pro numine semper obseruatum et Manliana imperia et posthabita filii caritas publicae utilitati iactabantur: hoc etiam L. Brutum, conditorem Romanae libertatis, antea in duobus liberis fecisse; nunc patres comes et senes faciles de alieno imperio spreto, tamquam rei paruae, disciplinae militaris euersae iuuentuti gratiam facere. se tamen perstaturum in incepto nec ei, qui aduersus edictum suum turbatis religionibus ac dubiis auspiciis pugnasset, quicquam ex iusta poena remissurum. maiestas imperii perpetuane esset non esse in sua potestate: L. Papirium nihil eius deminuturum; optare ne potestas tribunicia, inuiolata ipsa, uiolet intercessione sua Romanum imperium neu populus in se potissimum dictatore uim et ius dictaturae exstinguat. quod si fecisset, non L. Papirium sed tribunos, sed prauum populi iudicium nequiquam posteros accusaturos, cum polluta semel militari disciplina non miles centurionis, non centurio tribuni, non tribunus legati, non legatus consulis, non magister equitum dictatoris pareat imperio, nemo hominum, nemo deorum uerecundiam habeat, non edicta imperatorum, non auspicia obseruentur, sine commeatu uagi milites in pacato, in hostico errent, immemores sacramenti licentia sua se ubi uelint exauctorent, infrequentia deserantur signa, neque conueniatur ad edictum, nec discernatur interdiu nocte, aequo iniquo loco, [iussu] iniussu imperatoris pugnent, et non signa, non ordines seruent, latrocinii modo caeca et fortuita pro sollemni et sacrata militia sit. + 'horum criminum uos reos in omnia saecula offerte, tribuni plebi; uestra obnoxia capita pro licentia Q. Fabi obicite.' ==35== Stupentes tribunos et suam iam uicem magis anxios quam eius cui auxilium ab se petebatur, liberauit onere consensus populi Romani ad preces et obtestationem uersus ut sibi poenam magistri equitum dictator remitteret. tribuni quoque inclinatam rem in preces subsecuti orare dictatorem insistunt ut ueniam errori humano, ueniam adulescentiae Q. Fabi daret; satis eum poenarum dedisse. iam ipse adulescens, iam pater M. Fabius contentionis obliti procumbere ad genua et iram deprecari dictatoris. tum dictator silentio facto 'bene habet' inquit, 'Quirites; uicit disciplina militaris, uicit imperii maiestas, quae in discrimine fuerunt an ulla post hanc diem essent. non noxae eximitur Q. Fabius, qui contra edictum imperatoris pugnauit, sed noxae damnatus donatur populo Romano, donatur tribuniciae potestati precarium non iustum auxilium ferenti. uiue, Q. Fabi, felicior hoc consensu ciuitatis ad tuendum te quam qua paulo ante insultabas uictoria; uiue, id facinus ausus, cuius tibi ne parens quidem, si eodem loco fuisset quo fuit L. Papirius, ueniam dedisset. mecum, ut uoles, reuerteris in gratiam; populo Romano, cui uitam debes, nihil maius praestiteris quam si hic tibi dies satis documenti dederit ut bello ac pace pati legitima imperia possis.' cum se nihil morari magistrum equitum pronuntiasset, degressum eum templo laetus senatus, laetior populus, circumfusi ac gratulantes hinc magistro equitum, hinc dictatori, prosecuti sunt, firmatumque imperium militare haud minus periculo Q. Fabi quam supplicio miserabili adulescentis Manli uidebatur. forte ita eo anno euenit ut, quotienscumque dictator ab exercitu recessisset, hostes in Samnio mouerentur. ceterum in oculis exemplum erat Q. Fabius M. Valerio legato, qui castris praeerat, ne quam uim hostium magis quam trucem dictatoris iram timeret. itaque frumentatores cum circumuenti ex insidiis caesi loco iniquo essent, creditum uolgo est subueniri eis ab legato potuisse, ni tristia edicta exhorruisset. ea quoque ira alienauit a dictatore militum animos iam ante infensos quod implacabilis Q. Fabio fuisset et, quod suis precibus negasset, eius populo Romano ueniam dedisset. ==36== Postquam dictator praeposito in urbe L. Papirio Crasso, magistro equitum Q. Fabio uetito quicquam pro magistratu agere, in castra rediit, neque ciuibus satis laetus aduentus eius fuit nec hostibus quicquam attulit terroris. namque postero die, seu ignari uenisse dictatorem seu adesset an abesset parui facientes, instructa acie ad castra accesserunt. ceterum tantum momenti in uno uiro L. Papirio fuit ut, si ducis consilia fauor subsecutus militum foret, debellari eo die cum Samnitibus potuisse pro haud dubio habitum sit; ita instruxit aciem [loco ac subsidiis], ita omni arte bellica firmauit; cessatum a milite ac de industria, ut obtrectaretur laudibus ducis, impedita uictoria est. plures Samnitium cecidere, plures Romani uolnerati sunt. sensit peritus dux quae res uictoriae obstaret: temperandum ingenium suum esse et seueritatem miscendam comitati. itaque adhibitis legatis ipse circuit saucios milites inserens in tentoria caput, singulosque ut sese haberet rogitans curam eorum nominatim legatis tribunisque et praefectis demandabat. rem per se popularem ita dextere egit, ut medendis corporibus animi multo prius militum imperatori reconciliarentur nec quicquam ad salubritatem efficacius fuerit quam quod grato animo ea cura accepta est. refecto exercitu cum hoste congressus haud dubia spe sua militumque ita fudit fugauitque Samnites ut ille ultimus eis dies conferendi signa cum dictatore fuerit. incessit deinde qua duxit praedae spes uictor exercitus perlustrauitque hostium agros, nulla arma, nullam uim nec apertam nec insidiis expertus. addebat alacritatem quod dictator praedam omnem edixerat militibus; nec ira magis publica quam priuatum compendium in hostem acuebat. his cladibus subacti Samnites pacem a dictatore petiere; cum quo pacti ut singula uestimenta militibus et annuum stipendium darent, cum ire ad senatum iussi essent, secuturos se dictatorem responderunt, unius eius fidei uirtutique causam suam commendantes. ita deductus ex Samnitibus exercitus. ==37== Dictator triumphans urbem est ingressus; et cum se dictatura abdicare uellet, iussu patrum priusquam abdicaret consules creauit C. Sulpicium Longum iterum Q. Aemilium Cerretanum. Samnites infecta pace quia de condicionibus agebatur indutias annuas ab urbe rettulerunt; nec earum ipsarum sancta fides fuit; adeo, postquam Papirium abisse magistratu nuntiatum est, arrecti ad bellandum animi sunt. C. Sulpicio Q. Aemilio + Aulium quidam annales habent + consulibus ad defectionem Samnitium Apulum nouum bellum accessit. utroque exercitus missi. Sulpicio Samnites, Apuli Aemilio sorte euenerunt. sunt qui non ipsis Apulis bellum inlatum sed socios eius gentis populos ab Samnitium ui atque iniuriis defensos scribant; ceterum fortuna Samnitium, uix a se ipsis eo tempore propulsantium bellum, propius ut sit uero facit non Apulis ab Samnitibus arma inlata sed cum utraque simul gente bellum Romanis fuisse. nec tamen res ulla memorabilis acta; ager Apulus Samniumque euastatum; hostes nec hic nec illic inuenti. Romae nocturnus terror ita ex somno trepidam repente ciuitatem exciuit ut Capitolium atque arx moeniaque et portae plena armatorum fuerint; et cum concursatum clamatumque ad arma omnibus locis esset, prima luce nec auctor nec causa terroris comparuit. eodem anno de Tusculanis Flauia rogatione populi fuit iudicium. M. Flauius tribunus plebis tulit ad populum ut in Tusculanos animaduerteretur, quod eorum ope ac consilio Veliterni Priuernatesque populo Romano bellum fecissent. populus Tusculanus cum coniugibus ac liberis Romam uenit. ea multitudo ueste mutata et specie reorum tribus circuit genibus se omnium aduoluens; plus itaque misericordia ad poenae ueniam impetrandam quam causa ad crimen purgandum ualuit. tribus omnes praeter Polliam antiquarunt legem: Polliae sententia fuit puberes uerberatos necari, coniuges liberosque sub corona lege belli uenire. memoriam eius irae Tusculanis in poenae tam atrocis auctores mansisse ad patrum aetatem constat nec quemquam ferme ex Pollia tribu candidatum Papiriam ferre solitum. ==38== Insequenti anno, Q. Fabio L. Fuluio consulibus, A. Cornelius Aruina dictator et M. Fabius Ambustus magister equitum, metu grauioris in Samnio belli + conducta enim pretio a finitimis iuuentus dicebatur + intentiore dilectu habito egregium exercitum aduersus Samnites duxerunt. castra in hostico incuriose ita posita tamquam procul abesset hostis, cum subito aduenere Samnitium legiones tanta ferocia ut uallum usque ad stationem Romanam inferrent. nox iam appetebat; id prohibuit munimenta adoriri; nec dissimulabant orta luce postero die facturos. dictator ubi propiorem spe dimicationem uidit, ne militum uirtuti damno locus esset, ignibus crebris relictis qui conspectum hostium frustrarentur, silentio legiones educit; nec tamen fallere propter propinquitatem castrorum potuit. eques extemplo insecutus ita institit agmini ut, donec lucesceret, proelio abstineret; ne pedestres quidem copiae ante lucem castris egressae. eques luce demum ausus incursare in hostem carpendo nouissimos premendoque iniquis ad transitum locis agmen detinuit. interim pedes equitem adsecutus et totis iam copiis Samnis urgebat. tum dictator, postquam sine magno incommodo progredi non poterat, eum ipsum in quo constiterat locum castris dimetari iussit. id uero circumfuso undique equitatu + ut uallum peteretur opusque inciperet + fieri non poterat. itaque ubi neque eundi neque manendi copiam esse uidet, instruit aciem impedimentis ex agmine remotis. instruunt contra et hostes et animis et uiribus pares. auxerat id maxime animos quod ignari loco iniquo, non hosti cessum, uelut fugientes ac territos terribiles ipsi secuti fuerant. id aliquamdiu aequauit pugnam iam pridem desueto Samnite clamorem Romani exercitus pati; et hercule illo die ab hora diei tertia ad octauam ita anceps dicitur certamen stetisse ut neque clamor, ut primo semel concursu est sublatus, iteratus sit neque signa promota loco retroue recepta neque recursum ab ulla sit parte. in suo quisque gradu obnixi, urgentes scutis, sine respiratione ac respectu pugnabant; fremitus aequalis tenorque idem pugnae in defatigationem ultimam aut noctem spectabat. iam uiris uires, iam ferro sua uis, iam consilia ducibus deerant, cum subito Samnitium equites, cum turma una longius prouecta accepissent impedimenta Romanorum procul ab armatis sine praesidio, sine munimento stare, auiditate praedae impetum faciunt. quod ubi dictatori trepidus nuntius attulit, 'sine modo' inquit, 'sese praeda praepediant.' alii deinde super alios diripi passim ferrique fortunas militum uociferabantur. tum magistro equitum accito 'uides tu' inquit, 'M. Fabi, ab hostium equite omissam pugnam? haerent impediti impedimentis nostris. adgredere, quod inter praedandum omni multitudini euenit, dissipatos + raros equis insidentes, raros, quibus ferrum in manu sit, inuenies + equosque dum praeda onerant, caede inermes cruentamque illis praedam redde. mihi legiones peditumque pugna curae erunt; penes te equestre sit decus.' ==39== Equitum acies qualis quae esse instructissima potest inuecta in dissipatos impeditosque hostes caede omnia replet. inter sarcinas omissas repente, obiacentes pedibus fugientium consternatorumque equorum, neque pugnae neque fugae satis potentes caeduntur. tum deleto prope equitatu hostium M. Fabius circumductis paululum alis ab tergo pedestrem aciem adoritur. clamor inde nouus accidens et Samnitium terruit animos et dictator, ubi respectantes hostium antesignanos turbataque signa et fluctuantem aciem uidit, tum appellare, tum adhortari milites, tribunos principesque ordinum nominatim ad iterandam secum pugnam uocare. nouato clamore signa inferuntur, et quidquid progrediebantur magis magisque turbatos hostes cernebant. eques ipse iam primis erat in conspectu et Cornelius respiciens ad manipulos militum, quod manu, quod uoce poterat, monstrabat uexilla se suorum parmasque cernere equitum. quod ubi auditum simul uisumque est, adeo repente laboris per diem paene totum tolerati uolnerumque obliti sunt, ut haud secus quam si tum integri e castris signum pugnae accepissent concitauerint se in hostem. nec ultra Samnis tolerare terrorem equitum peditumque uim potuit; partim in medio caesi, partim in fugam dissipati sunt. pedes restantes ac circumuentos cecidit: ab equite fugientium strages est facta, inter quos et ipse imperator cecidit. hoc demum proelium Samnitium res ita infregit, ut omnibus conciliis fremerent minime id quidem mirum esse, si impio bello et contra foedus suscepto, infestioribus merito deis quam hominibus nihil prospere agerent: expiandum id bellum magna mercede luendumque esse; id referre tantum utrum supplicia noxio paucorum an omnium innoxio praebeant sanguine; audebantque iam quidam nominare auctores armorum. unum maxime nomen per consensum clamantium Brutuli Papi exaudiebatur; uir nobilis potensque erat, haud dubie proximarum indutiarum ruptor. de eo coacti referre praetores decretum fecerunt ut Brutulus Papius Romanis dederetur et cum eo praeda omnis Romana captiuique ut Romam mitterentur quaeque res per fetiales ex foedere repetitae essent secundum ius fasque restituerentur. fetiales Romam, ut censuerunt, missi et corpus Brutuli exanime; ipse morte uoluntaria ignominiae se ac supplicio subtraxit. placuit cum corpore bona quoque eius dedi. nihil tamen earum rerum praeter captiuos ac si qua cognita ex praeda sunt acceptum est; ceterarum rerum inrita fuit deditio. dictator ex senatus consulto triumphauit. ==40== Hoc bellum a consulibus bellatum quidam auctores sunt eosque de Samnitibus triumphasse; Fabium etiam in Apuliam processisse atque inde magnas praedas egisse. nec discrepat quin dictator eo anno A. Cornelius fuerit; id ambigitur belline gerendi causa creatus sit an ut esset qui ludis Romanis, quia L. Plautius praetor graui morbo forte implicitus erat, signum mittendis quadrigis daret functusque eo haud sane memorandi imperii ministerio se dictatura abdicaret. nec facile est aut rem rei aut auctorem auctori praeferre. uitiatam memoriam funebribus laudibus reor falsisque imaginum titulis, dum familiae ad se quaeque famam rerum gestarum honorumque fallente mendacio trahunt; inde certe et singulorum gesta et publica monumenta rerum confusa. nec quisquam aequalis temporibus illis scriptor exstat quo satis certo auctore stetur. {{Liber |Ante= Liber VII |AnteNomen= Ab urbe condita/Liber VII |Post= Liber IX |PostNomen= Ab urbe condita/Liber IX }} </div>{{finis}} [[en:From the Founding of the City/Book 8]] [[fr:Histoire romaine (Tite-Live)/Livre VIII]] ajmby5s6e3092x54fj544awyxojy0u9 0 4383 269692 87908 2026-06-08T18:57:31Z Saumache 27923 269692 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Quintus Horatius Flaccus |OperaeTitulus= Carmina |OperaeWikiPagina= Carmina (Horatius) |Annus= 23 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber III <br /> Carmen XII }} <div class=text> {{Liber |Ante= III, XI |AnteNomen= Carmina (Horatius)/Liber III/Carmen XI |Post= III, XIII |PostNomen= Carmina (Horatius)/Liber III/Carmen XIII }} <poem> '''M'''iserarum est neque amori dare ludum neque dulci{{r|0|}}{{r|1|}} mala vino lavere, aut exanimari metuentis patruae verbera linguae. tibi qualum Cythereae puer ales, tibi telas operosaeque Minervae studium aufert, Neobule,{{r|5}} Liparaei nitor Hebri, simul unctos Tiberinis umeros lavit in undis, eques ipso melior Bellerophonte, neque pugno neque segni pede victus, catus idem per apertum fugientis agitato{{r|10}} grege cervos iaculari et celer arto latitantem fruticeto excipere aprum. </poem> {{Liber |Ante= III, XI |AnteNomen= Carmina (Horatius)/Liber III/Carmen XI |Post= III, XIII |PostNomen= Carmina (Horatius)/Liber III/Carmen XIII }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[fr:Ode III.12 - À Néobule]] [[it:Le odi di Orazio/Libro terzo/XII]] [[no:Neobule og Hebrus]] hrjlo5mz2lfwczxlr10snsqqezwq0xj 0 5689 269701 86503 2026-06-09T09:18:55Z Saumache 27923 269701 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Lucius Accius |OperaeTitulus=Tragoediarum fragmenta |OperaeWikiPagina=Tragoediae (Accius) |Annus= |SubTitulus=Alphesiboea }}<div class="text"><poem>{{r|1}}Ita territa membra animo aegroto Cunctant subferre laborem. {{r|2}}(…) etsi est in malis Depositus animus, quae scibo exinde audies. {{r|3}}Quid tam obscuridicum est tamve inenodabile? {{r|4}}Si tui veretur te progenitoris, cedo. {{r|5}}(...) sed tibi cautim est adeundum ad virum. {{r|6}}At vereor, cum te esse Alcimeonis fratrem factis dedicat {{r|7}}Cum ipsa simitu miseritudo meorum nulla est liberum. {{r|8}}O dirumque hostificumque diem, o Vim torvam aspecti atque horribilem! {{r|9}}Sed angustate inclusam ac saxis, squalidam </poem> </div> {{finis}} {{textquality|75%}} e8x2r5ou7dcyy6995q27trhq2rfcrpa 0 5715 269703 86540 2026-06-09T10:01:51Z Saumache 27923 269703 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Lucius Accius |OperaeTitulus=Tragoediarum fragmenta |OperaeWikiPagina=Tragoediae (Accius) |Annus= |SubTitulus=Phinidae }}<div class="text"> <poem>{{r|1}}Hac ubi curvo litore latratu Vnda sub undis labunda sonit {{r|2}}Simul et circum magna sonantibus Excita saxis svavisona echo Crepitu clangente cachinnat. {{r|3}}Tacite tonsillas litore in lecto edite.<ref> {{r|4}}Obtorque prorim ac suppa tortas copulas. {{r|5}}Aut saepe ex humili sede sublima evolat. {{r|6}}Neque ulla interea finis curarum datur. {{r|7}}Salsis cruorem guttis lacrimarum lavit. {{r|8}}Se venenis sterilem esse illius opera et medicina autumans {{r|9}}Quaeve ut Graio tibi congenerat gentum aut generum adfinitas? </poem> </div> {{finis}} {{textquality|75%}} l3vcn6bqafxrajw7gejdutrydai8u9j 0 6379 269693 86676 2026-06-08T19:00:22Z Saumache 27923 /* XXVIII. */ 269693 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber XII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XII |Post=Liber XIV |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XIV }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===I.=== ''Inquisitio verborum istorum M. Tullii curiosior, quae sunt in primo Antonianarum libro "multa autem inpendere videntur praeter naturam etiam praeterque fatum"; tractatumque, an idem duo ista significent "fatum" atque "natura", an diversum.''<BR> I. M. Cicero in primo Antonianarum ita scriptum reliquit: "Hunc igitur ut sequerer properavi, quem praesentes non sunt secuti; non ut proficerem aliquid, neque enim sperabam id nec praestare poteram, sed ut, si quid mihi humanitus accidisset, multa autem inpendere videntur praeter naturam etiam praeterque fatum, huius diei vocem testem reipublicae relinquerem meae perpetuae erga se voluntatis". <BR>II. "Praeter naturam" inquit "praeterque fatum". An utrumque idem valere voluerit "fatum" atque "naturam" et duas res kath'henos hypokeimenou posuerit, an vero diviserit separaritque, ut alios casus natura ferre videatur, alios fatum, considerandum equidem puto atque id maxime requirendum, qua ratione dixerit accidere multa humanitus posse praeter fatum, quando sic ratio et ordo et insuperabilis quaedam necessitas fati constituitur, ut omnia intra fatum claudenda sint, nisi illud sane Homeri secutus est:<BR> me kai hyper moiran domon Aidos eisaphiketai. <BR>III. Nihil autem dubium est, quin violentam et inopinatam mortem significaverit, quae quidem potest recte videri accidere praeter naturam. <BR>IV. Sed cur id quoque genus mortis extra fatum posuerit, neque operis huius est explorare neque temporis. <BR>V. Illud tamen non praetermittendum est, quod Vergilius quoque id ipsum quod Cicero de fato opinatus est, cum hoc in quarto libro dixit de Elissa, quae mortem per vim potita est:<BR> nam quia nec fato merita nec morte peribat, tamquam in faciendo fine vitae, quae violenta sunt non videantur e fato venire. <BR>VI. Demosthenis autem, viri prudentia pari atque facundia praediti, verba idem fere significantia de natura atque fato M. Cicero secutus videtur. Ita enim scriptum est in oratione illa egregia, cui titulus est hyper stephanou: Ho men tois goneusi nomizon monon gegenesthai ton tes heimarmenes kai ton automaton thanaton perimenei; ho de kai tei patridi hyper tou me tauten epidein doulevousan apothneiskein boulesetai. <BR>VII. Quod Cicero "fatum" atque "naturam" videtur dixisse, id multo ante Demosthenes ten pepromenen et ton automaton thanaton appellavit. <BR>VIII. Automatos enim thanatos quasi naturalis et fatalis nulla extrinsecus vi coactus venit. ===II.=== <i>Super poetarum Pacuvii et Accii conloquio familiari in oppido Tarentino.</i><BR> I. Quibus otium et studium fuit vitas atque aetates doctorum hominum quaerere ac memoriae tradere, de M. Pacuvio et L. Accio tragicis poetis historiam scripserunt huiuscemodi: <BR>II. "Cum Pacuvius" inquiunt "grandi iam aetate et morbo corporis diutino adfectus Tarentum ex urbe Roma concessisset, Accius tunc haut parvo iunior proficiscens in Asiam, cum in oppidum venisset, devertit ad Pacuvium comiterque invitatus plusculisque ab eo diebus retentus tragoediam suam, cui Atreus nomen est, desideranti legit. <BR>III. Tum Pacuvium dixisse aiunt sonora quidem esse, quae scripsisset, et grandia, sed videri tamen ea sibi duriora paulum et acerbiora. <BR>IV. "Ita est," inquit Accius "uti dicis; neque id me sane paenitet; meliora enim fore spero, quae deinceps scribam. <BR>V. Nam quod in pomis est, itidem" inquit "esse aiunt in ingeniis; quae dura et acerba nascuntur, post fiunt mitia et iucunda; sed quae gignuntur statim vieta et mollia atque in principio sunt uvida, non matura mox fiunt, sed putria. <BR>VI. Relinquendum igitur visum est in ingenio, quod dies atque aetas mitificet". ===III.=== <i>An vocabula haec "necessitudo" et "necessitas" differenti significatione sint.</i><BR> I. Risu prorsus atque ludo res digna est, cum plerique grammaticorum adseverant "necessitudinem" et "necessitatem" mutare longe differreque, ideo quod necessitas sit vis quaepiam premens et cogens, necessitudo autem dicatur ius quoddam et vinculum religiosae coniunctionis idque unum solitarium significet. <BR>II. Sicut autem nihil quicquam interest, "suavitudo" dicas an "suavitas", "sanctitudo" an "sanctitas", "acerbitudo" an "acerbitas", "acritudo" an, quod Accius in Neoptolemo scripsit, "acritas", ita nihil rationis dici potest, qui "necessitudo" et "necessitas" separentur. <BR>III. Itaque in libris veterum vulgo reperias necessitudinem dici pro eo, quod necessum est. <BR>IV. Sed necessitas sane pro iure officioque observantiae adfinitatisve infrequens est, quamquam, qui ob hoc ipsum ius adfinitatis familiaritatisve coniuncti sunt, "necessarii" dicuntur. <BR>V. Repperi tamen in oratione C. Caesaris, qua Plautiam rogationem suasit, "necessitatem" dictam pro "necessitudine", id est iure adfinitatis. Verba haec sunt: "Equidem mihi videor pro nostra necessitate non labore, non opera, non industria defuisse". <BR>VI. Hoc ego scripsi de utriusque vocabuli indifferentia admonitus forte verbi istius, cum legerem Sempronii Asellionis, veteris scriptoris, quartum ex historia librum, in quo de P. Africano, Pauli filio, ita scriptum est:<BR> "Nam se patrem suum audisse dicere L. Aemilium Paulum nimis bonum imperatorem signis conlatis non decertare, nisi summa ei necessitudo aut summa occasio data esset". ===IV.=== <i>Descripta Alexandri ...</i><BR> I. In plerisque monumentis rerum ab Alexandro gestarum et paulo ante in libro M. Varronis, qui inscriptus est Orestes vel de insania, Olympiadem Philippi uxorem festivissime rescripsisse legimus Alexandro filio. <BR>II. Nam cum is ad matrem ita scripsisset: "Rex Alexander Iovis Hammonis filius Olympiadi matri salutem dicit", Olympias ei rescripsit ad hanc sententiam: "Amabo", inquit "mi fili, quiescas neque deferas me neque criminere adversum Iunonem; malum mihi prorsum illa magnum dabit, cum tu me litteris tuis paelicem esse illi confiteris". <BR>III. Ea mulieris scitae atque prudentis erga ferocem filium comitas sensim et comiter admonuisse eum visa est deponendam esse opinionem vanam, quam ille ingentibus victoriis et adulantium blandimentis et rebus supra fidem prosperis inbiberat, genitum esse sese de Iove. ===V.=== <i>De Aristotele et Theophrasto et Menedemo philosophis; deque eleganti verecundia Aristotelis successorem diatribae suae eligentis.</i><BR> I. Aristoteles philosophus annos iam fere natus duo et sexaginta corpore aegro adfectoque ac spe vitae tenui fuit. <BR>II. Tunc omnis eius sectatorum cohors ad cum accedit orantes obsecrantesque, ut ipse deligeret loci sui et magisterii successorem, quo post summum eius diem proinde ut ipso uterentur ad studia doctrinarum conplenda excolendaque, quibus ab eo inbuti fuissent. <BR>III. Erant tunc in eius ludo boni multi, sed praecipui duo, Theophrastus et Menedemus. Ingenio hi atque doctrinis ceteros praestabant; alter ex insula Lesbo fuit, Menedemus autem Rhodo. <BR>IV. Aristoteles respondit facturum esse quod vellent, cum id sibi foret tempestivum. <BR>V. Postea brevi tempore cum idem illi, qui de magistro destinando petierant, praesentes essent, vinum ait, quod tum biberet, non esse id ex valitudine sua, sed insalubre esse atque asperum ac propterea quaeri debere exoticum vel Rhodium aliquod vel Lesbium. <BR>VI. Id sibi utrumque ut curarent, petivit usurumque eo dixit, quod sese magis iuvisset. <BR>VII. Eunt, quaerunt, inveniunt, adferunt. <BR>VIII. Tum Aristoteles Rhodium petit, degustat: "firmum" inquit "hercle vinum et iucundum". Petit mox Lesbium. <BR>IX. Quo item degustato:"utrumque" inquit "oppido bonum, sed hedion ho Lesbios. <BR>X. Id ubi dixit, nemini fuit dubium, quin lepide simul et verecunde successorem illa voce sibi, non vinum delegisset. <BR>XI. Is erat e Lesbo Theophrastus, suavitate homo insigni linguae pariter atque vitae. <BR>XII. Itaque non diu post Aristotele vita defuncto ad Theophrastum omnes concesserunt. ===VI.=== <i>Quid veteres Latini dixerint, quas Graeci prosoidias appellant; item quod vocabulum "barbarismi" non usurpaverint neque Romani antiquiores neque Attici.</i><BR> I. Quas Graeci prosoidias dicunt, eas veteres docti tum "notas vocum", tum "moderamenta", tum "accentiunculas", tum "voculationes" appellabant; <BR>II. quod nunc autem "barbare" quem loqui dicimus, id vitium sermonis non barbarum esse, sed "rusticum" et cum eo vitio loquentes "rustice" loqui dictitabant. <BR>III. P. Nigidius in commentariis grammaticis: "rusticus fit sermo," inquit "si adspires perperam". <BR>IV. Itaque id vocabulum, quod dicitur vulgo "barbarismus", qui ante divi Augusti aetatem pure atque integre locuti sunt, an dixerint, nondum equidem inveni. ===VII.=== <i>Diversum de natura leonum dixisse Homerum in carminibus et Herodotum in historiis.</i><BR> I. Leaenas inter omnem vitam semel parere eoque uno partu numquam edere plures quam unum Herodotus in tertia historia scriptum reliquit. <BR>II. Verba ex eo libro haec sunt: He de de leaina eon ischyron kai thrasytaton hapax en toi bioi tiktei hen; tiktousa gar synekballei toi teknoi tas meteras. <BR>III. Homerus autem leones - sic enim feminas quoque virili genere appellat, quod grammatici vocant - pluris gignere atque educare catulos dicit. <BR>IV. Versus, quibus hoc aperte demonstrat, hi sunt:<BR> heistekei hos tis te leon peri hoisi tekessin,<BR> hoi rha te nepi'agonti synantesontai en hylei<BR> andres epakteres. <BR>V. Item alio in loco idem significat:<BR> pykna mala stenachon; hos te lis eugeneios,<BR> hoi rha th'hypo skymnous elaphebolos harpasei aner<BR> hyles ek pykines. <BR>VI. Ea nos dissensio atque diversitas cum agitaret inclutissimi poetarum et historicorum nobilissimi, placuit libros Aristotelis philosophi inspici, quos de animalibus exquisitissime composuit. In quibus, quod super ista re scriptum inveniemus, cum ipsius Aristotelis verbis in his commentariis scribemus. ===VIII.=== <i>Quod Afranius poeta prudenter et lepide Sapientiam filiam esse Vsus et Memoriae dixit.</i><BR> I. Eximie hoc atque verissime Afranius poeta de gignenda conparandaque sapientia opinatus est, quod eam filiam esse Vsus et Memoriae dixit. <BR>II. Eo namque argumento demonstrat, qui sapiens rerum esse humanarum velit, non libris solis neque disciplinis rhetoricis dialecticisque opus esse, sed oportere cum versari quoque exercerique in rebus comminus noscendis periclitandisque eaque omnia acta et eventa firmiter meminisse et proinde sapere atque consulere ex his, quae pericula ipsa rerum docuerint, non quae libri tantum aut magistri per quasdam inanitates verborum et imaginum tamquam in mimo aut in somnio deblateraverint. <BR>III. Versus Afranii sunt in togata, cui Sellae nomen est:<BR> Vsus me genuit, mater peperit Memoria,<BR> Sophiam vocant me Grai, vos Sapientiam. <BR>IV. Item versus est in eandem ferme sententiam Pacuvii, quem Macedo philosophus, vir bonus, familiaris meus, scribi debere censebat pro foribus omnium templorum:<BR> ego odi homines ignava opera et philosopha sententia. <BR>V. Nihil enim fieri posse indignius neque intolerantius dicebat, quam quod homines ignavi ac desides operti barba et pallio mores et emolumenta philosophiae in linguae verborumque artes converterent et vitia facundissime accusarent intercutibus ipsi vitiis madentes. ===IX.=== <i>Quid Tullius Tiro in commentariis scripserit de "suculis" et "hyadibus" quae sunt stellarum vocabula.</i><BR> I. Tullius Tiro M. Ciceronis alumnus et libertus adiutorque in litteris studiorum eius fuit. <BR>II. Is libros compluris de usu atque ratione linguae Latinae, item de variis atque promiscis quaestionibus composuit. <BR>III. In his esse praecipui videntur, quos Graeco titulo pandektas inscripsit, tamquam omne rerum atque doctrinarum genus continentis. <BR>IV. Ibi de his stellis, quae appellantur "suculae", hoc scriptum est:<BR> "Adeo" inquit "veteres Romani litteras Graecas nesciverunt et rudes Graecae linguae fuerunt, ut stellas, quae in capite tauri sunt, propterea,"suculas" appellarint, quod eas Graeci hyadas vocant, tamquam id verbum Latinum Graeci verbi interpretamentum sit, quia Graece hyes, "sues" Latine dicantur. Sed hyades" inquit "ouk apo ton hyon, ita ut nostri opici putaverunt, sed ab eo, quod est hyein appellantur; nam et cum oriuntur et cum occidunt, tempestates pluvias largosque imbres cient. Pluere autem Graeca lingua hyein dicitur". <BR>V. Haec quidem Tiro in pandectis. Sed enim veteres nostri non usque eo rupices et agrestes fuerunt, ut stellas hyadas idcirco "suculas" nominarent, quod hyes Latine "sues" dicantur; sed ut, quod Graeci hyper nos "super" dicimus, quod illi hyptios, nos "supinus", quod illi hyphorbos, nos "subulcus", quod item illi hypnos, nos primo "sypnus", deinde per "y" Graecae Latinaeque "o" litterae cognationem "somnus": sic, quod ab illis hyades, a nobis primo "syades", deinde "suculae" appellatae. <BR>VI. Stellae autem istae non in capite tauri sunt, ut Tiro dicit - nullum enim videtur praeter eas stellas tauri caput -, set eae ita circulo, qui Zodiacus dicitur, sitae locataeque sunt, ut ex earum positu species quaedam et simulacrum esse videatur tauri capitis, sicuti ceterae partes et reliqua imago tauri conformata et quasi depicta est locis regionibusque earum stellarum, quas Graeci pleiadas, nos "vergilias" vocamus. ===X.=== <i>Quid "sororis" etymon esse dixerit Labeo Antistius et quid "fratris" P. Nigidius.</i><BR> I. Labeo Antistius iuris quidem civilis disciplinam principali studio exercuit et consulentibus de iure publice responsitavit; set ceterarum quoque bonarum artium non expers fuit et in grammaticam sese atque dialecticam litterasque antiquiores altioresque penetraverat Latinarumque vocum origines rationesque percalluerat eaque praecipue scientia ad enodandos plerosque iuris laqueos utebatur. <BR>II. Sunt adeo libri post mortem eius editi, qui posteriores inscribuntur, quorum librorum tres continui, tricesimus octavus et tricesimus nonus et quadragesimus, pleni sunt id genus rerum ad enarrandam et inlustrandam linguam Latinam conducentium. <BR>III. Praeterea in libris, quos ad Praetoris edictum scripsit, multa posuit pariter lepide atque argute reperta. Sicuti hoc est, quod in quarto ad edictum libro scriptum legimus: "Soror" inquit "appellata est, quod quasi seorsum nascitur separaturque ab ea domo, in qua nata est, et in aliam familiam transgreditur". <BR>IV. "Fratris" autem vocabulum P. Nigidius, homo inpense doctus, non minus arguto subtilique etymoi interpretatur: "Frater" inquit "est dictus quasi "fere alter". ===XI.=== <i>Quem M. Varro aptum iustumque esse numerum convivarum existimarit; ac de mensis secundis et de bellariis.</i><BR> I. Lepidissimus liber est M. Varronis ex satiris Menippeis, qui inscribitur: nescis, quid vesper serus vehat, in quo disserit de apto convivarum numero deque ipsius convivii habitu cultuque. <BR>II. Dicit autem convivarum numerum incipere oportere a Gratiarum numero et progredi ad Musarum, ut, cum paucissimi convivae sunt, non pauciores sint quam tres, cum plurimi, non plures quam novem. <BR>III. "Nam multos" inquit "esse non convenit, quod turba plerumque est turbulenta et Romae quidem stat, sedet Athenis, nusquam autem cubat. Ipsum deinde convivium constat" inquit "ex rebus quattuor et tum denique omnibus suis numeris absolutum est, si belli homunculi conlecti sunt, si electus locus, si tempus lectum, si apparatus non neglectus. Nec loquaces autem" inquit "convivas nec mutos legere oportet, quia eloquentia in foro et aput subsellia, silentium vero non in convivio, set in cubiculo esse debet". <BR>IV. Sermones igitur id temporis habendos censet non super rebus anxiis aut tortuosis, sed iucundos atque invitabiles et cum quadam inlecebra et voluptate utiles, ex quibus ingenium nostrum venustius fiat et amoenius. <BR>V. "Quod profecto" inquit "eveniet, si de id genus rebus ad communem vitae usum pertinentibus confabulemur, de quibus in foro atque in negotiis agendis loqui non est otium. Dominum autem" inquit "convivii esse oportet non tam lautum quam sine sordibus", et "In convivio legi non omnia debent, sed ea potissimum, quae simul sint biophele et delectent". <BR>VI. Neque non de secundis quoque mensis, cuiusmodi esse eas oporteat, praecipit. His enim verbis utitur: "Bellaria" inquit "ea maxime sunt mellita, quae mellita non sunt; pemmasin enim cum pepsei societas infida". <BR>VII. Quod Varro hoc in loco dixit "bellaria", ne quis forte in ista voce haereat, significat id vocabulum omne mensae secundae genus. Nam quae pemmata Graeci aut tragemata dixerunt, ea veteres nostri "bellaria" appellaverunt. Vina quoque dulciora est invenire in comoediis antiquioribus hoc nomine appellata dictaque esse ea "Liberi bellaria". ===XII.=== <i>Tribunos plebis prensionem habere, vocationem non habere.</i><BR> I. In quadam epistula Atei Capitonis scriptum legimus Labeonem Antistium legum atque morum populi Romani iurisque civilis doctum adprime fuisse. <BR>II. "Sed agitabat" inquit "hominem libertas quaedam nimia atque vecors usque eo, ut divo Augusto iam principe et rempublicam obtinente ratum tamen pensumque nihil haberet, nisi quod iussum sanctumque esse in Romanis antiquitatibus legisset", <BR>III. ac deinde narrat, quid idem Labeo per viatorem a tribunis plebi vocatus responderit: <BR>IV. "cum a muliere" inquit "quadam tribuni plebis adversum eum aditi in Gellianum ad eum misissent, ut veniret et mulieri responderet, iussit eum, qui missus erat, redire et tribunis dicere ius eos non habere neque se neque alium quemquam vocandi, quoniam moribus maiorum tribuni plebis prensionem haberent, vocationem non haberent; posse igitur eos venire et prendi se iubere, sed vocandi absentem ius non habere". <BR>V. Cum hoc in ea Capitonis epistula legissemus, id ipsum postea in M. Varronis rerum humanarum uno et vicesimo libro enarratius scriptum invenimus, verbaque ipsa super ea re Varronis adscripsimus: <BR>VI. "In magistratu" inquit "habent alii vocationem, alii prensionem, alii neutrum: vocationem, ut consules et ceteri, qui habent imperium; prensionem, tribuni plebis et alii, qui habent viatorem; neque vocationem neque prensionem, ut quaestores et ceteri, qui neque lictorem habent neque viatorem. Qui vocationem habent, idem prendere, tenere, abducere possunt, et haec omnia, sive adsunt, quos vocant, sive acciri iusserunt. Tribuni plebis vocationem habent nullam, neque minus multi imperiti, proinde atque haberent, ea sunt usi; nam quidam non modo privatum, sed etiam consulem in rostra vocari iusserunt. Ego triumvirum vocatus a P. Porcio tribuno plebis non ivi auctoribus principibus et vetus ius tenui. Item tribunus cum essem, vocari neminem iussi nec vocatum a conlega parere invitum". <BR>VII. Huius ego iuris, quod M. Varro tradit, Labeonem arbitror vana tunc fiducia, cum privatus esset, vocatum a tribunis non isse. <BR>VIII. Quae, malum, autem ratio fuit vocantibus nolle obsequi, quos confiteare ius habere prendendi? Nam qui iure prendi potest, etiam in vincula duci potest. <BR>IX. Sed quaerentibus nobis, quam ob causam tribuni, qui haberent summam coercendi potestatem, ius vocandi non habuerint ..., quod tribuni plebis antiquitus creati videntur non iuri dicundo nec causis querelisque de absentibus noscendis, sed intercessionibus faciendis, quibus usus praesens fuisset, ut iniuria, quae coram fieret, arceretur; ac propterea ius abnoctandi ademptum, quoniam, ut vim fieri vetarent, adsiduitate eorum et praesentium oculis opus erat. ===XIII.=== <i>Quod in libris humanarum M. Varronis scriptum est aediles et quaestores populi Romani in ius a privato ad praetorem vocari posse.</i><BR> I. Cum ex angulis secretisque librorum ac magistrorum in medium iam hominum et in lucem fori prodissem, quaesitum esse memini in plerisque Romae stationibus ius publice docentium aut respondentium, an quaestor populi Romani ad praetorem in ius vocari posset. <BR>II. Id autem non ex otiosa quaestione agitabatur, sed usus forte natae rei ita erat, ut vocandus esset in ius quaestor. <BR>III. Non pauci igitur existimabant ius vocationis in eum praetori non esse, quoniam magistratus populi Romani procul dubio esset et neque vocari neque, si venire nollet, capi atque prendi salva ipsius magistratus maiestate posset. <BR>IV. Sed ego, qui tum adsiduus in libris M. Varronis fui, cum hoc quaeri dubitarique animadvertissem, protuli unum et vicesimum rerum humanarum in quo ita scriptum fuit: "Qui potestatem neque vocationis populi viritim habent neque prensionis, eos magistratus a privato in ius quoque vocari est potestas. M. Laevinus aedilis curulis a privato ad praetorem in ius est eductus; nunc stipati servis publicis non modo prendi non possunt, sed etiam ultro submovent populum". <BR>V. Hoc Varro in ea libri parte de aedilibus, supra autem in eodem libro quaestores neque vocationem habere neque prensionem dicit. <BR>VI. Vtraque igitur libri parte recitata in Varronis omnes sententiam concesserunt, quaestorque in ius ad praetorem vocatus est. ===XIV.=== <i>Quid sit "pomerium".</i><BR> I. "Pomerium" quid esset, augures populi Romani, qui libros de auspiciis scripserunt, istiusmodi sententia definierunt: "Pomerium est locus intra agrum effatum per totius urbis circuitum pone muros regionibus certeis determinatus, qui facit finem urbani auspicii". <BR>II. Antiquissimum autem pomerium, quod a Romulo institutum est, Palati montis radicibus terminabatur. Sed id pomerium pro incrementis reipublicae aliquotiens prolatum est et multos editosque collis circumplexum est. <BR>III. Habebat autem ius proferendi pomerii, qui populum Romanum agro de hostibus capto auxerat. <BR>IV. Propterea quaesitum est ac nunc etiam in quaestione est, quam ob causam ex septem urbis montibus, cum ceteri sex intra pomerium sint, Aventinus Solum, quae pars non longinqua nec infrequens est, extra pomerium sit, neque id Servius Tullius rex neque Sulla, qui proferundi pomerii titulum quaesivit, neque postea divus Iulius, cum pomerium proferret, intra effatos urbis fines incluserint. <BR>V. Huius rei Messala aliquot causas videri scripsit, sed praeter eas omnis ipse unam probat, quod in eo monte Remus urbis condendae gratia auspicaverit avesque inritas habuerit superatusque in auspicio a Romulo sit: <BR>VI. "Idcirco" inquit "omnes, qui pomerium protulerunt, montem istum excluserunt quasi avibus obscenis ominosum". <BR>VII. Sed de Aventino monte praetermittendum non putavi, quod non pridem ego in Elydis, grammatici veteris, commentario offendi, in quo scriptum erat Aventinum antea, sicuti diximus, extra pomerium exclusum, post auctore divo Claudio receptum et intra pomerii fines observatum. ===XV.=== <i>Verba ex libro Messalae auguris, quibus docet, qui sint minores magistratus et consulem praetoremque conlegas esse; et quaedam alia de auspiciis.</i><BR> I. In edicto consulum, quo edicunt, quis dies comitiis centuriatis futurus sit, scribitur ex vetere forma perpetua: "ne quis magistratus minor de caelo servasse velit". <BR>II. Quaeri igitur solet, qui sint magistratus minores. <BR>III. Super hac re meis verbis nil opus fuit, quoniam liber M. Messalae auguris de auspiciis primus, cum hoc scriberemus, forte adfuit. <BR>IV. Propterea ex eo libro verba ipsius Messalae subscripsimus. "Patriciorum auspicia in duas sunt divisa potestates. Maxima sunt consulum, praetorum, censorum. Neque tamen eorum omnium inter se eadem aut eiusdem potestatis, ideo quod conlegae non sunt censores consulum aut praetorum, praetores consulum sunt. Ideo neque consules aut praetores censoribus neque censores consulibus aut praetoribus turbant aut retinent auspicia; at censores inter se, rursus praetores consulesque inter se et vitiant et obtinent. Praetor, etsi conlega consulis est, neque praetorem neque consulem iure rogare potest, ut quidem nos a superioribus accepimus aut ante haec tempora servatum est et ut in commentario tertio decimo C. Tuditani patet, quia imperium minus praetor, maius habet consul, et a minore imperio maius aut maior a minore conlega rogari iure non potest. Nos his temporibus praetore praetores creante veterum auctoritatem sumus secuti neque his comitiis in auspicio fuimus. Censores aeque non eodem rogantur auspicio atque consules et praetores. Reliquorum magistratuum minora sunt auspicia. Ideo illi "minores", hi "maiores" magistratus appellantur. Minoribus creatis magistratibus tributis comitiis magistratus, sed iustus curiata datur lege; maiores centuriatis comitiis fiunt". <BR>V. Ex his omnibus verbis Messalae manifestum fit, et qui sint magistratus minores et quamobrem minores appellentur. <BR>VI. Sed et conlegam esse praetorem consuli docet, quod eodem auspicio creantur. <BR>VII. Maiora autem dicuntur auspicia habere, quia eorum auspicia magis rata sunt quam aliorum. ===XVI.=== <i>Item verba eiusdem Messalae disserentis aliud esse ad populum loqui, aliud cum populo agere; et qui magistratus a quibus avocent comitiatum.</i><BR> I. Idem Messala in eodem libro de minoribus magistratibus ita scripsit:<BR> "Consul ab omnibus magistratibus et comitiatum et contionem avocare potest. Praetor et comitiatum et contionem usquequaque avocare potest nisi a consule. Minores magistratus nusquam nec comitiatum nec contionem avocare possunt. Ea re, qui eorum primus vocat ad comitiatum, is recte agit, quia bifariam cum populo agi non potest nec avocare alius alii potest. Set si contionem habere volunt, uti ne cum populo agant, quamvis multi magistratus simul contionem habere possunt". <BR>II. Ex his verbis Messalae manifestum est aliud esse "cum populo agere", aliud "contionem habere". <BR>III. Nam "cum populo agere" est rogare quid populum, quod suffragiis suis aut iubeat aut vetet, "contionem" autem "habere" est verba facere ad populum sine ulla rogatione. ===XVII.=== <i>"Humanitatem" non significare id, quod volgus putat, sed eo vocabulo, qui sinceriter locuti sunt, magis proprie esse usos.</i><BR> I. Qui verba Latina fecerunt quique his probe usi sunt, "humanitatem" non id esse voluerunt, quod volgus existimat quodque a Graecis philanthropia dicitur et significat dexteritatem quandam benivolentiamque erga omnis homines promiscam, sed "humanitatem" appellaverunt id propemodum, quod Graeci paideian vocant, nos eruditionem institutionemque in bonas artis dicimus. Quas qui sinceriter cupiunt adpetuntque, hi sunt vel maxime humanissimi. Huius enim scientiae cura et disciplina ex universis animantibus uni homini datast idcircoque "humanitas" appellata est. <BR>II. Sic igitur eo verbo veteres esse usos et cumprimis M. Varronem Marcumque Tullium omnes ferme libri declarant. Quamobrem satis habui unum interim exemplum promere. <BR>III. Itaque verba posui Varronis e libro rerum humanarum primo, cuius principium hoc est: "Praxiteles, qui propter artificium egregium nemini est paulum modo humaniori ignotus". <BR>IV. "Humaniori" inquit non ita, ut vulgo dicitur, facili et tractabili et benivolo, tametsi rudis litterarum sit - hoc enim cum sententia nequaquam convenit -, sed eruditiori doctiorique, qui Praxitelem, quid fuerit, et ex libris et ex historia cognoverit. ===XVIII.=== <i>Quid aput M. Catonem significent verba haec "inter os atque offam".</i><BR> I. Oratio est M. Catonis Censorii de aedilibus vitio creatis. Ex ea oratione verba haec sunt: "Nunc ita aiunt in segetibus, in herbis bona frumenta esse. Nolite ibi nimiam spem habere. Saepe audivi inter os atque offam multa intervenire posse; verumvero inter offam atque herbam ibi vero longum intervallum est". <BR>II. Erucius Clarus, qui praefectus urbi et bis consul fuit, vir morum et litterarum veterum studiosissimus, ad Sulpicium Apollinarem scripsit, hominem memoriae nostrae doctissimum, quaerere sese et petere, uti sibi rescriberet, quaenam esset eorum verborum sententia. <BR>III. Tum Apollinaris nobis praesentibus - nam id temporis ego adulescens Romae sectabar eum discendi gratia - rescripsit Claro ut viro erudito brevissime vetus esse proverbium "inter os et offam" idem significans, quod Graecus ille paroimiodes versus:<BR> polla metaxy pelei kylikos kai cheileos arkou. ===XIX.=== <i>...</i><BR> I. Versus est notae vetustatis senarius:<BR> sophoi tyrannoi ton sophon xynousiai. <BR>II. Eum versum Plato in Theaeteto Euripidi esse dicit. Quod quidem nos admodum miramur; nam scriptum eum legimus in tragoedia Sophocli, quae inscripta est Aias Lokros; prior autem natus fuit Sophocles quam Euripides. <BR>III. Sed etiam ille versus non minus notus:<BR> geron geronta paidagogeso s'ego,<BR> et in tragoedia Sophocli scriptus est, cui titulus est Phiotides, et in Bacchis Euripidi. <BR>IV. Id quoque animadvertimus aput Aeschylum en toi pyrphoroi Promethei et aput Euripidem in tragoedia quae inscripta est Ino, eundem esse versum absque paucis syllabis. Aeschylus sic:<BR> sigon th'hopou dei kai legon ta kairia,<BR> Euripides ita:<BR> sigan th'hopou dei kai legein hin'asphales.<BR> Fuit autem Aeschylus non brevi antiquior. ===XX.=== <i>De genere atque nominibus familiae Porciae.</i><BR> I. Cum in domus Tiberianae bibliotheca sederemus ego et Apollinaris Sulpicius et quidam alii mihi aut illi familiares, prolatus forte liber est ita inscriptus: M. Catonis Nepotis. <BR>II. Tum quaeri coeptum est, quisnam is fuisset M. Cato Nepos. <BR>III. Atque ibi adulescens quispiam, quod ex eius sermonibus coniectare potui, non abhorrens a litteris: "hic" inquit "est M. Cato, non cognomento Nepos, sed M. Catonis Censorii ex filio nepos, qui pater fuit M. Catonis, praetorii viri, qui bello civili Vticae necem sibi gladio manu sua conscivit, de cuius vita liber est M. Ciceronis, qui inscribitur laus Catonis, quem in eodem libro idem Cicero pronepotem fuisse dicit M. Catonis Censorii. <BR>IV. Eius igitur, quem Cicero laudavit, pater hic fuit M. Cato, cuius orationes feruntur inscriptae: M. Catonis Nepotis". <BR>V. Tum Apollinaris, ut mos eius in reprehendendo fuit, placide admodum leniterque: "laudo" inquit "te, mi fili, quod in tantula aetate, etiamsi hunc M. Catonem, de quo nunc quaeritur, quis fuerit, ignoras, auditiuncula tamen quadam de Catonis familia aspersus es. <BR>VI. Non unus autem, sed conplures M. illius Catonis Censorii nepotes fuerunt geniti non eodem patre; <BR>VII. duos enim M. ille Cato, qui et orator et censor fuit, filios habuit et matribus diversos et aetatibus longe dispares. <BR>VIII. Nam iam adulescente altero matre eius amissa ipse quoque iam multum senex Saloni clientis sui filiam virginem duxit in matrimonium, ex qua natus est ei M. Cato Salonianus; hoc enim illi cognomentum fuit a Salonio, patre matris, datum. <BR>IX. Ex maiore autem Catonis filio, qui praetor designatus patre vivo mortuus est et egregios de iuris disciplina libros reliquit, nascitur hic, de quo quaeritur, M. Cato M. filius M. nepos. <BR>X. Is satis vehemens orator fuit multasque orationes ad exemplum avi scriptas reliquit et consul cum Q. Marcio Rege fuit inque eo consulatu in Africam profectus in ea provincia mortem obit. <BR>XI. Sed is non, ita ut dixisti, M. Catonis, praetorii viri, qui se Vticae occidit et quem Cicero laudavit, pater fuit, nec, quia hic nepos Catonis Censorii, ille autem pronepos fuit, propterea necessum est patrem hunc ei fuisse. <BR>XII. Hic enim nepos, cuius haec modo prolata oratio est, filium quidem M. Catonem habuit; sed non eum, qui Vticae perit, sed qui, cum aedilis curulis et praetor fuisset, in Galliam Narbonensem profectus ibi vita functus est. <BR>XIII. Ex altero autem illo Censorii filio longe natu minore, quem Salonianum esse appellatum dixi, duo nati sunt L. Cato et M. Cato. <BR>XIV. Is M. Cato tribunus plebis fuit et praeturam petens mortem obiit, ex eoque natus est M. Cato praetorius, qui se bello civili Vticae interemit, de cuius vita laudibusque cum M. Tullius scriberet, pronepotem eum Catonis Censorii dixit fuisse. <BR>XV. Videtis igitur hanc partem familiae, quae ex minore Catonis filio progenita est, non solum generis ipsius tramitibus, sed temporum quoque spatio differre; nam quia ille Salonianus in extrema patris aetate, sicuti dixi, natus fuit, prognati quoque ab eo aliquanto posteriores fuerunt, quam qui a maiore fratre eius geniti erant. <BR>XVI. Hanc temporum differentiam facile animadvertetis ex hac ipsa oratione, cum eam legetis". <BR>XVII. Haec Sulpicius Apollinaris audientibus nobis dixit. Quae postea ita esse, uti dixerat, cognovimus, cum et laudationes funebres et librum commentarium de familia Porcia legeremus. ===XXI.=== <i>Quod a scriptoribus elegantissimis maior ratio habita sit sonitus vocum atque verborum iucundioris, quae a Graecis euphonia dicitur, quam regulae disciplinaeque, quae a grammaticis reperta est.</i><BR> I. Interrogatus est Probus Valerius, quod ex familiari eius quodam conperi, "has" ne "urbis" an "has urbes" et "hanc turrim" an "hanc turrem" dici oporteret. "Si aut versum" inquit "pangis aut orationem solutam struis atque ea verba tibi dicenda sunt, non finitiones illas praerancidas neque fetutinas grammaticas spectaveris, sed aurem tuam interroga, quo quid loco conveniat dicere; quod illa suaserit, id profecto erit rectissimum". <BR>II. Tum is, qui quaesierat: "quonam modo" inquit "vis aurem meam interrogem?" <BR>III. Et Probum ait respondisse: "Quo suam Vergilius percontatus est, qui diversis in locis "urbis" et "urbes" dixit arbitrio consilioque usus auris. <BR>IV. Nam in primo georgicon, quem ego" inquit "librum manu ipsius correctum legi, "urbis" per "i" litteram scripsit. Verba e versibus eius haec sunt:<BR> urbisne invisere, Caesar,<BR> terrarumque velis curam.<BR> Verte enim et muta, ut "urbes" dicas: insubidius nescio quid facies et pinguius. <BR>V. Contra in tertio Aeneidis "urbes" dixit per "e" litteram:<BR> centum urbes habitant magnas. Hic item muta, ut "urbes" dicas: nimis exilis vox erit et exsanguis; tanta quippe iuncturae differentia est in consonantia vocum proximarum. <BR>VI. Praeterea idem Vergilius "turrim" dixit, non "turrem", et "securim", non "securem":<BR> turrim in praecipiti stantem<BR> incertam excussit cervice securim.<BR> Quae sunt, opinor, iucundioris gracilitatis, quam si suo utrumque loco per "e" litteram dicas". <BR>VII. At ille, qui interrogaverat, rudis profecto et aure agresti homo:<BR> "cur" inquit "aliud alio in loco potius rectiusque esse dicas, non sane intellego". <BR>VIII. Tum Probus iam commotior: "noli" inquit "igitur laborare, utrum istorum debeas dicere, "urbis" an "urbes". Nam cum id genus sis, quod video, ut sine iactura tua pecces, nihil perdes, utrum dixeris". <BR>IX. His tum verbis Probus et hac fini hominem dimisit, ut mos eius fuit erga indociles, prope inclementer. <BR>X. Nos autem aliud quoque postea consimiliter a Vergilio duplici modo scriptum invenimus. Nam et "tres" et "tris" posuit eodem in loco ea iudicii subtilitate, ut si aliter dixeris mutaverisque et aliquid tamen auris habeas, sentias suavitatem sonitus claudere. <BR>XI. Versus ex decimo hi sunt:<BR> tres quoque Threicios Boreae de gente suprema<BR> et tris, quos Idas pater et patria Ismara mittit.<BR> "Tres" illic, "tris" hic; pensicula utrumque modulareque: reperies suo quidque in loco sonare aptissime. <BR>XII. Sed in illo quoque itidem Vergilii versu:<BR> haec finis Priami fatorum,<BR> si mutes "haec" et "hic finis" dicas, durum atque absonum erit, respuentque aures, quod mutaveris. Sicut illud contra eiusdem Vergilii insuavius facias, si mutes:<BR> quem das finem, rex magne, laborum?<BR> Nam si ita dicas: "quam das finem", iniucundum nescio quo pacto et laxiorem vocis sonum feceris. <BR>XIII. Ennius item "rectos cupressos" dixit contra receptum vocabuli genus hoc versu:<BR> capitibus nutantis pinos rectosque cupressos.<BR> Firmior ei, credo, et viridior sonus esse vocis visus est "rectos" dicere "cupressos" quam "rectas". <BR>XIV. Contra vero idem Ennius in annali duodevicesimo "aere fulva" dixit, non "fulvo", non ob id solum, quod Homerus eera batheian dicit, sed quod hic sonus, opinor, vocabilior est visus et amoenior. <BR>XV. Sicuti Marco etiam Ciceroni mollius teretiusque visum in quinta in Verrem "fretu" scribere quam "freto": "Perangusto" inquit "fretu divisa". Erat enim crassius vetustiusque "perangusto freto" dicere. <BR>XVI. Itidem in secunda simili usus modulamine "manifesto peccatu" inquit, non "peccato"; hoc enim scriptum in uno atque in altero antiquissimae fidei libro Tironiano repperi. <BR>XVII. Verba sunt Ciceronis haec: "Nemo ita vivebat, ut nulla eius vitae pars summae turpitudinis esset expers, nemo ita in manifesto peccatu tenebatur, ut, cum inpudens fuisset in facto, tum inpudentior videretur, si negaret". <BR>XVIII. Huius autem vocis cum elegantior hoc in loco sonus est, tum ratio certa et probata est. <BR>XIX. "Hic" enim "peccatus", quasi "peccatio", recte Latineque dicitur, sicut "hic incestus" non qui admisit, sed quod admissum est, et "hic tributus", quod "tributum" nos dicimus, a plerisque veterum dicta sunt. "Hic" quoque "adlegatus" et "hic arbitratus" pro "adlegatione" proque "arbitratione" dicuntur, qua ratione servata "arbitratu" et "adlegatu meo" dicimus. <BR>XX. Sic igitur "in manifesto peccatu" dixit, ut "in manifesto incestu" veteres dixerunt, non quin Latinum esset "peccato" dicere, sed quia in loco isto positum subtilius ad aurem molliusque est. <BR>XXI. Lucretius aeque auribus inserviens "funem" feminino genere appellavit in hisce versibus:<BR> haut, ut opinor, enim mortalia saecla superne<BR> aurea de caelo demisit funis in arva,<BR> cum dicere usitatius manente numero posset:<BR> aureus e caelo demisit funis in arva. <BR>XXII. Sacerdotes quoque feminas M. Cicero "antistitas" dicit, non secundum grammaticam legem "antistites". Nam cum insolentias verborum a veteribus dictorum plerumque respueret, huius tamen verbi in ea parte sonitu delectatus: "Sacerdotes" inquit "Cereris atque illius fani antistitae". <BR>XXIII. Vsque adeo in quibusdam neque rationem verbi neque consuetudinem, sed solam aurem secuti sunt suis verba modulis pensitantem. <BR>XXIV. "Quod qui non sentiunt," inquit idem ipse M. Cicero, cum de numerosa et apta oratione dissereret, "quas auris habeant aut quid in his hominis simile sit, nescio". <BR>XXV. Illud vero cumprimis apud Homerum veteres grammatici adnotaverunt, quod, cum dixisset quodam in loco koloious te pseras te, alio in loco non pseron, set psaron dixit:<BR> ton d'hos te psaron nephos erchetai ee koloion,<BR> secutus non communem, sed propriam in quoque vocis situ iucunditatem; nam si alterum in alterius loco ponas, utrumque feceris sonitu insuave. ===XXII.=== <i>Verba Titi Castricii rhetoris ad discipulos adulescentes de vestitu atque calciatu non decoro.</i><BR> I. T. Castricius, rhetoricae disciplinae doctor, qui habuit Romae locum principem declamandi ac docendi, summa vir auctoritate gravitateque et a divo Hadriano in mores atque litteras spectatus, cum me forte praesente - usus enim sum eo magistro - discipulos quosdam suos senatores vidisset die feriato tunicis et lacernis indutos et gallicis calciatos: "equidem" inquit "maluissem vos togatos esse; si pigitum est, cinctos saltem esse et paenulatos. Sed si hic vester huiusmodi vestitus de multo iam usu ignoscibilis est, soleatos tamen vos, populi Romani senatores, per urbis vias ingredi nequaquam decorum est, non hercle vobis minus, quam illi tum fuit, cui hoc M. Tullius pro turpi crimine obiectavit". <BR>II. Haec me audiente Castricius et quaedam alia ad eam rem conducentia Romane et severe dixit. <BR>III. Plerique autem ex his, qui audierant, requirebant, cur "soleatos" dixisset, qui gallicas non soleas, haberent. <BR>IV. Sed Castricius profecto scite atque incorrupte locutus est: <BR>V. omnia enim ferme id genus, quibus plantarum calces tantum infimae teguntur, cetera prope nuda et teretibus habenis vincta sunt, "soleas" dixerunt, nonnumquam voce Graeca "crepidulas". <BR>VI. "Gallicas" autem verbum esse opinor novum non diu ante aetatem M. Ciceronis usurpari coeptum, itaque ab eo ipso positum est in secunda Antonianarum: "Cum gallicis" inquit "et lacerna cucurristi". <BR>VII. Neque in ea significatione id apud quemquam alium scriptum lego gravioris dumtaxat auctoritatis scriptorem; sed, ut dixi, "crepidas" et "crepidulas" prima syllaba correpta id genus calciamentum appellaverunt, quod Graeci krepidas vocant, eiusque calciamenti sutores "crepidarios" dixerunt. <BR>VIII. Sempronius Asellio in libro rerum gestarum XIV: "Crepidarium" inquit "cultellum rogavit a crepidario sutore". ===XXIII.=== <i>...</i><BR> I. Conprecationes deum inmortalium, quae ritu Romano fiunt, expositae sunt in libris sacerdotum populi Romani et in plerisque antiquis orationibus. <BR>II. In his scriptum est: "Luam Saturni, Salaciam Neptuni, Horam Quirini, Virites Quirini, Maiam Volcani, Heriem Iunonis, Moles Martis Nerienemque Martis". <BR>III. Ex quibus id, quod postremum posui, sic plerosque dicere audio, ut primam in eo syllabam producant, quo Graeci modo dicunt Nereidas. Sed qui proprie locuti sunt, primam correptam dixerunt, tertiam produxerunt. <BR>IV. Est enim rectus casus eius vocabuli, sicut in libris veterum scriptum est, "Nerio", quamquam M. Varro in satura Menippea, quae inscribitur Skiomachia, non "Nerio", sed "Nerienes" vocative dicit in his versibus:<BR> te Anna ac Peranna, Panda Cela, te Pales,<BR> Nerienes et Minerva, Fortuna ac Ceres. <BR>V. Ex quo nominandi quoque casum eundem fieri necessum est. Sed Nerio a veteribus sic declinabatur quasi Anio: <BR>VI. nam perinde ut "Anienem", sic "Nerienem" dixerunt tertia syllaba producta. <BR>VII. Id autem, sive "Nerio" sive "Nerienes" est, Sabinum verbum est, eoque significatur virtus et fortitudo. <BR>VIII. Itaque ex Claudiis, quos a Sabinis oriundos accepimus, qui erat egregia atque praestanti fortitudine, "Nero" appellatus est. <BR>IX. Sed id Sabini accepisse a Graecis videntur, qui vincula et firmamenta membrorum neura dicunt, unde nos quoque Latine "nervos" appellamus. <BR>X. Nerio igitur Martis vis et potentia et maiestas quaedam esse Martis demonstratur. <BR>XI. Plautus autem in Truculento coniugem esse Nerienem Martis dicit, atque id sub persona militis in hoc versu:<BR> Mars peregre adveniens salutat Nerienem uxorem suam. <BR>XII. Super ea re audivi non incelebrem hominem dicere nimis comice Plautum inperito et incondito militi falsam novamque opinionem tribuisse, ut Nerienem coniugem esse Martis putaret. <BR>XIII. Sed id perite magis quam comice dictum intelleget, qui leget Cn. Gellii annalem tertium, in quo scriptum est Hersiliam, cum apud T. Tatium verba faceret pacemque oraret, ita precatam esse: "Neria Martis, te obsecro, pacem da, te uti liceat nuptiis propriis et prosperis uti, quod de tui coniugis consilio contigit, uti nos itidem integras raperent, unde liberos sibi et suis, posteros patriae pararent". <BR>XIV. "De tui" inquit "coniugis consilio" Martem scilicet significans; per quod apparet non esse id poetice a Plauto dictum, sed eam quoque traditionem fuisse, ut Nerio a quibusdam uxor esse Martis diceretur. <BR>XV. Inibi autem animadvertendum est, quod Gellius "Neria" dicit per "a" litteram, non "Nerio" neque "Nerienes". <BR>XVI. Praeter Plautum etiam praeterque Gellium Licinius Imbrex, vietus comoediarum scriptor, in fabula, quae Neaera inscripta est, ita scripsit:<BR> nolo ego Neaeram te vocent, set Nerienem,<BR> cum quidem Mavorti es in conubium data. <BR>XVII. Ita autem se numerus huiusce versus habet, ut tertia in eo nomine syllaba contra quam supra dictum est corripienda sit; cuius sonitus quanta aput veteres indifferentia sit, notius est, quam ut plura in id verba sumenda sint. <BR>XVIII. Ennius autem in primo annali in hoc versu:<BR> Nerienem Mavortis et Herem,<BR> si, quod minime solet, numerum servavit, primam syllabam intendit, tertiam corripuit. <BR>XIX. Ac ne id quidem praetermittendum puto, cuicuimodi est, quod in commentario quodam Servii Claudii scriptum invenimus, "Nerio" dictum quasi "Neirio", hoc est sine ira et cum placiditate, ut eo nomine mitem tranquillumque fieri Martem precemur; "ne" enim particula, ut apud Graecos, ita plerumque in Latina quoque lingua privativast. ===XXIV.=== <i>...</i><BR> I. M. Cato consularis et censorius publicis iam privatisque opulentis rebus villas suas inexcultas et rudes ne tectorio quidem praelitas fuisse dicit ad annum usque aetatis suae septuagesimum. Atque ibi postea his verbis utitur: "Neque mihi" inquit "aedificatio neque vasum neque vestimentum ullum est manupretiosum neque pretiosus servus neque ancilla. Si quid est," inquit "quod utar, utor; si non est, egeo. Suum cuique per me uti atque frui licet". Tum deinde addit: "Vitio vertunt, quia multa egeo; at ego illis, quia nequeunt egere". <BR>II. Haec mera veritas Tusculani hominis egere se multis rebus et nihil tamen cupere dicentis plus hercle promovet ad exhortandam parsimoniam sustinendamque inopiam quam Graecae istorum praestigiae philosophari sese dicentium umbrasque verborum inanes fingentium, qui se nihil habere et nihil tamen egere ac nihil cupere dicunt, cum et habendo et egendo et cupiendo ardeant. ===XXV.=== <i>Quaesitum tractatumque, quid sint "manubiae"; atque inibi dicta quaedam de ratione utendi verbis pluribus idem significantibus.</i><BR> I. In fastigiis fori Traiani simulacra sunt sita circum undique inaurata equorum atque signorum militarium, subscriptumque est: "ex manubiis". <BR>II. Quaerebat Favorinus, cum in area fori ambularet et amicum suum consulem opperiretur causas pro tribunali cognoscentem nosque tunc eum sectaremur, quaerebat, inquam, quid nobis videretur significare proprie "manubiarum" illa inscriptio. <BR>III. Tum quispiam, qui cum eo erat, homo in studiis doctrinae multi atque celebrati nominis: ""ex manubiis"" inquit "significat "ex praeda"; manubiae enim dicuntur praeda, quae manu capta est". <BR>IV. "Etiamsi" inquit Favorinus "opera mihi princeps et prope omnis in litteris disciplinisque Graecis sumpta est, non usque eo tamen infrequens sum vocum Latinarum, quas subsicivo aut tumultuario studio colo, ut hanc ignorem manubiarum interpretationem vulgariam, quod esse dicantur manubiae praeda. Sed quaero, an M. Tullius, verborum homo diligentissimus, in oratione, quam dixit de lege agraria Kalendis Ianuariis contra Rullum, inani et inlepida geminatione iunxerit "manubias" et "praedam", si duo haec verba idem significant neque ulla re aliqua dissident?" <BR>V. Atque, ut erat Favorinus egregia vel divina quadam memoria, verba ipsa M. Tulli statim dixit. <BR>VI. Ea nos hic adscripsimus: "Praedam, manubias, sectionem, castra denique Cn. Pompei sedente imperatore decemviri vendent"; et infra itidem duo haec simul iunctim posita dixit: "Ex praeda, ex manubiis, ex auro coronario". <BR>VII. Ac deinde ad eum convertit, qui manubias esse praedam dixerat, et:<BR> "videturne tibi" inquit "utroque in loco M. Cicero duobus verbis idem, sicuti tu putas, significantibus inepte et frigide esse usus ac tali ioco dignus, quali apud Aristophanen, facetissimum comicorum, Euripides Aeschylum insectatus est, cum ait:<BR> dis tauton hemin eipen ho sophos Aischylos.<BR> heko gar eis gen, phesi, kai katerchomai;<BR> heko de tauton esti toi katerchomai.<BR> Ne ton Di', hosper g'ei tis eipoi geinotoi;<BR> chreson sy maktran, ei de boulei, karpodon?" <BR>VIII. "Nequaquam vero" inquit ille "talia videntur, quale est maktra et karpodos, quae vel a poetis vel oratoribus Graecis nostrisque celebrandae et ornandae rei gratia duobus eadem pluribusve nominibus frequentantur." <BR>IX. "Quid igitur" inquit Favorinus "valet haec repetitio instauratioque eiusdem rei sub alio nomine in "manubiis" et in "praeda"? num ornat, ut alioqui solet, orationem? num eam modulatiorem aptioremque reddit? num onerandi vel exprobrandi criminis causa exaggerationem aliquam speciosam facit? sicut in libro eiusdem M. Tulli, qui de constituendo accusatore est, una eademque res pluribus verbis vehementer atque atrociter dicitur: "Sicilia tota, si una voce loqueretur, hoc diceret: "quod auri, quod argenti, quod ornamentorum in meis urbibus, sedibus, delubris fuit"". Nam cum urbes semel totas dixisset, sedes delubraque addidit, quae sunt ipsa quoque in urbibus. <BR>X. Item in eodem libro simili modo: "Siciliam" inquit "provinciam C. Verres per triennium depopulatus esse, Siculorum civitates vastasse, domos exinanisse, fana spoliasse dicitur". <BR>XI. Ecquid videtur, cum Siciliam provinciam dixerit atque insuper etiam civitates addiderit, domos etiam et fana, quae infra posuit, conprehendisse? Verba haec item multa atque varia: "depopulatus esse, vastasse, exinanisse, spoliasse", nonne unam et eandem vim in sese habent? Sane. Sed quia cum dignitate orationis et cum gravi verborum copia dicuntur, quamquam eadem fere sint et ex una sententia cooriantur, plura tamen esse existimantur, quoniam et aures et animum saepius feriunt. <BR>XII. "Hoc ornatus genus in crimine uno vocibus multis atque saevis exstruendo ille iam tunc M. Cato antiquissimus in orationibus suis celebravit, sicut in illa, quae inscripta est de decem hominibus, cum Thermum accusavit, quod decem liberos homines eodem tempore interfecisset, hisce verbis eandem omnibus rem significantibus usus est, quae quoniam sunt eloquentiae Latinae tunc primum exorientis lumina quaedam sublustria, libitum est ea mihi apomnemonevein: "Tuum nefarium facinus peiore facinore operire postulas, succidias humanas facis, tantam trucidationem facis, decem funera facis, decem capita libera interficis, decem hominibus vitam eripis indicta causa, iniudicatis, indemnatis". <BR>XIII. Item M. Cato in orationis principio, quam dixit in senatu Pro Rhodiensibus, cum vellet res nimis prosperas dicere, tribus vocabulis idem sentientibus dixit. <BR>XIV. Verba eius haec sunt: "Scio solere plerisque hominibus in rebus secundis atque prolixis atque prosperis animum excellere atque superbiam atque ferociam augescere". <BR>XV. Itidem Cato ex originum VII in oratione, quam contra Servium Galbam dixit, conpluribus vocabulis super eadem re usus est: "Multa me dehortata sunt huc prodire, anni, aetas, vox, vires, senectus; verum enimvero cum tantam rem peragier arbitrarer," ... <BR>XVI. "Sed ante omnis apud Homerum eiusdem rei atque sententiae luculenta exaggeratio est:<BR> Hektora d'ek beleon hypage Zeus ek te konies<BR> ek t'androktasies ek th'haimatos ek te kydoimou.<BR> Item in alio versu:<BR> hysminai te machai te phonoi t'androktasiai te. <BR>XVII. Nam cum omnia ista utrobique multa et cognominata nihil plus demonstrent quam proelium, huius tamen rei varia facies delectabiliter ac decore multis variisque verbis depicta est. <BR>XVIII. Neque non illa quoque aput eundem poetam una in duobus verbis sententia cum egregia ratione repetita est: Idaeus enim, cum inter Aiacem et Hectorem decertantes armis intercederet, bis ad eos verbis usus est:<BR> meketi, paide philo, polemizete mede machesthe, <BR>XIX. in quo versu non oportet videri alterum verbum idem, quod superius, significans supplendi numeri causa extrinsecus additum et consarcinatum. Est enim hoc inane admodum et futtile. Sed cum in iuvenibus gloriae studio flagrantibus pervicaciam ferociamque et cupidinem pugnae leniter tamen ac placide obiurgaret, atrocitatem rei et culpam perseverandi bis idem dicendo alio atque alio verbo auxit inculcavitque, duplexque eadem conpellatio admonitionem facit instantiorem. <BR>XX. Ne illa quidem significationis eiusdem repetitio ignava et frigida videri debet:<BR> mnesteres d'ara Telemachoi thanaton te moron te ertyon,<BR> quod bis idem: thanaton et moron dixerit; indignitas enim moliendae tam acerbae tamque iniustae necis miranda mortis iteratione defleta est. <BR>XXI. Ceterum quis tam obtunso ingeniost, quin intellegat:<BR> bask'ithi, oule Oneire,<BR> et<BR> bask'ithi, Iri tacheia,<BR> verba idem duo significantia non frustra posita esse ek parallelon, ut quidam putant, sed hortamentum esse acre imperatae celeritatis? <BR>XXII. "Verba quoque illa M. Ciceronis in L. Pisonem trigemina, etiamsi durae auris hominibus non placent, non venustatem modo numeris quaesiverunt, sed figuram simulationemque oris pluribus simul vocibus verberaverunt: <BR>XXIII. "Vultus denique" inquit "totus, qui sermo quidam tacitus mentis est, hic in fraudem homines impulit, hic eos, quibus erat ignotus, decepit, fefellit, induxit". <BR>XXIV. Quid igitur simile est" inquit "apud eundem in "praeda" et "manubiis"? Nihil profecto istiusmodi. <BR>XXV. Nam neque ornatius fit additis manubiis neque exaggeratius modulatiusve; sed aliud omnino "praeda" est, ut in libris rerum verborumque veterum scriptum est, aliud "manubiae". <BR>XXVI. Nam praeda dicitur corpora ipsa rerum, quae capta sunt, manubiae vero appellatae sunt pecunia a quaestore ex venditione praedae redacta. <BR>XXVII. Vtrumque ergo dixit M. Tullius cumulandae invidiae gratia decemviros ablaturos persecuturosque: et praedam, quae nondum esset venundata, et pecuniam, quae ex venditione praedae percepta esset. <BR>XXVIII. "Itaque haec inscriptio, quam videtis: "ex manubiis", non res corporaque ipsa praedae demonstrat - nihil enim captum est horum a Traiano ex hostibus -, sed facta esse haec conparataque "ex manubiis", id est ex pecunia praedaticia, declarat. <BR>XXIX. Manubiae enim sunt, sicuti iam dixi, non praeda, sed pecunia per quaestorem populi Romani ex praeda vendita contracta. <BR>XXX. Quod "per quaestorem" autem dixi, intellegi nunc oportet praefectum aerario significari. Nam cura aerarii a quaestoribus ad praefectos translata est. <BR>XXXI. Est tamen nonnusquam invenire ita scripsisse quosdam non ignobiles scriptores, ut aut temere et incuriose "praedam" pro "manubiis" et "manubias" pro "praeda" posuerint aut tropica quadam figura mutationem vocabuli fecerint, quod facere concessum est scite id periteque facientibus. <BR>XXXII. Sed enim, qui proprie atque signate locuti sunt, sicut hoc in loco M. Tullius, manubias pecuniam dixerunt". ===XXVI.=== <i>Verba P. Nigidii, quibus dicit in nomine Valeri in casu vocandi primam syllabam acuendam esse; et item alia ex eiusdem verbis ad rectam scripturam pertinentia.</i><BR> I. P. Nigidii verba sunt ex commentariorum grammaticorum vicesimo quarto, hominis in disciplinis doctrinarum omnium praecellentis: "Deinde" inquit "voculatio qui poterit servari, si non sciemus in nominibus, ut "Valeri", utrum interrogandi an vocandi sint? Nam interrogandi secunda syllaba superiore tonost quam prima, deinde novissima deicitur; at in casu vocandi summo tonost prima, deinde gradatim descendunt". <BR>II. Sic quidem Nigidius dici praecipit. Sed si quis nunc Valerium appellans in casu vocandi secundum id praeceptum Nigidii acuerit primam, non aberit, quin rideatur. <BR>III. "Summum" autem "tonum" prosoidian acutam dicit et, quem accentum nos dicimus, "voculationem" appellat et "casum interrogandi" eum dicit, quem nunc nos genetivum dicimus. <BR>IV. Id quoque in eodem libro Nigidiano animadvertimus: "Si "huius"" inquit ""amici" vel "huius magni" scribas, unum "i" facito extremum; sin vero "hi magnei", "hi amicei" casu multitudinis recto, tum ante "i" scribendum erit "e", atque id ipsum facies in similibus". Item: "si "huius terrai" scribas, "i" littera sit extrema, si "huic terrae", per "e" scribendum est". Item: ""mei" qui scribit in casu interrogandi, velut cum dicimus "mei studiosus", per "i" unum scribat, non per "e"; at cum "mihei", tum per "e" et "i" scribendum est, quia dandi casus est". <BR>V. Haec nos auctoritate doctissimi hominis adducti propter eos, qui harum quoque rerum scientiam quaerunt, non praetermittenda existimavimus. ===XXVII.=== <i>De versibus, quos Vergilius sectatus videtur, Homeri ac Partheni.</i><BR> I. Partheni poetae versus est:<BR> Glaukoi kai Nerei kai einalioi Melikertei. <BR>II. Eum versum Vergilius aemulatus est itaque fecit duobus vocabulis venuste inmutatis parem:<BR> Glauco et Panopeae et Inoo Melicertae. <BR>III. Sed illi Homerico non sane re parem neque similem fecit; esse enim videtur Homeri simplicior et sincerior, Vergilii autem neoterikoteros et quodam quasi ferumine inmisso fucatior:<BR> Tauron d'alpheioi, tauron de Poseidaoni.<BR> Taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo. ===XXVIII.=== {{c|''De sententia Panaetii philosophi, quam scripsit in libro de officiis secundo, qua hortatur, ut homines ad cavendas iniurias in omni loco intenti paratique sint.}} {{pn|28.1|1}}Legebatur Panaetii philosophi liber de officiis secundus ex tribus illis inclitis libris, quos M. Tullius magno cum studio maximoque opere aemulatus est. {{pn|28.2|2}}Ibi scriptum est cum multa alia ad bonam frugem ducentia, tum vel maxime, quod esse haerereque in animo debet. {{pn|28.3|3}}Id autem est ad hanc ferme sententiam: "Vita" inquit "hominum, qui aetatem in medio rerum agunt ac sibi suisque esse usui volunt, negotia periculaque ex inproviso adsidua et prope cotidiana fert. Ad ea cavenda atque declinanda perinde esse oportet animo prompto semper atque intento, ut sunt athletarum, qui pancratiastae vocantur. {{pn|28.4|4}}Nam sicut illi ad certandum vocati proiectis alte brachiis consistunt caputque et os suum manibus oppositis quasi vallo praemuniunt membraque eorum omnia, priusquam pugna mota est, aut ad vitandos ictus cauta sunt aut ad faciendos parata: ita animus atque mens viri prudentis adversus vim et petulantias iniuriarum omni in loco atque in tempore prospiciens debet esse, erecta, ardua, saepta solide, expedita, numquam conivens, nusquam aciem suam flectens, consilia cogitationesque contra fortunae verbera contraque insidias iniquorum quasi brachia et manus protendens, ne qua in re adversa et repentina incursio inparatis inprotectisque nobis oboriatur". ===XXIX.=== <i>Quod Quadrigarius "eum multis mortalibus" dixit; an quid et quantum differret, si dixisset "cum multis hominibus".</i><BR> I. Verba sunt Claudii Quadrigarii ex annalium eius XIII: "Contione dimissa Metellus in Capitolium venit cum mortalibus multis; inde domum proficiscitur, tota civitas eum reduxit". <BR>II. Cum is liber eaque verba M. Frontoni nobis ei ac plerisque aliis adsidentibus legerentur et cuidam haut sane viro indocto videretur "multis mortalibus" pro "hominibus multis" inepte frigideque in historia nimisque id poetice dixisse, tum Fronto illi, cui hoc videbatur: "ain tu," inquit "aliarum homo rerum iudicii elegantissimi, "mortalibus multis" ineptum tibi videri et frigidum, nil autem arbitrare causae fuisse, quod vir modesti atque puri ac prope cotidiani sermonis "mortalibus" maluit quam "hominibus" dicere, eandemque credis futuram fuisse multitudinis demonstrationem, si "cum multis hominibus" ac non "cum multis mortalibus" diceret? <BR>III. Ego quidem" inquit "sic existimo, nisi si me scriptoris istius omnisque antiquae orationis amor atque veneratio caeco esse iudicio facit, longe longeque esse amplius, prolixius, fusius in significanda totius prope civitatis multitudine "mortales" quam "homines" dixisse. <BR>IV. Namque "multorum hominum" appellatio intra modicum quoque numerum cohiberi atque includi potest, "multi" autem "mortales" nescio quo pacto et quodam sensu inenarrabili omne fere genus, quod in civitate est et ordinum et aetatum et sexus conprehendunt; quod scilicet Quadrigarius, ita ut res erat, ingentem atque promiscam multitudinem volens ostendere "cum multis mortalibus" Metellum in Capitolium venisse dixit emphatikoteron, quam si "cum multis hominibus" dixisset". <BR>V. Ea nos omnia, quae Fronto dixit, cum ita, ut par erat, non adprobantes tantum, sed admirantes quoque audiremus: "videte tamen," inquit "ne existimetis semper atque in omni loco "mortales multos" pro "multis hominibus" dicendum, ne plane fiat Graecum illud de Varronis satura proverbium to epi tei phakei myron." <BR>VI. Hoc iudicium Frontonis etiam in parvis minutisque vocabulis non praetermittendum putavi, ne nos forte fugeret lateretque subtilior huiuscemodi verborum consideratio. ===XXX.=== <i>Non hactenus esse "faciem", qua volgo dicitur.</i><BR> I. Animadvertere est pleraque verborum Latinorum ex ea significatione, in qua nata sunt, decessisse vel in aliam longe vel in proximam eamque decessionem factam esse consuetudine et inscitia temere dicentium, quae, cuimodi sint, non didicerint. <BR>II. Sicuti quidam faciem esse hominis putant os tantum et oculos et genas? quod Graeci dicunt quando facies sit forma omnis et modus et factura quaedam corporis totius a faciendo dicta, ut ab aspectu species et a fingendo figura. <BR>III. Itaque Pacuvius in tragoedia, quae Niptra inscribitur, "faciem" dixit hominis pro corporis longitudine:<BR> "aetate" inquit "integra,<BR> feroci ingenio, facie procera virum". <BR>IV. Non solum autem in hominum corporibus, sed etiam in rerum cuiusquemodi aliarum "facies" dicitur. Nam montis et caeli et maris facies, si tempestive dicatur, probe dicitur. <BR>V. Sallustii verba sunt ex historia secunda: "Sardinia in Africo mari facie vestigii humani in orientem quam occidentem latior prominet". <BR>VI. Ecce autem id quoque in mentem venit, quod etiam Plautus in Poenulo "faciem" pro totius corporis colorisque habitu dixit. Verba Plauti haec sunt:<BR> sed earum nutrix qua sit facie, mi expedi. -<BR> statura non magna, corpore aquilost. - ipsa east. -<BR> specie venusta, ore atque oculis pernigris. -<BR> formam quidem hercle verbis depinxti probe! <BR>VII. Praeterea memini Quadrigarium in undevicesimo "faciem" pro statura totiusque corporis figura dixisse. ===XXXI.=== <i>Quid sit in satura M. Varronis "caninum prandium".</i><BR> I. Laudabat venditabatque se nuper quispiam in libraria sedens homo inepte gloriosus, tamquam unus esset in omni caelo saturarum M. Varronis enarrator, quas partim Cynicas, alii Menippeas appellant. Et iaciebat inde quaedam non admodum difficilia, ad quae conicienda adspirare posse neminem dicebat. <BR>II. Tum forte ego eum librum ex isdem saturis ferebam, qui Hydrokyon inscriptus est. <BR>III. Propius igitur accessi et: "nosti," inquam "magister, verbum illud scilicet e Graecia vetus musicam, quae sit abscondita, eam esse nulli rei? oro ergo te, legas hos versus pauculos et proverbii istius quod in his versibus est, sententiam dicas mihi". <BR>IV. "Lege" inquit "tu mihi potius, quae non intellegis, ut ea tibi ego enarrem". <BR>V. "Quonam" inquam "pacto legere ego possum, quae non adsequor? indistincta namque et confusa fient, quae legero, et tuam quoque impedient intentionem". <BR>VI. Tunc aliis etiam, qui ibi aderant, compluribus idem comprobantibus desiderantibusque accipit a me librum veterem fidei spectatae luculente scriptum. <BR>VII. Accipit autem inconstantissimo vultu et maestissimo. <BR>VIII. Sed quid deinde dicam? non audeo hercle postulare, ut id credatur mihi. <BR>IX. Pueri in ludo rudes, si eum librum accepissent, non hi magis in legendo deridiculi fuissent; ita et sententias intercidebat et verba corrupte pronuntiabat. <BR>X. Reddit igitur mihi librum multis iam ridentibus et: "vides" inquit "oculos meos aegros adsiduisque lucubrationibus prope iam perditos; vix ipsos litterarum apices potui conprehendere; cum valebo ab oculis revise ad me et librum istum tibi totum legam". <BR>XI. "Recte" inquam "sit oculis, magister, tuis; <BR>XII. sed, in quo illis nihil opus est, id, rogo te, dicas mihi: "caninum prandium" in hoc loco, quem legisti, quid significat?" <BR>XIII. Atque ille egregius nebulo quasi difficili quaestione proterritus exsurgit statim et abiens "non" inquit "parvam rem quaeris; talia ego gratis non doceo". <BR>XIV. Eius autem loci, in quo id proverbium est, verba haec sunt: "Non vides apud Mnesitheum scribi tria genera esse vini, nigrum, album, medium, quod vocant kirron, et novum, vetus, medium? et efficere nigrum viris, album urinam, medium pepsin? novum refrigerare, vetus calefacere, medium esse prandium caninum?" <BR>XV. Quid significet "prandium caninum", rem leviculam diu et anxie quaesivimus. <BR>XVI. Prandium autem abstemium, in quo nihil vini potatur, caninum dicitur, quoniam canis vino caret. <BR>XVII. Cum igitur "medium vinum" appellasset, quod neque novum esset neque vetus, et plerumque homines ita loquantur, ut omne vinum aut novum esse dicant aut vetus, nullam vim habere significavit neque novi neque veteris, quod medium esset, et idcirco pro vino non habendum, quia neque refrigeraret neque calefaceret. "Refrigerare" id dicit, quod Graece psychein dicitur. {{finis}} 620q7jiykvrb7zqpywq1rjz48vfc304 0 7091 269685 86792 2026-06-08T17:19:24Z Saumache 27923 269685 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Ovidius Naso |OperaeTitulus= Amores |OperaeWikiPagina= Amores |Annus= |SubTitulus= 1.6 }} <div class=text> {{Liber |Ante= Amores 1.5 |AnteNomen= Amores/1.5 |Post= Amores 1.7 |PostNomen= Amores/1.7 }} <poem> Ianitor—indignum!—dura religate catena,{{r|0|}}{{r|1|}} difficilem moto cardine pande forem! quod precor, exiguum est—aditu fac ianua parvo obliquum capiat semiadaperta latus. longus amor tales corpus tenuavit in usus{{r|5}} aptaque subducto pondere membra dedit. ille per excubias custodum leniter ire monstrat: inoffensos derigit ille pedes. At quondam noctem simulacraque vana timebam; mirabar, tenebris quisquis iturus erat.{{r|10}} risit, ut audirem, tenera cum matre Cupido et leviter 'fies tu quoque fortis' ait. nec mora, venit amor—non umbras nocte volantis, non timeo strictas in mea fata manus. te nimium lentum timeo, tibi blandior uni;{{r|15}} tu, me quo possis perdere, fulmen habes. Adspice—uti videas, inmitia claustra relaxa— uda sit ut lacrimis ianua facta meis! certe ego, cum posita stares ad verbera veste, ad dominam pro te verba tremente tuli.{{r|20}} ergo quae valuit pro te quoque gratia quondam— heu facinus!—pro me nunc valet illa parum? redde vicem meritis! grato licet esse quod optas. tempora noctis eunt; excute poste seram! Excute! sic, inquam, longa relevere catena,{{r|25}} nec tibi perpetuo serva bibatur aqua! ferreus orantem nequiquam, ianitor, audis, roboribus duris ianua fulta riget. urbibus obsessis clausae munimina portae prosunt; in media pace quid arma times?{{r|30}} quid facies hosti, qui sic excludis amantem? tempora noctis eunt; excute poste seram! Non ego militibus venio comitatus et armis; solus eram, si non saevus adesset Amor. hunc ego, si cupiam, nusquam dimittere possum;{{r|35}} ante vel a membris dividar ipse meis. ergo Amor et modicum circa mea tempora vinum mecum est et madidis lapsa corona comis. arma quis haec timeat? quis non eat obvius illis? tempora noctis eunt; excute poste seram!{{r|40}} Lentus es: an somnus, qui te male perdat, amantis verba dat in ventos aure repulsa tua? at, memini, primo, cum te celare volebam, pervigil in mediae sidera noctis eras. forsitan et tecum tua nunc requiescit amica—{{r|45}} heu, melior quanto sors tua sorte mea! dummodo sic, in me durae transite catenae! tempora noctis eunt; excute poste seram! Fallimur, an verso sonuerunt cardine postes, raucaque concussae signa dedere fores?{{r|50}} fallimur—inpulsa est animoso ianua vento. ei mihi, quam longe spem tulit aura meam! si satis es raptae, Borea, memor Orithyiae, huc ades et surdas flamine tunde foris! urbe silent tota, vitreoque madentia rore{{r|55}} tempora noctis eunt; excute poste seram! Aut ego iam ferroque ignique paratior ipse, quem face sustineo, tecta superba petam. nox et Amor vinumque nihil moderabile suadent; illa pudore vacat, Liber Amorque metu.{{r|60}} omnia consumpsi, nec te precibusque minisque movimus, o foribus durior ipse tuis. non te formosae decuit servare puellae limina, sollicito carcere dignus eras. Iamque pruinosus molitur Lucifer axes,{{r|65}} inque suum miseros excitat ales opus. at tu, non laetis detracta corona capillis, dura super tota limina nocte iace! tu dominae, cum te proiectam mane videbit, temporis absumpti tam male testis eris.{{r|70}} Qualiscumque vale sentique abeuntis honorem; lente nec admisso turpis amante, vale! vos quoque, crudeles rigido cum limine postes duraque conservae ligna, valete, fores! </poem> {{Liber |Ante= Amores 1.5 |AnteNomen= Amores/1.5 |Post= Amores 1.7 |PostNomen= Amores/1.7 }} </div> {{finis}} dwphhl8j44ps2yct0ijj60lrxmsckys 0 37519 269626 131614 2026-06-08T14:58:35Z Saumache 27923 269626 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= libri XVII |Genera=carmina epica, historia }} *[[Punica/I|Liber I]] *[[Punica/II|Liber II]] *[[Punica/III|Liber III]] *[[Punica/IV|Liber IV]] *[[Punica/V|Liber V]] *[[Punica/VI|Liber VI]] *[[Punica/VII|Liber VII]] *[[Punica/VIII|Liber VIII]] *[[Punica/IX|Liber IX]] *[[Punica/X|Liber X]] *[[Punica/XI|Liber XI]] *[[Punica/XII|Liber XII]] *[[Punica/XIII|Liber XIII]] *[[Punica/XIV|Liber XIV]] *[[Punica/XV|Liber XV]] *[[Punica/XVI|Liber XVI]] *[[Punica/XVII|Liber XVII]] sdz1t86f1q55fn2qxae5ktzkpcak602 269678 269626 2026-06-08T15:06:48Z Saumache 27923 269678 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= libri XVII |Genera=carmina epica, historia }} *[[Punica/Liber I|Liber I]] *[[Punica/Liber II|Liber II]] *[[Punica/Liber III|Liber III]] *[[Punica/Liber IV|Liber IV]] *[[Punica/Liber V|Liber V]] *[[Punica/Liber VI|Liber VI]] *[[Punica/Liber VII|Liber VII]] *[[Punica/Liber VIII|Liber VIII]] *[[Punica/Liber IX|Liber IX]] *[[Punica/Liber X|Liber X]] *[[Punica/Liber XI|Liber XI]] *[[Punica/Liber XII|Liber XII]] *[[Punica/Liber XIII|Liber XIII]] *[[Punica/Liber XIV|Liber XIV]] *[[Punica/Liber XV|Liber XV]] *[[Punica/Liber XVI|Liber XVI]] *[[Punica/Liber XVII|Liber XVII]] ft2ftccbr1rewv5kvcvqnk0rd40fb1u 0 37520 269627 235325 2026-06-08T14:58:53Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/I]] ad [[Punica/Liber I]] 235325 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo II |SubTitulus= liber I }} {{Liber |Post=Liber II |PostNomen=Punica/II }} <poem> Ordior arma, quibus caelo se gloria tollit Aeneadum, patiturque ferox Oenotria iura Carthago. da, Musa, decus memorare laborum antiquae Hesperiae, quantosque ad bella crearit et quot Roma uiros, sacri cum perfida pacti{{versus|5}} gens Cadmea super regno certamina mouit, quaesitumque diu, qua tandem poneret arce terrarum Fortuna caput. ter Marte sinistro iuratumque Ioui foedus conuentaque patrum Sidonii fregere duces, atque impius ensis{{versus|10}} ter placitam suasit temerando rumpere pacem. sed medio finem bello excidiumque uicissim molitae gentes, propiusque fuere periclo quis superare datum: reserauit Dardanus arces ductor Agenoreas, obsessa Palatia uallo{{versus|15}} Poenorum ac muris defendit Roma salutem. Tantarum causas irarum odiumque perenni seruatum studio et mandata nepotibus arma fas aperire mihi superasque recludere mentes. iamque adeo magni repetam primordia motus.{{versus|20}} Pygmalioneis quondam per caerula terris pollutum fugiens fraterno crimine regnum fatali Dido Libyes appellitur orae. tum pretio mercata locos noua moenia ponit, cingere qua secto permissum litora tauro.{{versus|25}} hic Iuno ante Argos (sic credidit alta uetustas), ante Agamemnoniam, gratissima tecta, Mycenen optauit profugis aeternam condere gentem. uerum ubi magnanimis Romam caput urbibus alte exerere ac missas etiam trans aequora classes{{versus|30}} totum signa uidet uictricia ferre per orbem, iam propius metuens bellandi corda furore Phoenicum extimulat. sed enim conamine primae contuso pugnae fractisque in gurgite coeptis Sicanio Libycis, iterum instaurata capessens{{versus|35}} arma remolitur; dux agmina sufficit unus turbanti terras pontumque mouere paranti. Iamque deae cunctas sibi belliger induit iras Hannibal: hunc audet solum componere fatis. sanguineo tum laeta uiro atque in regna Latini{{versus|40}} turbine mox saeuo uenientum haud inscia cladum, 'Intulerit Latio, spreta me, Troius' inquit 'exul Dardaniam et bis numina capta penates sceptraque fundarit uictor Lauinia Teucris, dum Romana tuae, Ticine, cadauera ripae{{versus|45}} non capiant, famulusque mihi per Celtica rura sanguine Pergameo Trebia et stipantibus armis corporibusque uirum retro fluat, ac sua largo stagna reformidet Trasimennus turbida tabo, dum Cannas tumulum Hesperiae campumque cruore{{versus|50}} Ausonio mersum sublimis Iapyga cernam teque uadi dubium coeuntibus, Aufide, ripis per clipeos galeasque uirum caesosque per artus uix iter Hadriaci rumpentem ad litora ponti.' haec ait ac iuuenem facta ad Mauortia flammat.{{versus|55}} Ingenio motus auidus fideique sinister is fuit, exuperans astu, sed deuius aequi. armato nullus diuum pudor: improba uirtus et pacis despectus honos, penitusque medullis sanguinis humani flagrat sitis. his super, aeui{{versus|60}} flore uirens hauet Aegatis abolere, parentum dedecus, ac Siculo demergere foedera ponto. dat mentem Iuno ac laudum spe corda fatigat. iamque aut nocturno penetrat Capitolia uisu aut rapidis fertur per summas passibus Alpis.{{versus|65}} saepe etiam famuli turbato ad limina somno expauere trucem per uasta silentia uocem ac largo sudore uirum inuenere futuras miscentem pugnas et inania bella gerentem. Hanc rabiem in finis Italum Saturniaque arua{{versus|70}} addiderat iam tum puero ~patrius furor oscus~ Sarrana prisci Barcae de gente uetustos a Belo numerabat auos. namque orba marito cum fugeret Dido famulam Tyron, impia diri Belides iuuenis uitauerat arma tyranni{{versus|75}} et se participem casus sociarat in omnis. nobilis hoc ortu et dextra spectatus Hamilcar, ut fari primamque datum distinguere lingua Hannibali uocem, sollers nutrire furores, Romanum seuit puerili in pectore bellum.{{versus|80}} Vrbe fuit media sacrum genetricis Elissae manibus et patria Tyriis formidine cultum, quod taxi circum et piceae squalentibus umbris abdiderant caelique arcebant lumine, templum. hoc sese, ut perhibent, curis mortalibus olim {{versus|85}} exuerat regina loco. stant marmore maesto effigies, Belusque parens omnisque nepotum a Belo series, stat gloria gentis Agenor et qui longa dedit terris cognomina Phoenix. ipsa sedet tandem aeternum coniuncta Sychaeo.{{versus|90}} ante pedes ensis Phrygius iacet, ordine centum stant arae caelique deis Ereboque potenti. hic, crine effuso, atque Hennaeae numina diuae atque Acheronta uocat Stygia cum ueste sacerdos. immugit tellus rumpitque horrenda per umbras{{versus|95}} sibila; inaccensi flagrant altaribus ignes. tum magico uolitant cantu per inania manes exciti, uultusque in marmore sudat Elissae. Hannibal haec patrio iussu ad penetralia fertur, ingressique habitus atque ora explorat Hamilcar.{{versus|100}} non ille euhantis Massylae palluit iras, non diros templi ritus aspersaque tabo limina et audito surgentis carmine flammas. Olli permulcens genitor caput oscula libat attollitque animos hortando et talibus implet:{{versus|105}} 'Gens recidiua Phrygum Cadmeae stirpis alumnos foederibus non aequa premit. si fata negarint dedecus id patriae nostra depellere dextra, haec tua sit laus, nate, uelis. age, concipe bella latura exitium Laurentibus: horreat ortus{{versus|110}} iam pubes Tyrrhena tuos, partusque recusent te surgente, puer, Latiae producere matres.' his acuit stimulis subicitque haud mollia dictu: 'Romanos terra atque undis, ubi competet aetas, ferro ignique sequar Rhoeteaque fata reuoluam.{{versus|115}} non superi mihi, non Martem cohibentia pacta, non celsae obstiterint Alpes Tarpeiaque saxa. hanc mentem iuro nostri per numina Martis, per manes, regina, tuos.' tum nigra triformi hostia mactatur diuae, raptimque recludit{{versus|120}} spirantis artus poscens responsa sacerdos ac fugientem animam properatis consulit extis. Ast ubi quaesitas artis de more uetustae intrauit mentes superum, sic deinde profatur: 'Aetolos late consterni milite campos{{versus|125}} Idaeoque lacus flagrantis sanguine cerno. quanta procul moles scopulis ad sidera tendit, cuius in aerio pendent tua uertice castra! iamque iugis agmen rapitur: trepidantia fumant moenia, et Hesperio tellus porrecta sub axe{{versus|130}} Sidoniis lucet flammis. fluit ecce cruentus Eridanus. iacet ore truci super arma uirosque tertia qui tulerit sublimis opima Tonanti. heu quaenam subitis horrescit turbida nimbis tempestas, ruptoque polo micat igneus aether!{{versus|135}} magna parant superi: tonat alti regia caeli, bellantemque Iouem cerno.' uenientia fata scire ultra uetuit Iuno, fibraeque repente conticuere: latent casus longique labores. Sic clausum linquens arcano pectore bellum{{versus|140}} atque hominum finem Gadis Calpenque secutus, dum fert Herculeis Garamantica signa columnis, occubuit saeuo Tyrius certamine ductor. Interea rerum Hasdrubali traduntur habenae, occidui qui solis opes et uulgus Hiberum{{versus|145}} Baeticolasque uiros furiis agitabat iniquis. tristia corda duci, simul immedicabilis ira, et fructus regni feritas erat; asper amore sanguinis, et metui demens credebat honorem, nec nota docilis poena satiare furores.{{versus|150}} ore excellentem et spectatum fortibus ausis antiqua de stirpe Tagum, superumque hominumque immemor, erecto suffixum robore maestis ostentabat ouans populis sine funere regem. auriferi Tagus ascito cognomine fontis{{versus|155}} perque antra et ripas nymphis ululatur Hiberis. Maeonium non ille uadum, non Lydia mallet stagna sibi, nec qui riguo perfunditur auro campum atque inlatis Hermi flauescit harenis. primus inire manu, postremus ponere Martem.{{versus|160}} cum rapidum effusis ageret sublimis habenis quadrupedem, non ense uirum, non eminus hasta sistere erat: uolitabat ouans aciesque per ambas iam Tagus auratis agnoscebatur in armis. quem postquam diro suspensum robore uidit{{versus|165}} deformem leti famulus, clam corripit ensem dilectum domino pernixque inrumpit in aulam atque immite ferit geminato uulnere pectus. at Poeni, succensa ira turbataque luctu et saeuis gens laeta, ruunt tormentaque portant.{{versus|170}} non ignes candensque chalybs, non uerbera passim ictibus innumeris lacerum scindentia corpus, carnificaeue manus penitusue infusa medullis pestis et in medio lucentes uulnere flammae cessauere; ferum uisu dictuque, per artem{{versus|175}} saeuitiae extenti, quantum tormenta iubebant creuerunt artus, atque omni sanguine rapto ossa liquefactis fumarunt feruida membris. mens intacta manet: superat ridetque dolores spectanti similis, fessosque labore ministros{{versus|180}} increpitat dominique crucem clamore reposcit. Haec inter spretae miseranda piacula poenae erepto trepidus ductore exercitus una Hannibalem uoce atque alacri certamine poscit. hinc studia accendit patriae uirtutis imago,{{versus|185}} hinc fama in populos iurati didita belli, hinc uirides ausis anni feruorque decorus atque armata dolis mens et uis insita fandi. Primi ductorem Libyes clamore salutant, mox et Pyrenes populi et bellator Hiberus.{{versus|190}} continuoque ferox oritur fiducia menti, cessisse imperio tantum terraeque marisque. Aeoliis candens Austris et lampade Phoebi aestifero Libye torretur subdita Cancro, aut ingens Asiae latus, aut pars tertia terris.{{versus|195}} terminus huic roseos amnis Lageus ad ortus septeno impellens tumefactum gurgite pontum. at qua diuersas clementior aspicit Arctos, Herculeo dirimente freto, diducta propinquis Europes uidet arua iugis. ultra obsidet aequor,{{versus|200}} nec patitur nomen proferri longius Atlas, Atlas subducto tracturus uertice caelum. sidera nubiferum fulcit caput, aetheriasque erigit aeternum compages ardua ceruix. canet barba gelu, frontemque immanibus umbris{{versus|205}} pinea silua premit. uastant caua tempora uenti, nimbosoque ruunt spumantia flumina rictu. tum geminas laterum cautes maria alta fatigant, atque ubi fessus equos Titan immersit anhelos, flammiferum condunt fumanti gurgite currum.{{versus|210}} sed qua se campis squalentibus Africa tendit, serpentum largo coquitur fecunda ueneno, felix qua pinguis mitis plaga temperat agros, nec Cerere Hennaea Phario nec uicta colono. hic passim exultant Nomades, gens inscia freni,{{versus|215}} quis inter geminas per ludum mobilis aures quadrupedem flectit non cedens uirga lupatis. altrix bellorum bellatorumque uirorum tellus nec fidens nudo sine fraudibus ensi. Altera complebant Hispanae castra cohortes,{{versus|220}} auxilia Europae genitoris parta tropaeis. Martius hinc campos sonipes hinnitibus implet, hinc iuga cornipedes erecti bellica raptant: non Eleus eat campo feruentior axis. prodiga gens animae et properare facillima mortem.{{versus|225}} namque ubi transcendit florentis uiribus annos, impatiens aeui spernit nouisse senectam, et fati modus in dextra est. hic omne metallum: electri gemino pallent de semine uenae, atque atros chalybis fetus humus horrida nutrit.{{versus|230}} sed scelerum causas operit deus. Astur auarus uisceribus lacerae telluris mergitur imis et redit infelix effosso concolor auro. hic certant, Pactole, tibi Duriusque Tagusque, quique super Grauios lucentis uoluit harenas{{versus|235}} infernae populis referens obliuia Lethes. nec Cereri terra indocilis nec inhospita Baccho, nullaque Palladia sese magis arbore tollit. Hae postquam Tyrio gentes cessere tyranno, utque dati rerum freni, tunc arte paterna{{versus|240}} conciliare uiros, armis consulta senatus uertere, nunc donis. primus sumpsisse laborem, primus iter carpsisse pedes partemque subire, si ualli festinet opus. nec cetera segnis quaecumque ad laudem stimulant, somnumque negabat{{versus|245}} naturae noctemque uigil ducebat in armis. interdum proiectus humi turbaeque Libyssae insignis sagulo duris certare maniplis; celsus et in magno praecedens agmine ductor imperium perferre suum; tum uertice nudo{{versus|250}} excipere insanos imbris caelique ruinam. spectarunt Poeni, tremuitque exterritus Astur, torquentem cum tela Iouem permixtaque nimbis fulmina et excussos uentorum flatibus ignes turbato transiret equo, nec puluere fessum{{versus|255}} agminis ardenti labefecit Sirius astro. flammiferis tellus radiis cum exusta dehiscit, candentique globo medius coquit aethera feruor, femineum putat umenti iacuisse sub umbra exercetque sitim et spectato fonte recedit.{{versus|260}} idem correptis sternacem ad proelia frenis frangere ecum et famam letalis amare lacerti ignotique amnis tranare sonantia saxa atque e diuersa socios accersere ripa. idem expugnati primus stetit aggere muri,{{versus|265}} et quotiens campo rapidus fera proelia miscet, qua sparsit ferrum, latus rubet aequore limes. ergo instat fatis, et rumpere foedera certus, quo datur, interea Romam comprendere bello gaudet et extremis pulsat Capitolia terris.{{versus|270}} Prima Saguntinas turbarunt classica portas, bellaque sumpta uiro belli maioris amore. haud procul Herculei tollunt se litore muri, clementer crescente iugo, quis nobile nomen conditus excelso sacrauit colle Zacynthos.{{versus|275}} hic comes Alcidae remeabat in agmine Thebas Geryone extincto caeloque ea facta ferebat. tris animas namque id monstrum, tris corpore dextras armarat ternaque caput ceruice gerebat. haud alium uidit tellus, cui ponere finem{{versus|280}} non posset mors una uiro, duraeque sorores tertia bis rupto torquerent stamina filo. hinc spolia ostentabat ouans captiuaque uictor armenta ad fontis medio feruore uocabat, cum tumidas fauces accensis sole uenenis{{versus|285}} calcatus rupit letali uulnere serpens Inachiumque uirum terris prostrauit Hiberis. mox profugi ducente Noto aduertere coloni, insula quos genuit Graio circumflua ponto et, quae auxit quondam Laertia regna, Zacynthos.{{versus|290}} firmauit tenues ortus mox Daunia pubes sedis inops, misit largo quam diues alumno magnanimis regnata uiris, nunc Ardea nomen. libertas populis pacto seruata decusque maiorum, et Poenis u⟨r⟩bi imperitare negatum.{{versus|295}} Admouet abrupto flagrantia foedere ductor Sidonius castra et latos quatit agmine campos. ipse caput quassans circumlustrauit anhelo muros saeuus equo, mensusque pauentia tecta pandere iamdudum portas et cedere uallo{{versus|300}} imperat et longe clausis sua foedera, longe Ausoniam fore, nec ueniae spem Marte subactis: scita patrum et leges et iura fidemque deosque in dextra nunc esse sua. uerba ocius acer intorto sancit iaculo figitque per arma{{versus|305}} stantem pro muro et minitantem uana Caicum. concidit exacti medius per uiscera teli, effusisque simul praerupto ex aggere membris uictori moriens tepefactam ret⟨t⟩ulit hastam. at multo ducis exemplum clamore secuti{{versus|310}} inuoluunt atra telorum moenia nube. clara nec in numero uirtus latet: obuia quisque ora duci portans ceu solus bella capessit. hic crebram fundit Baliari uerbere glandem terque leui ducta circum caput altus habena{{versus|315}} permissum uentis abscondit in aera telum, hic ualido librat stridentia saxa lacerto, huic impulsa leui torquetur lancea nodo. ante omnis ductor patriis insignis in armis nunc picea iactat fumantem lampada flamma,{{versus|320}} nunc sude, nunc iaculo, nunc saxis impiger instat aut hydro imbutas, bis noxia tela, sagittas contendit neruo atque insultat fraude pharetrae, Dacus ut armiferis Geticae telluris in oris spicula quae patrio gaudens acuisse ueneno{{versus|325}} fundit apud ripas inopina binominis Histri. Cura subit, collem turrita cingere fronte castelloque urbem circumuallare frequenti. heu priscis numen populis, at nomine solo in terris iam nota Fides! stat dura iuuentus{{versus|330}} ereptamque fugam et claudi uidet aggere muros, sed dignam Ausonia mortem putat esse Sagunto seruata cecidisse fide. iamque acrius omnis intendunt uires: adductis stridula neruis Phocais effundit uastos balista molaris;{{versus|335}} atque eadem ingentis mutato pondere teli ferratam excutiens ornum media agmina rumpit. alternus resonat clangor. certamine tanto conseruere acies, ueluti circumdata uallo Roma foret, clamantque super: 'Tot milia, gentes{{versus|340}} inter tela satae, iam capto stamus in hoste? nonne pudet coepti, pudet ominis? en bona uirtus primitiaeque ducis! taline implere paramus Italiam fama, talis praemittere pugnas?' Accensae exultant mentes, haustusque medullis {{versus|345}} Hannibal exagitat, stimulantque sequentia bella. inuadunt manibus uallum caesasque relincunt deiecti muris dextras. subit arduus agger imponitque globos pugnantum desuper urbi. armauit clausos ac portis arcuit hostem{{versus|350}} librari multa consueta phalarica dextra, horrendum uisu robur celsisque niuosae Pyrenes trabs lecta iugis, cui plurima cuspis, uix muris toleranda lues, sed cetera pingui uncta pice atque atro circumlita sulphure fumant.{{versus|355}} fulminis haec ritu summis e moenibus arcis incita, sulcatum tremula secat aera flamma, qualis sanguineo praestringit lumina crine ad terram caelo decurrens ignea lampas. haec ictu rapido pugnantum saepe per auras,{{versus|360}} attonito ductore, tulit fumantia membra; haec uastae lateri turris cum turbine fixa, dum penitus pluteis Vulcanum exercet adesis, arma uirosque simul pressit flagrante ruina. tandem condensis artae testudinis armis{{versus|365}} subducti Poeni uallo caecaque latebra pandunt prolapsam suffossis moenibus urbem. terribilem in sonitum procumbens aggere uicto Herculeus labor atque immania saxa resoluens mugitum ingentem caeli dedit. Alpibus altis{{versus|370}} aeriae rupes scopulorum mole reuulsa haud aliter scindunt resonanti fragmine montem. surgebat cumulis etiam tum prorutus agger, obstabatque iacens uallum, ni protinus instent hinc atque hinc acies media pugnare ruina.{{versus|375}} Emicat ante omnis primaeuo flore iuuentae insignis Rutulo Murrus de sanguine (at idem matre Saguntina Graius geminoque parente Dulichios Italis miscebat prole nepotes). hic magno socios Aradum clamore uocantem,{{versus|380}} qua corpus loricam inter galeamque patescit, conantis motus speculatus, cuspide sistit, prostratumque premens telo, uoce insuper urget: 'Fallax Poene, iaces; certe Capitolia primus scandebas uictor. quae tanta licentia uoti?{{versus|385}} nunc Stygio fer bella Ioui!' tum feruidus hastam aduersi torquens defigit in inguine ~Hiberi, oraque dum calcat iam singultantia leto, 'Hac iter est' inquit 'uobis ad moenia Romae, o metuenda manus. sic, quo properatis, eundum.'{{versus|390}} mox instaurantis pugnam circumsilit arma et rapto nudum clipeo latus haurit Hiberi. diues agri, diues pecoris famaeque negatus bella feris arcu iaculoque agitabat Hiberus, felix heu nemorum et uitae laudandus opacae,{{versus|395}} si sua per patrios tenuisset spicula saltus. hunc miseratus adest infesto uulnere Ladmus. cui saeuum adridens 'Narrabis Hamilcaris umbris hanc' inquit 'dextram, quae iam post funera uulgi Hannibalem uobis comitem dabit,' et ferit alte{{versus|400}} insurgens gladio cristatae cassidis aera perque ipsum tegimen crepitantia dissipat ossa. tum frontem Chreme⟨te⟩s intonsam umbrante capillo saeptus et horrentis effingens crine galeros, tum Masulis crudaque uirens ad bella senecta{{versus|405}} Kartalo, non pauidus fetas mulcere leaenas, flumineaque urna caelatus Bagrada parmam et uastae Nasamon Syrtis populator Hiempsal, audax in fluctu laceras captare carinas, una omnes dextraque cadunt iraque perempti;{{versus|410}} nec non serpentem diro exarmare ueneno doctus Athyr tactuque grauis sopire chelydros ac dubiam admoto subolem explorare ceraste. tu quoque fatidicis Garamanticus accola lucis insignis flexo galeam per tempora cornu,{{versus|415}} heu frustra reditum sortes tibi saepe locutas mentitumque Iouem increpitans, occumbis, Hiarba. et iam corporibus cumulatus creuerat agger, perfusaeque atra fumabant caede ruinae. tum ductorem auido clamore in proelia poscit:{{versus|420}} fulmineus ceu Spartanis latratibus actus, cum siluam occursu uenantum perdidit, hirto horrescit saetis dorso et postrema capessit proelia, canentem mandens aper ore cruorem, ~iamque gemet geminum contra uenabula dentem.{{versus|425}} At parte ex alia, qua se insperata iuuentus extulerat portis, ceu spicula nulla manusque uim ferre exitiumue queant, permixtus utrisque Hannibal agminibus passim furit et quatit ensem, cantato nuper senior quem fecerat igni{{versus|430}} litore ab Hesperidum Temisus, qui carmine pollens fidebat magica ferrum crudescere lingua: quantus Bistoniis late Gradiuus in oris belligero rapitur curru telumque coruscans, Titanum quo pulsa cohors, flagrantia bella{{versus|435}} cornipedum adflatu domat et stridoribus axis. iamque Hostum Rutulumque Pholum ingentemque Metiscum, iam Lygdum Duriumque simul flauumque Galaesum et geminos, Chromin atque Gyan, demiserat umbris, Daunum etiam, grata quo non spectatior alter{{versus|440}} uoce mouere fora atque orando fingere mentes nec legum custos sollertior, aspera telis dicta admiscentem: 'Quaenam te, Poene, paternae huc adigunt Furiae? non haec Sidonia tecta feminea fabricata manu pretioue parata,{{versus|445}} exulibusue datum dimensis litus harenis. fundamenta deum Romanaque foedera cernis.' ast illum toto iactantem talia campo ingenti raptum nisu medioque uirorum auulsum inter tela globo et post terga reuinctum{{versus|450}} Hannibal ad poenam lentae mandauerat irae, increpitansque suos inferri signa iubebat, perque ipsos caedis cumulos stragemque iacentum monstrabat furibundus iter cunctosque ciebat nomine et in praedas stantem dabat improbus urbem.{{versus|455}} Sed postquam a trepidis allatum feruere partem diuersam Marte infausto, Murroque secundos hunc superos tribuisse diem, ruit ocius amens lymphato cursu atque ingentis deserit actus. letiferum nutant fulgentes uertice cristae,{{versus|460}} crine ut flammifero terret fera regna cometes sanguineum spargens ignem: uomit atra rubentis fax caelo radios, ac saeua luce coruscum scintillat sidus terrisque extrema minatur. praecipiti dant tela uiam, dant signa uirique,{{versus|465}} atque ambae trepidant acies. iacit igneus hastae dirum lumen apex, ac late fulgurat umbo. talis ubi Aegaeo surgente ad sidera ponto per longum uasto Cori cum murmure fluctus suspensum in terras portat mare, frigida nautis{{versus|470}} corda tremunt: sonat ille procul flatuque tumescens curuatis pauidas tramittit Cycladas undis. non cuncta e muris unum incessentia tela fumantesque ante ora faces, non saxa per artem tormentis excussa tenent. ut tegmina primum{{versus|475}} fulgentis galeae conspexit et arma cruento ⟨c⟩ontra solem auro rutilantia, turbidus infit: 'En, qui res Libycas inceptaque tanta retardet, Romani Murrus belli mora. foedera, faxo, iam noscas, quid uana queant et uester Hiberus.{{versus|480}} fer tecum castamque fidem seruataque iura: deceptos mihi linque deos.' cui talia Murrus: 'Exoptatus ades. mens olim proelia poscit speque tui flagrat capitis: fer debita fraudum praemia et Italiam tellure inquire sub ima.{{versus|485}} longum in Dardanios finis iter atque niualem Pyrenen Alpesque tibi mea dextera donat.' Haec inter cernens subeuntem comminus hostem praeruptumque loci fidum sibi, corripit ingens aggere conuulso saxum et nitentis in ora{{versus|490}} deuoluit, pronoque silex ruit incitus ictu. subsedit duro concussus fragmine muri. tum pudor accendit mentem, nec conscia fallit uirtus pressa loco; frendens luctatur et aegro scandit in aduersum per saxa uetantia nisu.{{versus|495}} sed postquam propior uicino lumine fulsit et tota se mole tulit, uelut incita clausum agmina Poenorum cingant, et cuncta pauentem castra premant, lato Murrus caligat in hoste. mille simul dextrae densusque micare uidetur{{versus|500}} ensis et innumerae nutare in casside cristae. conclamant utrimque acies, ceu tota Saguntos igne micet. trahit instanti languentia leto membra pauens Murrus supremaque uota capessit: 'Conditor Alcide, cuius uestigia sacra{{versus|505}} incolimus, terrae minitantem auerte procellam, si tua non segni defenso moenia dextra.' Dumque orat caeloque attollit lumina supplex, 'Cerne', ait 'an nostris longe Tirynthius ausis iustius adfuerit. ni displicet aemula uirtus,{{versus|510}} haud me dissimilem, Alcide, primoribus annis agnosces, inuicte, tuis. fer numen amicum et, Troiae quondam primis memorate ruinis, dexter ades Phrygiae delenti stirpis alumnos.' sic Poenus pressumque ira simul exigit ensem{{versus|515}} qua capuli statuere morae, teloque relato horrida labentis perfunditur arma cruore. ilicet ingenti casu turbata iuuentus procurrit: nota arma uiri corpusque superbo uictori spoliare negant. coit aucta uicissim{{versus|520}} hortando manus, et glomerata mole feruntur. hinc saxis galea, hinc clipeus sonat aereus hastis. incessunt sudibus librataque pondera plumbi certatim iaciunt. decisae uertice cristae, direptumque decus nutantum in caede iubarum.{{versus|525}} iamque agitur largus per membra fluentia sudor, et stant loricae squamis horrentia tela. nec requies tegimenue datur mutare sub ictu. genua labant, fessique umeri gestamina laxant. tum creber penitusque trahens suspiria sicco{{versus|530}} fumat ab ore uapor, nisuque elisus anhelo auditur gemitus fractumque in casside murmur. mente aduersa domat gaudetque nitescere duris uirtutem et decoris pretio discrimina pensat. Hic subitus scisso densa inter nubila caelo{{versus|535}} erupit quatiens terram fragor, et super ipsas bis pater intonuit geminato fulmine pugnas. inde inter nubes uentorum turbine caeco ultrix iniusti uibrauit lancea belli ac femine aduerso librata cuspide sedit.{{versus|540}} Tarpeiae rupes superisque habitabile saxum et uos, uirginea lucentes semper in ara Laomedonteae, Troiana altaria, flammae, heu quantum uobis fallacis imagine teli promisere dei! propius si pressa furenti{{versus|545}} hasta foret, clausae starent mortalibus Alpes, nec, Trasimenne, tuis nunc Allia cederet undis. Sed Iuno, aspectans Pyrenes uertice celsae naua rudimenta et primos in Marte calores, ut uidet impressum coniecta cuspide uulnus,{{versus|550}} aduolat obscura circumdata nube per auras et ualidam duris euellit ab ossibus hastam. ille tegit clipeo fusum per membra cruorem, tardaque paulatim et dubio uestigia nisu alternata trahens, auersus ab aggere cedit.{{versus|555}} Nox tandem optatis terras pontumque tenebris condidit et pugnas erepta luce diremit. at durae inuigilant mentes molemque reponunt, noctis opus. clausos acuunt extrema pericli et fractis rebus uiolentior ultima uirtus.{{versus|560}} hinc puer inualidique senes, hinc femina ferre certat opem in dubiis miserando naua labori, saxaque mananti subuectat uulnere miles. iam patribus clarisque senum sua munia curae: concurrunt lectosque uiros hortantur et orant{{versus|565}} defessis subeant rebus reuocentque salutem et Latia extremis implorent casibus arma. 'Ite citi, remis uelisque impellite puppim. saucia dum castris clausa est fera, tempore Martis utendum est rupto et grassandum ad clara periclis.{{versus|570}} ite citi, deflete fidem murosque ruentis antiquaque domo meliora accersite fata. mandati summa est: dum stat, remeate, Saguntos.' ast illi celerant, qua proxima litora, gressum et fugiunt tumido per spumea caerula uelo.{{versus|575}} Pellebat somnos Tithoni roscida coniunx, ac rutilus primis sonipes hinnitibus altos adflarat montis roseasque mouebat habenas. iam celsa e muris extructa mole iuuentus clausam nocturnis ostentat turribus urbem.{{versus|580}} rerum omnes pendent actus, et milite maesto laxata obsidio, ac pugnandi substitit ardor, inque ducem uersae tanto discrimine curae. Interea Rutulis longinqua per aequora uectis Herculei ponto coepere existere colles{{versus|585}} et nebulosa iugis attollere saxa Monoeci. Thracius hos Boreas scopulos immitia regna solus habet semperque rigens nunc litora pulsat, nunc ipsas alis plangit stridentibus Alpes, atque ubi se terris glaciali fundit ab Arcto,{{versus|590}} haud ulli contra fiducia surgere uento. uerticibus torquet rapidis mare, fractaque anhelant aequora, et iniecto conduntur gurgite montes, iamque uolans Rhenum Rhodanumque in nubila tollit. hunc postquam Boreae dirum euasere furorem,{{versus|595}} alternos maesti casus bellique marisque et dubium rerum euentum sermone uolutant. 'O patria, o Fidei domus inclita, quo tua nunc sunt fata loco? sacraene manent in collibus arces? an cinis (heu superi) tanto de nomine restat?{{versus|600}} ferte leues auras flatusque ciete secundos, si nondum insultat templorum Poenicus ignis culminibus, Latiaeque ualent succurrere classes.' Talibus inlacrimant noctemque diemque querelis, donec Laurentis puppis defertur ad oras,{{versus|605}} qua pater acceptis Anienis ditior undis in pontum flauo descendit gurgite Thybris. hinc consanguineae subeunt iam moenia Romae. Concilium uocat augustum castaque beatos paupertate patres ac nomina parta triumphis{{versus|610}} consul et aequantem superos uirtute senatum. facta animosa uiros et recti sacra cupido attollunt, hirtaeque togae neglectaque mensa dexteraque a curuis capulo non segnis aratris. exiguo faciles et opum non indiga corda,{{versus|615}} ad paruos curru remeabant saepe penates. In foribus sacris primoque in limine templi captiui currus, belli decus, armaque rapta pugnantum ducibus saeuaeque in Marte secures, perfossi clipei et seruantia tela cruorem{{versus|620}} claustraque portarum pendent: hic Punica bella, Aegatis cernas fusaque per aequora classe exactam ponto Libyen testantia rostra. hic galeae Senonum pensatique improbus auri arbiter ensis inest, Gallisque ex arce fugatis{{versus|625}} arma reuertentis pompa gestata Camilli, hic spolia Aeacidae, hic Epirotica signa et Ligurum horrentes coni parmaeque relatae Hispana de gente rudes Alpinaque gaesa. Sed postquam clades patefecit et horrida bella{{versus|630}} orantum squalor, praesens astare Sagunti ante oculos uisa est extrema precantis imago. tum senior maesto Sicoris sic incipit ore: 'Sacrata gens clara fide, quam rite fatentur Marte satam populi ferro parere subacti,{{versus|635}} ne crede emensum leuia ob discrimina pontum. uidimus obsessam patriam murosque trementis, et, quem insana freta aut coetus genuere ferarum, uidimus Hannibalem. procul his a moenibus, oro, arcete, o superi, nostroque in Marte tenete{{versus|640}} fatiferae iuuenem dextrae! qua mole sonantis exigit ille trabes! et quantus crescit in armis! trans iuga Pyrenes, medium indignatus Hiberum, exciuit Calpen et mersos Syrtis harenis molitur populos maioraque moenia quaerit.{{versus|645}} spumeus hic medio qui surgit ab aequore fluctus, si prohibere piget, uestras effringet in urbes. an tanti pretium motus ruptique per enses foederis hoc iuueni iurata in bella ruenti creditis, ut statuat superatae iura Sagunto?{{versus|650}} ocius ite, uiri, et nascentem extinguite flammam, ne serae redeant post aucta pericula curae. quamquam o, si nullus terror, non obruta iam nunc semina fumarent belli, uestraene Sagunto spernendum consanguineam protendere dextram?{{versus|655}} omnis Hiber, omnis rapidis fera Gallia turmis, omnis ab aestifero sitiens Libys imminet axe. per uos culta diu Rutulae primordia gentis Laurentemque larem et genetricis pignora Troiae, conseruate pios, qui permutare coacti{{versus|660}} Acrisioneis Tirynthia culmina muris. uos etiam Zanclen Siculi contra arma tyranni iuuisse egregium, uos et Campana tueri moenia, depulso Samnitum robore, dignum Sigeis duxistis auis. uetus incola Dauni,{{versus|665}} testor uos, fontes et stagna arcana Numici, cum felix nimium dimitteret Ardea pubem, sacra domumque ferens et aui penetralia Turni ultra Pyrenen Laurentia nomina duxi. cur ut decisa atque auulsa a corpore membra{{versus|670}} despiciar, nosterque luat cur foedera sanguis?' Tandem, ut finitae uoces, (miserabile uisu) summissi palmas, lacerato tegmine uestis, adfigunt proni squalentia corpora terrae. inde agitant consulta patres curasque fatigant.{{versus|675}} Lentulus, ut cernens accensae tecta Sagunti, poscendum poenae iuuenem celerique negantis exuri bello Carthaginis arua iubebat. at Fabius, cauta speculator mente futuri nec laetus dubiis parcusque lacessere Martem{{versus|680}} et melior clauso bellum producere ferro, prima super tantis rebus pensanda, ducisne ceperit arma furor, patres an signa moueri censuerint, mittique uiros, qui exacta reportent. prouidus haec ritu uatis fundebat ab alto{{versus|685}} pectore praemeditans Fabius surgentia bella, ut saepe e celsa grandaeuus puppe magister, prospiciens signis uenturum in carbasa Corum, summo iam dudum substringit lintea malo. sed lacrimae atque ira mixtus dolor impulit omnis{{versus|690}} praecipitare latens fatum, lectique senatu, qui ductorem adeant; si perstet surdus in armis pactorum, uertant inde ad Carthaginis arces nec diuum oblitis indicere bella morentur. </poem> {{Liber |Post=Liber II |PostNomen=Punica/II }} fqtkcj54qitld67pstwapz584ifesdk 269629 269627 2026-06-08T15:02:12Z Saumache 27923 269629 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber I }} {{Liber |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} <poem> Ordior arma, quibus caelo se gloria tollit Aeneadum, patiturque ferox Oenotria iura Carthago. da, Musa, decus memorare laborum antiquae Hesperiae, quantosque ad bella crearit et quot Roma uiros, sacri cum perfida pacti{{versus|5}} gens Cadmea super regno certamina mouit, quaesitumque diu, qua tandem poneret arce terrarum Fortuna caput. ter Marte sinistro iuratumque Ioui foedus conuentaque patrum Sidonii fregere duces, atque impius ensis{{versus|10}} ter placitam suasit temerando rumpere pacem. sed medio finem bello excidiumque uicissim molitae gentes, propiusque fuere periclo quis superare datum: reserauit Dardanus arces ductor Agenoreas, obsessa Palatia uallo{{versus|15}} Poenorum ac muris defendit Roma salutem. Tantarum causas irarum odiumque perenni seruatum studio et mandata nepotibus arma fas aperire mihi superasque recludere mentes. iamque adeo magni repetam primordia motus.{{versus|20}} Pygmalioneis quondam per caerula terris pollutum fugiens fraterno crimine regnum fatali Dido Libyes appellitur orae. tum pretio mercata locos noua moenia ponit, cingere qua secto permissum litora tauro.{{versus|25}} hic Iuno ante Argos (sic credidit alta uetustas), ante Agamemnoniam, gratissima tecta, Mycenen optauit profugis aeternam condere gentem. uerum ubi magnanimis Romam caput urbibus alte exerere ac missas etiam trans aequora classes{{versus|30}} totum signa uidet uictricia ferre per orbem, iam propius metuens bellandi corda furore Phoenicum extimulat. sed enim conamine primae contuso pugnae fractisque in gurgite coeptis Sicanio Libycis, iterum instaurata capessens{{versus|35}} arma remolitur; dux agmina sufficit unus turbanti terras pontumque mouere paranti. Iamque deae cunctas sibi belliger induit iras Hannibal: hunc audet solum componere fatis. sanguineo tum laeta uiro atque in regna Latini{{versus|40}} turbine mox saeuo uenientum haud inscia cladum, 'Intulerit Latio, spreta me, Troius' inquit 'exul Dardaniam et bis numina capta penates sceptraque fundarit uictor Lauinia Teucris, dum Romana tuae, Ticine, cadauera ripae{{versus|45}} non capiant, famulusque mihi per Celtica rura sanguine Pergameo Trebia et stipantibus armis corporibusque uirum retro fluat, ac sua largo stagna reformidet Trasimennus turbida tabo, dum Cannas tumulum Hesperiae campumque cruore{{versus|50}} Ausonio mersum sublimis Iapyga cernam teque uadi dubium coeuntibus, Aufide, ripis per clipeos galeasque uirum caesosque per artus uix iter Hadriaci rumpentem ad litora ponti.' haec ait ac iuuenem facta ad Mauortia flammat.{{versus|55}} Ingenio motus auidus fideique sinister is fuit, exuperans astu, sed deuius aequi. armato nullus diuum pudor: improba uirtus et pacis despectus honos, penitusque medullis sanguinis humani flagrat sitis. his super, aeui{{versus|60}} flore uirens hauet Aegatis abolere, parentum dedecus, ac Siculo demergere foedera ponto. dat mentem Iuno ac laudum spe corda fatigat. iamque aut nocturno penetrat Capitolia uisu aut rapidis fertur per summas passibus Alpis.{{versus|65}} saepe etiam famuli turbato ad limina somno expauere trucem per uasta silentia uocem ac largo sudore uirum inuenere futuras miscentem pugnas et inania bella gerentem. Hanc rabiem in finis Italum Saturniaque arua{{versus|70}} addiderat iam tum puero ~patrius furor oscus~ Sarrana prisci Barcae de gente uetustos a Belo numerabat auos. namque orba marito cum fugeret Dido famulam Tyron, impia diri Belides iuuenis uitauerat arma tyranni{{versus|75}} et se participem casus sociarat in omnis. nobilis hoc ortu et dextra spectatus Hamilcar, ut fari primamque datum distinguere lingua Hannibali uocem, sollers nutrire furores, Romanum seuit puerili in pectore bellum.{{versus|80}} Vrbe fuit media sacrum genetricis Elissae manibus et patria Tyriis formidine cultum, quod taxi circum et piceae squalentibus umbris abdiderant caelique arcebant lumine, templum. hoc sese, ut perhibent, curis mortalibus olim {{versus|85}} exuerat regina loco. stant marmore maesto effigies, Belusque parens omnisque nepotum a Belo series, stat gloria gentis Agenor et qui longa dedit terris cognomina Phoenix. ipsa sedet tandem aeternum coniuncta Sychaeo.{{versus|90}} ante pedes ensis Phrygius iacet, ordine centum stant arae caelique deis Ereboque potenti. hic, crine effuso, atque Hennaeae numina diuae atque Acheronta uocat Stygia cum ueste sacerdos. immugit tellus rumpitque horrenda per umbras{{versus|95}} sibila; inaccensi flagrant altaribus ignes. tum magico uolitant cantu per inania manes exciti, uultusque in marmore sudat Elissae. Hannibal haec patrio iussu ad penetralia fertur, ingressique habitus atque ora explorat Hamilcar.{{versus|100}} non ille euhantis Massylae palluit iras, non diros templi ritus aspersaque tabo limina et audito surgentis carmine flammas. Olli permulcens genitor caput oscula libat attollitque animos hortando et talibus implet:{{versus|105}} 'Gens recidiua Phrygum Cadmeae stirpis alumnos foederibus non aequa premit. si fata negarint dedecus id patriae nostra depellere dextra, haec tua sit laus, nate, uelis. age, concipe bella latura exitium Laurentibus: horreat ortus{{versus|110}} iam pubes Tyrrhena tuos, partusque recusent te surgente, puer, Latiae producere matres.' his acuit stimulis subicitque haud mollia dictu: 'Romanos terra atque undis, ubi competet aetas, ferro ignique sequar Rhoeteaque fata reuoluam.{{versus|115}} non superi mihi, non Martem cohibentia pacta, non celsae obstiterint Alpes Tarpeiaque saxa. hanc mentem iuro nostri per numina Martis, per manes, regina, tuos.' tum nigra triformi hostia mactatur diuae, raptimque recludit{{versus|120}} spirantis artus poscens responsa sacerdos ac fugientem animam properatis consulit extis. Ast ubi quaesitas artis de more uetustae intrauit mentes superum, sic deinde profatur: 'Aetolos late consterni milite campos{{versus|125}} Idaeoque lacus flagrantis sanguine cerno. quanta procul moles scopulis ad sidera tendit, cuius in aerio pendent tua uertice castra! iamque iugis agmen rapitur: trepidantia fumant moenia, et Hesperio tellus porrecta sub axe{{versus|130}} Sidoniis lucet flammis. fluit ecce cruentus Eridanus. iacet ore truci super arma uirosque tertia qui tulerit sublimis opima Tonanti. heu quaenam subitis horrescit turbida nimbis tempestas, ruptoque polo micat igneus aether!{{versus|135}} magna parant superi: tonat alti regia caeli, bellantemque Iouem cerno.' uenientia fata scire ultra uetuit Iuno, fibraeque repente conticuere: latent casus longique labores. Sic clausum linquens arcano pectore bellum{{versus|140}} atque hominum finem Gadis Calpenque secutus, dum fert Herculeis Garamantica signa columnis, occubuit saeuo Tyrius certamine ductor. Interea rerum Hasdrubali traduntur habenae, occidui qui solis opes et uulgus Hiberum{{versus|145}} Baeticolasque uiros furiis agitabat iniquis. tristia corda duci, simul immedicabilis ira, et fructus regni feritas erat; asper amore sanguinis, et metui demens credebat honorem, nec nota docilis poena satiare furores.{{versus|150}} ore excellentem et spectatum fortibus ausis antiqua de stirpe Tagum, superumque hominumque immemor, erecto suffixum robore maestis ostentabat ouans populis sine funere regem. auriferi Tagus ascito cognomine fontis{{versus|155}} perque antra et ripas nymphis ululatur Hiberis. Maeonium non ille uadum, non Lydia mallet stagna sibi, nec qui riguo perfunditur auro campum atque inlatis Hermi flauescit harenis. primus inire manu, postremus ponere Martem.{{versus|160}} cum rapidum effusis ageret sublimis habenis quadrupedem, non ense uirum, non eminus hasta sistere erat: uolitabat ouans aciesque per ambas iam Tagus auratis agnoscebatur in armis. quem postquam diro suspensum robore uidit{{versus|165}} deformem leti famulus, clam corripit ensem dilectum domino pernixque inrumpit in aulam atque immite ferit geminato uulnere pectus. at Poeni, succensa ira turbataque luctu et saeuis gens laeta, ruunt tormentaque portant.{{versus|170}} non ignes candensque chalybs, non uerbera passim ictibus innumeris lacerum scindentia corpus, carnificaeue manus penitusue infusa medullis pestis et in medio lucentes uulnere flammae cessauere; ferum uisu dictuque, per artem{{versus|175}} saeuitiae extenti, quantum tormenta iubebant creuerunt artus, atque omni sanguine rapto ossa liquefactis fumarunt feruida membris. mens intacta manet: superat ridetque dolores spectanti similis, fessosque labore ministros{{versus|180}} increpitat dominique crucem clamore reposcit. Haec inter spretae miseranda piacula poenae erepto trepidus ductore exercitus una Hannibalem uoce atque alacri certamine poscit. hinc studia accendit patriae uirtutis imago,{{versus|185}} hinc fama in populos iurati didita belli, hinc uirides ausis anni feruorque decorus atque armata dolis mens et uis insita fandi. Primi ductorem Libyes clamore salutant, mox et Pyrenes populi et bellator Hiberus.{{versus|190}} continuoque ferox oritur fiducia menti, cessisse imperio tantum terraeque marisque. Aeoliis candens Austris et lampade Phoebi aestifero Libye torretur subdita Cancro, aut ingens Asiae latus, aut pars tertia terris.{{versus|195}} terminus huic roseos amnis Lageus ad ortus septeno impellens tumefactum gurgite pontum. at qua diuersas clementior aspicit Arctos, Herculeo dirimente freto, diducta propinquis Europes uidet arua iugis. ultra obsidet aequor,{{versus|200}} nec patitur nomen proferri longius Atlas, Atlas subducto tracturus uertice caelum. sidera nubiferum fulcit caput, aetheriasque erigit aeternum compages ardua ceruix. canet barba gelu, frontemque immanibus umbris{{versus|205}} pinea silua premit. uastant caua tempora uenti, nimbosoque ruunt spumantia flumina rictu. tum geminas laterum cautes maria alta fatigant, atque ubi fessus equos Titan immersit anhelos, flammiferum condunt fumanti gurgite currum.{{versus|210}} sed qua se campis squalentibus Africa tendit, serpentum largo coquitur fecunda ueneno, felix qua pinguis mitis plaga temperat agros, nec Cerere Hennaea Phario nec uicta colono. hic passim exultant Nomades, gens inscia freni,{{versus|215}} quis inter geminas per ludum mobilis aures quadrupedem flectit non cedens uirga lupatis. altrix bellorum bellatorumque uirorum tellus nec fidens nudo sine fraudibus ensi. Altera complebant Hispanae castra cohortes,{{versus|220}} auxilia Europae genitoris parta tropaeis. Martius hinc campos sonipes hinnitibus implet, hinc iuga cornipedes erecti bellica raptant: non Eleus eat campo feruentior axis. prodiga gens animae et properare facillima mortem.{{versus|225}} namque ubi transcendit florentis uiribus annos, impatiens aeui spernit nouisse senectam, et fati modus in dextra est. hic omne metallum: electri gemino pallent de semine uenae, atque atros chalybis fetus humus horrida nutrit.{{versus|230}} sed scelerum causas operit deus. Astur auarus uisceribus lacerae telluris mergitur imis et redit infelix effosso concolor auro. hic certant, Pactole, tibi Duriusque Tagusque, quique super Grauios lucentis uoluit harenas{{versus|235}} infernae populis referens obliuia Lethes. nec Cereri terra indocilis nec inhospita Baccho, nullaque Palladia sese magis arbore tollit. Hae postquam Tyrio gentes cessere tyranno, utque dati rerum freni, tunc arte paterna{{versus|240}} conciliare uiros, armis consulta senatus uertere, nunc donis. primus sumpsisse laborem, primus iter carpsisse pedes partemque subire, si ualli festinet opus. nec cetera segnis quaecumque ad laudem stimulant, somnumque negabat{{versus|245}} naturae noctemque uigil ducebat in armis. interdum proiectus humi turbaeque Libyssae insignis sagulo duris certare maniplis; celsus et in magno praecedens agmine ductor imperium perferre suum; tum uertice nudo{{versus|250}} excipere insanos imbris caelique ruinam. spectarunt Poeni, tremuitque exterritus Astur, torquentem cum tela Iouem permixtaque nimbis fulmina et excussos uentorum flatibus ignes turbato transiret equo, nec puluere fessum{{versus|255}} agminis ardenti labefecit Sirius astro. flammiferis tellus radiis cum exusta dehiscit, candentique globo medius coquit aethera feruor, femineum putat umenti iacuisse sub umbra exercetque sitim et spectato fonte recedit.{{versus|260}} idem correptis sternacem ad proelia frenis frangere ecum et famam letalis amare lacerti ignotique amnis tranare sonantia saxa atque e diuersa socios accersere ripa. idem expugnati primus stetit aggere muri,{{versus|265}} et quotiens campo rapidus fera proelia miscet, qua sparsit ferrum, latus rubet aequore limes. ergo instat fatis, et rumpere foedera certus, quo datur, interea Romam comprendere bello gaudet et extremis pulsat Capitolia terris.{{versus|270}} Prima Saguntinas turbarunt classica portas, bellaque sumpta uiro belli maioris amore. haud procul Herculei tollunt se litore muri, clementer crescente iugo, quis nobile nomen conditus excelso sacrauit colle Zacynthos.{{versus|275}} hic comes Alcidae remeabat in agmine Thebas Geryone extincto caeloque ea facta ferebat. tris animas namque id monstrum, tris corpore dextras armarat ternaque caput ceruice gerebat. haud alium uidit tellus, cui ponere finem{{versus|280}} non posset mors una uiro, duraeque sorores tertia bis rupto torquerent stamina filo. hinc spolia ostentabat ouans captiuaque uictor armenta ad fontis medio feruore uocabat, cum tumidas fauces accensis sole uenenis{{versus|285}} calcatus rupit letali uulnere serpens Inachiumque uirum terris prostrauit Hiberis. mox profugi ducente Noto aduertere coloni, insula quos genuit Graio circumflua ponto et, quae auxit quondam Laertia regna, Zacynthos.{{versus|290}} firmauit tenues ortus mox Daunia pubes sedis inops, misit largo quam diues alumno magnanimis regnata uiris, nunc Ardea nomen. libertas populis pacto seruata decusque maiorum, et Poenis u⟨r⟩bi imperitare negatum.{{versus|295}} Admouet abrupto flagrantia foedere ductor Sidonius castra et latos quatit agmine campos. ipse caput quassans circumlustrauit anhelo muros saeuus equo, mensusque pauentia tecta pandere iamdudum portas et cedere uallo{{versus|300}} imperat et longe clausis sua foedera, longe Ausoniam fore, nec ueniae spem Marte subactis: scita patrum et leges et iura fidemque deosque in dextra nunc esse sua. uerba ocius acer intorto sancit iaculo figitque per arma{{versus|305}} stantem pro muro et minitantem uana Caicum. concidit exacti medius per uiscera teli, effusisque simul praerupto ex aggere membris uictori moriens tepefactam ret⟨t⟩ulit hastam. at multo ducis exemplum clamore secuti{{versus|310}} inuoluunt atra telorum moenia nube. clara nec in numero uirtus latet: obuia quisque ora duci portans ceu solus bella capessit. hic crebram fundit Baliari uerbere glandem terque leui ducta circum caput altus habena{{versus|315}} permissum uentis abscondit in aera telum, hic ualido librat stridentia saxa lacerto, huic impulsa leui torquetur lancea nodo. ante omnis ductor patriis insignis in armis nunc picea iactat fumantem lampada flamma,{{versus|320}} nunc sude, nunc iaculo, nunc saxis impiger instat aut hydro imbutas, bis noxia tela, sagittas contendit neruo atque insultat fraude pharetrae, Dacus ut armiferis Geticae telluris in oris spicula quae patrio gaudens acuisse ueneno{{versus|325}} fundit apud ripas inopina binominis Histri. Cura subit, collem turrita cingere fronte castelloque urbem circumuallare frequenti. heu priscis numen populis, at nomine solo in terris iam nota Fides! stat dura iuuentus{{versus|330}} ereptamque fugam et claudi uidet aggere muros, sed dignam Ausonia mortem putat esse Sagunto seruata cecidisse fide. iamque acrius omnis intendunt uires: adductis stridula neruis Phocais effundit uastos balista molaris;{{versus|335}} atque eadem ingentis mutato pondere teli ferratam excutiens ornum media agmina rumpit. alternus resonat clangor. certamine tanto conseruere acies, ueluti circumdata uallo Roma foret, clamantque super: 'Tot milia, gentes{{versus|340}} inter tela satae, iam capto stamus in hoste? nonne pudet coepti, pudet ominis? en bona uirtus primitiaeque ducis! taline implere paramus Italiam fama, talis praemittere pugnas?' Accensae exultant mentes, haustusque medullis {{versus|345}} Hannibal exagitat, stimulantque sequentia bella. inuadunt manibus uallum caesasque relincunt deiecti muris dextras. subit arduus agger imponitque globos pugnantum desuper urbi. armauit clausos ac portis arcuit hostem{{versus|350}} librari multa consueta phalarica dextra, horrendum uisu robur celsisque niuosae Pyrenes trabs lecta iugis, cui plurima cuspis, uix muris toleranda lues, sed cetera pingui uncta pice atque atro circumlita sulphure fumant.{{versus|355}} fulminis haec ritu summis e moenibus arcis incita, sulcatum tremula secat aera flamma, qualis sanguineo praestringit lumina crine ad terram caelo decurrens ignea lampas. haec ictu rapido pugnantum saepe per auras,{{versus|360}} attonito ductore, tulit fumantia membra; haec uastae lateri turris cum turbine fixa, dum penitus pluteis Vulcanum exercet adesis, arma uirosque simul pressit flagrante ruina. tandem condensis artae testudinis armis{{versus|365}} subducti Poeni uallo caecaque latebra pandunt prolapsam suffossis moenibus urbem. terribilem in sonitum procumbens aggere uicto Herculeus labor atque immania saxa resoluens mugitum ingentem caeli dedit. Alpibus altis{{versus|370}} aeriae rupes scopulorum mole reuulsa haud aliter scindunt resonanti fragmine montem. surgebat cumulis etiam tum prorutus agger, obstabatque iacens uallum, ni protinus instent hinc atque hinc acies media pugnare ruina.{{versus|375}} Emicat ante omnis primaeuo flore iuuentae insignis Rutulo Murrus de sanguine (at idem matre Saguntina Graius geminoque parente Dulichios Italis miscebat prole nepotes). hic magno socios Aradum clamore uocantem,{{versus|380}} qua corpus loricam inter galeamque patescit, conantis motus speculatus, cuspide sistit, prostratumque premens telo, uoce insuper urget: 'Fallax Poene, iaces; certe Capitolia primus scandebas uictor. quae tanta licentia uoti?{{versus|385}} nunc Stygio fer bella Ioui!' tum feruidus hastam aduersi torquens defigit in inguine ~Hiberi, oraque dum calcat iam singultantia leto, 'Hac iter est' inquit 'uobis ad moenia Romae, o metuenda manus. sic, quo properatis, eundum.'{{versus|390}} mox instaurantis pugnam circumsilit arma et rapto nudum clipeo latus haurit Hiberi. diues agri, diues pecoris famaeque negatus bella feris arcu iaculoque agitabat Hiberus, felix heu nemorum et uitae laudandus opacae,{{versus|395}} si sua per patrios tenuisset spicula saltus. hunc miseratus adest infesto uulnere Ladmus. cui saeuum adridens 'Narrabis Hamilcaris umbris hanc' inquit 'dextram, quae iam post funera uulgi Hannibalem uobis comitem dabit,' et ferit alte{{versus|400}} insurgens gladio cristatae cassidis aera perque ipsum tegimen crepitantia dissipat ossa. tum frontem Chreme⟨te⟩s intonsam umbrante capillo saeptus et horrentis effingens crine galeros, tum Masulis crudaque uirens ad bella senecta{{versus|405}} Kartalo, non pauidus fetas mulcere leaenas, flumineaque urna caelatus Bagrada parmam et uastae Nasamon Syrtis populator Hiempsal, audax in fluctu laceras captare carinas, una omnes dextraque cadunt iraque perempti;{{versus|410}} nec non serpentem diro exarmare ueneno doctus Athyr tactuque grauis sopire chelydros ac dubiam admoto subolem explorare ceraste. tu quoque fatidicis Garamanticus accola lucis insignis flexo galeam per tempora cornu,{{versus|415}} heu frustra reditum sortes tibi saepe locutas mentitumque Iouem increpitans, occumbis, Hiarba. et iam corporibus cumulatus creuerat agger, perfusaeque atra fumabant caede ruinae. tum ductorem auido clamore in proelia poscit:{{versus|420}} fulmineus ceu Spartanis latratibus actus, cum siluam occursu uenantum perdidit, hirto horrescit saetis dorso et postrema capessit proelia, canentem mandens aper ore cruorem, ~iamque gemet geminum contra uenabula dentem.{{versus|425}} At parte ex alia, qua se insperata iuuentus extulerat portis, ceu spicula nulla manusque uim ferre exitiumue queant, permixtus utrisque Hannibal agminibus passim furit et quatit ensem, cantato nuper senior quem fecerat igni{{versus|430}} litore ab Hesperidum Temisus, qui carmine pollens fidebat magica ferrum crudescere lingua: quantus Bistoniis late Gradiuus in oris belligero rapitur curru telumque coruscans, Titanum quo pulsa cohors, flagrantia bella{{versus|435}} cornipedum adflatu domat et stridoribus axis. iamque Hostum Rutulumque Pholum ingentemque Metiscum, iam Lygdum Duriumque simul flauumque Galaesum et geminos, Chromin atque Gyan, demiserat umbris, Daunum etiam, grata quo non spectatior alter{{versus|440}} uoce mouere fora atque orando fingere mentes nec legum custos sollertior, aspera telis dicta admiscentem: 'Quaenam te, Poene, paternae huc adigunt Furiae? non haec Sidonia tecta feminea fabricata manu pretioue parata,{{versus|445}} exulibusue datum dimensis litus harenis. fundamenta deum Romanaque foedera cernis.' ast illum toto iactantem talia campo ingenti raptum nisu medioque uirorum auulsum inter tela globo et post terga reuinctum{{versus|450}} Hannibal ad poenam lentae mandauerat irae, increpitansque suos inferri signa iubebat, perque ipsos caedis cumulos stragemque iacentum monstrabat furibundus iter cunctosque ciebat nomine et in praedas stantem dabat improbus urbem.{{versus|455}} Sed postquam a trepidis allatum feruere partem diuersam Marte infausto, Murroque secundos hunc superos tribuisse diem, ruit ocius amens lymphato cursu atque ingentis deserit actus. letiferum nutant fulgentes uertice cristae,{{versus|460}} crine ut flammifero terret fera regna cometes sanguineum spargens ignem: uomit atra rubentis fax caelo radios, ac saeua luce coruscum scintillat sidus terrisque extrema minatur. praecipiti dant tela uiam, dant signa uirique,{{versus|465}} atque ambae trepidant acies. iacit igneus hastae dirum lumen apex, ac late fulgurat umbo. talis ubi Aegaeo surgente ad sidera ponto per longum uasto Cori cum murmure fluctus suspensum in terras portat mare, frigida nautis{{versus|470}} corda tremunt: sonat ille procul flatuque tumescens curuatis pauidas tramittit Cycladas undis. non cuncta e muris unum incessentia tela fumantesque ante ora faces, non saxa per artem tormentis excussa tenent. ut tegmina primum{{versus|475}} fulgentis galeae conspexit et arma cruento ⟨c⟩ontra solem auro rutilantia, turbidus infit: 'En, qui res Libycas inceptaque tanta retardet, Romani Murrus belli mora. foedera, faxo, iam noscas, quid uana queant et uester Hiberus.{{versus|480}} fer tecum castamque fidem seruataque iura: deceptos mihi linque deos.' cui talia Murrus: 'Exoptatus ades. mens olim proelia poscit speque tui flagrat capitis: fer debita fraudum praemia et Italiam tellure inquire sub ima.{{versus|485}} longum in Dardanios finis iter atque niualem Pyrenen Alpesque tibi mea dextera donat.' Haec inter cernens subeuntem comminus hostem praeruptumque loci fidum sibi, corripit ingens aggere conuulso saxum et nitentis in ora{{versus|490}} deuoluit, pronoque silex ruit incitus ictu. subsedit duro concussus fragmine muri. tum pudor accendit mentem, nec conscia fallit uirtus pressa loco; frendens luctatur et aegro scandit in aduersum per saxa uetantia nisu.{{versus|495}} sed postquam propior uicino lumine fulsit et tota se mole tulit, uelut incita clausum agmina Poenorum cingant, et cuncta pauentem castra premant, lato Murrus caligat in hoste. mille simul dextrae densusque micare uidetur{{versus|500}} ensis et innumerae nutare in casside cristae. conclamant utrimque acies, ceu tota Saguntos igne micet. trahit instanti languentia leto membra pauens Murrus supremaque uota capessit: 'Conditor Alcide, cuius uestigia sacra{{versus|505}} incolimus, terrae minitantem auerte procellam, si tua non segni defenso moenia dextra.' Dumque orat caeloque attollit lumina supplex, 'Cerne', ait 'an nostris longe Tirynthius ausis iustius adfuerit. ni displicet aemula uirtus,{{versus|510}} haud me dissimilem, Alcide, primoribus annis agnosces, inuicte, tuis. fer numen amicum et, Troiae quondam primis memorate ruinis, dexter ades Phrygiae delenti stirpis alumnos.' sic Poenus pressumque ira simul exigit ensem{{versus|515}} qua capuli statuere morae, teloque relato horrida labentis perfunditur arma cruore. ilicet ingenti casu turbata iuuentus procurrit: nota arma uiri corpusque superbo uictori spoliare negant. coit aucta uicissim{{versus|520}} hortando manus, et glomerata mole feruntur. hinc saxis galea, hinc clipeus sonat aereus hastis. incessunt sudibus librataque pondera plumbi certatim iaciunt. decisae uertice cristae, direptumque decus nutantum in caede iubarum.{{versus|525}} iamque agitur largus per membra fluentia sudor, et stant loricae squamis horrentia tela. nec requies tegimenue datur mutare sub ictu. genua labant, fessique umeri gestamina laxant. tum creber penitusque trahens suspiria sicco{{versus|530}} fumat ab ore uapor, nisuque elisus anhelo auditur gemitus fractumque in casside murmur. mente aduersa domat gaudetque nitescere duris uirtutem et decoris pretio discrimina pensat. Hic subitus scisso densa inter nubila caelo{{versus|535}} erupit quatiens terram fragor, et super ipsas bis pater intonuit geminato fulmine pugnas. inde inter nubes uentorum turbine caeco ultrix iniusti uibrauit lancea belli ac femine aduerso librata cuspide sedit.{{versus|540}} Tarpeiae rupes superisque habitabile saxum et uos, uirginea lucentes semper in ara Laomedonteae, Troiana altaria, flammae, heu quantum uobis fallacis imagine teli promisere dei! propius si pressa furenti{{versus|545}} hasta foret, clausae starent mortalibus Alpes, nec, Trasimenne, tuis nunc Allia cederet undis. Sed Iuno, aspectans Pyrenes uertice celsae naua rudimenta et primos in Marte calores, ut uidet impressum coniecta cuspide uulnus,{{versus|550}} aduolat obscura circumdata nube per auras et ualidam duris euellit ab ossibus hastam. ille tegit clipeo fusum per membra cruorem, tardaque paulatim et dubio uestigia nisu alternata trahens, auersus ab aggere cedit.{{versus|555}} Nox tandem optatis terras pontumque tenebris condidit et pugnas erepta luce diremit. at durae inuigilant mentes molemque reponunt, noctis opus. clausos acuunt extrema pericli et fractis rebus uiolentior ultima uirtus.{{versus|560}} hinc puer inualidique senes, hinc femina ferre certat opem in dubiis miserando naua labori, saxaque mananti subuectat uulnere miles. iam patribus clarisque senum sua munia curae: concurrunt lectosque uiros hortantur et orant{{versus|565}} defessis subeant rebus reuocentque salutem et Latia extremis implorent casibus arma. 'Ite citi, remis uelisque impellite puppim. saucia dum castris clausa est fera, tempore Martis utendum est rupto et grassandum ad clara periclis.{{versus|570}} ite citi, deflete fidem murosque ruentis antiquaque domo meliora accersite fata. mandati summa est: dum stat, remeate, Saguntos.' ast illi celerant, qua proxima litora, gressum et fugiunt tumido per spumea caerula uelo.{{versus|575}} Pellebat somnos Tithoni roscida coniunx, ac rutilus primis sonipes hinnitibus altos adflarat montis roseasque mouebat habenas. iam celsa e muris extructa mole iuuentus clausam nocturnis ostentat turribus urbem.{{versus|580}} rerum omnes pendent actus, et milite maesto laxata obsidio, ac pugnandi substitit ardor, inque ducem uersae tanto discrimine curae. Interea Rutulis longinqua per aequora uectis Herculei ponto coepere existere colles{{versus|585}} et nebulosa iugis attollere saxa Monoeci. Thracius hos Boreas scopulos immitia regna solus habet semperque rigens nunc litora pulsat, nunc ipsas alis plangit stridentibus Alpes, atque ubi se terris glaciali fundit ab Arcto,{{versus|590}} haud ulli contra fiducia surgere uento. uerticibus torquet rapidis mare, fractaque anhelant aequora, et iniecto conduntur gurgite montes, iamque uolans Rhenum Rhodanumque in nubila tollit. hunc postquam Boreae dirum euasere furorem,{{versus|595}} alternos maesti casus bellique marisque et dubium rerum euentum sermone uolutant. 'O patria, o Fidei domus inclita, quo tua nunc sunt fata loco? sacraene manent in collibus arces? an cinis (heu superi) tanto de nomine restat?{{versus|600}} ferte leues auras flatusque ciete secundos, si nondum insultat templorum Poenicus ignis culminibus, Latiaeque ualent succurrere classes.' Talibus inlacrimant noctemque diemque querelis, donec Laurentis puppis defertur ad oras,{{versus|605}} qua pater acceptis Anienis ditior undis in pontum flauo descendit gurgite Thybris. hinc consanguineae subeunt iam moenia Romae. Concilium uocat augustum castaque beatos paupertate patres ac nomina parta triumphis{{versus|610}} consul et aequantem superos uirtute senatum. facta animosa uiros et recti sacra cupido attollunt, hirtaeque togae neglectaque mensa dexteraque a curuis capulo non segnis aratris. exiguo faciles et opum non indiga corda,{{versus|615}} ad paruos curru remeabant saepe penates. In foribus sacris primoque in limine templi captiui currus, belli decus, armaque rapta pugnantum ducibus saeuaeque in Marte secures, perfossi clipei et seruantia tela cruorem{{versus|620}} claustraque portarum pendent: hic Punica bella, Aegatis cernas fusaque per aequora classe exactam ponto Libyen testantia rostra. hic galeae Senonum pensatique improbus auri arbiter ensis inest, Gallisque ex arce fugatis{{versus|625}} arma reuertentis pompa gestata Camilli, hic spolia Aeacidae, hic Epirotica signa et Ligurum horrentes coni parmaeque relatae Hispana de gente rudes Alpinaque gaesa. Sed postquam clades patefecit et horrida bella{{versus|630}} orantum squalor, praesens astare Sagunti ante oculos uisa est extrema precantis imago. tum senior maesto Sicoris sic incipit ore: 'Sacrata gens clara fide, quam rite fatentur Marte satam populi ferro parere subacti,{{versus|635}} ne crede emensum leuia ob discrimina pontum. uidimus obsessam patriam murosque trementis, et, quem insana freta aut coetus genuere ferarum, uidimus Hannibalem. procul his a moenibus, oro, arcete, o superi, nostroque in Marte tenete{{versus|640}} fatiferae iuuenem dextrae! qua mole sonantis exigit ille trabes! et quantus crescit in armis! trans iuga Pyrenes, medium indignatus Hiberum, exciuit Calpen et mersos Syrtis harenis molitur populos maioraque moenia quaerit.{{versus|645}} spumeus hic medio qui surgit ab aequore fluctus, si prohibere piget, uestras effringet in urbes. an tanti pretium motus ruptique per enses foederis hoc iuueni iurata in bella ruenti creditis, ut statuat superatae iura Sagunto?{{versus|650}} ocius ite, uiri, et nascentem extinguite flammam, ne serae redeant post aucta pericula curae. quamquam o, si nullus terror, non obruta iam nunc semina fumarent belli, uestraene Sagunto spernendum consanguineam protendere dextram?{{versus|655}} omnis Hiber, omnis rapidis fera Gallia turmis, omnis ab aestifero sitiens Libys imminet axe. per uos culta diu Rutulae primordia gentis Laurentemque larem et genetricis pignora Troiae, conseruate pios, qui permutare coacti{{versus|660}} Acrisioneis Tirynthia culmina muris. uos etiam Zanclen Siculi contra arma tyranni iuuisse egregium, uos et Campana tueri moenia, depulso Samnitum robore, dignum Sigeis duxistis auis. uetus incola Dauni,{{versus|665}} testor uos, fontes et stagna arcana Numici, cum felix nimium dimitteret Ardea pubem, sacra domumque ferens et aui penetralia Turni ultra Pyrenen Laurentia nomina duxi. cur ut decisa atque auulsa a corpore membra{{versus|670}} despiciar, nosterque luat cur foedera sanguis?' Tandem, ut finitae uoces, (miserabile uisu) summissi palmas, lacerato tegmine uestis, adfigunt proni squalentia corpora terrae. inde agitant consulta patres curasque fatigant.{{versus|675}} Lentulus, ut cernens accensae tecta Sagunti, poscendum poenae iuuenem celerique negantis exuri bello Carthaginis arua iubebat. at Fabius, cauta speculator mente futuri nec laetus dubiis parcusque lacessere Martem{{versus|680}} et melior clauso bellum producere ferro, prima super tantis rebus pensanda, ducisne ceperit arma furor, patres an signa moueri censuerint, mittique uiros, qui exacta reportent. prouidus haec ritu uatis fundebat ab alto{{versus|685}} pectore praemeditans Fabius surgentia bella, ut saepe e celsa grandaeuus puppe magister, prospiciens signis uenturum in carbasa Corum, summo iam dudum substringit lintea malo. sed lacrimae atque ira mixtus dolor impulit omnis{{versus|690}} praecipitare latens fatum, lectique senatu, qui ductorem adeant; si perstet surdus in armis pactorum, uertant inde ad Carthaginis arces nec diuum oblitis indicere bella morentur. </poem> {{Liber |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} dttlnqdildtt10i8swtt7ugc851s7w1 0 37521 269641 235324 2026-06-08T15:03:36Z Saumache 27923 /* top */ assisted using [[Project:AWB|AWB]] 269641 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber II }} {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=../Liber I |Post=Liber III |PostNomen=../Liber III }} <poem> Caeruleis prouecta uadis iam Dardana puppis tristia magnanimi portabat iussa senatus primoresque patrum. Fabius, Tirynthia proles, ter centum memorabat auos, quos turbine Martis abstulit una dies, cum Fors non aequa labori{{versus|5}} patricio Cremerae maculauit sanguine ripas. huic comes aequato sociauit munere curas Publicola, ingentis Volesi Spartana propago. is cultam referens insigni nomine plebem Ausonios atauo ducebat consule fastus.{{versus|10}} Hos ut depositis portum contingere uelis allatum Hannibali consultaque ferre senatus iam medio seram bello poscentia pacem ductorisque simul conceptas foedere poenas, ocius armatas passim per litora turmas{{versus|15}} ostentare iubet minitantia signa recensque perfusos clipeos et tela rubentia caede. haud dictis nunc esse locum; strepere omnia clamat Tyrrhenae clangore tubae gemituque cadentum. dum detur, relegant pontum neu se addere clausis{{versus|20}} festinent: notum quid caede calentibus armis, quantum irae liceat, motusue quid audeat ensis. sic ducis adfatu per inhospita litora pulsi conuerso Tyrios petierunt remige patres. Hic alto Poenus fundentem uela carinam{{versus|25}} incessens dextra 'Nostrum, pro Iuppiter!' inquit 'nostrum ferre caput parat illa per aequora puppis. heu caecae mentes tumefactaque corda secundis! armatum Hannibalem poenae petit impia tellus! ne deposce, adero; dabitur tibi copia nostri{{versus|30}} ante expectatum, portisque focisque timebis quae nunc externos defendis, Roma, penatis. Tarpeios iterum scopulos praeruptaque saxa scandatis licet et celsam migretis in arcem: nullo iam capti uitam pensabitis auro.'{{versus|35}} Incensi dictis animi, et furor additus armis. conditur extemplo telorum nubibus aether, et densa resonant saxorum grandine turres. ardor agit, prouecta queat dum cernere muros, inque oculis profugae Martem exercere carinae.{{versus|40}} ipse autem incensas promissa piacula turmas flagitat insignis nudato uulnere ductor ac repetens questus furibundo personat ore: 'Poscimur, o socii, Fabiusque e puppe catenas ostentat, dominique uocat nos ira senatus.{{versus|45}} si taedet coepti culpandaue mouimus arma, Ausoniam ponto propere reuocate carinam: nil moror: en, uincta lacerandum tradite dextra. nam cur, Eoi deductus origine Beli, tot Libyae populis, tot circumfusus Hiberis,{{versus|50}} seruitium perferre negem? Rhoeteius immo aeternum imperitet populis saeclisque propaget regna ferox; nos iussa uirum nutusque tremamus.' effundunt gemitus atque omina tristia uertunt in stirpem Aeneadum ac stimulant clamoribus iras.{{versus|55}} Discinctos inter Libyas populosque bilinguis Marmaricis audax in bella Oenotria signis uenerat Asbyte, proles Garamantis Hiarbae. Hammone hic genitus, Phorcynidos antra Medusae Cinyphiumque Macen et iniquo e sole calentis{{versus|60}} Battiadas late imperio sceptrisque regebat. cui patrius Nasamon aeternumque arida Barce, cui nemora Autololum atque infidae litora Syrtis parebant nullaque leuis Gaetulus habena. atque is fundarat thalamos Tritonide nympha,{{versus|65}} unde genus proauumque Iouem regina ferebat et sua fatidico repetebat nomina luco. haec ignara uiri uacuoque adsueta cubili uenatu et siluis primos defenderat annos; non calathis mollita manus operataue fuso{{versus|70}} Dictynnam et saltus et anhelum impellere planta cornipedem ac strauisse feras immitis amabat. quales Threiciae Rhodopen Pangaeaque lustrant saxosis nemora alta iugis cursuque fatigant Hebrum innupta manus: spreti Ciconesque Getaeque{{versus|75}} et Rhesi domus et lunatis Bistones armis. Ergo habitu insignis patrio, religata fluentem Hesperidum nodo crinem dextrumque feroci nuda latus Marti ac fulgentem tegmine laeuam Thermodontiaca munita in proelia pelta, {{versus|80}} fumantem rapidis quatiebat cursibus axem. pars comitum biiugo curru, pars cetera dorso fertur equi; nec non Veneris iam foedera passae reginam cingunt, sed uirgine densior ala est. ipsa autem gregibus per longa mapalia lectos{{versus|85}} ante aciem ostentabat equos, tumulumque propincum dum sequitur gyris, campo uibrata per auras spicula contorquens summa ponebat in arce. Hanc hasta totiens intrantem moenia Mopsus non tulit et celsis senior Gortynia muris{{versus|90}} tela sonante fugat neruo liquidasque per auras derigit aligero letalia uulnera ferro. Cres erat, aerisonis Curetum aduectus ab antris, Dictaeos agitare puer leuioribus armis pennata saltus adsuetus harundine Mopsus.{{versus|95}} ille uagam caelo demisit saepe uolucrem, ille procul campo linquentem retia ceruum uulnere sistebat, rueretque inopina sub ictu ante fera incauto quam sibila poneret arcus. nec se tum pharetra iactauit iustius ulla{{versus|100}} Eois quamquam certet Gortyna sagittis. uerum ut opum leuior uenatu extendere uitam abnuit, atque artae res exegere per aequor, coniuge cum Meroe natisque inglorius hospes intrarat miseram fato ducente Saguntum.{{versus|105}} coryti fratrum ex umeris calamique paterni pendebant uolucerque chalybs, Minoia tela. hic medius iuuenum Massylae gentis in agmen crebra Cydoneo fundebat spicula cornu. iam Garamum audacemque Thyrum pariterque ruentis{{versus|110}} Gisgonem leuemque Bagam indignumque sagittae, impubem malas, tam certae occurrere Lixum fuderat et plena tractabat bella pharetra. tum uultum intendens telumque in uirginis ora desertum non grata Iouem per uota uocabat.{{versus|115}} namque ut fatiferos conuerti prospicit arcus, opposito procul insidiis Nasamonias Harpe corpore praeripuit letum calamumque uolantem, dum clamat, patulo excipiens tramisit hiatu, et primae ferrum a tergo uidere sorores.{{versus|120}} at comitis frendens casu labentia uirgo membra leuat paruaque oculos iam luce natantis inrorat lacrimis totisque adnisa doloris uiribus intorquet letalem in moenia cornum. illa uolans umerum rapido transuerberat ictu{{versus|125}} conantis Dorylae, iunctis iam cornibus arcus et ducti spatium nerui complente sagitta, excutere in uentos resoluto pollice ferrum. tum subitum in uulnus praeceps deuoluitur altis aggeribus muri, iuxtaque cadentia membra{{versus|130}} effusi uersa calami fluxere pharetra. exclamat paribus frater uicinus in armis Icarus ulciscique parat lacrimabile fatum. atque illum raptim promentem in proelia telum Hannibal excussi praeuertit turbine saxi.{{versus|135}} labuntur gelido torpentia frigore membra, deficiensque manus pharetrae sua tela remisit. At pater in gemino natorum funere Mopsus correptos arcus ter maesta mouit ab ira, ter cecidit dextra, et notas dolor abstulit artis.{{versus|140}} paenitet heu sero dulcis liquisse penatis, adreptoque auide, quo concidis, Icare, saxo, postquam aeuum senior percussaque pectora frustra sentit et, ut tantos compescat morte dolores, nil opis in dextra, uastae se culmine turris{{versus|145}} praecipitem iacit et delapsus pondere prono membra super nati moribundos explicat artus. Dum cadit externo Gortynius aduena bello, iam noua molitus stimulato milite Theron, Alcidae templi custos araeque sacerdos,{{versus|150}} non expectatum Tyriis effuderat agmen et fera miscebat reserata proelia porta. atque illi non hasta manu, non uertice cassis, sed fisus latis umeris et mole iuuentae agmina uastabat claua, nihil indigus ensis.{{versus|155}} exuuiae capiti impositae tegimenque leonis terribilem attollunt excelso uertice rictum. centum angues idem Lernaeaque monstra gerebat in clipeo et sectis geminam serpentibus hydram. ille Iubam T⟨h⟩apsumque patrem clarumque Micipsam{{versus|160}} nomine aui Maurumque Sacen, a moenibus actos palantisque fuga, praeceps ad litora cursu egerat, atque una spumabant aequora dextra. nec contentus Idi leto letoque Cothonis Marmaridae nec caede Rothi nec caede Iugurthae,{{versus|165}} Asbytes currum et radiantis tegmina laeuae poscebat uotis gemmataque lumina peltae atque in belligera uersabat uirgine mentem. quem ruere ut telo uidit regina cruento, obliquos detorquet equos laeuumque per orbem{{versus|170}} fallaci gyro campum secat ac uelut ales auerso rapitur sinuata per aequora curru. dumque ea se ex oculis aufert, atque ocior Euro incita pulueream campo trahit ungula nubem, aduersum late stridens rota proterit agmen,{{versus|175}} ingerit et crebras uirgo trepidantibus hastas. hic cecidere Lycus Thamyrisque et nobile nomen Eurydamas, clari deductum stirpe parentis, qui thalamos ausus quondam sperare superbos (heu demens!) Ithacique torum; sed enim arte pudica{{versus|180}} fallacis totiens reuoluto stamine telae deceptus, mersum pelago iactarat Vlixen. ast Ithacus uero ficta pro morte loquacem adfecit leto, taedaeque ad funera uersae. gens extrema uiri campis deletur Hiberis{{versus|185}} Eurydamas Nomados dextra: superinstrepit ater et seruat cursum perfractis ossibus axis. Iamque aderat remeans uirgo, inter proelia postquam distringi Therona uidet, saeuamque bipennem perlibrans mediae fronti, spolium inde superbum{{versus|190}} Herculeasque tibi exuuias, Dictynna, uouebat. nec segnis Theron tantae spe laudis in ipsos aduersus consurgit equos uillosaque fului ingerit obiectans trepidantibus ora leonis. attoniti terrore nouo rictuque minaci{{versus|195}} quadrupedes iactant resupino pondere currum. tum saltu Asbyten conantem linquere pugnas occupat incussa gemina inter tempora claua, feruentisque rotas turbataque frena pauore disiecto spargit conlisa per ossa cerebro,{{versus|200}} ac rapta properans caedem ostentare bipenni amputat e curru reuolutae uirginis ora. necdum irae positae. celsa nam figitur hasta spectandum caput: id gestent ante agmina Poenum imperat, et propere currus ad moenia uertant.{{versus|205}} Haec caecus fati diuumque abeunte fauore uicino Theron edebat proelia leto. namque aderat toto ore ferens iramque minasque Hannibal et caesam Asbyten fixique tropaeum infandum capitis furiata mente dolebat.{{versus|210}} ac simul aerati radiauit luminis umbo, et concussa procul membris uelocibus arma letiferum intonuere, fugam perculsa repente ad muros trepido conuertunt agmina cursu: sicut agit leuibus per sera crepuscula pennis{{versus|215}} e pastu uolucres ad nota cubilia uesper; aut, ubi Cecropius formidine nubis aquosae sparsa super flores examina tollit Hymettos, ad dulcis ceras et odori corticis antra mellis apes grauidae properant densoque uolatu{{versus|220}} raucum conexae glomerant ad limina murmur. praecipitat metus attonitos, caecique feruntur. heu blandum caeli lumen! tantone cauetur mors reditura metu nascentique addita fata? consilium damnant portisque atque aggere tuto{{versus|225}} erupisse gemunt: retinet uix agmina Theron interdumque manu, interdum clamore minisque: 'State, uiri; meus ille hostis; mihi gloria magnae, state, uenit pugnae. muro tectisque Sagunti hac abigam Poenos dextra; spectacula tantum{{versus|230}} ferte, uiri; uel, si cunctos metus acer in urbem (heu deforme!) rapit, soli mihi claudite portas.' At Poenus rapido praeceps ad moenia cursu, dum pauitant trepidi rerum fessique salutis, tendebat. stat primam urbem murosque patentis{{versus|235}} postposita caede et dilata inuadere pugna. id postquam Herculeae custos uidet impiger arae, emicat et uelox formidine praeuenit hostem. gliscit Elissaeo uiolentior ira tyranno: 'Tu solue interea nobis, bone ianitor urbis,{{versus|240}} supplicium, ut pandas' inquit 'tua moenia leto.' nec plura effari sinit ira, rotatque coruscum mucronem; sed contortum prior impete uasto Daunius huic robur iuuenis iacit. arma fragore icta graui raucum gemuere, alteque resultant{{versus|245}} aere inlisa cauo nodosae pondera clauae. at uiduus teli et frustrato proditus ictu, pernici uelox cursu rapit incita membra et celeri fugiens perlustrat moenia planta. instat atrox terga increpitans fugientia uictor.{{versus|250}} conclamant matres, celsoque e culmine muri lamentis uox mixta sonat: nunc nomine noto appellant, seras fesso nunc pandere portas posse uolunt; quatit hortantum praecordia terror ne simul accipiant ingentem moenibus hostem.{{versus|255}} incutit umbonem fesso adsultatque ruenti Poenus et ostentans spectantem e moenibus urbem 'I, miseram Asbyten leto solare propinquo'++ haec dicens, iugulo optantis dimittere uitam infestum condit mucronem ac regia laetus{{versus|260}} quadrupedes spolia abreptos a moenibus ipsis, quis aditum portae trepidantum saepserat agmen, uictor agit curruque uolat per ouantia castra. At Nomadum furibunda cohors miserabile humandi deproperat munus tumulique adiungit honorem{{versus|265}} et rapto cineres ter circum corpore lustrat. hinc letale uiri robur tegimenque tremendum in flammas iaciunt, ambustoque ore genisque deforme alitibus liquere cadauer Hiberis. Poenorum interea quis rerum summa potestas,{{versus|270}} consultant bello super, et quae dicta ferantur Ausoniae populis, oratorumque minaci aduentu trepidant. mouet hinc foedusque fidesque et testes superi iurataque pacta parentum, hinc popularis amor coeptantis magna iuuentae,{{versus|275}} et sperare iuuat belli meliora. sed, olim ductorem infestans odiis gentilibus, Hannon sic adeo increpitat studia incautumque fauorem: 'Cuncta quidem, patres, (neque enim cohibere minantum irae se ualuere) premunt formidine uocem:{{versus|280}} haud tamen abstiterim. mortem licet arma propinquent, testabor superos, et caelo nota relinquam quae postrema salus rerum patriaeque reposcit. nec nunc obsessa demum et fumante Sagunto haec serus uates Hannon canit. anxia rupi{{versus|285}} pectora ne castris innutriretur et armis exitiale caput; monui et, dum uita, monebo, ingenitum noscens uirus flatusque paternos, ut, qui stelligero speculatur sidera caelo, uenturam pelagi rabiem Caurique futura{{versus|290}} praedicit miseris haud uanus flamina nautis. consedit solio rerumque inuasit habenas: ergo armis foedus fasque omne abrumpitur armis, oppida quassantur, longeque in moenia nostra Aeneadum arrectae mentes, disiectaque pax est.{{versus|295}} exagitant manes iuuenem furiaeque paternae ac funesta sacra et conuersi foedere rupto in caput infidum superi Massylaque uates. an nunc ille noui caecus caligine regni externas arces quatit aut Tirynthia tecta?{{versus|300}} sic propria luat hoc poena nec misceat urbis fata suis: nunc hoc, hoc inquam, tempore muros oppugnat, Carthago, tuos teque obsidet armis. lauimus Hennaeas animoso sanguine uallis et uix conducto produximus arma Lacone.{{versus|305}} nos ratibus laceris Scyllaea repleuimus antra classibus et refluo spectauimus aequore raptis contorta e fundo reuomentem transtra Charybdin. respice, pro demens, pro pectus inane deorum, Aegatis Libyaeque procul fluitantia membra!{{versus|310}} quo ruis et patriae exitio tibi nomina quaeris? scilicet immensae, uisis iuuenalibus armis, subsident Alpes, subsidet mole niuali Alpibus aequatum attollens caput Apenninus. sed campos fac, uane, dari. num gentibus istis{{versus|315}} mortales animi, aut ferro flammaue fatiscunt? haud tibi Neritia cernes cum prole laborem. pubescit castris miles, galeaque teruntur nondum signatae flaua lanugine malae, nec requies aeui nota, exanguesque merendo{{versus|320}} stant prima inter signa senes letumque lacessunt. ipse ego Romanas perfosso corpore turmas tela intorquentis correpta e uulnere uidi, uidi animos mortesque uirum decorisque furorem. si bello absistis nec te uictoribus offers,{{versus|325}} quantum heu, Carthago, donat tibi sanguinis Hannon!' Gestar ad haec (namque impatiens asperque coquebat iamdudum immites iras mediamque loquentis bis conatus erat turbando abrumpere uocem) 'Concilione' inquit 'Libyae Tyrioque senatu,{{versus|330}} pro superi, Ausonius miles sedet, armaque tantum haud dum sumpta uiro? nam cetera non latet hostis. nunc geminas Alpes Apenninumque minatur, nunc freta Sicaniae et Scyllaei litoris undas, nec procul est quin iam manes umbrasque pauescat{{versus|335}} Dardanias: tanta accumulat praeconia leto uulneribusque uirum ac tollit sub sidera gentem. mortalem, mihi crede, licet formidine turpi frigida corda tremant, mortalem sumimus hostem. uidi ego, cum, geminas artis post terga catenis{{versus|340}} euinctus palmas, uulgo traheretur ouante carceris in tenebras spes et fiducia gentis Regulus Hectoreae; uidi, cum robore pendens Hesperiam cruce sublimis spectaret ab alta. nec uero terrent puerilia protinus ora{{versus|345}} sub galea et pressae properata casside malae. indole non adeo segni sumus: aspice, turmae quot Libycae certant annos anteire labore et nudis bellantur equis; ipse, aspice, ductor, cum primam tenero uocem proferret ab ore,{{versus|350}} iam bella et lituos ac flammis urere gentem iurabat Phrygiam atque animo patria arma mouebat. proinde polo crescant Alpes, astrisque coruscos Apenninus agat scopulos: per saxa niuesque (dicam etenim, ut stimulent atram uel inania mentem),{{versus|355}} per caelum est qui pandat iter: pudet Hercule tritas desperare uias laudemque timere secundam. sed Libyae clades et primi incendia belli aggerat atque iterum pro libertate labores Hannon ferre uetat. ponat formidinis aestus{{versus|360}} parietibusque domus imbellis femina seruet singultantem animam; nos, nos contra ibimus hostem, quis procul a Tyria dominos depellere Byrsa, uel Ioue non aequo, fixum est. sin fata repugnant, et iam damnata cessit Carthagine Mauors,{{versus|365}} occumbam potius nec te, patria inclita, dedam aeternum famulam liberque Acheronta uidebo. nam quae, pro superi, Fabius iubet! "ocius arma exuite et capta descendite ab arce Sagunti. tum delecta manus scutorum incendat aceruos,{{versus|370}} uranturque rates, ac toto absistite ponto." di, procul o, merita est numquam si talia plecti Carthago, prohibete nefas nostrique solutas ductoris seruate manus!' ut deinde resedit, factaque censendi patrum de more potestas,{{versus|375}} hic Hannon reddi propere certamine rapta instat et auctorem uiolati foederis addit. tum uero attoniti, ceu templo inrumperet hostis, exiluere patres, Latioque id uerteret omen orauere deum. at postquam discordia sensit{{versus|380}} pectora et infidas ad Martem uergere mentes, non ultra patiens Fabius rexisse dolorem concilium propere exposcit, patribusque uocatis, bellum se gestare sinu pacemque profatus, quid sedeat, legere ambiguis neu fallere dictis{{versus|385}} imperat ac, saeuo neutrum renuente senatu, ceu clausas acies gremioque effunderet arma, 'Accipite infaustum Libyae euentuque priori par' inquit 'bellum', et laxos effundit amictus. tum patrias repetit pugnandi nuntius arces.{{versus|390}} Atque ea dum profugae regnis agitantur Elissae, ~accitis uelox populis, quis aegra lababat ambiguo sub Marte fides, praedaque grauatus ad muros Poenus reuocauerat arma Sagunti. Ecce autem clipeum saeuo fulgore micantem{{versus|395}} Oceani gentes ductori dona ferebant, Callaicae telluris opus, galeamque coruscis subnixam cristis, uibrant quae uertice coni albentis niueae tremulo nutamine pennae, ensem, unam ac multis fatalem milibus hastam;{{versus|400}} praeterea textam nodis auroque trilicem loricam, nulli tegimen penetrabile telo. haec, aere et duri chalybis perfecta metallo atque opibus perfusa Tagi, per singula laetis lustrat ouans oculis et gaudet origine regni.{{versus|405}} Condebat primae Dido Carthaginis arces, instabatque operi subducta classe iuuentus. molibus hi claudunt portus, his tecta domosque partiris, iustae Bitia uenerande senectae. ostentant caput effossa tellure repertum{{versus|410}} bellatoris equi atque omen clamore salutant. has inter species orbatum classe suisque Aenean pulsum pelago dextraque precantem cernere erat: fronte hunc auide regina serena infelix ac iam uultu spectabat amico.{{versus|415}} hinc et speluncam furtiuaque foedera amantum Callaicae fecere manus: it clamor ad auras latratusque canum, subitoque exterrita nimbo occultant alae uenantum corpora siluis. nec procul Aeneadum uacuo iam litore classis{{versus|420}} aequora nequiquam reuocante petebat Elissa. ipsa pyram super ingentem stans saucia Dido mandabat Tyriis ultricia bella futuris, ardentemque rogum media spectabat ab unda Dardanus et magnis pandebat carbasa fatis.{{versus|425}} parte alia supplex infernis Hannibal aris arcanum Stygia libat cum uate cruorem et primo bella Aeneadum iurabat ab aeuo. at senior Siculis exultat Hamilcar in aruis: spirantem credas certamina anhela mouere,{{versus|430}} ardor inest oculis, toruumque minatur imago. Necnon et laeuum clipei latus aspera signis implebat Spartana cohors; hanc ducit ouantem Ledaeis ueniens uictor Xanthippus Amyclis. iuxta triste decus pendet sub imagine poenae{{versus|435}} Regulus et fidei dat magna exempla Sagunto. laetior at circa facies: agitata ferarum agmina uenatu et caelata mapalia fulgent, nec procul usta cutem nigri soror horrida Mauri adsuetas mulcet patrio sermone leaenas.{{versus|440}} it liber campi pastor, cui fine sine ullo inuetitum saltus penetrat pecus: omnia Poenum armenti uigilem patrio de more secuntur, gaesaque latratorque Cydon tectumque focique in silicis uenis et fistula nota iuuencis.{{versus|445}} eminet excelso consurgens colle Saguntos, quam circa immensi populi condensaque cingunt agmina certantum pulsantque trementibus hastis. extrema clipei stagnabat Hiberus in ora, curuatis claudens ingentem flexibus orbem.{{versus|450}} Hannibal abrupto transgressus foedere ripas Poenorum populos Romana in bella uocabat. tali sublimis dono, noua tegmina latis aptat concutiens umeris celsusque profatur: 'Heu quantum Ausonio sudabitis, arma, cruore!{{versus|455}} quas, belli ui⟨n⟩dex, poenas mihi, Curia, pendes!' Iamque senescebat uallatus moenibus hostis, carpebatque dies urbem, dum signa manusque expectant fessi socias. tandem aequore uano auertunt oculos frustrataque litora ponunt{{versus|460}} et propius suprema uident. sedet acta medullis iamdudum atque inopes penitus coquit intima pestis. est furtim lento misere durantia tabo uiscera et exurit siccatas sanguine uenas per longum celata fames. iam lumina retro {{versus|465}} exesis fugere genis, iam lurida sola tecta cute et uenis male iuncta trementibus ossa extant consumptis uisu deformia membris. umentis rores noctis terramque madentem solamen fecere mali, cassoque labore{{versus|470}} e sicco frustra presserunt robore sucos. nil temerare piget: rabidi ieiunia uentris insolitis adigunt uesci, resolutaque, nudos linquentes clipeos, armorum tegmina mandunt. Desuper haec caelo spectans Tirynthius alto{{versus|475}} inlacrimat fractae nequiquam casibus urbis. namque metus magnique tenent praecepta parentis ne saeuae tendat contra decreta nouercae. sic igitur coepta occultans ad limina sanctae contendit Fidei secretaque pectora temptat.{{versus|480}} arcanis dea laeta polo tum forte remoto caelicolum magnas uoluebat conscia curas. quam tali adloquitur Nemeae pacator honore: 'Ante Iouem generata, decus diuumque hominumque, qua sine non tellus pacem, non aequora norunt,{{versus|485}} iustitiae consors tacitumque in pectore numen, exitiumne tuae dirum spectare Sagunti et tot pendentem pro te, dea, cernere poenas urbem lenta potes? moritur tibi uulgus, et unam te matres uincente fame, te maesta uirorum{{versus|490}} ora uocant, primaque sonant te uoce minores. fer caelo auxilium et fessis da surgere rebus.' Haec satus Alcmena; contra cui talia uirgo: 'Cerno equidem, nec pro nihilo est mihi foedera rumpi, statque dies ausis olim tam tristibus ultor.{{versus|495}} sed me pollutas properantem linquere terras sedibus his tectisque Iouis succedere adegit fecundum in fraudes hominum genus: impia liqui et, quantum terrent, tantum metuentia regna ac furias auri nec uilia praemia fraudum{{versus|500}} et super haec ritu horrificos ac more ferarum uiuentis rapto populos luxuque solutum omne decus multaque oppressum nocte pudorem. uis colitur, iurisque locum sibi uindicat ensis, et probris cessit uirtus. en, aspice gentes:{{versus|505}} nemo insons: pacem seruant commercia culpae. sed si cura, tua fundata ut moenia dextra dignum te seruent memorando fine uigorem, dedita nec fessi tramittant corpora Poeno: quod solum nunc fata sinunt seriesque futuri,{{versus|510}} extendam leti decus atque in saecula mittam ipsaque laudatas ad manes prosequar umbras.' Inde seuera leui decurrens aethere uirgo luctantem fatis petit inflammata Saguntum. inuadit mentes et pectora nota pererrat{{versus|515}} immittitque animis numen. tum fusa medullis implicat atque sui flagrantem inspirat amorem. arma uolunt temptantque aegros ad proelia nisus. insperatus adest uigor, interiusque recursat dulcis honor diuae et sacrum pro uirgine letum.{{versus|520}} it tacitus fessis per ouantia pectora sensus uel leto grauiora pati saeuasque ferarum attemptare dapes et mensis addere crimen. sed prohibet culpa pollutam extendere lucem casta Fides paribusque famem compescere membris.{{versus|525}} Quam simul inuisae gentis conspexit in arce, forte ferens sese Libycis Saturnia castris, uirgineum increpitat miscentem bella furorem atque ira turbata gradum ciet ocius atram Tisiphonen imos agitantem uerbere manes, {{versus|530}} et palmas tendens 'Hos' inquit 'noctis alumna, hos muros impelle manu populumque ferocem dextris sterne suis: Iuno iubet. ipsa propinqua effectus studiumque tuum de nube uidebo. illa deos summumque Iouem turbantia tela,{{versus|535}} quis Acheronta moues, flammam immanesque chelydros stridoremque tuum, quo territa comprimit ora Cerberus, ac mixto quae spumant felle uenena et quicquid scelerum, poenarum quicquid et irae pectore fecundo coquitur tibi, congere praeceps{{versus|540}} in Rutulos totamque Erebo demitte Saguntum. hac mercede Fides constet delapsa per auras.' Sic uoce instimulans dextra dea concita saeuam Eumenida incussit muris, tremuitque repente mons circum, et grauior sonuit per litora fluctus.{{versus|545}} sibilat insurgens capiti et turgentia circa multus colla micat squalenti tergore serpens. Mors graditur uasto caua pandens guttura rictu casuroque inhiat populo: tunc Luctus et atri pectora circumstant Planctus Maerorque Dolorque,{{versus|550}} atque omnes adsunt Poenae, formaque trifauci personat insomnis lacrimosae Ianitor aulae. protinus adsimulat faciem mutabile monstrum Tiburnae gressumque simul sonitumque loquentis. haec bello uacuos et saeui turbine Martis{{versus|555}} lugebat thalamos, Murro spoliata marito, clara genus Daunique trahens a sanguine nomen. cui uultus induta pares disiectaque crinem Eumenis in medios inrumpit turbida coetus et maestas lacerata genas 'Quis terminus?' inquit{{versus|560}} 'sat Fidei proauisque datum. uidi ipsa cruentum, ipsa meum uidi lacerato uulnere nostras terrentem Murrum noctes et dira sonantem: "Eripe te, coniunx, miserandae casibus urbis et fuge, si terras adimit uictoria Poeni,{{versus|565}} ad manes, Tiburna, meos; cecidere penates, occidimus Rutuli, tenet omnia Punicus ensis." mens horret, nec adhuc oculis absistit imago. nullane iam posthac tua tecta, Sagunte, uidebo? felix, Murre, necis patriaque superstite felix.{{versus|570}} at nos, Sidoniis famulatum matribus actas, post belli casus uastique pericula ponti Carthago aspiciet uictrix, tandemque suprema nocte obita Libyae gremio captiua iacebo. sed uos, o iuuenes, uetuit quos conscia uirtus{{versus|575}} posse capi, quis telum ingens contra aspera mors est, uestris seruitio manibus subducite matres. ardua uirtutem profert uia: pergite primi nec facilem populis nec notam inuadere laudem.' His ubi turbatas hortatibus impulit aures,{{versus|580}} inde petit tumulum, summo quem uertice montis Amphitryoniades spectandum ex aequore nautis struxerat et grato cineres decorarat honore. excitus sede, horrendum, prorumpit ab ima caeruleus maculis auro squalentibus anguis.{{versus|585}} ignea sanguinea radiabant lumina flamma, oraque uibranti stridebant sibila lingua. isque inter trepidos coetus mediamque per urbem uoluitur et muris propere delabitur altis ac similis profugo uicina ad litora tendit{{versus|590}} spumantisque freti praeceps immergitur undis. Tum uero excussae mentes, ceu prodita tecta expulsi fugiant manes, umbraeque recusent captiuo iacuisse solo. sperare salute⟨m⟩ pertaesum, damnantque cibos: agit abdita Erinys.{{versus|595}} haud grauior duris diuum inclementia rebus quam leti perferre moras: abrumpere uitam ocius attoniti quaerunt lucemque grauantur. certatim structus subrectae molis ad astra in media stetit urbe rogus: portantque trahuntque{{versus|600}} longae pacis opes quaesitaque praemia dextris, Callaico uestes distinctas matribus auro armaque Dulichia proauis portata Zacyntho et prisca aduectos Rutulorum ex urbe penates. huc, quicquid superest captis, clipeosque simulque{{versus|605}} infaustos iaciunt enses et condita bello effodiunt penitus terra gaudentque superbi uictoris praedam flammis donare supremis. Quae postquam congesta uidet feralis Erinys, lampada flammiferis tinctam Phlegethontis in undis{{versus|610}} quassat et inferna superos caligine condit. inde opus aggressi toto quod nobile mundo aeternum inuictis infelix gloria seruat. princeps Tisiphone lentum indignata pauentum pressit ouans capulum cunctantemque impulit ensem{{versus|615}} et dirum insonuit Stygio bis terque flagello. inuitas maculant cognato sanguine dextras miranturque nefas auersa mente peractum et facto sceleri inlacrimant. hic turbidus ira et rabie cladum perpessaeque ultima uitae{{versus|620}} obliquos uersat materna per ubera uisus. hic raptam librans dilectae in colla securim coniugis increpitat sese mediumque furorem proiecta damnat stupefactus membra bipenni. nec tamen euasisse datur; nam uerbera Erinys{{versus|625}} incutit atque atros insibilat ore tumores. sic thalami fugit omnis amor, dulcesque marito effluxere tori, et subiere obliuia taedae. ille iacit totis conisus uiribus aegrum in flammas corpus, densum qua turbine nigro{{versus|630}} exundat fumans piceus caligine uertex. At medios inter coetus pietate sinistra, infelix Tymbrene, furis, Poenoque parentis dum properas auferre necem, reddentia formam ora tuam laceras temerasque simillima membra.{{versus|635}} uos etiam primo gemini cecidistis in aeuo, Eurymedon fratrem et fratrem mentite Lycorma, cuncta pares; dulcisque labor sua nomina natis reddere et in uultu genetrici stare suorum. iam fixus iugulo culpa te soluerat ensis,{{versus|640}} Eurymedon, inter miserae lamenta senectae, dumque malis turbata parens deceptaque uisis 'Quo ruis? huc ferrum' clamat 'conuerte, Lycorma,' ecce simul iugulum perfoderat ense Lycormas. sed magno 'Quinam, Eurymedon, furor iste?' sonabat{{versus|645}} cum planctu geminaeque notis decepta figurae funera mutato reuocabat nomine mater, donec transacto tremebunda per ubera ferro tunc etiam ambiguos cecidit super inscia natos. Quis diros urbis casus laudandaque monstra{{versus|650}} et Fidei poenas ac tristia fata piorum imperet euoluens lacrimis? uix Punica fletu cessassent castra ac miserescere nescius hostis. urbs, habitata diu Fidei caeloque parentem murorum repetens, ruit inter perfida gentis {{versus|655}} Sidoniae tela atque immania facta suorum, iniustis neglecta deis: furit ensis et ignis, quique caret flamma, scelerum est locus. erigit atro nigrantem fumo rogus alta ad sidera nubem. ardet in excelso proceri uertice montis{{versus|660}} arx intacta prius bellis (hinc Punica castra litoraque et totam soliti spectare Saguntum), ardent tecta deum. resplendet imagine flammae aequor, et in tremulo uibrant incendia ponto. Ecce inter medios caedum Tiburna furores{{versus|665}} fulgenti dextram mucrone armata mariti et laeua infelix ardentem lampada quassans squalentemque erecta comam ac liuentia planctu pectora nudatis ostendens saeua lacertis ad tumulum Murri super ipsa cadauera fertur:{{versus|670}} qualis, ubi inferni dirum tonat aula parentis, iraque turbatos exercet regia manes, Alecto solium ante dei sedemque tremendam Tartareo est operata Ioui poenasque ministrat. arma uiri multo nuper defensa cruore{{versus|675}} imponit tumulo inlacrimans, manesque precata acciperent sese, flagrantem lampada subdit. tunc rapiens letum 'Tibi ego haec' ait 'optime coniunx, ad manes, en, ipsa fero.' sic ense recepto arma super ruit et flammas inuadit hiatu.{{versus|680}} Semiambusta iacet nullo discrimine passim infelix obitus, permixto funere, turba: ceu, stimulante fame cum uictor ouilia tandem faucibus inuasit siccis leo, mandit hianti ore fremens imbelle pecus, patuloque redundat{{versus|685}} gutture ructatus large cruor: incubat atris semesae stragis cumulis, aut murmure anhelo infrendens laceros inter spatiatur aceruos: late fusa iacent pecudes custosque Molossus pastorumque cohors stabulique gregisque magister,{{versus|690}} totaque uastatis disiecta mapalia tectis. inrumpunt uacuam Poeni tot cladibus arcem. tum demum ad manis perfecto munere Erinys Iunoni laudata redit magnamque superba exultat rapiens secum sub Tartara turbam.{{versus|695}} At uos, sidereae, quas nulla aequauerit aetas, ite, decus terrarum, animae, uenerabile uulgus, Elysium et castas sedes decorate piorum. cui uero non aequa dedit uictoria nomen (audite, o gentes, neu rumpite foedera pacis{{versus|700}} nec regnis postferte fidem!) uagus exul in orbe errabit toto patriis proiectus ab oris, tergaque uertentem trepidans Carthago uidebit. saepe Saguntinis somnos exterritus umbris optabit cecidisse manu, ferroque negato{{versus|705}} inuictus quondam Stygias bellator ad undas deformata feret liuenti membra ueneno. </poem> {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=../Liber I |Post=Liber III |PostNomen=../Liber III }} l0urdchb1jwqj04o5dc9jlxhhlfp325 269646 269641 2026-06-08T15:03:54Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/II]] ad [[Punica/Liber II]] 269641 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber II }} {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=../Liber I |Post=Liber III |PostNomen=../Liber III }} <poem> Caeruleis prouecta uadis iam Dardana puppis tristia magnanimi portabat iussa senatus primoresque patrum. Fabius, Tirynthia proles, ter centum memorabat auos, quos turbine Martis abstulit una dies, cum Fors non aequa labori{{versus|5}} patricio Cremerae maculauit sanguine ripas. huic comes aequato sociauit munere curas Publicola, ingentis Volesi Spartana propago. is cultam referens insigni nomine plebem Ausonios atauo ducebat consule fastus.{{versus|10}} Hos ut depositis portum contingere uelis allatum Hannibali consultaque ferre senatus iam medio seram bello poscentia pacem ductorisque simul conceptas foedere poenas, ocius armatas passim per litora turmas{{versus|15}} ostentare iubet minitantia signa recensque perfusos clipeos et tela rubentia caede. haud dictis nunc esse locum; strepere omnia clamat Tyrrhenae clangore tubae gemituque cadentum. dum detur, relegant pontum neu se addere clausis{{versus|20}} festinent: notum quid caede calentibus armis, quantum irae liceat, motusue quid audeat ensis. sic ducis adfatu per inhospita litora pulsi conuerso Tyrios petierunt remige patres. Hic alto Poenus fundentem uela carinam{{versus|25}} incessens dextra 'Nostrum, pro Iuppiter!' inquit 'nostrum ferre caput parat illa per aequora puppis. heu caecae mentes tumefactaque corda secundis! armatum Hannibalem poenae petit impia tellus! ne deposce, adero; dabitur tibi copia nostri{{versus|30}} ante expectatum, portisque focisque timebis quae nunc externos defendis, Roma, penatis. Tarpeios iterum scopulos praeruptaque saxa scandatis licet et celsam migretis in arcem: nullo iam capti uitam pensabitis auro.'{{versus|35}} Incensi dictis animi, et furor additus armis. conditur extemplo telorum nubibus aether, et densa resonant saxorum grandine turres. ardor agit, prouecta queat dum cernere muros, inque oculis profugae Martem exercere carinae.{{versus|40}} ipse autem incensas promissa piacula turmas flagitat insignis nudato uulnere ductor ac repetens questus furibundo personat ore: 'Poscimur, o socii, Fabiusque e puppe catenas ostentat, dominique uocat nos ira senatus.{{versus|45}} si taedet coepti culpandaue mouimus arma, Ausoniam ponto propere reuocate carinam: nil moror: en, uincta lacerandum tradite dextra. nam cur, Eoi deductus origine Beli, tot Libyae populis, tot circumfusus Hiberis,{{versus|50}} seruitium perferre negem? Rhoeteius immo aeternum imperitet populis saeclisque propaget regna ferox; nos iussa uirum nutusque tremamus.' effundunt gemitus atque omina tristia uertunt in stirpem Aeneadum ac stimulant clamoribus iras.{{versus|55}} Discinctos inter Libyas populosque bilinguis Marmaricis audax in bella Oenotria signis uenerat Asbyte, proles Garamantis Hiarbae. Hammone hic genitus, Phorcynidos antra Medusae Cinyphiumque Macen et iniquo e sole calentis{{versus|60}} Battiadas late imperio sceptrisque regebat. cui patrius Nasamon aeternumque arida Barce, cui nemora Autololum atque infidae litora Syrtis parebant nullaque leuis Gaetulus habena. atque is fundarat thalamos Tritonide nympha,{{versus|65}} unde genus proauumque Iouem regina ferebat et sua fatidico repetebat nomina luco. haec ignara uiri uacuoque adsueta cubili uenatu et siluis primos defenderat annos; non calathis mollita manus operataue fuso{{versus|70}} Dictynnam et saltus et anhelum impellere planta cornipedem ac strauisse feras immitis amabat. quales Threiciae Rhodopen Pangaeaque lustrant saxosis nemora alta iugis cursuque fatigant Hebrum innupta manus: spreti Ciconesque Getaeque{{versus|75}} et Rhesi domus et lunatis Bistones armis. Ergo habitu insignis patrio, religata fluentem Hesperidum nodo crinem dextrumque feroci nuda latus Marti ac fulgentem tegmine laeuam Thermodontiaca munita in proelia pelta, {{versus|80}} fumantem rapidis quatiebat cursibus axem. pars comitum biiugo curru, pars cetera dorso fertur equi; nec non Veneris iam foedera passae reginam cingunt, sed uirgine densior ala est. ipsa autem gregibus per longa mapalia lectos{{versus|85}} ante aciem ostentabat equos, tumulumque propincum dum sequitur gyris, campo uibrata per auras spicula contorquens summa ponebat in arce. Hanc hasta totiens intrantem moenia Mopsus non tulit et celsis senior Gortynia muris{{versus|90}} tela sonante fugat neruo liquidasque per auras derigit aligero letalia uulnera ferro. Cres erat, aerisonis Curetum aduectus ab antris, Dictaeos agitare puer leuioribus armis pennata saltus adsuetus harundine Mopsus.{{versus|95}} ille uagam caelo demisit saepe uolucrem, ille procul campo linquentem retia ceruum uulnere sistebat, rueretque inopina sub ictu ante fera incauto quam sibila poneret arcus. nec se tum pharetra iactauit iustius ulla{{versus|100}} Eois quamquam certet Gortyna sagittis. uerum ut opum leuior uenatu extendere uitam abnuit, atque artae res exegere per aequor, coniuge cum Meroe natisque inglorius hospes intrarat miseram fato ducente Saguntum.{{versus|105}} coryti fratrum ex umeris calamique paterni pendebant uolucerque chalybs, Minoia tela. hic medius iuuenum Massylae gentis in agmen crebra Cydoneo fundebat spicula cornu. iam Garamum audacemque Thyrum pariterque ruentis{{versus|110}} Gisgonem leuemque Bagam indignumque sagittae, impubem malas, tam certae occurrere Lixum fuderat et plena tractabat bella pharetra. tum uultum intendens telumque in uirginis ora desertum non grata Iouem per uota uocabat.{{versus|115}} namque ut fatiferos conuerti prospicit arcus, opposito procul insidiis Nasamonias Harpe corpore praeripuit letum calamumque uolantem, dum clamat, patulo excipiens tramisit hiatu, et primae ferrum a tergo uidere sorores.{{versus|120}} at comitis frendens casu labentia uirgo membra leuat paruaque oculos iam luce natantis inrorat lacrimis totisque adnisa doloris uiribus intorquet letalem in moenia cornum. illa uolans umerum rapido transuerberat ictu{{versus|125}} conantis Dorylae, iunctis iam cornibus arcus et ducti spatium nerui complente sagitta, excutere in uentos resoluto pollice ferrum. tum subitum in uulnus praeceps deuoluitur altis aggeribus muri, iuxtaque cadentia membra{{versus|130}} effusi uersa calami fluxere pharetra. exclamat paribus frater uicinus in armis Icarus ulciscique parat lacrimabile fatum. atque illum raptim promentem in proelia telum Hannibal excussi praeuertit turbine saxi.{{versus|135}} labuntur gelido torpentia frigore membra, deficiensque manus pharetrae sua tela remisit. At pater in gemino natorum funere Mopsus correptos arcus ter maesta mouit ab ira, ter cecidit dextra, et notas dolor abstulit artis.{{versus|140}} paenitet heu sero dulcis liquisse penatis, adreptoque auide, quo concidis, Icare, saxo, postquam aeuum senior percussaque pectora frustra sentit et, ut tantos compescat morte dolores, nil opis in dextra, uastae se culmine turris{{versus|145}} praecipitem iacit et delapsus pondere prono membra super nati moribundos explicat artus. Dum cadit externo Gortynius aduena bello, iam noua molitus stimulato milite Theron, Alcidae templi custos araeque sacerdos,{{versus|150}} non expectatum Tyriis effuderat agmen et fera miscebat reserata proelia porta. atque illi non hasta manu, non uertice cassis, sed fisus latis umeris et mole iuuentae agmina uastabat claua, nihil indigus ensis.{{versus|155}} exuuiae capiti impositae tegimenque leonis terribilem attollunt excelso uertice rictum. centum angues idem Lernaeaque monstra gerebat in clipeo et sectis geminam serpentibus hydram. ille Iubam T⟨h⟩apsumque patrem clarumque Micipsam{{versus|160}} nomine aui Maurumque Sacen, a moenibus actos palantisque fuga, praeceps ad litora cursu egerat, atque una spumabant aequora dextra. nec contentus Idi leto letoque Cothonis Marmaridae nec caede Rothi nec caede Iugurthae,{{versus|165}} Asbytes currum et radiantis tegmina laeuae poscebat uotis gemmataque lumina peltae atque in belligera uersabat uirgine mentem. quem ruere ut telo uidit regina cruento, obliquos detorquet equos laeuumque per orbem{{versus|170}} fallaci gyro campum secat ac uelut ales auerso rapitur sinuata per aequora curru. dumque ea se ex oculis aufert, atque ocior Euro incita pulueream campo trahit ungula nubem, aduersum late stridens rota proterit agmen,{{versus|175}} ingerit et crebras uirgo trepidantibus hastas. hic cecidere Lycus Thamyrisque et nobile nomen Eurydamas, clari deductum stirpe parentis, qui thalamos ausus quondam sperare superbos (heu demens!) Ithacique torum; sed enim arte pudica{{versus|180}} fallacis totiens reuoluto stamine telae deceptus, mersum pelago iactarat Vlixen. ast Ithacus uero ficta pro morte loquacem adfecit leto, taedaeque ad funera uersae. gens extrema uiri campis deletur Hiberis{{versus|185}} Eurydamas Nomados dextra: superinstrepit ater et seruat cursum perfractis ossibus axis. Iamque aderat remeans uirgo, inter proelia postquam distringi Therona uidet, saeuamque bipennem perlibrans mediae fronti, spolium inde superbum{{versus|190}} Herculeasque tibi exuuias, Dictynna, uouebat. nec segnis Theron tantae spe laudis in ipsos aduersus consurgit equos uillosaque fului ingerit obiectans trepidantibus ora leonis. attoniti terrore nouo rictuque minaci{{versus|195}} quadrupedes iactant resupino pondere currum. tum saltu Asbyten conantem linquere pugnas occupat incussa gemina inter tempora claua, feruentisque rotas turbataque frena pauore disiecto spargit conlisa per ossa cerebro,{{versus|200}} ac rapta properans caedem ostentare bipenni amputat e curru reuolutae uirginis ora. necdum irae positae. celsa nam figitur hasta spectandum caput: id gestent ante agmina Poenum imperat, et propere currus ad moenia uertant.{{versus|205}} Haec caecus fati diuumque abeunte fauore uicino Theron edebat proelia leto. namque aderat toto ore ferens iramque minasque Hannibal et caesam Asbyten fixique tropaeum infandum capitis furiata mente dolebat.{{versus|210}} ac simul aerati radiauit luminis umbo, et concussa procul membris uelocibus arma letiferum intonuere, fugam perculsa repente ad muros trepido conuertunt agmina cursu: sicut agit leuibus per sera crepuscula pennis{{versus|215}} e pastu uolucres ad nota cubilia uesper; aut, ubi Cecropius formidine nubis aquosae sparsa super flores examina tollit Hymettos, ad dulcis ceras et odori corticis antra mellis apes grauidae properant densoque uolatu{{versus|220}} raucum conexae glomerant ad limina murmur. praecipitat metus attonitos, caecique feruntur. heu blandum caeli lumen! tantone cauetur mors reditura metu nascentique addita fata? consilium damnant portisque atque aggere tuto{{versus|225}} erupisse gemunt: retinet uix agmina Theron interdumque manu, interdum clamore minisque: 'State, uiri; meus ille hostis; mihi gloria magnae, state, uenit pugnae. muro tectisque Sagunti hac abigam Poenos dextra; spectacula tantum{{versus|230}} ferte, uiri; uel, si cunctos metus acer in urbem (heu deforme!) rapit, soli mihi claudite portas.' At Poenus rapido praeceps ad moenia cursu, dum pauitant trepidi rerum fessique salutis, tendebat. stat primam urbem murosque patentis{{versus|235}} postposita caede et dilata inuadere pugna. id postquam Herculeae custos uidet impiger arae, emicat et uelox formidine praeuenit hostem. gliscit Elissaeo uiolentior ira tyranno: 'Tu solue interea nobis, bone ianitor urbis,{{versus|240}} supplicium, ut pandas' inquit 'tua moenia leto.' nec plura effari sinit ira, rotatque coruscum mucronem; sed contortum prior impete uasto Daunius huic robur iuuenis iacit. arma fragore icta graui raucum gemuere, alteque resultant{{versus|245}} aere inlisa cauo nodosae pondera clauae. at uiduus teli et frustrato proditus ictu, pernici uelox cursu rapit incita membra et celeri fugiens perlustrat moenia planta. instat atrox terga increpitans fugientia uictor.{{versus|250}} conclamant matres, celsoque e culmine muri lamentis uox mixta sonat: nunc nomine noto appellant, seras fesso nunc pandere portas posse uolunt; quatit hortantum praecordia terror ne simul accipiant ingentem moenibus hostem.{{versus|255}} incutit umbonem fesso adsultatque ruenti Poenus et ostentans spectantem e moenibus urbem 'I, miseram Asbyten leto solare propinquo'++ haec dicens, iugulo optantis dimittere uitam infestum condit mucronem ac regia laetus{{versus|260}} quadrupedes spolia abreptos a moenibus ipsis, quis aditum portae trepidantum saepserat agmen, uictor agit curruque uolat per ouantia castra. At Nomadum furibunda cohors miserabile humandi deproperat munus tumulique adiungit honorem{{versus|265}} et rapto cineres ter circum corpore lustrat. hinc letale uiri robur tegimenque tremendum in flammas iaciunt, ambustoque ore genisque deforme alitibus liquere cadauer Hiberis. Poenorum interea quis rerum summa potestas,{{versus|270}} consultant bello super, et quae dicta ferantur Ausoniae populis, oratorumque minaci aduentu trepidant. mouet hinc foedusque fidesque et testes superi iurataque pacta parentum, hinc popularis amor coeptantis magna iuuentae,{{versus|275}} et sperare iuuat belli meliora. sed, olim ductorem infestans odiis gentilibus, Hannon sic adeo increpitat studia incautumque fauorem: 'Cuncta quidem, patres, (neque enim cohibere minantum irae se ualuere) premunt formidine uocem:{{versus|280}} haud tamen abstiterim. mortem licet arma propinquent, testabor superos, et caelo nota relinquam quae postrema salus rerum patriaeque reposcit. nec nunc obsessa demum et fumante Sagunto haec serus uates Hannon canit. anxia rupi{{versus|285}} pectora ne castris innutriretur et armis exitiale caput; monui et, dum uita, monebo, ingenitum noscens uirus flatusque paternos, ut, qui stelligero speculatur sidera caelo, uenturam pelagi rabiem Caurique futura{{versus|290}} praedicit miseris haud uanus flamina nautis. consedit solio rerumque inuasit habenas: ergo armis foedus fasque omne abrumpitur armis, oppida quassantur, longeque in moenia nostra Aeneadum arrectae mentes, disiectaque pax est.{{versus|295}} exagitant manes iuuenem furiaeque paternae ac funesta sacra et conuersi foedere rupto in caput infidum superi Massylaque uates. an nunc ille noui caecus caligine regni externas arces quatit aut Tirynthia tecta?{{versus|300}} sic propria luat hoc poena nec misceat urbis fata suis: nunc hoc, hoc inquam, tempore muros oppugnat, Carthago, tuos teque obsidet armis. lauimus Hennaeas animoso sanguine uallis et uix conducto produximus arma Lacone.{{versus|305}} nos ratibus laceris Scyllaea repleuimus antra classibus et refluo spectauimus aequore raptis contorta e fundo reuomentem transtra Charybdin. respice, pro demens, pro pectus inane deorum, Aegatis Libyaeque procul fluitantia membra!{{versus|310}} quo ruis et patriae exitio tibi nomina quaeris? scilicet immensae, uisis iuuenalibus armis, subsident Alpes, subsidet mole niuali Alpibus aequatum attollens caput Apenninus. sed campos fac, uane, dari. num gentibus istis{{versus|315}} mortales animi, aut ferro flammaue fatiscunt? haud tibi Neritia cernes cum prole laborem. pubescit castris miles, galeaque teruntur nondum signatae flaua lanugine malae, nec requies aeui nota, exanguesque merendo{{versus|320}} stant prima inter signa senes letumque lacessunt. ipse ego Romanas perfosso corpore turmas tela intorquentis correpta e uulnere uidi, uidi animos mortesque uirum decorisque furorem. si bello absistis nec te uictoribus offers,{{versus|325}} quantum heu, Carthago, donat tibi sanguinis Hannon!' Gestar ad haec (namque impatiens asperque coquebat iamdudum immites iras mediamque loquentis bis conatus erat turbando abrumpere uocem) 'Concilione' inquit 'Libyae Tyrioque senatu,{{versus|330}} pro superi, Ausonius miles sedet, armaque tantum haud dum sumpta uiro? nam cetera non latet hostis. nunc geminas Alpes Apenninumque minatur, nunc freta Sicaniae et Scyllaei litoris undas, nec procul est quin iam manes umbrasque pauescat{{versus|335}} Dardanias: tanta accumulat praeconia leto uulneribusque uirum ac tollit sub sidera gentem. mortalem, mihi crede, licet formidine turpi frigida corda tremant, mortalem sumimus hostem. uidi ego, cum, geminas artis post terga catenis{{versus|340}} euinctus palmas, uulgo traheretur ouante carceris in tenebras spes et fiducia gentis Regulus Hectoreae; uidi, cum robore pendens Hesperiam cruce sublimis spectaret ab alta. nec uero terrent puerilia protinus ora{{versus|345}} sub galea et pressae properata casside malae. indole non adeo segni sumus: aspice, turmae quot Libycae certant annos anteire labore et nudis bellantur equis; ipse, aspice, ductor, cum primam tenero uocem proferret ab ore,{{versus|350}} iam bella et lituos ac flammis urere gentem iurabat Phrygiam atque animo patria arma mouebat. proinde polo crescant Alpes, astrisque coruscos Apenninus agat scopulos: per saxa niuesque (dicam etenim, ut stimulent atram uel inania mentem),{{versus|355}} per caelum est qui pandat iter: pudet Hercule tritas desperare uias laudemque timere secundam. sed Libyae clades et primi incendia belli aggerat atque iterum pro libertate labores Hannon ferre uetat. ponat formidinis aestus{{versus|360}} parietibusque domus imbellis femina seruet singultantem animam; nos, nos contra ibimus hostem, quis procul a Tyria dominos depellere Byrsa, uel Ioue non aequo, fixum est. sin fata repugnant, et iam damnata cessit Carthagine Mauors,{{versus|365}} occumbam potius nec te, patria inclita, dedam aeternum famulam liberque Acheronta uidebo. nam quae, pro superi, Fabius iubet! "ocius arma exuite et capta descendite ab arce Sagunti. tum delecta manus scutorum incendat aceruos,{{versus|370}} uranturque rates, ac toto absistite ponto." di, procul o, merita est numquam si talia plecti Carthago, prohibete nefas nostrique solutas ductoris seruate manus!' ut deinde resedit, factaque censendi patrum de more potestas,{{versus|375}} hic Hannon reddi propere certamine rapta instat et auctorem uiolati foederis addit. tum uero attoniti, ceu templo inrumperet hostis, exiluere patres, Latioque id uerteret omen orauere deum. at postquam discordia sensit{{versus|380}} pectora et infidas ad Martem uergere mentes, non ultra patiens Fabius rexisse dolorem concilium propere exposcit, patribusque uocatis, bellum se gestare sinu pacemque profatus, quid sedeat, legere ambiguis neu fallere dictis{{versus|385}} imperat ac, saeuo neutrum renuente senatu, ceu clausas acies gremioque effunderet arma, 'Accipite infaustum Libyae euentuque priori par' inquit 'bellum', et laxos effundit amictus. tum patrias repetit pugnandi nuntius arces.{{versus|390}} Atque ea dum profugae regnis agitantur Elissae, ~accitis uelox populis, quis aegra lababat ambiguo sub Marte fides, praedaque grauatus ad muros Poenus reuocauerat arma Sagunti. Ecce autem clipeum saeuo fulgore micantem{{versus|395}} Oceani gentes ductori dona ferebant, Callaicae telluris opus, galeamque coruscis subnixam cristis, uibrant quae uertice coni albentis niueae tremulo nutamine pennae, ensem, unam ac multis fatalem milibus hastam;{{versus|400}} praeterea textam nodis auroque trilicem loricam, nulli tegimen penetrabile telo. haec, aere et duri chalybis perfecta metallo atque opibus perfusa Tagi, per singula laetis lustrat ouans oculis et gaudet origine regni.{{versus|405}} Condebat primae Dido Carthaginis arces, instabatque operi subducta classe iuuentus. molibus hi claudunt portus, his tecta domosque partiris, iustae Bitia uenerande senectae. ostentant caput effossa tellure repertum{{versus|410}} bellatoris equi atque omen clamore salutant. has inter species orbatum classe suisque Aenean pulsum pelago dextraque precantem cernere erat: fronte hunc auide regina serena infelix ac iam uultu spectabat amico.{{versus|415}} hinc et speluncam furtiuaque foedera amantum Callaicae fecere manus: it clamor ad auras latratusque canum, subitoque exterrita nimbo occultant alae uenantum corpora siluis. nec procul Aeneadum uacuo iam litore classis{{versus|420}} aequora nequiquam reuocante petebat Elissa. ipsa pyram super ingentem stans saucia Dido mandabat Tyriis ultricia bella futuris, ardentemque rogum media spectabat ab unda Dardanus et magnis pandebat carbasa fatis.{{versus|425}} parte alia supplex infernis Hannibal aris arcanum Stygia libat cum uate cruorem et primo bella Aeneadum iurabat ab aeuo. at senior Siculis exultat Hamilcar in aruis: spirantem credas certamina anhela mouere,{{versus|430}} ardor inest oculis, toruumque minatur imago. Necnon et laeuum clipei latus aspera signis implebat Spartana cohors; hanc ducit ouantem Ledaeis ueniens uictor Xanthippus Amyclis. iuxta triste decus pendet sub imagine poenae{{versus|435}} Regulus et fidei dat magna exempla Sagunto. laetior at circa facies: agitata ferarum agmina uenatu et caelata mapalia fulgent, nec procul usta cutem nigri soror horrida Mauri adsuetas mulcet patrio sermone leaenas.{{versus|440}} it liber campi pastor, cui fine sine ullo inuetitum saltus penetrat pecus: omnia Poenum armenti uigilem patrio de more secuntur, gaesaque latratorque Cydon tectumque focique in silicis uenis et fistula nota iuuencis.{{versus|445}} eminet excelso consurgens colle Saguntos, quam circa immensi populi condensaque cingunt agmina certantum pulsantque trementibus hastis. extrema clipei stagnabat Hiberus in ora, curuatis claudens ingentem flexibus orbem.{{versus|450}} Hannibal abrupto transgressus foedere ripas Poenorum populos Romana in bella uocabat. tali sublimis dono, noua tegmina latis aptat concutiens umeris celsusque profatur: 'Heu quantum Ausonio sudabitis, arma, cruore!{{versus|455}} quas, belli ui⟨n⟩dex, poenas mihi, Curia, pendes!' Iamque senescebat uallatus moenibus hostis, carpebatque dies urbem, dum signa manusque expectant fessi socias. tandem aequore uano auertunt oculos frustrataque litora ponunt{{versus|460}} et propius suprema uident. sedet acta medullis iamdudum atque inopes penitus coquit intima pestis. est furtim lento misere durantia tabo uiscera et exurit siccatas sanguine uenas per longum celata fames. iam lumina retro {{versus|465}} exesis fugere genis, iam lurida sola tecta cute et uenis male iuncta trementibus ossa extant consumptis uisu deformia membris. umentis rores noctis terramque madentem solamen fecere mali, cassoque labore{{versus|470}} e sicco frustra presserunt robore sucos. nil temerare piget: rabidi ieiunia uentris insolitis adigunt uesci, resolutaque, nudos linquentes clipeos, armorum tegmina mandunt. Desuper haec caelo spectans Tirynthius alto{{versus|475}} inlacrimat fractae nequiquam casibus urbis. namque metus magnique tenent praecepta parentis ne saeuae tendat contra decreta nouercae. sic igitur coepta occultans ad limina sanctae contendit Fidei secretaque pectora temptat.{{versus|480}} arcanis dea laeta polo tum forte remoto caelicolum magnas uoluebat conscia curas. quam tali adloquitur Nemeae pacator honore: 'Ante Iouem generata, decus diuumque hominumque, qua sine non tellus pacem, non aequora norunt,{{versus|485}} iustitiae consors tacitumque in pectore numen, exitiumne tuae dirum spectare Sagunti et tot pendentem pro te, dea, cernere poenas urbem lenta potes? moritur tibi uulgus, et unam te matres uincente fame, te maesta uirorum{{versus|490}} ora uocant, primaque sonant te uoce minores. fer caelo auxilium et fessis da surgere rebus.' Haec satus Alcmena; contra cui talia uirgo: 'Cerno equidem, nec pro nihilo est mihi foedera rumpi, statque dies ausis olim tam tristibus ultor.{{versus|495}} sed me pollutas properantem linquere terras sedibus his tectisque Iouis succedere adegit fecundum in fraudes hominum genus: impia liqui et, quantum terrent, tantum metuentia regna ac furias auri nec uilia praemia fraudum{{versus|500}} et super haec ritu horrificos ac more ferarum uiuentis rapto populos luxuque solutum omne decus multaque oppressum nocte pudorem. uis colitur, iurisque locum sibi uindicat ensis, et probris cessit uirtus. en, aspice gentes:{{versus|505}} nemo insons: pacem seruant commercia culpae. sed si cura, tua fundata ut moenia dextra dignum te seruent memorando fine uigorem, dedita nec fessi tramittant corpora Poeno: quod solum nunc fata sinunt seriesque futuri,{{versus|510}} extendam leti decus atque in saecula mittam ipsaque laudatas ad manes prosequar umbras.' Inde seuera leui decurrens aethere uirgo luctantem fatis petit inflammata Saguntum. inuadit mentes et pectora nota pererrat{{versus|515}} immittitque animis numen. tum fusa medullis implicat atque sui flagrantem inspirat amorem. arma uolunt temptantque aegros ad proelia nisus. insperatus adest uigor, interiusque recursat dulcis honor diuae et sacrum pro uirgine letum.{{versus|520}} it tacitus fessis per ouantia pectora sensus uel leto grauiora pati saeuasque ferarum attemptare dapes et mensis addere crimen. sed prohibet culpa pollutam extendere lucem casta Fides paribusque famem compescere membris.{{versus|525}} Quam simul inuisae gentis conspexit in arce, forte ferens sese Libycis Saturnia castris, uirgineum increpitat miscentem bella furorem atque ira turbata gradum ciet ocius atram Tisiphonen imos agitantem uerbere manes, {{versus|530}} et palmas tendens 'Hos' inquit 'noctis alumna, hos muros impelle manu populumque ferocem dextris sterne suis: Iuno iubet. ipsa propinqua effectus studiumque tuum de nube uidebo. illa deos summumque Iouem turbantia tela,{{versus|535}} quis Acheronta moues, flammam immanesque chelydros stridoremque tuum, quo territa comprimit ora Cerberus, ac mixto quae spumant felle uenena et quicquid scelerum, poenarum quicquid et irae pectore fecundo coquitur tibi, congere praeceps{{versus|540}} in Rutulos totamque Erebo demitte Saguntum. hac mercede Fides constet delapsa per auras.' Sic uoce instimulans dextra dea concita saeuam Eumenida incussit muris, tremuitque repente mons circum, et grauior sonuit per litora fluctus.{{versus|545}} sibilat insurgens capiti et turgentia circa multus colla micat squalenti tergore serpens. Mors graditur uasto caua pandens guttura rictu casuroque inhiat populo: tunc Luctus et atri pectora circumstant Planctus Maerorque Dolorque,{{versus|550}} atque omnes adsunt Poenae, formaque trifauci personat insomnis lacrimosae Ianitor aulae. protinus adsimulat faciem mutabile monstrum Tiburnae gressumque simul sonitumque loquentis. haec bello uacuos et saeui turbine Martis{{versus|555}} lugebat thalamos, Murro spoliata marito, clara genus Daunique trahens a sanguine nomen. cui uultus induta pares disiectaque crinem Eumenis in medios inrumpit turbida coetus et maestas lacerata genas 'Quis terminus?' inquit{{versus|560}} 'sat Fidei proauisque datum. uidi ipsa cruentum, ipsa meum uidi lacerato uulnere nostras terrentem Murrum noctes et dira sonantem: "Eripe te, coniunx, miserandae casibus urbis et fuge, si terras adimit uictoria Poeni,{{versus|565}} ad manes, Tiburna, meos; cecidere penates, occidimus Rutuli, tenet omnia Punicus ensis." mens horret, nec adhuc oculis absistit imago. nullane iam posthac tua tecta, Sagunte, uidebo? felix, Murre, necis patriaque superstite felix.{{versus|570}} at nos, Sidoniis famulatum matribus actas, post belli casus uastique pericula ponti Carthago aspiciet uictrix, tandemque suprema nocte obita Libyae gremio captiua iacebo. sed uos, o iuuenes, uetuit quos conscia uirtus{{versus|575}} posse capi, quis telum ingens contra aspera mors est, uestris seruitio manibus subducite matres. ardua uirtutem profert uia: pergite primi nec facilem populis nec notam inuadere laudem.' His ubi turbatas hortatibus impulit aures,{{versus|580}} inde petit tumulum, summo quem uertice montis Amphitryoniades spectandum ex aequore nautis struxerat et grato cineres decorarat honore. excitus sede, horrendum, prorumpit ab ima caeruleus maculis auro squalentibus anguis.{{versus|585}} ignea sanguinea radiabant lumina flamma, oraque uibranti stridebant sibila lingua. isque inter trepidos coetus mediamque per urbem uoluitur et muris propere delabitur altis ac similis profugo uicina ad litora tendit{{versus|590}} spumantisque freti praeceps immergitur undis. Tum uero excussae mentes, ceu prodita tecta expulsi fugiant manes, umbraeque recusent captiuo iacuisse solo. sperare salute⟨m⟩ pertaesum, damnantque cibos: agit abdita Erinys.{{versus|595}} haud grauior duris diuum inclementia rebus quam leti perferre moras: abrumpere uitam ocius attoniti quaerunt lucemque grauantur. certatim structus subrectae molis ad astra in media stetit urbe rogus: portantque trahuntque{{versus|600}} longae pacis opes quaesitaque praemia dextris, Callaico uestes distinctas matribus auro armaque Dulichia proauis portata Zacyntho et prisca aduectos Rutulorum ex urbe penates. huc, quicquid superest captis, clipeosque simulque{{versus|605}} infaustos iaciunt enses et condita bello effodiunt penitus terra gaudentque superbi uictoris praedam flammis donare supremis. Quae postquam congesta uidet feralis Erinys, lampada flammiferis tinctam Phlegethontis in undis{{versus|610}} quassat et inferna superos caligine condit. inde opus aggressi toto quod nobile mundo aeternum inuictis infelix gloria seruat. princeps Tisiphone lentum indignata pauentum pressit ouans capulum cunctantemque impulit ensem{{versus|615}} et dirum insonuit Stygio bis terque flagello. inuitas maculant cognato sanguine dextras miranturque nefas auersa mente peractum et facto sceleri inlacrimant. hic turbidus ira et rabie cladum perpessaeque ultima uitae{{versus|620}} obliquos uersat materna per ubera uisus. hic raptam librans dilectae in colla securim coniugis increpitat sese mediumque furorem proiecta damnat stupefactus membra bipenni. nec tamen euasisse datur; nam uerbera Erinys{{versus|625}} incutit atque atros insibilat ore tumores. sic thalami fugit omnis amor, dulcesque marito effluxere tori, et subiere obliuia taedae. ille iacit totis conisus uiribus aegrum in flammas corpus, densum qua turbine nigro{{versus|630}} exundat fumans piceus caligine uertex. At medios inter coetus pietate sinistra, infelix Tymbrene, furis, Poenoque parentis dum properas auferre necem, reddentia formam ora tuam laceras temerasque simillima membra.{{versus|635}} uos etiam primo gemini cecidistis in aeuo, Eurymedon fratrem et fratrem mentite Lycorma, cuncta pares; dulcisque labor sua nomina natis reddere et in uultu genetrici stare suorum. iam fixus iugulo culpa te soluerat ensis,{{versus|640}} Eurymedon, inter miserae lamenta senectae, dumque malis turbata parens deceptaque uisis 'Quo ruis? huc ferrum' clamat 'conuerte, Lycorma,' ecce simul iugulum perfoderat ense Lycormas. sed magno 'Quinam, Eurymedon, furor iste?' sonabat{{versus|645}} cum planctu geminaeque notis decepta figurae funera mutato reuocabat nomine mater, donec transacto tremebunda per ubera ferro tunc etiam ambiguos cecidit super inscia natos. Quis diros urbis casus laudandaque monstra{{versus|650}} et Fidei poenas ac tristia fata piorum imperet euoluens lacrimis? uix Punica fletu cessassent castra ac miserescere nescius hostis. urbs, habitata diu Fidei caeloque parentem murorum repetens, ruit inter perfida gentis {{versus|655}} Sidoniae tela atque immania facta suorum, iniustis neglecta deis: furit ensis et ignis, quique caret flamma, scelerum est locus. erigit atro nigrantem fumo rogus alta ad sidera nubem. ardet in excelso proceri uertice montis{{versus|660}} arx intacta prius bellis (hinc Punica castra litoraque et totam soliti spectare Saguntum), ardent tecta deum. resplendet imagine flammae aequor, et in tremulo uibrant incendia ponto. Ecce inter medios caedum Tiburna furores{{versus|665}} fulgenti dextram mucrone armata mariti et laeua infelix ardentem lampada quassans squalentemque erecta comam ac liuentia planctu pectora nudatis ostendens saeua lacertis ad tumulum Murri super ipsa cadauera fertur:{{versus|670}} qualis, ubi inferni dirum tonat aula parentis, iraque turbatos exercet regia manes, Alecto solium ante dei sedemque tremendam Tartareo est operata Ioui poenasque ministrat. arma uiri multo nuper defensa cruore{{versus|675}} imponit tumulo inlacrimans, manesque precata acciperent sese, flagrantem lampada subdit. tunc rapiens letum 'Tibi ego haec' ait 'optime coniunx, ad manes, en, ipsa fero.' sic ense recepto arma super ruit et flammas inuadit hiatu.{{versus|680}} Semiambusta iacet nullo discrimine passim infelix obitus, permixto funere, turba: ceu, stimulante fame cum uictor ouilia tandem faucibus inuasit siccis leo, mandit hianti ore fremens imbelle pecus, patuloque redundat{{versus|685}} gutture ructatus large cruor: incubat atris semesae stragis cumulis, aut murmure anhelo infrendens laceros inter spatiatur aceruos: late fusa iacent pecudes custosque Molossus pastorumque cohors stabulique gregisque magister,{{versus|690}} totaque uastatis disiecta mapalia tectis. inrumpunt uacuam Poeni tot cladibus arcem. tum demum ad manis perfecto munere Erinys Iunoni laudata redit magnamque superba exultat rapiens secum sub Tartara turbam.{{versus|695}} At uos, sidereae, quas nulla aequauerit aetas, ite, decus terrarum, animae, uenerabile uulgus, Elysium et castas sedes decorate piorum. cui uero non aequa dedit uictoria nomen (audite, o gentes, neu rumpite foedera pacis{{versus|700}} nec regnis postferte fidem!) uagus exul in orbe errabit toto patriis proiectus ab oris, tergaque uertentem trepidans Carthago uidebit. saepe Saguntinis somnos exterritus umbris optabit cecidisse manu, ferroque negato{{versus|705}} inuictus quondam Stygias bellator ad undas deformata feret liuenti membra ueneno. </poem> {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=../Liber I |Post=Liber III |PostNomen=../Liber III }} l0urdchb1jwqj04o5dc9jlxhhlfp325 0 37522 269630 235326 2026-06-08T15:03:01Z Saumache 27923 /* top */ assisted using [[Project:AWB|AWB]] 269630 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber III }} {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen=../Liber II |Post=Liber IV |PostNomen=../Liber IV }} <poem> Postquam rupta fides Tyriis et moenia castae non aequo superum genitore euersa Sagunti, extemplo positos finiti cardine mundi uictor adit populos cognataque limina Gades. nec uatum mentes agitare et praescia corda{{versus|5}} cessatum super imperio: citus aequore Bostar uela dare et rerum praenoscere fata iubetur. prisca fides adytis longo seruatur ab aeuo, qua sublime sedens, Cirrhaeis aemulus antris, inter anhelantis Garamantas corniger Hammon{{versus|10}} fatidico pandit uenientia saecula luco. hinc omen coeptis et casus scire futuros ante diem bellique uices nouisse petebat. Exin clauigeri ueneratus numinis aras captiuis onerat donis, quae nuper ab arce{{versus|15}} uictor fumantis rapuit semusta Sagunti. uulgatum, nec cassa fides, ab origine fani impositas durare trabes solasque per aeuum condentum nouisse manus. hinc credere gaudent consedisse deum seniumque repellere templis.{{versus|20}} tum, quis fas et honos adyti penetralia nosse, femineos prohibent gressus ac limine curant saetigeros arcere sues. nec discolor ulli ante aras cultus: uelantur corpora lino, et Pelusiaco praefulget stamine uertex.{{versus|25}} discinctis mos tura dare atque e lege parentum sacrificam lato uestem distinguere clauo: pes nudus tonsaeque comae castumque cubile. inrestincta focis seruant altaria flammae, sed nulla effigies simulacraue nota deorum{{versus|30}} maiestate locum et sacro impleuere timore. In foribus labor Alcidae: Lernaea recisis anguibus hydra iacet, nexuque elisa leonis ora Cleonaei patulo caelantur hiatu. at Stygius saeuis terrens latratibus umbras{{versus|35}} ianitor, aeterno tum primum tractus ab antro, uincla indignatur, metuitque Megaera catenas. iuxta Thraces equi pestisque Erymanthia et altos aeripedis ramos superantia cornua cerui. nec leuior uinci Libycae telluris alumnus{{versus|40}} matre super stratique genus deforme bimembres Centauri frontemque minor nunc amnis Acarnan. inter quae fulget sacratis ignibus Oete, ingentemque animam rapiunt ad sidera flammae. Postquam oculos uaria impleuit uirtutis imago,{{versus|45}} mira dehinc cernit: surgentis mole profundi inuectum terris subitum mare nullaque circa litora et infuso stagnantis aequore campos. nam qua caeruleis Nereus euoluitur antris atque imo freta contorquet Neptunia fundo,{{versus|50}} proruptum exundat pelagus, caecosque relaxans Oceanus fontis torrentibus ingruit undis. tum uada, ceu saeuo penitus permota tridenti, luctantur terris tumefactum imponere pontum. mox remeat gurges tractoque relabitur aestu,{{versus|55}} ac ratis erepto campis deserta profundo, et fusi transtris expectant aequora nautae. Cymothoes ea regna uagae pelagique labores Luna mouet, Luna, immissis per caerula bigis, fertque refertque fretum, sequiturque reciproca Tethys.{{versus|60}} Haec propere spectata duci; nam multa fatigant. curarum prima exercet, subducere bello consortem thalami paruumque sub ubere natum. uirgineis iuuenem taedis primoque Hymenaeo imbuerat coniunx memorique tenebat amore. {{versus|65}} at puer, obsessae generatus in ore Sagunti, bissenos Lunae nondum compleuerat orbes. quos ut seponi stetit et secernere ab armis, adfatur ductor: 'Spes o Carthaginis altae, nate, nec Aeneadum leuior metus, amplior, oro,{{versus|70}} sis patrio decore et factis tibi nomina condas, qui⟨s⟩ superes bellator auum; iamque aegra timoris Roma tuos numerat lacrimandos matribus annos. ni praesaga meos ludunt praecordia sensus, ingens hic terris crescit labor: ora parentis{{versus|75}} agnosco toruaque oculos sub fronte minacis uagitumque grauem atque irarum elementa mearum. si quis forte deum tantos inciderit actus ut nostro abrumpat leto primordia rerum, hoc pignus belli, coniunx, seruare labora.{{versus|80}} cumque datum fari, duc per cunabula nostra: tangat Elissaeas palmis puerilibus aras et cineri iuret patrio Laurentia bella. inde ubi flore nouo pubescet firmior aetas, emicet in Martem et calcato foedere uictor{{versus|85}} in Capitolina tumulum mihi uindicet arce. tu uero, tanti felix quam gloria partus expectat, ueneranda fide, discede periclis incerti Martis durosque relinque labores. nos clausae niuibus rupes suppostaque caelo{{versus|90}} saxa manent, nos Alcidae mirante nouerca sudatus labor et, bellis labor acrior, Alpes. quod si promissum uertat Fortuna fauorem laeuaque sit coeptis, te longa stare senecta aeuumque extendisse uelim; tua iustior aetas,{{versus|95}} ultra me improperae ducant cui fila sorores.' Sic ille. at contra Cirrhaei sanguis Imilce Castalii, quae materno de nomine dicta (Castulo Phoebei seruat cognomina uatis) aeque ex sacrata repetebat stirpe parentes.{{versus|100}} tempore quo Bacchus populos domitabat Hiberos concutiens thyrso atque armata Maenade Calpen, lasciuo genitus Satyro nymphaque Myrice Milichus indigenis late regnarat in oris cornigeram attollens genitoris imagine frontem.{{versus|105}} hinc patriam clarumque genus referebat Imilce, barbarica paulum uitiato nomine lingua. quae tunc sic lacrimis sensim manantibus infit: 'Mene, oblite tua nostram pendere salute, abnuis inceptis comitem? sic foedera nota{{versus|110}} primitiaeque tori, gelidos ut scandere tecum deficiam montis coniunx tua? crede uigori femineo. castum haud superat labor ullus amorem. sin solo aspicimur sexu, fixumque relinqui, cedo equidem nec fata moror; deus annuat, oro:{{versus|115}} i felix, i numinibus uotisque secundis atque acies inter flagrantiaque arma relictae coniugis et nati curam seruare memento. quippe nec Ausonios tantum nec tela nec ignes quantum te metuo: ruis ipsos acer in enses{{versus|120}} obiectasque caput telis, nec ⟨te⟩ ulla secundo euentu satiat uirtus, tibi gloria soli fine caret, credisque uiris ignobile letum belligeris in pace mori. tremor implicat artus, nec quemquam horresco, qui se tibi conferet unus.{{versus|125}} sed tu, bellorum genitor, miserere nefasque auerte et serua caput inuiolabile Teucris.' Iamque adeo ⟨e⟩gressi steterant in litore primo, et promota ratis, pendentibus arbore nautis, aptabat sensim pulsanti carbasa uento,{{versus|130}} cum lenire metus properans aegramque leuare attonitis mentem curis sic Hannibal orsus: 'Ominibus parce et lacrimis, fidissima coniunx. et pace et bello cunctis stat terminus aeui, extremumque diem primus tulit; ire per ora{{versus|135}} nomen in aeternum pa⟨u⟩cis mens ignea donat, quos pater aetheriis caelestum destinat oris. an Romana iuga et famulas Carthaginis arces perpetiar? stimulant manes noctisque per umbras increpitans genitor, stant arae atque horrida sacra{{versus|140}} ante oculos, breuitasque uetat mutabilis horae prolatare diem. sedeamne, ut nouerit una me tantum Carthago, et, qui sim, nesciat omnis gens hominum, letique metu decora alta relinquam? quantum etenim distant a morte silentia uitae?{{versus|145}} nec tamen incautos laudum exhorresce furores. et nobis est lucis honos, gaudetque senecta gloria, cum longo titulis celebratur in aeuo. te quoque magna manent suscepti praemia belli. dent modo se superi, Thybris tibi seruiet omnis{{versus|150}} Iliacaeque nurus et diues Dardanus auri.' dumque ea permixtis inter se fletibus orant, confisus pelago celsa de puppe magister cunctantem ciet. abripitur diuulsa marito. haerent intenti uultus et litora seruant,{{versus|155}} donec, iter liquidum uolucri rapiente carina, consumpsit uisus pontus tellusque recessit. At Poenus belli curis auertere amorem apparat et repetit properato moenia gressu. quae dum perlustrat crebroque obit omnia uisu,{{versus|160}} tandem sollicito cessit uis dura labori, belligeramque datur somno componere mentem. Tum pater omnipotens, gentem exercere periclis Dardaniam et fama saeuorum tollere ad astra bellorum meditans priscosque referre labores,{{versus|165}} praecipitat consulta uiri segnemque quietem terret et immissa rumpit formidine somnos. iamque per umentem noctis Cyllenius umbram aligero lapsu portabat iussa parentis. nec mora. mulcentem securo membra sopore{{versus|170}} adgreditur iuuenem ac monitis incessit amaris: 'Turpe duci totam somno consumere noctem, o rector Libyae. uigili stant bella magistro. iam maria effusas cernes turbare carinas et Latiam toto pubem uolitare profundo,{{versus|175}} dum lentus coepti terra cunctaris Hibera. scilicet id satis est decoris memorandaque uirtus, quod tanto cecidit molimine Graia Saguntos? en age, si quid inest animo par fortibus ausis, fer gressus agiles mecum et comitare uocantem{{versus|180}} (respexisse ueto: monet hoc pater ille deorum): uictorem ante altae statuam te moenia Romae.' Iamque uidebatur dextram iniectare graduque laetantem trahere in Saturnia regna citato, cum subitus circa fragor et uibrata per auras{{versus|185}} exterrent saeuis a tergo sibila linguis, ingentique metu diuum praecepta pauenti effluxere uiro, et turbatus lumina flectit. ecce iugis rapiens siluas ac robora uasto contorta amplexu tractasque per inuia rupes{{versus|190}} ater letifero stridebat turbine serpens. quantus non aequas perlustrat flexibus Arctos et geminum lapsu sidus circumligat Anguis, immani tantus fauces diducit hiatu attollensque caput nimbosis montibus aequat.{{versus|195}} congeminat sonitus rupti uiolentia caeli imbriferamque hiemem permixta grandine torquet. hoc trepidus monstro (neque enim sopor ille nec altae uis aderat noctis, uirgaque fugante tenebras miscuerat lucem somno deus) ardua quae sit, {{versus|200}} scitatur, pestis terrasque urgentia membra quo ferat et quosnam populos deposcat hiatu. cui gelidis almae Cyllenes editus antris: 'Bella uides optata tibi. te maxima bella, te strages nemorum, te moto turbida caelo{{versus|205}} tempestas caedesque uirum magnaeque ruinae Idaei generis lacrimosaque fata secuntur. quantus per campos populatis montibus actas contorquet siluas squalenti tergore serpens et late umectat terras spumante ueneno,{{versus|210}} tantus perdomitis decurrens Alpibus atro inuolues bello Italiam tantoque fragore eruta conuulsis prosternes oppida muris.' His aegrum stimulis liquere deusque soporque. it membris gelidus sudor, laetoque pauore{{versus|215}} promissa euoluit somni noctemque retractat. iamque deum regi Martique sub omine fausto instauratus honos, niueoque ante omnia tauro placatus meritis monitor Cyllenius aris. extemplo edicit conuellere signa, repensque{{versus|220}} castra quatit clamor permixtis dissona linguis. Prodite, Calliope, famae, quos horrida coepta excierint populos tulerintque in regna Latini, et quas indomitis urbes armarit Hiberis quasque Paraetonio glomerarit litore turmas{{versus|225}} ausa sibi Libye rerum deposcere frenos et terris mutare iugum. ~non ulla nec umquam saeuior it trucibus tempestas acta procellis, ~nec bellum ruptis tam dirum mille carinis acrius infremuit trepidumque exterruit orbem.{{versus|230}} Princeps signa tulit Tyria Carthagine pubes, membra leuis celsique decus fraudata superbum corporis, at docilis fallendi et nectere tectos numquam tarda dolos. rudis his tum parma, breuique bellabant ense; at uestigia nuda, sinusque{{versus|235}} cingere inadsuetum, et rubrae uelamine uestis ars erat in pugna fusum occuluisse cruorem. his rector fulgens ostro super altior omnis germanus nitet Hannibalis gratoque tumultu Mago quatit currus et fratrem spirat in armis.{{versus|240}} Proxima Sidoniis Vtica est effusa maniplis, prisca situ ueterisque ante arces condita Byrsae. tunc, quae Sicanio praecinxit litora muro in clipei speciem curuatis turribus, Aspis. sed dux in sese conuerterat ora Sychaeus,{{versus|245}} Hasdrubalis proles, cui uano corda tumore maternum implebat genus, et resonare superbo Hannibal haud umquam cessabat auunculus ore. Adfuit undosa cretus Berenicide miles, nec, tereti dextras in pugnam armata dolone,{{versus|250}} destituit Barce sitientibus arida uenis. nec non Cyrene Pelopei stirpe nepotis Battiadas prauos fidei stimulauit in arma. quos trahit, antiquo laudatus Hamilcare quondam, consilio uiridis, sed belli serus, Ilertes.{{versus|255}} Sabratha tum Tyrium uulgus Sarranaque Leptis Oeaque Trinacrios Afris permixta colonos et Tingim rapido mittebat ab aequore Lixus. tum Vaga et antiquis dilectus regibus Hippo, quaeque procul cauit non aequos Ruspina fluctus,{{versus|260}} et Zama et uberior Rutulo nunc sanguine Thapsus. ducit tot populos, ingens et corpore et armis, Herculeam factis seruans ac nomine famam, Antaeus celsumque caput super agmina tollit. Venere Aethiopes, gens haud incognita Nilo,{{versus|265}} qui magneta secant: solis honor ille, metallo intactum chalybem uicino ducere saxo. his simul immitem testantes corpore solem exusti uenere Nubae. non aerea cassis nec lorica riget ferro, non tenditur arcus:{{versus|270}} tempora multiplici mos est defendere lino et lino munire latus scelerataque sucis spicula derigere et ferrum infamare ueneno. tum primum castris Phoenicum tendere ritu Cinyphii didicere Macae. squalentia barba{{versus|275}} ora uiris, umerosque tegunt uelamine capri saetigero; panda manus est armata cateia. uersicolor contra caetra et falcatus ab arte ensis Adyrmachidis ac laeuo tegmina crure. sed mensis asper populus uictuque maligno:{{versus|280}} nam calida tristes epulae torrentur harena. quin et Massyli fulgentia signa tulere, Hesperidum ueniens lucis domus ultima terrae. praefuit intortos demissus uertice crinis Bocchus atrox, qui sacratas in litore siluas{{versus|285}} atque inter frondes reuirescere uiderat aurum. Vos quoque desertis in castra mapalibus itis, misceri gregibus Gaetulia sueta ferarum indomitisque loqui et sedare leonibus iras. nulla domus: plaustris habitant; migrare per arua{{versus|290}} mos atque errantes circumuectare penates. hinc mille alipedes turmae (uelocior Euris et doctus uirgae sonipes) in castra ruebant: ceu, pernix cum densa uagis latratibus implet uenator dumeta Lacon, aut exigit Vmber{{versus|295}} nare sagax e calle feras, perterrita late agmina praecipitant uolucres formidine cerui. hos agit haud laeto uultu nec fronte serena Asbytes nuper caesae germanus Acherras. Marmaridae, medicum uulgus, strepuere cateruis,{{versus|300}} ad quorum cantus serpens oblita ueneni, ad quorum tactum mites iacuere cerastae. tum, chalybis pauper, Baniurae cruda iuuentus, contenti parca durasse hastilia flamma, miscebant auidi trucibus fera murmura linguis.{{versus|305}} necnon Autololes, leuibus gens ignea plantis, cui sonipes cursu, cui cesserit incitus amnis, tanta fuga est: certant pennae, campumque uolatu cum rapuere, pedum frustra uestigia quaeras. spectati castris, quos suco nobilis arbor{{versus|310}} et dulci pascit lotos nimis hospita baca, quique atro rabidas efferuescente ueneno dipsadas immensis horrent Garamantes harenis. fama docet, caesae rapuit cum Gorgonis ora Perseus, in Libyam dirum fluxisse cruorem:{{versus|315}} inde Medusaeis terram exundasse chelydris. milibus his ductor spectatus Marte Choaspes, Neritia Meni⟨n⟩ge satus, cui tragula semper fulmineam armabat, celebratum missile, dextram. huc coit aequoreus Nasamon, inuadere fluctu{{versus|320}} audax naufragia et praedas auellere ponto, huc, qui stagna colunt Tritonidos alta paludis, qua uirgo, ut fama est, bellatrix edita lympha inuento primam Libyen perfudit oliuo. Necnon totus adest Vesper populique reposti.{{versus|325}} Cantaber ante omnis, hiemisque aestusque famisque inuictus palmamque ex omni ferre labore. mirus amor populo, cum pigra incanuit aetas, imbelles iam dudum annos praeuertere saxo nec uitam sine Marte pati. quippe omnis in armis{{versus|330}} lucis causa sita, et damnatum uiuere paci. Venit et Aurorae lacrimis perfusus, in orbem diuersum patrias fugit cum deuius oras, armiger Eoi non felix Memnonis Astyr. his paruus sonipes nec Marti natus, at idem{{versus|335}} aut inconcusso glomerat uestigia dorso, aut molli pacata celer rapit esseda collo. Cydnus agit, iuga Pyrenes uenatibus acer metiri iaculoue extendere proelia Mauro. Venere et Celtae sociati nomen Hiberis.{{versus|340}} his pugna cecidisse decus, corpusque cremari tale nefas: caelo credunt superisque referri, impastus carpat si membra iacentia uultur. Fibrarum et pennae diuinarumque sagacem flammarum misit diues Callaecia pubem,{{versus|345}} barbara nunc patriis ululantem carmina linguis, nunc pedis alterno percussa uerbere terra ad numerum resonas gaudentem plaudere caetras. haec requies ludusque uiris, ea sacra uoluptas. cetera femineus peragit labor: addere sulco{{versus|350}} semina et impresso tellurem uertere aratro segne uiris. quicquid duro sine Marte gerundum, Callaici coniunx obit inrequieta mariti. hos Viriathus agit Lusitanumque remotis extractum lustris, primo Viriathus in aeuo,{{versus|355}} nomen Romanis factum mox nobile damnis. Nec Cerretani, quondam Tirynthia castra, aut Vasco insuetus galeae ferre arma morati, non, quae Dardanios post uidit, Ilerda, furores, nec qui Massageten monstrans feritate parentem{{versus|360}} cornipedis fusa satiaris, Concane, uena. iamque Ebusus Phoenissa mouet, mouet Arbacus arma aclyde uel tenui pugnax instare ueruto, iam cui Tlepolemus sator et cui Lindus origo, funda bella ferens Baliaris et alite plumbo,{{versus|365}} et quos nunc Grauios uiolato nomine Graium Oeneae misere domus Aetolaque Tyde. dat Carthago uiros, Teucro fundata uetusto, Phocaicae dant Emporiae, dat Tarraco pubem uitifera et Latio tantum cessura Lyaeo.{{versus|370}} hos inter clara thoracis luce nitebat Sedetana cohors, quam Sucro rigentibus undis atque altrix celsa mittebat Saetabis arce, Saetabis et telas Arabum spreuisse superba et Pelusiaco filum componere lino.{{versus|375}} Mandonius populis domitorque insignis equorum imperitat Caeso, et socio stant castra labore. At Vettonum alas Balarus probat aequore aperto, hic adeo, cum uer placidum flatusque tepescit, concubitus seruans tacitos grex perstat equarum{{versus|380}} et Venerem occultam genitali concipit aura. sed non multa dies generi, properatque senectus, septimaque his stabulis longissima ducitur aestas. At non Sarmaticos attollens Vxama muros tam leuibus persultat equis: hinc uenit in arma{{versus|385}} haud aeui fragilis sonipes crudoque uigore asper frena pati aut iussis parere magistris. Rhyndacus his ductor, telum sparus; ore ferarum et rictu horrificant galeas. uenatibus aeuum transigitur, uel more patrum uis raptaque pascunt.{{versus|390}} Fulget praecipuis Parnasia Castulo signis et celebre Oceano atque alternis aestibus Hispal ac Nebrissa dei Nysaeis conscia thyrsis, quam Satyri coluere leues redimitaque sacra nebride et arcano Maenas nocturna Lyaeo.{{versus|395}} Arganthoniacos armat Carteia nepotes. rex proauis fuit humani ditissimus aeui, ter denos decies emensus belliger annos. armat Tartessos stabulanti conscia Phoebo et Munda Emathios Italis paritura labores.{{versus|400}} nec decus auriferae cessauit Corduba terrae. hos duxere uiros flauenti uertice Phorcys spiciferisque grauis bellator Arauricus oris, aequales aeui, genuit quos ubere ripa Palladio Baetes umbratus cornua ramo.{{versus|405}} Talia Sidonius per campos agmina ductor puluere nigrantis raptat lustransque sub armis, qua uisu comprendere erat, fulgentia signa ibat ouans longaque umbram tellure trahebat. non aliter, quotiens perlabitur aequora curru{{versus|410}} extremamque petit, Phoebea cubilia, Tethyn frenatis Neptunus equis, fluit omnis ab antris Nereidum chorus et sueto certamine nandi candida perspicuo conuertunt brachia ponto. At Pyrenaei frondosa cacumina montis{{versus|415}} turbata Poenus terrarum pace petebat. Pyrene celsa nimbosi uerticis arce diuisos Celtis late prospectat Hiberos atque aeterna tenet magnis diuortia terris. nomen Bebrycia duxere a uirgine colles,{{versus|420}} hospitis Alcidae crimen, qui, sorte laborum Geryonae peteret cum longa tricorporis arua, possessus Baccho saeua Bebrycis in aula lugendam formae sine uirginitate reliquit Pyrenen, letique deus, si credere fas est,{{versus|425}} causa fuit leti miserae deus. edidit aluo namque ut serpentem patriasque exhorruit iras, confestim dulcis liquit turbata penates. tum noctem Alcidae solis plangebat in antris et promissa uiri siluis narrabat opacis,{{versus|430}} donec maerentem ingratos raptoris amores tendentemque manus atque hospitis arma uocantem diripuere ferae. laceros Tirynthius artus, dum remeat uictor, lacrimis perfudit et amens palluit inuento dilectae uirginis ore.{{versus|435}} at uoce Herculea percussa cacumina montis intremuere iugis: maesto clamore ciebat Pyrenen, scopulique omnes ac lustra ferarum Pyrenen resonant. tumulo tum membra reponit supremum inlacrimans, nec honos intercidit aeuo,{{versus|440}} defletumque tenent montes per saecula nomen. Iamque per et collis et densos abiete lucos Bebryciae Poenus fines transcenderat aulae. inde ferox quaesitum armis per inhospita rura Volcarum populatur iter tumidique minaces{{versus|445}} accedit Rhodani festino milite ripas. aggeribus caput Alpinis et rupe niuali proserit in Celtas ingentemque extrahit amnem spumanti Rhodanus proscindens gurgite campos ac propere in pontem lato ruit incitus alueo.{{versus|450}} auget opes stanti similis tacitoque liquore mixtus Arar, quem gurgitibus complexus anhelis cunctantem immergit pelago raptumque per arua ferre uetat patrium uicina ad litora nomen. inuadunt alacres inimicum pontibus amnem:{{versus|455}} nunc celso capite et ceruicibus arma tuentur, nunc ualidis gurges certatim frangitur ulnis. fluminea sonipes religatus ducitur alno, belua nec retinet tardante Libyssa timore. nam trabibus uada et iniecta tellure repertum{{versus|460}} conexas operire trabes ac ducere in altum paulatim ripae resolutis aggere uinclis. at gregis inlapsu fremebundo territus atras expauit moles Rhodanus stagnisque refusis torsit harenoso minitantia murmura fundo.{{versus|465}} Iamque Tricastinis incedit finibus agmen, iam facilis campos, iam rura Vocontia carpit. turbidus hic truncis saxisque Druentia laetum ductoris uastauit iter. namque Alpibus ortus auulsas ornos et adesi fragmina montis{{versus|470}} cum sonitu uoluens fertur latrantibus undis ac uada translato mutat fallacia cursu, non pediti fidus, patulis non puppibus aequus. et tunc imbre recens fuso correpta sub armis corpora multa uirum spumanti uertice torquens{{versus|475}} immersit fundo laceris deformia membris. Sed iam praeteritos ultra meminisse labores conspectae propius dempsere pauentibus Alpes. cuncta gelu canaque aeternum grandine tecta aequaeuam glaciem cohibent: riget ardua montis{{versus|480}} aetherii facies surgentique obuia Phoebo duratas nescit flammis mollire pruinas. quantum Tartareus regni pallentis hiatus ad manis imos atque atrae stagna paludis a supera tellure patet, tam longa per auras{{versus|485}} erigitur tellus et caelum intercipit umbra. nullum uer usquam nullique aestatis honores. sola iugis habitat diris sedesque tuetur perpetuas deformis hiemps; illa undique nubes huc atras agit et mixtos cum grandine nimbos.{{versus|490}} iam cuncti flatus uentique furentia regna Alpina posuere domo. caligat in altis obtutus saxis, abeuntque in nubila montes. mixtus Athos Tauro Rhodopeque adiuncta Mimanti Ossaque cum Pelio cumque Haemo cesserit Othrys.{{versus|495}} primus inexpertas adiit Tirynthius arces. scindentem nubes frangentemque ardua montis spectarunt superi longisque ab origine saeclis intemerata gradu magna ui saxa domantem. At miles dubio tardat uestigia gressu,{{versus|500}} impia ceu sacros in finis arma per orbem, Natura prohibente, ferant diuisque repugnent. contra quae ductor++non Alpibus ille nec ullo turbatus terrore loci, sed languida maestis corda uirum fouet hortando reuocatque uigorem:{{versus|505}} 'Non pudet obsequio superum fessosque secundis, post belli decus atque acies, dare terga niuosis montibus et segnes summittere rupibus arma? nunc, o nunc, socii, dominantis moenia Romae credite uos summumque Iouis conscendere culmen.{{versus|510}} hic labor Ausoniam et dabit hic in uincula Thybrim.' nec mora. commotum promissis ditibus agmen erigit in collem et uestigia linquere nota Herculis edicit magni crudisque locorum ferre pedem ac proprio turmas euadere calle.{{versus|515}} rumpit inaccessos aditus atque ardua primus exuperat summaque uocat de rupe cohortes. tum, qua durati concreto frigore collis lubrica frustratur canenti semita cliuo, luctantem ferro glaciem cremat: haurit hiatu{{versus|520}} nix resoluta uiros altoque e culmine praeceps umenti turmas operit delapsa ruina. interdum aduerso glomeratas turbine Corus in media ora niues fuscis agit horridus alis, aut rursum immani stridens auulsa procella{{versus|525}} nudatis rapit arma uiris uoluensque per orbem contorto rotat in nubes sublimia flatu. quoque magis subiere iugo atque euadere nisi erexere gradum, crescit labor. ardua supra sese aperit fessis et nascitur altera moles,{{versus|530}} unde nec edomitos exudatosque labores respexisse libet: tanta formidine plana exterrent repetita oculis, atque una pruinae canentis, quocumque datur permittere uisus, ingeritur facies. medio sic nauita ponto,{{versus|535}} cum dulcis liquit terras et inania nullos inueniunt uentos securo carbasa malo, immensas prospectat aquas ac uicta profundis aequoribus fessus renouat sua lumina caelo. Iamque super clades atque importuna locorum{{versus|540}} inluuie rigidaeque comae squalore perenni horrida semiferi promunt e rupibus ora, atque effusa cauis exesi pumicis antris Alpina inuadit manus adsuetoque uigore per dumos notasque niues atque inuia pernix{{versus|545}} clausum montiuagis infestat cursibus hostem. mutatur iam forma locis. hic sanguine multo infectae rubuere niues, hic nescia uinci paulatim glacies cedit tepefacta cruore, dumque premit sonipes duro uestigia cornu,{{versus|550}} ungula perfossis haesit compressa pruinis. nec pestis lapsus simplex: abscisa relincunt membra gelu, fractosque asper rigor amputat artus. bis senos soles, totidem per uulnera saeuas emensi noctes optato uertice sidunt{{versus|555}} castraque praeruptis suspendunt ardua saxis. At Venus, ancipiti mentem labefacta timore, adfatur genitorem et rumpit maesta querelas: 'Quis poenae modus aut pereundi terminus, oro, Aeneadis erit, et quando terrasque fretumque{{versus|560}} emensis sedisse dabis? cur pellere nostros a te concessa Poenus parat urbe nepotes? Alpibus imposuit Libyam finemque minatur imperio. casus metuit iam Roma Sagunti. quo Troiae extremos cineres sacramque ruinam{{versus|565}} Assaracique larem et Vestae secreta feramus? da sedem, genitor, tutisque iacere. parumne est exilia errantis totum quaesisse per orbem? anne iterum capta repetentur Pergama Roma?' His Venus, et contra genitor sic deinde profatur:{{versus|570}} 'Pelle metus, neu te Tyriae conamina gentis turbarint, Cytherea: tenet longumque tenebit Tarpeias arces sanguis tuus. hac ego Martis mole uiros spectare paro atque expendere bello. gens ferri patiens ac laeta domare labores{{versus|575}} paulatim antiquo patrum desuescit honori, atque ille, haud umquam parcus pro laude cruoris et semper famae sitiens, obscura sedendo tempora agit mutum uoluens inglorius aeuum sanguine de nostro populus, blandoque ueneno{{versus|580}} desidiae uirtus paulatim euicta senescit. magnae molis opus multoque labore parandum, tot populos inter soli sibi poscere regna. iamque tibi ueniet tempus quo maxima rerum nobilior sit Roma malis. hinc nomina nostro{{versus|585}} non indigna polo referet labor, hinc tibi Paulus, hinc Fabius gratusque mihi Marcellus opimis. hi tantum parient Latio per uulnera regnum quod luxu et multum mutata mente nepotes non tamen euertisse queant. iamque ipse creatus {{versus|590}} qui Poenum reuocet patriae Latioque repulsum ante suae muros Carthaginis exuat armis. hinc, Cytherea, tuis longo regnabitur aeuo. exin se Curibus uirtus caelestis ad astra efferet, et sacris augebit nomen Iulis{{versus|595}} bellatrix gens bacifero nutrita Sabino. hinc pater ignotam donabit uincere Thylen inque Caledonios primus trahet agmina lucos, compescet ripis Rhenum, reget impiger Afros palmiferamque senex bello domitabit Idymen.{{versus|600}} nec Stygis ille lacus uiduataque lumine regna, sed superum sedem nostrosque tenebit honores. tum iuuenis magno praecellens robore mentis excipiet patriam molem celsusque feretur aequatum imperio tollens caput. hic fera gentis{{versus|605}} bella Palaestinae primo delebit in aeuo. at tu transcendes, Germanice, facta tuorum, iam puer auricomo praeformidate Batauo. nec te terruerint Tarpei culminis ignes: sacrilegas inter flammas seruabere terris.{{versus|610}} nam te longa manent nostri consortia mundi. huic laxos arcus olim Gangetica pubes summittet, uacuasque ostendent Bactra pharetras. hic et ab Arctoo currus aget axe per urbem, ducet et Eoos, Baccho cedente, triumphos.{{versus|615}} idem indignantem tramittere Dardana signa Sarmaticis uictor compescet sedibus Histrum. quin et Romuleos superabit uoce nepotes quis erit eloquio partum decus. huic sua Musae sacra ferent, meliorque lyra, cui substitit Hebrus{{versus|620}} et uenit Rhodope, Phoebo miranda loquetur. ille etiam, qua prisca, uides, stat regia nobis, aurea Tarpeia ponet Capitolia rupe et iunget nostro templorum culmina caelo. tunc, o nate deum diuosque dature, beatas{{versus|625}} imperio terras patrio rege. tarda senectam hospitia excipient caeli, solioque Quirinus concedet, mediumque parens fraterque locabunt: siderei iuxta radiabunt tempora nati.' Dum pandit seriem uenturi Iuppiter aeui,{{versus|630}} ductor Agenoreus tumulis delatus iniquis lapsantem dubio deuexa per inuia nisu firmabat gressum atque umentia saxa premebat. non acies hostisue tenet, sed prona minaci praerupto turbant et cautibus obuia rupes.{{versus|635}} stant clausi maerentque moras et dura uiarum. nec refouere datur torpentia membra quiete: noctem operi iungunt et robora ferre coactis approperant umeris ac raptas collibus ornos. iamque ubi nudarunt silua densissima montis,{{versus|640}} aggessere trabes, rapidisque accensus in orbem excoquitur flammis scopulus: mox proruta ferro dat gemitum putris resoluto pondere moles atque aperit fessis antiqui regna Latini. his tandem ignotas transgressus casibus Alpes{{versus|645}} Taurinis ductor statuit tentoria campis. Interea uoces Iouis atque oracula portans emensis aderat Garamantum laetus harenis Bostar et ut uiso stimulabat corda Tonante: 'Maxime Belide, patriis qui moenibus arces{{versus|650}} seruitium dextra, Libycas penetrauimus aras. nos tulit ad superos perfundens sidera Syrtis, nos paene aequoribus tellus uiolentior hausit. ad finem caeli medio tenduntur ab orbe squalentes campi. tumulum Natura negauit{{versus|655}} immensis spatiis, nisi quem caua nubila torquens construxit turbo impacta glomeratus harena, uel si perfracto populatus carcere terras Africus et pontum spargens super aera Corus inuasere truces capientem proelia campum{{versus|660}} inque uicem ingesto cumularunt puluere montis. has obseruatis ualles enauimus astris. namque dies confundit iter, peditemque profundo errantem campo et semper media arua uidentem Sidoniis Cynosura regit fidissima nautis.{{versus|665}} uerum ubi defessi lucos nemorosaque regna cornigeri Iouis et fulgentia templa subimus, exceptos hospes tectis inducit Arisbas. stat fano uicina, nouum et memorabile, lympha, quae nascente die, quae deficiente tepescit{{versus|670}} quae⟨que⟩ riget, medius cum sol accendit Olympum, atque eadem rursum nocturnis feruet in umbris. tum loca plena deo, dites sine uomere glaebas ostentat senior laetaque ita mente profatur: "Has umbras nemorum et conexa cacumina caelo{{versus|675}} calcatosque Ioui lucos prece, Bostar, adora. nam cui dona Iouis non diuulgata per orbem, in gremio Thebes geminas sedisse columbas? quarum Chaonias pennis quae contigit oras implet fatidico ⟨Do⟩donida murmure quercum.{{versus|680}} at quae Carpathium super aequor uecta per auras in Libyen niueis tranauit concolor alis hanc sedem templo Cythereia condidit ales; hic, ubi nunc aram lucosque uidetis opacos, ductore electo gregis, admirabile dictu,{{versus|685}} lanigeri capitis media inter cornua perstans, Marmaricis ales populis responsa canebat. mox subitum nemus atque annoso robore lucus exiluit, qualesque premunt nunc sidera quercus a prima uenere die: prisco inde pauore{{versus|690}} arbor numen habet coliturque tepentibus aris." dumque ea miramur, subito stridore tremendum impulsae patuere fores, maiorque repente lux oculos ferit. ante aras stat ueste sacerdos effulgens niuea, et populi concurrere certant.{{versus|695}} inde ubi mandatas effudi pectore uoces, ecce intrat subitus uatem deus. alta sonoro conlisis trabibus uoluuntur murmura luco, ac maior nota iam uox prorumpit in auras: "Tenditis in Latium belloque agitare paratis{{versus|700}} Assaraci prolem, Libyes. coepta aspera cerno Gradiuumque trucem currus iam scandere et atram in latus Hesperium flammam expirare furentis cornipedes multoque fluentia sanguine lora. tu, qui pugnarum euentus extremaque fati{{versus|705}} deposcis claroque ferox das uela labori, inuade Aetoli ductoris Iapyga campum. Sidonios augebis auos nullique relinques altius Ausoniae penetrare in uiscera gentis, donec uicta tibi trepidabunt Dardana regna.{{versus|710}} nec ponet pubes umquam Saturnia curam dum carpet superas in terris Hannibal auras." Talia portabat laetis oracula Bostar impleratque uiros pugnae propioris amore. </poem> {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen=../Liber II |Post=Liber IV |PostNomen=../Liber IV }} 6ch15u3lxjtkpton700n7ojntcbugoi 269648 269630 2026-06-08T15:04:16Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/III]] ad [[Punica/Liber III]] 269630 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber III }} {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen=../Liber II |Post=Liber IV |PostNomen=../Liber IV }} <poem> Postquam rupta fides Tyriis et moenia castae non aequo superum genitore euersa Sagunti, extemplo positos finiti cardine mundi uictor adit populos cognataque limina Gades. nec uatum mentes agitare et praescia corda{{versus|5}} cessatum super imperio: citus aequore Bostar uela dare et rerum praenoscere fata iubetur. prisca fides adytis longo seruatur ab aeuo, qua sublime sedens, Cirrhaeis aemulus antris, inter anhelantis Garamantas corniger Hammon{{versus|10}} fatidico pandit uenientia saecula luco. hinc omen coeptis et casus scire futuros ante diem bellique uices nouisse petebat. Exin clauigeri ueneratus numinis aras captiuis onerat donis, quae nuper ab arce{{versus|15}} uictor fumantis rapuit semusta Sagunti. uulgatum, nec cassa fides, ab origine fani impositas durare trabes solasque per aeuum condentum nouisse manus. hinc credere gaudent consedisse deum seniumque repellere templis.{{versus|20}} tum, quis fas et honos adyti penetralia nosse, femineos prohibent gressus ac limine curant saetigeros arcere sues. nec discolor ulli ante aras cultus: uelantur corpora lino, et Pelusiaco praefulget stamine uertex.{{versus|25}} discinctis mos tura dare atque e lege parentum sacrificam lato uestem distinguere clauo: pes nudus tonsaeque comae castumque cubile. inrestincta focis seruant altaria flammae, sed nulla effigies simulacraue nota deorum{{versus|30}} maiestate locum et sacro impleuere timore. In foribus labor Alcidae: Lernaea recisis anguibus hydra iacet, nexuque elisa leonis ora Cleonaei patulo caelantur hiatu. at Stygius saeuis terrens latratibus umbras{{versus|35}} ianitor, aeterno tum primum tractus ab antro, uincla indignatur, metuitque Megaera catenas. iuxta Thraces equi pestisque Erymanthia et altos aeripedis ramos superantia cornua cerui. nec leuior uinci Libycae telluris alumnus{{versus|40}} matre super stratique genus deforme bimembres Centauri frontemque minor nunc amnis Acarnan. inter quae fulget sacratis ignibus Oete, ingentemque animam rapiunt ad sidera flammae. Postquam oculos uaria impleuit uirtutis imago,{{versus|45}} mira dehinc cernit: surgentis mole profundi inuectum terris subitum mare nullaque circa litora et infuso stagnantis aequore campos. nam qua caeruleis Nereus euoluitur antris atque imo freta contorquet Neptunia fundo,{{versus|50}} proruptum exundat pelagus, caecosque relaxans Oceanus fontis torrentibus ingruit undis. tum uada, ceu saeuo penitus permota tridenti, luctantur terris tumefactum imponere pontum. mox remeat gurges tractoque relabitur aestu,{{versus|55}} ac ratis erepto campis deserta profundo, et fusi transtris expectant aequora nautae. Cymothoes ea regna uagae pelagique labores Luna mouet, Luna, immissis per caerula bigis, fertque refertque fretum, sequiturque reciproca Tethys.{{versus|60}} Haec propere spectata duci; nam multa fatigant. curarum prima exercet, subducere bello consortem thalami paruumque sub ubere natum. uirgineis iuuenem taedis primoque Hymenaeo imbuerat coniunx memorique tenebat amore. {{versus|65}} at puer, obsessae generatus in ore Sagunti, bissenos Lunae nondum compleuerat orbes. quos ut seponi stetit et secernere ab armis, adfatur ductor: 'Spes o Carthaginis altae, nate, nec Aeneadum leuior metus, amplior, oro,{{versus|70}} sis patrio decore et factis tibi nomina condas, qui⟨s⟩ superes bellator auum; iamque aegra timoris Roma tuos numerat lacrimandos matribus annos. ni praesaga meos ludunt praecordia sensus, ingens hic terris crescit labor: ora parentis{{versus|75}} agnosco toruaque oculos sub fronte minacis uagitumque grauem atque irarum elementa mearum. si quis forte deum tantos inciderit actus ut nostro abrumpat leto primordia rerum, hoc pignus belli, coniunx, seruare labora.{{versus|80}} cumque datum fari, duc per cunabula nostra: tangat Elissaeas palmis puerilibus aras et cineri iuret patrio Laurentia bella. inde ubi flore nouo pubescet firmior aetas, emicet in Martem et calcato foedere uictor{{versus|85}} in Capitolina tumulum mihi uindicet arce. tu uero, tanti felix quam gloria partus expectat, ueneranda fide, discede periclis incerti Martis durosque relinque labores. nos clausae niuibus rupes suppostaque caelo{{versus|90}} saxa manent, nos Alcidae mirante nouerca sudatus labor et, bellis labor acrior, Alpes. quod si promissum uertat Fortuna fauorem laeuaque sit coeptis, te longa stare senecta aeuumque extendisse uelim; tua iustior aetas,{{versus|95}} ultra me improperae ducant cui fila sorores.' Sic ille. at contra Cirrhaei sanguis Imilce Castalii, quae materno de nomine dicta (Castulo Phoebei seruat cognomina uatis) aeque ex sacrata repetebat stirpe parentes.{{versus|100}} tempore quo Bacchus populos domitabat Hiberos concutiens thyrso atque armata Maenade Calpen, lasciuo genitus Satyro nymphaque Myrice Milichus indigenis late regnarat in oris cornigeram attollens genitoris imagine frontem.{{versus|105}} hinc patriam clarumque genus referebat Imilce, barbarica paulum uitiato nomine lingua. quae tunc sic lacrimis sensim manantibus infit: 'Mene, oblite tua nostram pendere salute, abnuis inceptis comitem? sic foedera nota{{versus|110}} primitiaeque tori, gelidos ut scandere tecum deficiam montis coniunx tua? crede uigori femineo. castum haud superat labor ullus amorem. sin solo aspicimur sexu, fixumque relinqui, cedo equidem nec fata moror; deus annuat, oro:{{versus|115}} i felix, i numinibus uotisque secundis atque acies inter flagrantiaque arma relictae coniugis et nati curam seruare memento. quippe nec Ausonios tantum nec tela nec ignes quantum te metuo: ruis ipsos acer in enses{{versus|120}} obiectasque caput telis, nec ⟨te⟩ ulla secundo euentu satiat uirtus, tibi gloria soli fine caret, credisque uiris ignobile letum belligeris in pace mori. tremor implicat artus, nec quemquam horresco, qui se tibi conferet unus.{{versus|125}} sed tu, bellorum genitor, miserere nefasque auerte et serua caput inuiolabile Teucris.' Iamque adeo ⟨e⟩gressi steterant in litore primo, et promota ratis, pendentibus arbore nautis, aptabat sensim pulsanti carbasa uento,{{versus|130}} cum lenire metus properans aegramque leuare attonitis mentem curis sic Hannibal orsus: 'Ominibus parce et lacrimis, fidissima coniunx. et pace et bello cunctis stat terminus aeui, extremumque diem primus tulit; ire per ora{{versus|135}} nomen in aeternum pa⟨u⟩cis mens ignea donat, quos pater aetheriis caelestum destinat oris. an Romana iuga et famulas Carthaginis arces perpetiar? stimulant manes noctisque per umbras increpitans genitor, stant arae atque horrida sacra{{versus|140}} ante oculos, breuitasque uetat mutabilis horae prolatare diem. sedeamne, ut nouerit una me tantum Carthago, et, qui sim, nesciat omnis gens hominum, letique metu decora alta relinquam? quantum etenim distant a morte silentia uitae?{{versus|145}} nec tamen incautos laudum exhorresce furores. et nobis est lucis honos, gaudetque senecta gloria, cum longo titulis celebratur in aeuo. te quoque magna manent suscepti praemia belli. dent modo se superi, Thybris tibi seruiet omnis{{versus|150}} Iliacaeque nurus et diues Dardanus auri.' dumque ea permixtis inter se fletibus orant, confisus pelago celsa de puppe magister cunctantem ciet. abripitur diuulsa marito. haerent intenti uultus et litora seruant,{{versus|155}} donec, iter liquidum uolucri rapiente carina, consumpsit uisus pontus tellusque recessit. At Poenus belli curis auertere amorem apparat et repetit properato moenia gressu. quae dum perlustrat crebroque obit omnia uisu,{{versus|160}} tandem sollicito cessit uis dura labori, belligeramque datur somno componere mentem. Tum pater omnipotens, gentem exercere periclis Dardaniam et fama saeuorum tollere ad astra bellorum meditans priscosque referre labores,{{versus|165}} praecipitat consulta uiri segnemque quietem terret et immissa rumpit formidine somnos. iamque per umentem noctis Cyllenius umbram aligero lapsu portabat iussa parentis. nec mora. mulcentem securo membra sopore{{versus|170}} adgreditur iuuenem ac monitis incessit amaris: 'Turpe duci totam somno consumere noctem, o rector Libyae. uigili stant bella magistro. iam maria effusas cernes turbare carinas et Latiam toto pubem uolitare profundo,{{versus|175}} dum lentus coepti terra cunctaris Hibera. scilicet id satis est decoris memorandaque uirtus, quod tanto cecidit molimine Graia Saguntos? en age, si quid inest animo par fortibus ausis, fer gressus agiles mecum et comitare uocantem{{versus|180}} (respexisse ueto: monet hoc pater ille deorum): uictorem ante altae statuam te moenia Romae.' Iamque uidebatur dextram iniectare graduque laetantem trahere in Saturnia regna citato, cum subitus circa fragor et uibrata per auras{{versus|185}} exterrent saeuis a tergo sibila linguis, ingentique metu diuum praecepta pauenti effluxere uiro, et turbatus lumina flectit. ecce iugis rapiens siluas ac robora uasto contorta amplexu tractasque per inuia rupes{{versus|190}} ater letifero stridebat turbine serpens. quantus non aequas perlustrat flexibus Arctos et geminum lapsu sidus circumligat Anguis, immani tantus fauces diducit hiatu attollensque caput nimbosis montibus aequat.{{versus|195}} congeminat sonitus rupti uiolentia caeli imbriferamque hiemem permixta grandine torquet. hoc trepidus monstro (neque enim sopor ille nec altae uis aderat noctis, uirgaque fugante tenebras miscuerat lucem somno deus) ardua quae sit, {{versus|200}} scitatur, pestis terrasque urgentia membra quo ferat et quosnam populos deposcat hiatu. cui gelidis almae Cyllenes editus antris: 'Bella uides optata tibi. te maxima bella, te strages nemorum, te moto turbida caelo{{versus|205}} tempestas caedesque uirum magnaeque ruinae Idaei generis lacrimosaque fata secuntur. quantus per campos populatis montibus actas contorquet siluas squalenti tergore serpens et late umectat terras spumante ueneno,{{versus|210}} tantus perdomitis decurrens Alpibus atro inuolues bello Italiam tantoque fragore eruta conuulsis prosternes oppida muris.' His aegrum stimulis liquere deusque soporque. it membris gelidus sudor, laetoque pauore{{versus|215}} promissa euoluit somni noctemque retractat. iamque deum regi Martique sub omine fausto instauratus honos, niueoque ante omnia tauro placatus meritis monitor Cyllenius aris. extemplo edicit conuellere signa, repensque{{versus|220}} castra quatit clamor permixtis dissona linguis. Prodite, Calliope, famae, quos horrida coepta excierint populos tulerintque in regna Latini, et quas indomitis urbes armarit Hiberis quasque Paraetonio glomerarit litore turmas{{versus|225}} ausa sibi Libye rerum deposcere frenos et terris mutare iugum. ~non ulla nec umquam saeuior it trucibus tempestas acta procellis, ~nec bellum ruptis tam dirum mille carinis acrius infremuit trepidumque exterruit orbem.{{versus|230}} Princeps signa tulit Tyria Carthagine pubes, membra leuis celsique decus fraudata superbum corporis, at docilis fallendi et nectere tectos numquam tarda dolos. rudis his tum parma, breuique bellabant ense; at uestigia nuda, sinusque{{versus|235}} cingere inadsuetum, et rubrae uelamine uestis ars erat in pugna fusum occuluisse cruorem. his rector fulgens ostro super altior omnis germanus nitet Hannibalis gratoque tumultu Mago quatit currus et fratrem spirat in armis.{{versus|240}} Proxima Sidoniis Vtica est effusa maniplis, prisca situ ueterisque ante arces condita Byrsae. tunc, quae Sicanio praecinxit litora muro in clipei speciem curuatis turribus, Aspis. sed dux in sese conuerterat ora Sychaeus,{{versus|245}} Hasdrubalis proles, cui uano corda tumore maternum implebat genus, et resonare superbo Hannibal haud umquam cessabat auunculus ore. Adfuit undosa cretus Berenicide miles, nec, tereti dextras in pugnam armata dolone,{{versus|250}} destituit Barce sitientibus arida uenis. nec non Cyrene Pelopei stirpe nepotis Battiadas prauos fidei stimulauit in arma. quos trahit, antiquo laudatus Hamilcare quondam, consilio uiridis, sed belli serus, Ilertes.{{versus|255}} Sabratha tum Tyrium uulgus Sarranaque Leptis Oeaque Trinacrios Afris permixta colonos et Tingim rapido mittebat ab aequore Lixus. tum Vaga et antiquis dilectus regibus Hippo, quaeque procul cauit non aequos Ruspina fluctus,{{versus|260}} et Zama et uberior Rutulo nunc sanguine Thapsus. ducit tot populos, ingens et corpore et armis, Herculeam factis seruans ac nomine famam, Antaeus celsumque caput super agmina tollit. Venere Aethiopes, gens haud incognita Nilo,{{versus|265}} qui magneta secant: solis honor ille, metallo intactum chalybem uicino ducere saxo. his simul immitem testantes corpore solem exusti uenere Nubae. non aerea cassis nec lorica riget ferro, non tenditur arcus:{{versus|270}} tempora multiplici mos est defendere lino et lino munire latus scelerataque sucis spicula derigere et ferrum infamare ueneno. tum primum castris Phoenicum tendere ritu Cinyphii didicere Macae. squalentia barba{{versus|275}} ora uiris, umerosque tegunt uelamine capri saetigero; panda manus est armata cateia. uersicolor contra caetra et falcatus ab arte ensis Adyrmachidis ac laeuo tegmina crure. sed mensis asper populus uictuque maligno:{{versus|280}} nam calida tristes epulae torrentur harena. quin et Massyli fulgentia signa tulere, Hesperidum ueniens lucis domus ultima terrae. praefuit intortos demissus uertice crinis Bocchus atrox, qui sacratas in litore siluas{{versus|285}} atque inter frondes reuirescere uiderat aurum. Vos quoque desertis in castra mapalibus itis, misceri gregibus Gaetulia sueta ferarum indomitisque loqui et sedare leonibus iras. nulla domus: plaustris habitant; migrare per arua{{versus|290}} mos atque errantes circumuectare penates. hinc mille alipedes turmae (uelocior Euris et doctus uirgae sonipes) in castra ruebant: ceu, pernix cum densa uagis latratibus implet uenator dumeta Lacon, aut exigit Vmber{{versus|295}} nare sagax e calle feras, perterrita late agmina praecipitant uolucres formidine cerui. hos agit haud laeto uultu nec fronte serena Asbytes nuper caesae germanus Acherras. Marmaridae, medicum uulgus, strepuere cateruis,{{versus|300}} ad quorum cantus serpens oblita ueneni, ad quorum tactum mites iacuere cerastae. tum, chalybis pauper, Baniurae cruda iuuentus, contenti parca durasse hastilia flamma, miscebant auidi trucibus fera murmura linguis.{{versus|305}} necnon Autololes, leuibus gens ignea plantis, cui sonipes cursu, cui cesserit incitus amnis, tanta fuga est: certant pennae, campumque uolatu cum rapuere, pedum frustra uestigia quaeras. spectati castris, quos suco nobilis arbor{{versus|310}} et dulci pascit lotos nimis hospita baca, quique atro rabidas efferuescente ueneno dipsadas immensis horrent Garamantes harenis. fama docet, caesae rapuit cum Gorgonis ora Perseus, in Libyam dirum fluxisse cruorem:{{versus|315}} inde Medusaeis terram exundasse chelydris. milibus his ductor spectatus Marte Choaspes, Neritia Meni⟨n⟩ge satus, cui tragula semper fulmineam armabat, celebratum missile, dextram. huc coit aequoreus Nasamon, inuadere fluctu{{versus|320}} audax naufragia et praedas auellere ponto, huc, qui stagna colunt Tritonidos alta paludis, qua uirgo, ut fama est, bellatrix edita lympha inuento primam Libyen perfudit oliuo. Necnon totus adest Vesper populique reposti.{{versus|325}} Cantaber ante omnis, hiemisque aestusque famisque inuictus palmamque ex omni ferre labore. mirus amor populo, cum pigra incanuit aetas, imbelles iam dudum annos praeuertere saxo nec uitam sine Marte pati. quippe omnis in armis{{versus|330}} lucis causa sita, et damnatum uiuere paci. Venit et Aurorae lacrimis perfusus, in orbem diuersum patrias fugit cum deuius oras, armiger Eoi non felix Memnonis Astyr. his paruus sonipes nec Marti natus, at idem{{versus|335}} aut inconcusso glomerat uestigia dorso, aut molli pacata celer rapit esseda collo. Cydnus agit, iuga Pyrenes uenatibus acer metiri iaculoue extendere proelia Mauro. Venere et Celtae sociati nomen Hiberis.{{versus|340}} his pugna cecidisse decus, corpusque cremari tale nefas: caelo credunt superisque referri, impastus carpat si membra iacentia uultur. Fibrarum et pennae diuinarumque sagacem flammarum misit diues Callaecia pubem,{{versus|345}} barbara nunc patriis ululantem carmina linguis, nunc pedis alterno percussa uerbere terra ad numerum resonas gaudentem plaudere caetras. haec requies ludusque uiris, ea sacra uoluptas. cetera femineus peragit labor: addere sulco{{versus|350}} semina et impresso tellurem uertere aratro segne uiris. quicquid duro sine Marte gerundum, Callaici coniunx obit inrequieta mariti. hos Viriathus agit Lusitanumque remotis extractum lustris, primo Viriathus in aeuo,{{versus|355}} nomen Romanis factum mox nobile damnis. Nec Cerretani, quondam Tirynthia castra, aut Vasco insuetus galeae ferre arma morati, non, quae Dardanios post uidit, Ilerda, furores, nec qui Massageten monstrans feritate parentem{{versus|360}} cornipedis fusa satiaris, Concane, uena. iamque Ebusus Phoenissa mouet, mouet Arbacus arma aclyde uel tenui pugnax instare ueruto, iam cui Tlepolemus sator et cui Lindus origo, funda bella ferens Baliaris et alite plumbo,{{versus|365}} et quos nunc Grauios uiolato nomine Graium Oeneae misere domus Aetolaque Tyde. dat Carthago uiros, Teucro fundata uetusto, Phocaicae dant Emporiae, dat Tarraco pubem uitifera et Latio tantum cessura Lyaeo.{{versus|370}} hos inter clara thoracis luce nitebat Sedetana cohors, quam Sucro rigentibus undis atque altrix celsa mittebat Saetabis arce, Saetabis et telas Arabum spreuisse superba et Pelusiaco filum componere lino.{{versus|375}} Mandonius populis domitorque insignis equorum imperitat Caeso, et socio stant castra labore. At Vettonum alas Balarus probat aequore aperto, hic adeo, cum uer placidum flatusque tepescit, concubitus seruans tacitos grex perstat equarum{{versus|380}} et Venerem occultam genitali concipit aura. sed non multa dies generi, properatque senectus, septimaque his stabulis longissima ducitur aestas. At non Sarmaticos attollens Vxama muros tam leuibus persultat equis: hinc uenit in arma{{versus|385}} haud aeui fragilis sonipes crudoque uigore asper frena pati aut iussis parere magistris. Rhyndacus his ductor, telum sparus; ore ferarum et rictu horrificant galeas. uenatibus aeuum transigitur, uel more patrum uis raptaque pascunt.{{versus|390}} Fulget praecipuis Parnasia Castulo signis et celebre Oceano atque alternis aestibus Hispal ac Nebrissa dei Nysaeis conscia thyrsis, quam Satyri coluere leues redimitaque sacra nebride et arcano Maenas nocturna Lyaeo.{{versus|395}} Arganthoniacos armat Carteia nepotes. rex proauis fuit humani ditissimus aeui, ter denos decies emensus belliger annos. armat Tartessos stabulanti conscia Phoebo et Munda Emathios Italis paritura labores.{{versus|400}} nec decus auriferae cessauit Corduba terrae. hos duxere uiros flauenti uertice Phorcys spiciferisque grauis bellator Arauricus oris, aequales aeui, genuit quos ubere ripa Palladio Baetes umbratus cornua ramo.{{versus|405}} Talia Sidonius per campos agmina ductor puluere nigrantis raptat lustransque sub armis, qua uisu comprendere erat, fulgentia signa ibat ouans longaque umbram tellure trahebat. non aliter, quotiens perlabitur aequora curru{{versus|410}} extremamque petit, Phoebea cubilia, Tethyn frenatis Neptunus equis, fluit omnis ab antris Nereidum chorus et sueto certamine nandi candida perspicuo conuertunt brachia ponto. At Pyrenaei frondosa cacumina montis{{versus|415}} turbata Poenus terrarum pace petebat. Pyrene celsa nimbosi uerticis arce diuisos Celtis late prospectat Hiberos atque aeterna tenet magnis diuortia terris. nomen Bebrycia duxere a uirgine colles,{{versus|420}} hospitis Alcidae crimen, qui, sorte laborum Geryonae peteret cum longa tricorporis arua, possessus Baccho saeua Bebrycis in aula lugendam formae sine uirginitate reliquit Pyrenen, letique deus, si credere fas est,{{versus|425}} causa fuit leti miserae deus. edidit aluo namque ut serpentem patriasque exhorruit iras, confestim dulcis liquit turbata penates. tum noctem Alcidae solis plangebat in antris et promissa uiri siluis narrabat opacis,{{versus|430}} donec maerentem ingratos raptoris amores tendentemque manus atque hospitis arma uocantem diripuere ferae. laceros Tirynthius artus, dum remeat uictor, lacrimis perfudit et amens palluit inuento dilectae uirginis ore.{{versus|435}} at uoce Herculea percussa cacumina montis intremuere iugis: maesto clamore ciebat Pyrenen, scopulique omnes ac lustra ferarum Pyrenen resonant. tumulo tum membra reponit supremum inlacrimans, nec honos intercidit aeuo,{{versus|440}} defletumque tenent montes per saecula nomen. Iamque per et collis et densos abiete lucos Bebryciae Poenus fines transcenderat aulae. inde ferox quaesitum armis per inhospita rura Volcarum populatur iter tumidique minaces{{versus|445}} accedit Rhodani festino milite ripas. aggeribus caput Alpinis et rupe niuali proserit in Celtas ingentemque extrahit amnem spumanti Rhodanus proscindens gurgite campos ac propere in pontem lato ruit incitus alueo.{{versus|450}} auget opes stanti similis tacitoque liquore mixtus Arar, quem gurgitibus complexus anhelis cunctantem immergit pelago raptumque per arua ferre uetat patrium uicina ad litora nomen. inuadunt alacres inimicum pontibus amnem:{{versus|455}} nunc celso capite et ceruicibus arma tuentur, nunc ualidis gurges certatim frangitur ulnis. fluminea sonipes religatus ducitur alno, belua nec retinet tardante Libyssa timore. nam trabibus uada et iniecta tellure repertum{{versus|460}} conexas operire trabes ac ducere in altum paulatim ripae resolutis aggere uinclis. at gregis inlapsu fremebundo territus atras expauit moles Rhodanus stagnisque refusis torsit harenoso minitantia murmura fundo.{{versus|465}} Iamque Tricastinis incedit finibus agmen, iam facilis campos, iam rura Vocontia carpit. turbidus hic truncis saxisque Druentia laetum ductoris uastauit iter. namque Alpibus ortus auulsas ornos et adesi fragmina montis{{versus|470}} cum sonitu uoluens fertur latrantibus undis ac uada translato mutat fallacia cursu, non pediti fidus, patulis non puppibus aequus. et tunc imbre recens fuso correpta sub armis corpora multa uirum spumanti uertice torquens{{versus|475}} immersit fundo laceris deformia membris. Sed iam praeteritos ultra meminisse labores conspectae propius dempsere pauentibus Alpes. cuncta gelu canaque aeternum grandine tecta aequaeuam glaciem cohibent: riget ardua montis{{versus|480}} aetherii facies surgentique obuia Phoebo duratas nescit flammis mollire pruinas. quantum Tartareus regni pallentis hiatus ad manis imos atque atrae stagna paludis a supera tellure patet, tam longa per auras{{versus|485}} erigitur tellus et caelum intercipit umbra. nullum uer usquam nullique aestatis honores. sola iugis habitat diris sedesque tuetur perpetuas deformis hiemps; illa undique nubes huc atras agit et mixtos cum grandine nimbos.{{versus|490}} iam cuncti flatus uentique furentia regna Alpina posuere domo. caligat in altis obtutus saxis, abeuntque in nubila montes. mixtus Athos Tauro Rhodopeque adiuncta Mimanti Ossaque cum Pelio cumque Haemo cesserit Othrys.{{versus|495}} primus inexpertas adiit Tirynthius arces. scindentem nubes frangentemque ardua montis spectarunt superi longisque ab origine saeclis intemerata gradu magna ui saxa domantem. At miles dubio tardat uestigia gressu,{{versus|500}} impia ceu sacros in finis arma per orbem, Natura prohibente, ferant diuisque repugnent. contra quae ductor++non Alpibus ille nec ullo turbatus terrore loci, sed languida maestis corda uirum fouet hortando reuocatque uigorem:{{versus|505}} 'Non pudet obsequio superum fessosque secundis, post belli decus atque acies, dare terga niuosis montibus et segnes summittere rupibus arma? nunc, o nunc, socii, dominantis moenia Romae credite uos summumque Iouis conscendere culmen.{{versus|510}} hic labor Ausoniam et dabit hic in uincula Thybrim.' nec mora. commotum promissis ditibus agmen erigit in collem et uestigia linquere nota Herculis edicit magni crudisque locorum ferre pedem ac proprio turmas euadere calle.{{versus|515}} rumpit inaccessos aditus atque ardua primus exuperat summaque uocat de rupe cohortes. tum, qua durati concreto frigore collis lubrica frustratur canenti semita cliuo, luctantem ferro glaciem cremat: haurit hiatu{{versus|520}} nix resoluta uiros altoque e culmine praeceps umenti turmas operit delapsa ruina. interdum aduerso glomeratas turbine Corus in media ora niues fuscis agit horridus alis, aut rursum immani stridens auulsa procella{{versus|525}} nudatis rapit arma uiris uoluensque per orbem contorto rotat in nubes sublimia flatu. quoque magis subiere iugo atque euadere nisi erexere gradum, crescit labor. ardua supra sese aperit fessis et nascitur altera moles,{{versus|530}} unde nec edomitos exudatosque labores respexisse libet: tanta formidine plana exterrent repetita oculis, atque una pruinae canentis, quocumque datur permittere uisus, ingeritur facies. medio sic nauita ponto,{{versus|535}} cum dulcis liquit terras et inania nullos inueniunt uentos securo carbasa malo, immensas prospectat aquas ac uicta profundis aequoribus fessus renouat sua lumina caelo. Iamque super clades atque importuna locorum{{versus|540}} inluuie rigidaeque comae squalore perenni horrida semiferi promunt e rupibus ora, atque effusa cauis exesi pumicis antris Alpina inuadit manus adsuetoque uigore per dumos notasque niues atque inuia pernix{{versus|545}} clausum montiuagis infestat cursibus hostem. mutatur iam forma locis. hic sanguine multo infectae rubuere niues, hic nescia uinci paulatim glacies cedit tepefacta cruore, dumque premit sonipes duro uestigia cornu,{{versus|550}} ungula perfossis haesit compressa pruinis. nec pestis lapsus simplex: abscisa relincunt membra gelu, fractosque asper rigor amputat artus. bis senos soles, totidem per uulnera saeuas emensi noctes optato uertice sidunt{{versus|555}} castraque praeruptis suspendunt ardua saxis. At Venus, ancipiti mentem labefacta timore, adfatur genitorem et rumpit maesta querelas: 'Quis poenae modus aut pereundi terminus, oro, Aeneadis erit, et quando terrasque fretumque{{versus|560}} emensis sedisse dabis? cur pellere nostros a te concessa Poenus parat urbe nepotes? Alpibus imposuit Libyam finemque minatur imperio. casus metuit iam Roma Sagunti. quo Troiae extremos cineres sacramque ruinam{{versus|565}} Assaracique larem et Vestae secreta feramus? da sedem, genitor, tutisque iacere. parumne est exilia errantis totum quaesisse per orbem? anne iterum capta repetentur Pergama Roma?' His Venus, et contra genitor sic deinde profatur:{{versus|570}} 'Pelle metus, neu te Tyriae conamina gentis turbarint, Cytherea: tenet longumque tenebit Tarpeias arces sanguis tuus. hac ego Martis mole uiros spectare paro atque expendere bello. gens ferri patiens ac laeta domare labores{{versus|575}} paulatim antiquo patrum desuescit honori, atque ille, haud umquam parcus pro laude cruoris et semper famae sitiens, obscura sedendo tempora agit mutum uoluens inglorius aeuum sanguine de nostro populus, blandoque ueneno{{versus|580}} desidiae uirtus paulatim euicta senescit. magnae molis opus multoque labore parandum, tot populos inter soli sibi poscere regna. iamque tibi ueniet tempus quo maxima rerum nobilior sit Roma malis. hinc nomina nostro{{versus|585}} non indigna polo referet labor, hinc tibi Paulus, hinc Fabius gratusque mihi Marcellus opimis. hi tantum parient Latio per uulnera regnum quod luxu et multum mutata mente nepotes non tamen euertisse queant. iamque ipse creatus {{versus|590}} qui Poenum reuocet patriae Latioque repulsum ante suae muros Carthaginis exuat armis. hinc, Cytherea, tuis longo regnabitur aeuo. exin se Curibus uirtus caelestis ad astra efferet, et sacris augebit nomen Iulis{{versus|595}} bellatrix gens bacifero nutrita Sabino. hinc pater ignotam donabit uincere Thylen inque Caledonios primus trahet agmina lucos, compescet ripis Rhenum, reget impiger Afros palmiferamque senex bello domitabit Idymen.{{versus|600}} nec Stygis ille lacus uiduataque lumine regna, sed superum sedem nostrosque tenebit honores. tum iuuenis magno praecellens robore mentis excipiet patriam molem celsusque feretur aequatum imperio tollens caput. hic fera gentis{{versus|605}} bella Palaestinae primo delebit in aeuo. at tu transcendes, Germanice, facta tuorum, iam puer auricomo praeformidate Batauo. nec te terruerint Tarpei culminis ignes: sacrilegas inter flammas seruabere terris.{{versus|610}} nam te longa manent nostri consortia mundi. huic laxos arcus olim Gangetica pubes summittet, uacuasque ostendent Bactra pharetras. hic et ab Arctoo currus aget axe per urbem, ducet et Eoos, Baccho cedente, triumphos.{{versus|615}} idem indignantem tramittere Dardana signa Sarmaticis uictor compescet sedibus Histrum. quin et Romuleos superabit uoce nepotes quis erit eloquio partum decus. huic sua Musae sacra ferent, meliorque lyra, cui substitit Hebrus{{versus|620}} et uenit Rhodope, Phoebo miranda loquetur. ille etiam, qua prisca, uides, stat regia nobis, aurea Tarpeia ponet Capitolia rupe et iunget nostro templorum culmina caelo. tunc, o nate deum diuosque dature, beatas{{versus|625}} imperio terras patrio rege. tarda senectam hospitia excipient caeli, solioque Quirinus concedet, mediumque parens fraterque locabunt: siderei iuxta radiabunt tempora nati.' Dum pandit seriem uenturi Iuppiter aeui,{{versus|630}} ductor Agenoreus tumulis delatus iniquis lapsantem dubio deuexa per inuia nisu firmabat gressum atque umentia saxa premebat. non acies hostisue tenet, sed prona minaci praerupto turbant et cautibus obuia rupes.{{versus|635}} stant clausi maerentque moras et dura uiarum. nec refouere datur torpentia membra quiete: noctem operi iungunt et robora ferre coactis approperant umeris ac raptas collibus ornos. iamque ubi nudarunt silua densissima montis,{{versus|640}} aggessere trabes, rapidisque accensus in orbem excoquitur flammis scopulus: mox proruta ferro dat gemitum putris resoluto pondere moles atque aperit fessis antiqui regna Latini. his tandem ignotas transgressus casibus Alpes{{versus|645}} Taurinis ductor statuit tentoria campis. Interea uoces Iouis atque oracula portans emensis aderat Garamantum laetus harenis Bostar et ut uiso stimulabat corda Tonante: 'Maxime Belide, patriis qui moenibus arces{{versus|650}} seruitium dextra, Libycas penetrauimus aras. nos tulit ad superos perfundens sidera Syrtis, nos paene aequoribus tellus uiolentior hausit. ad finem caeli medio tenduntur ab orbe squalentes campi. tumulum Natura negauit{{versus|655}} immensis spatiis, nisi quem caua nubila torquens construxit turbo impacta glomeratus harena, uel si perfracto populatus carcere terras Africus et pontum spargens super aera Corus inuasere truces capientem proelia campum{{versus|660}} inque uicem ingesto cumularunt puluere montis. has obseruatis ualles enauimus astris. namque dies confundit iter, peditemque profundo errantem campo et semper media arua uidentem Sidoniis Cynosura regit fidissima nautis.{{versus|665}} uerum ubi defessi lucos nemorosaque regna cornigeri Iouis et fulgentia templa subimus, exceptos hospes tectis inducit Arisbas. stat fano uicina, nouum et memorabile, lympha, quae nascente die, quae deficiente tepescit{{versus|670}} quae⟨que⟩ riget, medius cum sol accendit Olympum, atque eadem rursum nocturnis feruet in umbris. tum loca plena deo, dites sine uomere glaebas ostentat senior laetaque ita mente profatur: "Has umbras nemorum et conexa cacumina caelo{{versus|675}} calcatosque Ioui lucos prece, Bostar, adora. nam cui dona Iouis non diuulgata per orbem, in gremio Thebes geminas sedisse columbas? quarum Chaonias pennis quae contigit oras implet fatidico ⟨Do⟩donida murmure quercum.{{versus|680}} at quae Carpathium super aequor uecta per auras in Libyen niueis tranauit concolor alis hanc sedem templo Cythereia condidit ales; hic, ubi nunc aram lucosque uidetis opacos, ductore electo gregis, admirabile dictu,{{versus|685}} lanigeri capitis media inter cornua perstans, Marmaricis ales populis responsa canebat. mox subitum nemus atque annoso robore lucus exiluit, qualesque premunt nunc sidera quercus a prima uenere die: prisco inde pauore{{versus|690}} arbor numen habet coliturque tepentibus aris." dumque ea miramur, subito stridore tremendum impulsae patuere fores, maiorque repente lux oculos ferit. ante aras stat ueste sacerdos effulgens niuea, et populi concurrere certant.{{versus|695}} inde ubi mandatas effudi pectore uoces, ecce intrat subitus uatem deus. alta sonoro conlisis trabibus uoluuntur murmura luco, ac maior nota iam uox prorumpit in auras: "Tenditis in Latium belloque agitare paratis{{versus|700}} Assaraci prolem, Libyes. coepta aspera cerno Gradiuumque trucem currus iam scandere et atram in latus Hesperium flammam expirare furentis cornipedes multoque fluentia sanguine lora. tu, qui pugnarum euentus extremaque fati{{versus|705}} deposcis claroque ferox das uela labori, inuade Aetoli ductoris Iapyga campum. Sidonios augebis auos nullique relinques altius Ausoniae penetrare in uiscera gentis, donec uicta tibi trepidabunt Dardana regna.{{versus|710}} nec ponet pubes umquam Saturnia curam dum carpet superas in terris Hannibal auras." Talia portabat laetis oracula Bostar impleratque uiros pugnae propioris amore. </poem> {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen=../Liber II |Post=Liber IV |PostNomen=../Liber IV }} 6ch15u3lxjtkpton700n7ojntcbugoi 0 37523 269645 235327 2026-06-08T15:03:41Z Saumache 27923 /* top */ assisted using [[Project:AWB|AWB]] 269645 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} <poem> Fama per Ausoniae turbatas spargitur urbes nubiferos montes et saxa minantia caelo accepisse iugum, Poenosque per inuia uectos, aemulaque Herculei iactantem facta laboris descendisse ducem. diros canit improba motus{{versus|5}} et gliscit gressu uolucrique citatior Euro terrificis quatit attonitas rumoribus arces. adstruit auditis docilis per inania rerum pascere rumorem uulgi pauor: itur in acris bellorum raptim curas, subitusque per omnem{{versus|10}} Ausoniam Mauors strepit et ciet arma uirosque. pila nouant, ac detersa rubigine saeuus induitur ferro splendor, niueumque repostae instaurant galeae coni decus; hasta iuuatur ammento, reuocantque noua fornace bipennis.{{versus|15}} conseritur tegimen laterum impenetrabile, multas passurus dextras atque inrita uulnera, thorax. pars arcu inuigilant, domitat pars uerbere anhelum cornipedem in gyros saxoque exasperat ensem. nec uero muris, quibus est luctata uetustas,{{versus|20}} ferre morantur opem; subuectant saxa cauasque retractant turris, edit quas longior aetas. hinc tela accipiunt arces, ac robora portis et fidos certant obices accersere silua, circumdant fossas. haud segnis cuncta magister{{versus|25}} praecipitat timor, ac uastis trepidatur in agris. deseruere larem: portant ceruicibus aegras attoniti matres ducentisque ultima fila grandaeuos rapuere senes, tum crine soluto ante agitur coniunx, dextra laeuaque trahuntur{{versus|30}} parui non aequo comitantes ordine nati. sic uulgus, traduntque metus, nec poscitur auctor. at patres, quamquam exterrent immania coepta inque sinu bellum, atque Alpes et peruia saxa decepere, tamen crudam contra aspera mentem{{versus|35}} et magnos tollunt animos. iuuat ire periclis ad decus et dextra memorandum condere nomen quale dedit numquam rebus Fortuna secundis. Sed Libyae ductor tuto fouet agmina uallo fessa gradum multoque gelu torpentia neruos,{{versus|40}} solandique genus, laetos ostentat ad urbem per campos superesse uiam, Romamque sub ictu. at non et rerum curas consultaque belli stare probat solusque nequit perferre quietem. armiferae quondam prisca inter tempora gentes{{versus|45}} Ausonium inuasere latus sedesque beatas et metui peperere manu. mox impia bella Tarpeius pater et capti sensere Quirites. hic dum sollicitat donis et inania corda ac fluxam morum gentem fouet armaque iungit,{{versus|50}} iam consul uolucri praeuectus litora classe Scipio Phocaicis sese referebat ab oris, ingentisque duces, pelagi terraeque laborem diuersum emensos, propiora pericula uallo iungebant, magnaeque aderant primordia cladis.{{versus|55}} namque ut, conlatis admoto consule castris, sustulerat Fortuna moras, signumque furoris accensae uiso poscebant hoste cohortes: ~debellata procul, quaecumque uocantur Hiberis, ingenti Tyrius numerosa per agmina ductor{{versus|60}} uoce sonat: non Pyrenen Rhodanumue ferocem iussa aspernatos, Rutulam fumasse Saguntum, raptum per Celtas iter, et, qua ponere gressum Amphitryoniadae fuerit labor, isse sub armis Poenorum turmas, equitemque per ardua uectum{{versus|65}} insultasse iugo, et fremuisse hinnitibus Alpes. Contra pulchra suos uocat ad discrimina consul: 'Hostem, miles, habes fractum ambustumque niuosis cautibus atque aegre torpentia membra trahentem. en age, qui sacros montis rupesque profundas{{versus|70}} transiluit, discat quanto stet celsius arce Herculea uallum, et maius sit scandere collis an uestros rupisse globos. det inania famae, dum magna fuso pugna retroque ruenti, qua uentum est, obstent Alpes. super ardua ductum{{versus|75}} huc egere dei, Latios ut sanguine finis imbueret, tellusque hostilis conderet ossa. scire libet, noua nunc nobis atque altera bellum Carthago, anne eadem mittat, quae mersa sub aequor Aegatis inter uasto iacet obruta ponto.'{{versus|80}} Haec ait atque agmen Ticini flectit ad undas. caeruleas Ticinus aquas et stagna uadoso perspicuus seruat turbari nescia fundo ac nitidum uiridi lente trahit amne liquorem. uix credas labi: ripis tam mitis opacis{{versus|85}} argutos inter uolucrum certamine cantus somniferam ducit lucenti gurgite lympham. Iamque sub extremum noctis fugientibus umbris lux aderat, Somnusque suas confecerat horas. explorare locos consul collisque propinqui{{versus|90}} ingenium, et campis quae sit natura, parabat. par studium Poeno similesque in pectore curae. ergo aderant rapidis equitum comitantibus alis. Verum ubi commoto docuerunt puluere nubes hostem ferre gradum, et propius propiusque sonoro{{versus|95}} quadrupedum cornu tellus gemit, ac simul acer uincentum lituos hinnitus saeuit equorum, 'Arma, uiri, rapite arma, uiri,' dux instat uterque. ambobus uelox uirtus geminusque cupido laudis et ad pugnas Martemque insania concors.{{versus|100}} Haud mora. iam tantum campi dirimebat ab ictu quantum impulsa ualet comprendere lancea nodo, cum subitum liquida non ullis nubibus aethra augurium mentes oculosque ad sidera uertit. accipiter medio tendens a limite solis{{versus|105}} dilectas Veneri notasque ab honore Diones turbabat uiolentus aues atque unguibus idem, idem nunc rostro, duris nunc ictibus alae, ter quinas dederat saeua inter uulnera leto. nec finis satiesue, noui sed sanguinis ardor{{versus|110}} gliscere, et urgebat trepidam iam caede priorum incertamque fugae pluma labente columbam, donec Phoebeo ueniens Iouis ales ab ortu in tenuis tandem nubis dare terga coegit. tum uictrix laetos signa ad Romana uolatus{{versus|115}} conuertit, prolesque ducis qua parte decora Scipio quassabat puerilibus arma lacertis, clangorem bis terque dedit, rostroque coruscae perstringens conum galeae se reddidit astris. Exclamat Liger (huic superos sentire monentis{{versus|120}} ars fuit ac penna monstrare futura magistra): 'Poene, bis octonos Italis in finibus annos audaci similis uolucri sectabere pubem Ausoniam multamque feres cum sanguine praedam. sed compesce minas: renuit tibi Daunia regna{{versus|125}} armiger ecce Iouis. nosco te, summe deorum: adsis o firmesque tuae, pater, alitis omen. nam tibi seruantur, ni uano cassa uolatu mentitur superos praepes, postrema subactae fata, puer, Libyae et maius Carthagine nomen.'{{versus|130}} Contra laeta Bogus Tyrio canit omina regi, et faustum accipitrem caesasque in nube uolucres Aeneadis cladem et Veneris portendere genti. tum dictis comitem contorquet primus in hostis ceu suadente deo et fatorum conscius hastam.{{versus|135}} illa uolans patuli longe per inania campi ictum perdiderat spatio, ni fusus habenas dum primae decus adfectat decerpere pugnae obuia quadrupedis praeceps Catus ora tulisset. sic elanguescens ac iam casura petitum{{versus|140}} inuenit uulnus caedemque accepit ab hoste cornus et oblatae stetit inter tempora frontis. Incurrunt acies, magnoque fragore per aequor suspendunt cuncti frenis sublime reductos cornipedes ultroque ferunt. erectus in auras{{versus|145}} it sonipes rapidaque uolans per aperta procella tenuia uix summo uestigia puluere signat. Boiorum ante alias Crixo duce mobilis ala arietat in primos obicitque immania membra. ipse tumens ataui Brenni se stirpe ferebat{{versus|150}} Crixus et in titulos Capitolia capta trahebat, Tarpeioque iugo demens et uertice sacro pensantes aurum Celtas umbone gerebat. colla uiri fuluo radiabant lactea torque, auro uirgatae uestes, manicaeque rigebant{{versus|155}} ex auro, et simili uibrabat crista metallo. Sternitur impulsu uasto perculsa Camertum prima phalanx, spissaeque ruunt conferta per arma undae Boiorum: sociata examina densent infandi Senones, conlisaque quadrupedantum{{versus|160}} pectoribus toto uoluuntur corpora campo. arua natant, altusque uirum cruor, altus equorum lubrica belligerae sorbet uestigia turmae. seminecum letum peragit grauis ungula pulsu et circumuolitans taetros e sanguine rores{{versus|165}} spargit humo miserisque suo lauit arma cruore. spicula prima, puer, tumidi, Tyrrhene, Pelori purpureo moriens uictricia sanguine tinguis. nam tibi, dum stimulas cornu atque in proelia mentes accendis renouasque uiros ad uulnera cantu,{{versus|170}} haesit barbaricum sub anhelo gutture telum et clausit raucum letali uulnere murmur. at sonus extremo morientis fusus ab ore flexa pererrauit mutis iam cornua labris. Crixus Picentem Laurumque, nec eminus ambo,{{versus|175}} sed gladio Laurum++Picenti rasilis hasta ripis lecta Padi letum tulit. auia namque dum petit ac laeuo meditatur fallere gyro, hasta uiri femur et pariter per anhela uolantis ilia sedit equi et geminam dedit horrida mortem.{{versus|180}} idem sanguinea Venuli ceruice reuellens sternit praecipitem tepido te, Farfare, telo et te sub gelido nutritum, Tulle, Velino, egregium Ausoniae decus ac memorabile nomen, si dent fata moras aut seruent foedera Poeni,{{versus|185}} tum Remulum atque, olim celeberrima nomina bello, Tiburtis Magios Hispellatemque Metaurum et Clanium dubia meditantem cuspide uulnus. Nec locus est Tyriis belli pugnaeue, sed omnem Celticus impleuit campum furor. inrita nulli{{versus|190}} spicula torquentur, statque omne in corpore ferrum. hic inter trepidos immane Quirinius audens, cui fugere ignotum atque inuicta mente placebat rebus in aduersis exceptum pectore letum, cuspide flammat ecum ac dispergit gaesa lacerto,{{versus|195}} si reserare uiam atque ad regem rumpere ferro detur iter, certusque necis petit omnibus ausis, quod nequeat sentire, decus. cadit inguine fosso Teutalus, et uasto quatitur sub pondere tellus. occumbit Sarmens, flauam qui ponere uictor{{versus|200}} caesariem crinemque tibi, Gradiue, uouebat auro certantem et rutilum sub uertice nodum. sed Parcae intonsa non exaudita uouentem ad manes traxere coma. per candida membra it fumans cruor, et tellus perfusa rubescit.{{versus|205}} at non tardatus iaculo occurrente Ligaunus inruit aduersumque uiro rotat obuius ensem et ferit insurgens, umero qua brachia lenti adnectunt nerui, decisaque uulnere dextra laxatis paulum moribunda pependit habenis,{{versus|210}} dumque micans tremulo conatu lora retemptat, flectentem adsuetos imitatur nescia frenos. demetit auersi Vosegus tum colla, iubaque suspensam portans galeam atque inclusa perempti ora uiri, patrio diuos clamore salutat.{{versus|215}} Dumque ea Gallorum populi dant funera campo, accitas propere castris in proelia consul raptabat turmas primusque ruebat in hostem candenti sublimis equo. trahit undique lectum diuitis Ausoniae iuuenem, Marsosque Coramque{{versus|220}} Laurentumque decus iaculatoremque Sabellum et Gradiuicolam celso de colle Tudertem indutosque simul gentilia lina Faliscos, quosque sub Herculeis ~taciturno flumine muris pomifera arua creant Anienicolae Catilli,{{versus|225}} quosque in praegelidis duratos Hernica riuis mittebant saxa et nebulosi rura Casini. ibant in Martem terrae dominantis alumni damnati superis nec iam reditura iuuentus. Scipio qua medius pugnae uorat agmina uertex{{versus|230}} infert cornipedem atque instinctus strage suorum inferias caesis mactat Labarumque Padumque et Caunum et multo uix fusum uulnere Breucum Gorgoneoque Larum torquentem lumina uultu. occidis et tristi, pugnax Lepontice, fato;{{versus|235}} nam dum frena ferox obiecto corpore prensat atque aequat celsus residentis consulis ora ipse pedes, frontem in mediam grauis incidit ensis, et diuisum umeris iacuit caput. at Batus, amens qui luctatur equo parmaque incursibus obstat,{{versus|240}} ictu quadrupedis fulua porrectus harena elisa incussis amisit calcibus ora. perfurit Ausonius turbata per aequora ductor, ceu Geticus Boreas, totum cum sustulit imo Icarium fundo uictor mare: nauita uasto{{versus|245}} iactatur sparsus lacerata classe profundo, cunctaque canenti perfunditur aequore Cyclas. Crixus, ut in tenui spes exiguumque salutis, . . . . . . . . . . . . armat contemptu mentem necis. horrida barba sanguinea rutilat spuma, rictusque furentis{{versus|250}} albet, et adfuso squalent a puluere crines. inuadit Tarium uicino consule pugnas miscentem saeuisque uirum circumtonat armis. uoluitur ille solo; nam pronum effundit in armos fata extrema ferens abies, rapiturque pauore{{versus|255}} tractus equi uinctis conexa ad cingula membris. longa cruor sparso linquit uestigia campo, et tremulos cuspis ductus in puluere signat. laudabat leti iuuenem egregiosque parabat ulcisci consul manis, cum dira per auris{{versus|260}} uox uenit, et Crixum ferri clamoribus audit, haud notum uultu. surgit uiolentior ira comminus atque oculos optato in corpore figit. tum stimulans grato plausae ceruicis honore cornipedem adloquitur: 'Vulgum Martemque minorem{{versus|265}} mox, Gargane: uocant superi ad maiora. uidesne, quantus eat Crixus? iam nunc tibi praemia pono illum Sidonio fulgentem ardore tapeta, barbaricum decus, et fuluis donabere frenis.' sic fatus, magno Crixum clamore ciebat{{versus|270}} in pugnam ac uacuo poscebat proelia campo. nec detractantem par ira accenderat hostem. ut iussae cessere retro spatiumque dederunt hinc atque hinc alae et medio stetit aequore pugna, quantus Phlegraeis Telluris alumnus in aruis{{versus|275}} mouit signa Mimas caelumque exterruit armis, tantus semifero Crixus sub pectore murmur torquet et horrisonis ululatibus erigit iras: 'Nemone incensae captaeque superfuit urbi, ut tibi, quas Brenni populus ferremus in arma,{{versus|280}} narraret, dextras? disce en nunc' inquit et una contorquet nodis et obusto robore diram uel portas quassare trabem. sonat illa tremendum, at nimio iactu seruasse improuida campi distantis spatium propiorem transuolat hostem.{{versus|285}} cui consul: 'Ferre haec umbris proauoque memento, quam procul occumbas Tarpeia sede, tibique haud licitum sacri Capitolia cernere montis.' tum nodo cursuque leui simul adiuuat hastam, dignum mole uiri nisus. fugit illa per oras{{versus|290}} multiplicis lini subtextaque tegmina neruis atque altum tota metitur cuspide pectus. procumbit lata porrectus in arua ruina, et percussa gemit tellus ingentibus armis. haud aliter structo Tyrrhena ad litora saxo{{versus|295}} pugnatura fretis subter caecisque procellis, pila immane sonans impingitur ardua ponto: immugit Nereus, diuisaque caerula pulsu inlisum accipiunt irata sub aequora montem. ductore amisso pedibus se credere Celtae:{{versus|300}} una spes anima tantusque pependerat ardor. ac ueluti, summo uenator densa Picano cum lustra exagitat spissisque cubilibus atram immittit passim dumosa per inuia pestem, dum tacitas uires et flammam colligit ignis,{{versus|305}} nigranti piceus sensim caligine uertex uoluitur et pingui contorquet nubila fumo: mox subita in toto lucent incendia monte, fit sonitus, fugere ferae, fugere uolucres, atque ima longe trepidant in ualle iuuencae.{{versus|310}} At Mago, ut uertisse globos primumque laborem, qui solus genti est, cassum uidet, arma suorum ac patrium in pugnas equitem uocat. undique nudi adsiliunt frenis infrenatique manipli. nunc Itali in tergum uersis referuntur habenis,{{versus|315}} nunc rursus Tyrias retro pauor auehit alas, aut illi dextros lunatis flexibus orbes, aut illi laeuos sinuant in cornua gyros. texunt alterno glomerata uolumina cursu atque eadem refuga cedentes arte resoluunt.{{versus|320}} hac pontum uice, ubi exercet discordia uentos, fert Boreas Eurusque refert molemque profundi nunc huc alterno, nunc illuc, flamine gestant. Aduolat aurato praefulgens murice ductor Sidonius, circaque Metus Terrorque Furorque.{{versus|325}} isque ubi Callaici radiantem tegminis orbem extulit et magno percussit lumine campos, spes uirtusque cadunt, trepidaque a mente recedit uertere terga pudor, nec leti cura decori, sed fugere infixum est, terraeque optantur hiatus.{{versus|330}} sic, ubi Caucaseis tigris se protulit antris, linquuntur campi, et tutas petit omne latebras turbatum insano uultu pecus: illa pererrat desertas uictrix uallis, iamque ora reducto paulatim nudat rictu, ut praesentia mandens{{versus|335}} corpora, et immani stragem meditatur hiatu. non illum Metabus, non illum celsior Vfens euasere tamen, quamuis hic alite planta, hic ope cornipedis totis ferretur habenis. nam Metabum ad manis demisit cuspide fulgens{{versus|340}} fraxinus, Vfentem conlapsum poplite caeso ensis obit laudemque pedum cum sanguine ademit. iamque dedit leto Sthenium Laurumque domoque Collinum gelida, uiridi quem Fucinus antro nutrierat dederatque lacum tramittere nando.{{versus|345}} fit socius leti coniecta Massicus hasta, uitiferi sacro generatus uertice montis et Liris nutritus aquis, qui f⟨r⟩onte quieta dissimulat cursum ac nullo mutabilis imbri perstringit tacitas gemmanti gurgite ripas.{{versus|350}} [exoritur rabies caedum, ac uix tela furori sufficiunt. teritur iunctis umbonibus umbo, pesque pedem premit, et nutantes casside cristae hostilem tremulo pulsant conamine frontem.] Tergemini primam ante aciem fera proelia fratres{{versus|355}} miscebant, quos Ledaeo Sidonia Barce Xant⟨h⟩ippo felix uteri inter bella crearat. res Graiae ductorque parens ac nobile Amyclae nomen et iniectus Spartanis colla catenis Regulus inflabant ueteri praecordia fama.{{versus|360}} Marte probare genus factisque Lacona parentem ardebant gelidosque dehinc inuisere montis Taygeta et tandem bellis innare subactis Eurotan patrium ritusque uidere Lycurgi. sed Spartam penetrare deus fratresque negarunt{{versus|365}} Ausonii, totidem numero, quos miserat altis Egeriae genitos immitis Aricia lucis, aetatis mentisque pares; at non dabat ultra Clotho dura lacus aramque uidere Dianae. namque ut in aduersos impacti turbine pugnae{{versus|370}} Eumachus et Critias et laetus nomine patris Xanthippus iunxere gradus, (ceu bella leones inter se furibunda mouent et murmure anhelo squalentis campos ac longa mapalia complent: omnis in occultas rupis atque auia pernix{{versus|375}} Maurus saxa fugit, coniunxque Libyssa profuso uagitum cohibens suspendit ab ubere natos; illi dira fremunt, perfractaque in ore cruento ossa sonant, pugnantque feris sub dentibus artus) haud secus Egeriae pubes, hinc Virbius acer,{{versus|380}} hinc Capys, adsiliunt paribusque Albanus in armis. subsidens paulum perfossa proruit aluo Albanum Critias: ast illi cuncta repente implerunt clipeum miserando uis⟨c⟩era lapsu. Eumachus inde Capyn++sed tota mole tenebat{{versus|385}} ceu fixum membris tegimen; tamen improbus ensis adnexam parmae decidit uulnere laeuam, inque suo pressa est non reddens tegmina nisu infelix manus atque haesit labentibus armis. ultima restabat fusis iam palma duobus{{versus|390}} Virbius. huic trepidos simulanti ducere gressus Xanthippus gladio, rigida cadit Eumachus hasta, et tandem aequatae geminato funere pugnae. inde alterna uiris transegit pectora mucro, inque uicem erepta posuerunt proelia uita.{{versus|395}} felices leti, pietas quos addidit umbris! optabunt similes uenientia saecula fratres, aeternumque decus memori celebrabitur aeuo, si modo ferre diem serosque uidere nepotes carmina nostra ualent, nec famam inuidit Apollo.{{versus|400}} At consul toto palantis aequore turmas uoce tenet, dum uoce uiget: 'Quo signa refertis? quis uos heu uobis pauor abstulit? horrida primi si sors uisa loci pugnaeque lacessere frontem, post me state uiri et pulsa formidine tantum{{versus|405}} aspicite! has dextras capti genuere parentes quas fugitis. quae spes uictis? Alpesne petemus? ipsam turrigero portantem uertice muros credite summissas Romam nunc tendere palmas. natorum passim raptus caedemque parentum{{versus|410}} Vestalisque focos extingui sanguine cerno. hoc arcete nefas!' postquam inter talia crebro clamore obtusae crassoque a puluere fauces, hinc laeua frenos, hinc dextra corripit arma et latum obiectat pectus strictumque minatur{{versus|415}} nunc sibi, nunc trepidis, ni restent, comminus ensem. Quas acies alto genitor dum spectat Olympo, consulis egregii mouere pericula mentem. Gradiuum uocat et patrio sic ore profatur: 'Magnanimi me, nate, uiri, ni bella capessis{{versus|420}} haud dubie extremus, terret labor: eripe pugnae ardentem, oblitumque sui dulcedine caedum siste ducem Libyae; nam plus petit improbus uno consulis exitio tota quam strage cadentum. praeterea, cernis, tenerae qui proelia dextrae{{versus|425}} iam credit puer atque annos transcendere factis molitur longumque putat pubescere bello, te duce primitias pugnae, te magna magistro audeat et primum hoc uincat, seruasse parentem.' Haec rerum sator. at Mauors in proelia currus{{versus|430}} Odrysia tellure uocat. tum fulminis atri spargentem flammas clipeum galeamque deorum haud ulli facilem multoque labore Cyclopum sudatum thoraca capit quassatque per auras Titanum bello satiatam sanguinis hastam{{versus|435}} atque implet curru campos. exercitus una Irarum Eumenidesque simul letique cruenti innumerae facies, frenisque operata regendis quadriiugos atro stimulat Bellona flagello. fertur ab immenso tempestas horrida caelo{{versus|440}} nigrantisque globos et turbida nubila torquens inuoluit terras. quatitur Saturnia sedes ingressu tremefacta dei, ripasque relinquit audito curru fontique relabitur amnis. Ductorem Ausonium telis Garamantica pubes{{versus|445}} cinxerat et Tyrio regi noua dona parabat armorum spolium ac rorantia consulis ora. stabat Fortunae non cedere certus et acri mole retorquebat crudescens caedibus hastas, iamque suo, iamque hostili perfusa cruore{{versus|450}} membra madent, cecidere iubae, gyroque per orbem artato Garamas iaculis propioribus instat ~et librat saeua coniectum cuspide ferrum. hic puer ut patrio defixum corpore telum conspexit, maduere genae, subitoque trementem{{versus|455}} corripuit pallor, gemitumque ad sidera rupit. bis conatus erat praecurrere fata parentis conuersa in semet dextra, bis transtulit iras in Poenos Mauors. fertur per tela, per hostis intrepidus puer et Gradiuum passibus aequat.{{versus|460}} continuo cessere globi, latusque repente apparet campo limes. metit agmina tectus caelesti clipeo et sternit super arma iacentum corporaque auctorem teli multasque paternos ante oculos animas, optata piacula, mactat.{{versus|465}} tunc rapta propere duris ex ossibus hasta innixum ceruice ferens umeroque parentem emicat. attonitae tanta ad spectacula turmae tela tenent, ceditque loco Libys asper, et omnis late cedit Hiber, pietasque insignis et aetas{{versus|470}} belligeris fecit miranda silentia campis. tum celso e curru Mauors 'Carthaginis arces excindes' inquit 'Tyriosque ad foedera coges. nulla tamen longo tanta exorietur in aeuo lux tibi, care puer. macte, o macte indole sacra,{{versus|475}} uera Iouis proles. et adhuc maiora supersunt, sed nequeunt meliora dari.' tum nubila Mauors aetheraque emenso terras iam sole capessit, et fessas acies castris clausere tenebrae. Condebat noctem deuexo Cynthia curru{{versus|480}} fraternis adflata rotis, et ab aequore Eoo surgebant roseae media inter caerula flammae. at consul tristis campos Poenisque secundam planitiem metuens Trebiam collisque petebat. iamque dies rapti cursu nauoque labore,{{versus|485}} et medio abruptus fluitabat in amne solutis pons uinclis, qui Dardanium trauexerat agmen, Eridani rapidas aderat cum Poenus ad undas. dumque uada et mollis aditus per deuia flexo circuitu petit et stagni languentia quaerit,{{versus|490}} interdum rapta uicinis saltibus alno flumineam texit, qua trauehat agmina, classem: ecce aderat Trebiaeque simul uicina tenebat Trinacrio accitus per caerula longa Peloro, Gracchorum proles, consul. gens inclita magno{{versus|495}} atque animosa uiro, multusque in imagine claris praefulgebat auus titulis bellique domique. Nec Poeni positis trans amnem in gramine castris deerant. namque animos stimulabant prospera rerum increpitansque super ductor: 'Quis tertius urbi{{versus|500}} iam superest consul? quaenam altera restat in armis Sicania? en omnes Latiae Daunique nepotum conuenere manus. feriant nunc foedera mecum ductores Italum ac leges et pacta reposcant. at tu, donata tela inter Martia luce,{{versus|505}} infelix animae, sic, sic uiuasque tuoque des iterum hanc laudem nato; nec fine sub aeui oppetere in bello detur, cum fata uocabunt. pugnantem cecidisse meum est.' haec personat ardens. inde leui iaculo Massylumque impiger alis{{versus|510}} castra sub ipsa datis inritat et elicit hostem. Nec Latius uallo miles debere salutem fas putat aut clausas pulsari cuspide portas. erumpunt, cunctisque prior uolat aggere aperto degener haud Gracchis consul. quatit aura comantis{{versus|515}} cassidis Auruncae cristas, umeroque refulget sanguinei patrium saguli decus. agmina magno respectans clamore uocat, quaque obuia densos artat turba globos rumpens iter aequore fertur, ut torrens celsi praeceps e uertice Pindi{{versus|520}} cum sonitu ruit in campos magnoque fragore auulsum montis uoluit latus: obuia passim armenta immanesque ferae siluaeque trahuntur, spumea saxosis clamat conuallibus unda. Non, mihi Maeoniae redeat si gloria linguae{{versus|525}} centenasque pater det Phoebus fundere uoces, tot caedes proferre queam, quot dextera magni consulis aut contra Tyriae furor edidit irae. Murranum ductor Libyae, ductorque Phalantum Ausonius, gnaros belli ueteresque laborum,{{versus|530}} alter in alterius fuderunt comminus ore. monte procelloso Murranum miserat Anxur, Tritonis ~niueo te sacra, Phalante, profundo. ut primum insigni fulsit uelamine consul, quamquam orbus partem uisus unoque Cupencus{{versus|535}} lumine sufficiens bellis citat improbus hastam et summae figit tremebundam margine parmae. cui consul (namque ira coquit): 'Pone, improbe, quicquid restat in ore fero et truncata fronte relucet.' sic ait intorquens derecto turbine robur{{versus|540}} et dirum tota tramittit cuspide lumen. nec leuior dextra generatus Hamilcare saeuit. huic cadit infelix niueis Varenus in armis, Meuanas Varenus, arat cui diuitis uber campi Fulginia et patulis Clitumnus in aruis{{versus|545}} candentis gelido perfundit flumine tauros. sed tristes superi, atque ingrata maxima cura uictima Tarpeio frustra nutrita Tonanti. instat Hiber leuis et leuior discurrere Maurus. hinc pila, hinc Libycae certant subtexere cornus{{versus|550}} densa nube polum, quantumque interiacet aequi ad ripas campi, tantum uibrantia condunt tela, nec artatis locus est in morte cadendi. Allius, Argyripa Daunique profectus ab aruis uenator, rudibus iaculis et Iapyge campum{{versus|555}} persultabat equo, mediosque inuectus in hostis, Apula non uana torquebat spicula dextra. huic horret thorax Samnitis pellibus ursae, et galea annosi uallatur dentibus apri. uerum ubi turbantem, solo ceu lustra pererret{{versus|560}} in nemore aut agitet Gargano terga ferarum, hinc Mago, hinc saeuus pariter uidere Maharbal, ut subigente fame diuersis rupibus ursi inuadunt trepidum gemina inter proelia taurum, nec partem praedae patitur furor, haud secus acer{{versus|565}} hinc atque hinc iaculo deuoluitur Allius acto: it stridens per utrumque latus Maurusia taxus. obuia tum medio sonuerunt spicula corde, incertumque fuit, letum cui cederet hastae. et iam dispersis Romana per agmina signis{{versus|570}} palantis agit ad ripas, miserabile, Poenus impellens trepidos fluuioque immergere certat. Tum Trebia infausto noua proelia gurgite fessis incohat ac precibus Iunonis suscitat undas. haurit subsidens fugientum corpora tellus{{versus|575}} infidaque soli frustrata uoragine sorbet. nec niti lentoque datur conuellere limo mersa pedum penitus uestigia: labe tenaci haerent deuincti gressus, resolutaque ripa implicat aut caeca prosternit fraude paludis.{{versus|580}} iamque alius super atque alius per lubrica surgens dum sibi quisque uiam per inextricabile litus praeripit et putri luctatur caespite, lapsi occumbunt seseque sua pressere ruina. ille celer nandi iamiamque adprendere tuta{{versus|585}} dum parat et celso conisus corpore prensat gramina summa manu liquidisque emergit ab undis, contorta ripae pendens adfigitur hasta. hic hostem orbatus telo complectitur ulnis luctantemque uado permixta morte coercet.{{versus|590}} mille simul leti facies. Ligus occidit aruis, sed proiecta uiri lymphis fluuialibus ora sanguineum hauserunt longis singultibus amnem. enabat tandem medio uix gurgite pulcher Irpinus sociumque manus clamore uocabat,{{versus|595}} cum rapidis inlatus aquis et uulnere multo impulit asper equus fessumque sub aequora mersit. Accumula⟨t⟩ clades subito conspecta per undas uis elephantorum turrito concita dorso. namque uadis rapitur praeceps, ceu proruta cautes{{versus|600}} auulsi montis, Trebiamque insueta timentem prae se pectore agit spumantique incubat alueo. explorant aduersa uiros, perque aspera duro nititur ad laudem uirtus interrita cliuo. namque inhonoratam Fibrenus perdere mortem{{versus|605}} et famae nudam impatiens 'Spectabimur,' inquit 'nec, Fortuna, meum condes sub gurgite letum. experiar, sitne in terris, domitare quod ensis non queat Ausonius Tyrrhenaue permeet hasta.' tum iacit adsurgens dextroque in lumine sistit{{versus|610}} spicula saeua ferae telumque in uulnere linquit. stridore horrisono penetrantem cuspidis ictum belua prosequitur laceramque cruore profuso attollit frontem ac lapso dat terga magistro. tum uero inuadunt iaculis crebraque sagitta,{{versus|615}} ausi iam sperare necem, immensosque per armos et laterum extentus uenit atra cuspide uulnus. stat multa in tergo et nigranti lancea dorso, ac siluam ingentem concusso corpore uibrat, donec consumptis longo certamine telis{{versus|620}} concidit et clausit magna uada pressa ruina. Ecce per aduersum, quamquam tardata morantur uulnere membra uirum, subit implacabilis amnem Scipio et innumeris infestat caedibus hostem. corporibus clipeisque simul galeisque cadentum{{versus|625}} contegitur Trebia, et uix cernere linquitur undas. Mazaeus iaculo, Gestar prosternitur ense, tum Pelopeus auis Cyrenes incola Thelgon. huic torquet rapido correptum e gurgite pilum et quantum longo ferri tenuata rigore{{versus|630}} procedit cuspis per hiantia transigit ora. pulsati ligno sonuere in uulnere dentes. nec leto quaesita quies: turgentia membra Eridano Trebia, Eridanus dedit aequoris undis. tu quoque, Thapse, cadis, tumulo post fata negato.{{versus|635}} quid domus Hesperidum aut luci iuuere dearum, fuluos aurifera seruantes arbore ramos? Intumuit Trebia et stagnis se sustulit imis iamque ferox totum propellit gurgite fontem atque omnis torquet uires. furit unda sonoris{{versus|640}} uerticibus, sequiturque nouus cum murmure torrens. sensit et accensa ductor uiolentius ira 'Magnas, o Trebia, et meritas mihi, perfide, poenas exsolues:' inquit 'lacerum per Gallica riuis dispergam rura atque amnis tibi nomina demam,{{versus|645}} quoque aperis te fonte, premam, nec tangere ripas inlabique Pado dabitur. quaenam ista repente Sidonium, infelix, rabies te reddidit amnem?' Talia iactantem consurgens agger aquarum impulit atque umeros curuato gurgite pressit.{{versus|650}} arduus aduersa mole incurrentibus undis stat ductor clipeoque ruentem sustulit amnem. necnon a tergo fluctus stridente procella spumeus inrorat summas aspergine cristas. ire uadis stabilemque uetat defigere gressum{{versus|655}} subducta tellure deus, percussaque longe raucum saxa sonant, undaeque ad bella parentis excitae pugnant, et ripas perdidit amnis. tum madidos crinis et glauca fronde reuinctum attollit cum uoce caput: 'Poenasne superbas{{versus|660}} insuper et nomen Trebiae delere minaris, o regnis inimice meis? quot corpora porto dextra fusa tua! clipeis galeisque uirorum, quos mactas, artatus iter cursumque reliqui. caede, uides, stagna alta rubent retroque feruntur.{{versus|665}} adde modum dextrae aut campis incumbe propinquis.' Haec, Venere adiuncta, tumulo spectabat ab alto Mulciber obscurae tectus caligine nubis, ingrauat ad caelum sublatis Scipio palmis: 'Di patrii, quorum auspiciis stat Dardana Roma,{{versus|670}} talin me leto tanta inter proelia nuper seruastis? fortine animam hanc excindere dextra indignum est uisum? redde o me, nate, periclis, redde hosti! liceat bellanti accersere mortem quam patriae fratrique probem.' tum percita dictis{{versus|675}} ingemuit Venus et rapidas derexit in amnem coniugis inuicti uires. agit undique flammas dispersus ripis ignis multosque per annos nutritas fluuio populatur feruidus umbras. uritur omne nemus, lucosque effusus in altos{{versus|680}} immissis crepitat uictor Vulcanus habenis. iamque ambusta comas abies, iam pinus et alni, iam solo restans trunco dimisit in altum populus adsuetas ramis habitare uolucres. flamma uorax imo penitus de gurgite tractos{{versus|685}} absorbet latices, saeuoque urgente uapore siccus inarescit ripis cruor. horrida late scinditur in rimas et hiatu rupta dehiscit tellus, ac stagnis altae sedere fauillae. Miratur pater aeternos cessare repente{{versus|690}} Eridanus cursus, Nympharumque intima maestus impleuit chorus attonitis ululatibus antra. ter caput ambustum conantem attollere iacta lampade Vulcanus mersit fumantibus undis, ter correpta dei crines nudauit harundo.{{versus|695}} tum demum admissae uoces et uota precantis, orantique datum ripas seruare prioris, ac tandem a Trebia reuocauit Scipio fessas munitum in collem Graccho comitante cohortes. at Poenus multo fluuium ueneratus honore{{versus|700}} gramineas undis statuit socialibus aras, nescius heu, quanto superi maiora mouerent, et quos Ausoniae luctus, Trasimenne, parares. Boiorum nuper populos turbauerat armis Flaminius, facilisque uiro tum gloria belli,{{versus|705}} corde leuem atque astus inopem contundere gentem. sed labor haud idem Tyrio certasse tyranno. hunc laeuis urbi genitum ad fatalia damna ominibus parat imperio Saturnia fesso ductorem dignumque uirum ueniente ruina.{{versus|710}} inde ubi prima dies iuris, clauumque regendae inuasit patriae, ac sub nutu castra fuere, ut pelagi rudis et pontum tractare per artem nescius, accepit miserae si iura carinae, uentorum tenet ipse uicem cunctisque procellis{{versus|715}} dat iactare ratem: fertur uaga gurgite puppis ipsius in scopulos dextra impellente magistri++ ergo agitur raptis praeceps exercitus armis Lydorum ⟨in⟩ populos sedemque ab origine prisci sacratam Corythi iunctosque a sanguine auorum{{versus|720}} Maeonios Italis permixta stirpe colonos. Nec regem Afrorum noscenda ad coepta moratur laude super tanta monitor deus. omnia somni condiderant aegrisque dabant obliuia curis, cum Iuno in stagni numen conuersa propinqui{{versus|725}} et madidae frontis crinis circumdata fronde populea stimulat subitis praecordia curis ac rumpit ducis haud spernenda uoce quietem: 'O felix famae et Latio lacrimabile nomen Hannibal, Ausoniae si te Fortuna creasset{{versus|730}} ad magnos uenture deos, cur fata tenemus? pelle moras. breuis est magni Fortuna fauoris. quantum uouisti, cum Dardana bella parenti iurares, fluet Ausonio tibi corpore tantum sanguinis, et patrias satiabis caedibus umbras.{{versus|735}} nobis persolues meritos securus honores. namque ego sum celsis quem cinctum montibus ambit Tmolo missa manus, stagnis Trasimennus opacis.' His agitur monitis et laetam numine pubem protinus aerii praeceps rapit aggere montis.{{versus|740}} horrebat glacie saxa inter lubrica summo piniferum caelo miscens caput Apenninus. condiderat nix alta trabes, et uertice celso canus apex stricta surgebat ad astra pruina. ire iubet. prior extingui labique uidetur{{versus|745}} gloria, post Alpes si stetur montibus ullis. scandunt praerupti nimbosa cacumina saxi. nec superasse iugum finit mulcetue laborem: plana natant, putrique gelu liquentibus undis inuia limosa restagnant arua palude.{{versus|750}} iamque ducis nudus tanta inter inhospita uertex saeuitia quatitur caeli, manante per ora perque genas oculo. facilis spreuisse medentis optatum bene credit emi quocumque periclo bellandi tempus. non frontis parcit honori,{{versus|755}} dum ne perdat iter, non cetera membra moratur in pretium belli dare, si uictoria poscat, satque putat lucis, Capitolia cernere uictor qua petat atque Italum feriat qua comminus hostem. talia perpessi tandem inter saeua locorum{{versus|760}} optatos uenere lacus, ubi deinde per arma sumeret amissi numerosa piacula uisus. Ecce autem patres aderant Carthagine missi. causa uiae non parua uiris, nec laeta ferebant. mos fuit in populis, quos condidit aduena Dido,{{versus|765}} poscere caede deos ueniam ac flagrantibus aris (infandum dictu) paruos imponere natos. urna reducebat miserandos annua casus sacra Thoanteae ritusque imitata Dianae. cui fato sortique deum de more petebat{{versus|770}} Hannibalis prolem discors antiquitus Hannon. sed propior metus armati ductoris ab ira et magna ante oculos stabat redeuntis imago. asperat haec, foedata genas lacerataque crinis, atque urbem complet maesti clamoris Imilce,{{versus|775}} Edonis ut Pangaea super trieteride mota it iuga et inclusum suspirat pectore Bacchum. ergo inter Tyrias, facibus ceu subdita, matres clamat: 'Io coniunx, quocumque in cardine mundi bella moues, huc signa refer. uiolentior hic est,{{versus|780}} hic hostis propior. tu nunc fortasse sub ipsis urbis Dardaniae muris uibrantia tela excipis intrepidus clipeo saeuamque coruscans lampada Tarpeis infers incendia tectis. interea tibi prima domus atque unica proles{{versus|785}} heu gremio in patriae Stygias raptatur ad aras. i nunc, Ausonios ferro populare penates et uetitas molire uias. i, pacta resigna per cunctos iurata deos. sic praemia reddit Carthago et talis iam nunc tibi soluit honores.{{versus|790}} quae porro haec pietas delubra aspergere tabo? heu primae scelerum causae mortalibus aegris, naturam nescire deum! iusta ite precari ture pio caedumque feros auertite ritus. mite et cognatum est homini deus. hactenus, oro,{{versus|795}} sit satis ante aras caesos uidisse iuuencos. aut si uelle nefas superos fixumque sedetque, me, me, quae genui, uestris absumite uotis. cur spoliare iuuat Libycas hac indole terras? an flendae magis Aegates et mersa profundo{{versus|800}} Punica regna forent, olim si sorte cruenta esset tanta mei uirtus praerepta mariti?' haec dubios uario diuumque hominisque timore ad cauta inlexere patres, ipsique relictum abnueret sortem an superum pareret honori.{{versus|805}} tum uero trepidare metu uix compos Imilce, magnanimi metuens immitia corda mariti. His auide auditis ductor sic deinde profatur: 'Quid tibi pro tanto non impar munere soluat Hannibal aequatus superis? quae praemia digna{{versus|810}} inueniam, Carthago parens? noctemque diemque arma feram, templisque tuis hinc plurima faxo hostia ab Ausonio ueniat generosa Quirino. at puer armorum et belli seruabitur heres. spes, o nate, meae Tyriarumque unica rerum,{{versus|815}} Hesperia minitante, salus, terraque fretoque certare Aeneadis dum stabit uita memento. perge (patent Alpes) nostroque incumbe labori. uos quoque, di patrii, quorum delubra piantur caedibus atque coli gaudent formidine matrum,{{versus|820}} huc laetos uultus totasque aduertite mentes. namque paro sacra et maioris molior aras. tu, Mago, aduersi conside in uertice montis, tu laeuos propior collis accede, Choaspe, ad claustra et fauces ducat per opaca Sychaeus.{{versus|825}} ast ego te, Trasimenne, uago cum milite praeceps lustrabo et superis quaeram libamina belli. namque haud parua deus promissis spondet apertis, quae spectata, uiri, patriam referatis in urbem.' </poem> {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} dkil985p4cgjlzqdbqr2zy61inrrymr 269650 269645 2026-06-08T15:04:24Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/IV]] ad [[Punica/Liber IV]] 269645 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} <poem> Fama per Ausoniae turbatas spargitur urbes nubiferos montes et saxa minantia caelo accepisse iugum, Poenosque per inuia uectos, aemulaque Herculei iactantem facta laboris descendisse ducem. diros canit improba motus{{versus|5}} et gliscit gressu uolucrique citatior Euro terrificis quatit attonitas rumoribus arces. adstruit auditis docilis per inania rerum pascere rumorem uulgi pauor: itur in acris bellorum raptim curas, subitusque per omnem{{versus|10}} Ausoniam Mauors strepit et ciet arma uirosque. pila nouant, ac detersa rubigine saeuus induitur ferro splendor, niueumque repostae instaurant galeae coni decus; hasta iuuatur ammento, reuocantque noua fornace bipennis.{{versus|15}} conseritur tegimen laterum impenetrabile, multas passurus dextras atque inrita uulnera, thorax. pars arcu inuigilant, domitat pars uerbere anhelum cornipedem in gyros saxoque exasperat ensem. nec uero muris, quibus est luctata uetustas,{{versus|20}} ferre morantur opem; subuectant saxa cauasque retractant turris, edit quas longior aetas. hinc tela accipiunt arces, ac robora portis et fidos certant obices accersere silua, circumdant fossas. haud segnis cuncta magister{{versus|25}} praecipitat timor, ac uastis trepidatur in agris. deseruere larem: portant ceruicibus aegras attoniti matres ducentisque ultima fila grandaeuos rapuere senes, tum crine soluto ante agitur coniunx, dextra laeuaque trahuntur{{versus|30}} parui non aequo comitantes ordine nati. sic uulgus, traduntque metus, nec poscitur auctor. at patres, quamquam exterrent immania coepta inque sinu bellum, atque Alpes et peruia saxa decepere, tamen crudam contra aspera mentem{{versus|35}} et magnos tollunt animos. iuuat ire periclis ad decus et dextra memorandum condere nomen quale dedit numquam rebus Fortuna secundis. Sed Libyae ductor tuto fouet agmina uallo fessa gradum multoque gelu torpentia neruos,{{versus|40}} solandique genus, laetos ostentat ad urbem per campos superesse uiam, Romamque sub ictu. at non et rerum curas consultaque belli stare probat solusque nequit perferre quietem. armiferae quondam prisca inter tempora gentes{{versus|45}} Ausonium inuasere latus sedesque beatas et metui peperere manu. mox impia bella Tarpeius pater et capti sensere Quirites. hic dum sollicitat donis et inania corda ac fluxam morum gentem fouet armaque iungit,{{versus|50}} iam consul uolucri praeuectus litora classe Scipio Phocaicis sese referebat ab oris, ingentisque duces, pelagi terraeque laborem diuersum emensos, propiora pericula uallo iungebant, magnaeque aderant primordia cladis.{{versus|55}} namque ut, conlatis admoto consule castris, sustulerat Fortuna moras, signumque furoris accensae uiso poscebant hoste cohortes: ~debellata procul, quaecumque uocantur Hiberis, ingenti Tyrius numerosa per agmina ductor{{versus|60}} uoce sonat: non Pyrenen Rhodanumue ferocem iussa aspernatos, Rutulam fumasse Saguntum, raptum per Celtas iter, et, qua ponere gressum Amphitryoniadae fuerit labor, isse sub armis Poenorum turmas, equitemque per ardua uectum{{versus|65}} insultasse iugo, et fremuisse hinnitibus Alpes. Contra pulchra suos uocat ad discrimina consul: 'Hostem, miles, habes fractum ambustumque niuosis cautibus atque aegre torpentia membra trahentem. en age, qui sacros montis rupesque profundas{{versus|70}} transiluit, discat quanto stet celsius arce Herculea uallum, et maius sit scandere collis an uestros rupisse globos. det inania famae, dum magna fuso pugna retroque ruenti, qua uentum est, obstent Alpes. super ardua ductum{{versus|75}} huc egere dei, Latios ut sanguine finis imbueret, tellusque hostilis conderet ossa. scire libet, noua nunc nobis atque altera bellum Carthago, anne eadem mittat, quae mersa sub aequor Aegatis inter uasto iacet obruta ponto.'{{versus|80}} Haec ait atque agmen Ticini flectit ad undas. caeruleas Ticinus aquas et stagna uadoso perspicuus seruat turbari nescia fundo ac nitidum uiridi lente trahit amne liquorem. uix credas labi: ripis tam mitis opacis{{versus|85}} argutos inter uolucrum certamine cantus somniferam ducit lucenti gurgite lympham. Iamque sub extremum noctis fugientibus umbris lux aderat, Somnusque suas confecerat horas. explorare locos consul collisque propinqui{{versus|90}} ingenium, et campis quae sit natura, parabat. par studium Poeno similesque in pectore curae. ergo aderant rapidis equitum comitantibus alis. Verum ubi commoto docuerunt puluere nubes hostem ferre gradum, et propius propiusque sonoro{{versus|95}} quadrupedum cornu tellus gemit, ac simul acer uincentum lituos hinnitus saeuit equorum, 'Arma, uiri, rapite arma, uiri,' dux instat uterque. ambobus uelox uirtus geminusque cupido laudis et ad pugnas Martemque insania concors.{{versus|100}} Haud mora. iam tantum campi dirimebat ab ictu quantum impulsa ualet comprendere lancea nodo, cum subitum liquida non ullis nubibus aethra augurium mentes oculosque ad sidera uertit. accipiter medio tendens a limite solis{{versus|105}} dilectas Veneri notasque ab honore Diones turbabat uiolentus aues atque unguibus idem, idem nunc rostro, duris nunc ictibus alae, ter quinas dederat saeua inter uulnera leto. nec finis satiesue, noui sed sanguinis ardor{{versus|110}} gliscere, et urgebat trepidam iam caede priorum incertamque fugae pluma labente columbam, donec Phoebeo ueniens Iouis ales ab ortu in tenuis tandem nubis dare terga coegit. tum uictrix laetos signa ad Romana uolatus{{versus|115}} conuertit, prolesque ducis qua parte decora Scipio quassabat puerilibus arma lacertis, clangorem bis terque dedit, rostroque coruscae perstringens conum galeae se reddidit astris. Exclamat Liger (huic superos sentire monentis{{versus|120}} ars fuit ac penna monstrare futura magistra): 'Poene, bis octonos Italis in finibus annos audaci similis uolucri sectabere pubem Ausoniam multamque feres cum sanguine praedam. sed compesce minas: renuit tibi Daunia regna{{versus|125}} armiger ecce Iouis. nosco te, summe deorum: adsis o firmesque tuae, pater, alitis omen. nam tibi seruantur, ni uano cassa uolatu mentitur superos praepes, postrema subactae fata, puer, Libyae et maius Carthagine nomen.'{{versus|130}} Contra laeta Bogus Tyrio canit omina regi, et faustum accipitrem caesasque in nube uolucres Aeneadis cladem et Veneris portendere genti. tum dictis comitem contorquet primus in hostis ceu suadente deo et fatorum conscius hastam.{{versus|135}} illa uolans patuli longe per inania campi ictum perdiderat spatio, ni fusus habenas dum primae decus adfectat decerpere pugnae obuia quadrupedis praeceps Catus ora tulisset. sic elanguescens ac iam casura petitum{{versus|140}} inuenit uulnus caedemque accepit ab hoste cornus et oblatae stetit inter tempora frontis. Incurrunt acies, magnoque fragore per aequor suspendunt cuncti frenis sublime reductos cornipedes ultroque ferunt. erectus in auras{{versus|145}} it sonipes rapidaque uolans per aperta procella tenuia uix summo uestigia puluere signat. Boiorum ante alias Crixo duce mobilis ala arietat in primos obicitque immania membra. ipse tumens ataui Brenni se stirpe ferebat{{versus|150}} Crixus et in titulos Capitolia capta trahebat, Tarpeioque iugo demens et uertice sacro pensantes aurum Celtas umbone gerebat. colla uiri fuluo radiabant lactea torque, auro uirgatae uestes, manicaeque rigebant{{versus|155}} ex auro, et simili uibrabat crista metallo. Sternitur impulsu uasto perculsa Camertum prima phalanx, spissaeque ruunt conferta per arma undae Boiorum: sociata examina densent infandi Senones, conlisaque quadrupedantum{{versus|160}} pectoribus toto uoluuntur corpora campo. arua natant, altusque uirum cruor, altus equorum lubrica belligerae sorbet uestigia turmae. seminecum letum peragit grauis ungula pulsu et circumuolitans taetros e sanguine rores{{versus|165}} spargit humo miserisque suo lauit arma cruore. spicula prima, puer, tumidi, Tyrrhene, Pelori purpureo moriens uictricia sanguine tinguis. nam tibi, dum stimulas cornu atque in proelia mentes accendis renouasque uiros ad uulnera cantu,{{versus|170}} haesit barbaricum sub anhelo gutture telum et clausit raucum letali uulnere murmur. at sonus extremo morientis fusus ab ore flexa pererrauit mutis iam cornua labris. Crixus Picentem Laurumque, nec eminus ambo,{{versus|175}} sed gladio Laurum++Picenti rasilis hasta ripis lecta Padi letum tulit. auia namque dum petit ac laeuo meditatur fallere gyro, hasta uiri femur et pariter per anhela uolantis ilia sedit equi et geminam dedit horrida mortem.{{versus|180}} idem sanguinea Venuli ceruice reuellens sternit praecipitem tepido te, Farfare, telo et te sub gelido nutritum, Tulle, Velino, egregium Ausoniae decus ac memorabile nomen, si dent fata moras aut seruent foedera Poeni,{{versus|185}} tum Remulum atque, olim celeberrima nomina bello, Tiburtis Magios Hispellatemque Metaurum et Clanium dubia meditantem cuspide uulnus. Nec locus est Tyriis belli pugnaeue, sed omnem Celticus impleuit campum furor. inrita nulli{{versus|190}} spicula torquentur, statque omne in corpore ferrum. hic inter trepidos immane Quirinius audens, cui fugere ignotum atque inuicta mente placebat rebus in aduersis exceptum pectore letum, cuspide flammat ecum ac dispergit gaesa lacerto,{{versus|195}} si reserare uiam atque ad regem rumpere ferro detur iter, certusque necis petit omnibus ausis, quod nequeat sentire, decus. cadit inguine fosso Teutalus, et uasto quatitur sub pondere tellus. occumbit Sarmens, flauam qui ponere uictor{{versus|200}} caesariem crinemque tibi, Gradiue, uouebat auro certantem et rutilum sub uertice nodum. sed Parcae intonsa non exaudita uouentem ad manes traxere coma. per candida membra it fumans cruor, et tellus perfusa rubescit.{{versus|205}} at non tardatus iaculo occurrente Ligaunus inruit aduersumque uiro rotat obuius ensem et ferit insurgens, umero qua brachia lenti adnectunt nerui, decisaque uulnere dextra laxatis paulum moribunda pependit habenis,{{versus|210}} dumque micans tremulo conatu lora retemptat, flectentem adsuetos imitatur nescia frenos. demetit auersi Vosegus tum colla, iubaque suspensam portans galeam atque inclusa perempti ora uiri, patrio diuos clamore salutat.{{versus|215}} Dumque ea Gallorum populi dant funera campo, accitas propere castris in proelia consul raptabat turmas primusque ruebat in hostem candenti sublimis equo. trahit undique lectum diuitis Ausoniae iuuenem, Marsosque Coramque{{versus|220}} Laurentumque decus iaculatoremque Sabellum et Gradiuicolam celso de colle Tudertem indutosque simul gentilia lina Faliscos, quosque sub Herculeis ~taciturno flumine muris pomifera arua creant Anienicolae Catilli,{{versus|225}} quosque in praegelidis duratos Hernica riuis mittebant saxa et nebulosi rura Casini. ibant in Martem terrae dominantis alumni damnati superis nec iam reditura iuuentus. Scipio qua medius pugnae uorat agmina uertex{{versus|230}} infert cornipedem atque instinctus strage suorum inferias caesis mactat Labarumque Padumque et Caunum et multo uix fusum uulnere Breucum Gorgoneoque Larum torquentem lumina uultu. occidis et tristi, pugnax Lepontice, fato;{{versus|235}} nam dum frena ferox obiecto corpore prensat atque aequat celsus residentis consulis ora ipse pedes, frontem in mediam grauis incidit ensis, et diuisum umeris iacuit caput. at Batus, amens qui luctatur equo parmaque incursibus obstat,{{versus|240}} ictu quadrupedis fulua porrectus harena elisa incussis amisit calcibus ora. perfurit Ausonius turbata per aequora ductor, ceu Geticus Boreas, totum cum sustulit imo Icarium fundo uictor mare: nauita uasto{{versus|245}} iactatur sparsus lacerata classe profundo, cunctaque canenti perfunditur aequore Cyclas. Crixus, ut in tenui spes exiguumque salutis, . . . . . . . . . . . . armat contemptu mentem necis. horrida barba sanguinea rutilat spuma, rictusque furentis{{versus|250}} albet, et adfuso squalent a puluere crines. inuadit Tarium uicino consule pugnas miscentem saeuisque uirum circumtonat armis. uoluitur ille solo; nam pronum effundit in armos fata extrema ferens abies, rapiturque pauore{{versus|255}} tractus equi uinctis conexa ad cingula membris. longa cruor sparso linquit uestigia campo, et tremulos cuspis ductus in puluere signat. laudabat leti iuuenem egregiosque parabat ulcisci consul manis, cum dira per auris{{versus|260}} uox uenit, et Crixum ferri clamoribus audit, haud notum uultu. surgit uiolentior ira comminus atque oculos optato in corpore figit. tum stimulans grato plausae ceruicis honore cornipedem adloquitur: 'Vulgum Martemque minorem{{versus|265}} mox, Gargane: uocant superi ad maiora. uidesne, quantus eat Crixus? iam nunc tibi praemia pono illum Sidonio fulgentem ardore tapeta, barbaricum decus, et fuluis donabere frenis.' sic fatus, magno Crixum clamore ciebat{{versus|270}} in pugnam ac uacuo poscebat proelia campo. nec detractantem par ira accenderat hostem. ut iussae cessere retro spatiumque dederunt hinc atque hinc alae et medio stetit aequore pugna, quantus Phlegraeis Telluris alumnus in aruis{{versus|275}} mouit signa Mimas caelumque exterruit armis, tantus semifero Crixus sub pectore murmur torquet et horrisonis ululatibus erigit iras: 'Nemone incensae captaeque superfuit urbi, ut tibi, quas Brenni populus ferremus in arma,{{versus|280}} narraret, dextras? disce en nunc' inquit et una contorquet nodis et obusto robore diram uel portas quassare trabem. sonat illa tremendum, at nimio iactu seruasse improuida campi distantis spatium propiorem transuolat hostem.{{versus|285}} cui consul: 'Ferre haec umbris proauoque memento, quam procul occumbas Tarpeia sede, tibique haud licitum sacri Capitolia cernere montis.' tum nodo cursuque leui simul adiuuat hastam, dignum mole uiri nisus. fugit illa per oras{{versus|290}} multiplicis lini subtextaque tegmina neruis atque altum tota metitur cuspide pectus. procumbit lata porrectus in arua ruina, et percussa gemit tellus ingentibus armis. haud aliter structo Tyrrhena ad litora saxo{{versus|295}} pugnatura fretis subter caecisque procellis, pila immane sonans impingitur ardua ponto: immugit Nereus, diuisaque caerula pulsu inlisum accipiunt irata sub aequora montem. ductore amisso pedibus se credere Celtae:{{versus|300}} una spes anima tantusque pependerat ardor. ac ueluti, summo uenator densa Picano cum lustra exagitat spissisque cubilibus atram immittit passim dumosa per inuia pestem, dum tacitas uires et flammam colligit ignis,{{versus|305}} nigranti piceus sensim caligine uertex uoluitur et pingui contorquet nubila fumo: mox subita in toto lucent incendia monte, fit sonitus, fugere ferae, fugere uolucres, atque ima longe trepidant in ualle iuuencae.{{versus|310}} At Mago, ut uertisse globos primumque laborem, qui solus genti est, cassum uidet, arma suorum ac patrium in pugnas equitem uocat. undique nudi adsiliunt frenis infrenatique manipli. nunc Itali in tergum uersis referuntur habenis,{{versus|315}} nunc rursus Tyrias retro pauor auehit alas, aut illi dextros lunatis flexibus orbes, aut illi laeuos sinuant in cornua gyros. texunt alterno glomerata uolumina cursu atque eadem refuga cedentes arte resoluunt.{{versus|320}} hac pontum uice, ubi exercet discordia uentos, fert Boreas Eurusque refert molemque profundi nunc huc alterno, nunc illuc, flamine gestant. Aduolat aurato praefulgens murice ductor Sidonius, circaque Metus Terrorque Furorque.{{versus|325}} isque ubi Callaici radiantem tegminis orbem extulit et magno percussit lumine campos, spes uirtusque cadunt, trepidaque a mente recedit uertere terga pudor, nec leti cura decori, sed fugere infixum est, terraeque optantur hiatus.{{versus|330}} sic, ubi Caucaseis tigris se protulit antris, linquuntur campi, et tutas petit omne latebras turbatum insano uultu pecus: illa pererrat desertas uictrix uallis, iamque ora reducto paulatim nudat rictu, ut praesentia mandens{{versus|335}} corpora, et immani stragem meditatur hiatu. non illum Metabus, non illum celsior Vfens euasere tamen, quamuis hic alite planta, hic ope cornipedis totis ferretur habenis. nam Metabum ad manis demisit cuspide fulgens{{versus|340}} fraxinus, Vfentem conlapsum poplite caeso ensis obit laudemque pedum cum sanguine ademit. iamque dedit leto Sthenium Laurumque domoque Collinum gelida, uiridi quem Fucinus antro nutrierat dederatque lacum tramittere nando.{{versus|345}} fit socius leti coniecta Massicus hasta, uitiferi sacro generatus uertice montis et Liris nutritus aquis, qui f⟨r⟩onte quieta dissimulat cursum ac nullo mutabilis imbri perstringit tacitas gemmanti gurgite ripas.{{versus|350}} [exoritur rabies caedum, ac uix tela furori sufficiunt. teritur iunctis umbonibus umbo, pesque pedem premit, et nutantes casside cristae hostilem tremulo pulsant conamine frontem.] Tergemini primam ante aciem fera proelia fratres{{versus|355}} miscebant, quos Ledaeo Sidonia Barce Xant⟨h⟩ippo felix uteri inter bella crearat. res Graiae ductorque parens ac nobile Amyclae nomen et iniectus Spartanis colla catenis Regulus inflabant ueteri praecordia fama.{{versus|360}} Marte probare genus factisque Lacona parentem ardebant gelidosque dehinc inuisere montis Taygeta et tandem bellis innare subactis Eurotan patrium ritusque uidere Lycurgi. sed Spartam penetrare deus fratresque negarunt{{versus|365}} Ausonii, totidem numero, quos miserat altis Egeriae genitos immitis Aricia lucis, aetatis mentisque pares; at non dabat ultra Clotho dura lacus aramque uidere Dianae. namque ut in aduersos impacti turbine pugnae{{versus|370}} Eumachus et Critias et laetus nomine patris Xanthippus iunxere gradus, (ceu bella leones inter se furibunda mouent et murmure anhelo squalentis campos ac longa mapalia complent: omnis in occultas rupis atque auia pernix{{versus|375}} Maurus saxa fugit, coniunxque Libyssa profuso uagitum cohibens suspendit ab ubere natos; illi dira fremunt, perfractaque in ore cruento ossa sonant, pugnantque feris sub dentibus artus) haud secus Egeriae pubes, hinc Virbius acer,{{versus|380}} hinc Capys, adsiliunt paribusque Albanus in armis. subsidens paulum perfossa proruit aluo Albanum Critias: ast illi cuncta repente implerunt clipeum miserando uis⟨c⟩era lapsu. Eumachus inde Capyn++sed tota mole tenebat{{versus|385}} ceu fixum membris tegimen; tamen improbus ensis adnexam parmae decidit uulnere laeuam, inque suo pressa est non reddens tegmina nisu infelix manus atque haesit labentibus armis. ultima restabat fusis iam palma duobus{{versus|390}} Virbius. huic trepidos simulanti ducere gressus Xanthippus gladio, rigida cadit Eumachus hasta, et tandem aequatae geminato funere pugnae. inde alterna uiris transegit pectora mucro, inque uicem erepta posuerunt proelia uita.{{versus|395}} felices leti, pietas quos addidit umbris! optabunt similes uenientia saecula fratres, aeternumque decus memori celebrabitur aeuo, si modo ferre diem serosque uidere nepotes carmina nostra ualent, nec famam inuidit Apollo.{{versus|400}} At consul toto palantis aequore turmas uoce tenet, dum uoce uiget: 'Quo signa refertis? quis uos heu uobis pauor abstulit? horrida primi si sors uisa loci pugnaeque lacessere frontem, post me state uiri et pulsa formidine tantum{{versus|405}} aspicite! has dextras capti genuere parentes quas fugitis. quae spes uictis? Alpesne petemus? ipsam turrigero portantem uertice muros credite summissas Romam nunc tendere palmas. natorum passim raptus caedemque parentum{{versus|410}} Vestalisque focos extingui sanguine cerno. hoc arcete nefas!' postquam inter talia crebro clamore obtusae crassoque a puluere fauces, hinc laeua frenos, hinc dextra corripit arma et latum obiectat pectus strictumque minatur{{versus|415}} nunc sibi, nunc trepidis, ni restent, comminus ensem. Quas acies alto genitor dum spectat Olympo, consulis egregii mouere pericula mentem. Gradiuum uocat et patrio sic ore profatur: 'Magnanimi me, nate, uiri, ni bella capessis{{versus|420}} haud dubie extremus, terret labor: eripe pugnae ardentem, oblitumque sui dulcedine caedum siste ducem Libyae; nam plus petit improbus uno consulis exitio tota quam strage cadentum. praeterea, cernis, tenerae qui proelia dextrae{{versus|425}} iam credit puer atque annos transcendere factis molitur longumque putat pubescere bello, te duce primitias pugnae, te magna magistro audeat et primum hoc uincat, seruasse parentem.' Haec rerum sator. at Mauors in proelia currus{{versus|430}} Odrysia tellure uocat. tum fulminis atri spargentem flammas clipeum galeamque deorum haud ulli facilem multoque labore Cyclopum sudatum thoraca capit quassatque per auras Titanum bello satiatam sanguinis hastam{{versus|435}} atque implet curru campos. exercitus una Irarum Eumenidesque simul letique cruenti innumerae facies, frenisque operata regendis quadriiugos atro stimulat Bellona flagello. fertur ab immenso tempestas horrida caelo{{versus|440}} nigrantisque globos et turbida nubila torquens inuoluit terras. quatitur Saturnia sedes ingressu tremefacta dei, ripasque relinquit audito curru fontique relabitur amnis. Ductorem Ausonium telis Garamantica pubes{{versus|445}} cinxerat et Tyrio regi noua dona parabat armorum spolium ac rorantia consulis ora. stabat Fortunae non cedere certus et acri mole retorquebat crudescens caedibus hastas, iamque suo, iamque hostili perfusa cruore{{versus|450}} membra madent, cecidere iubae, gyroque per orbem artato Garamas iaculis propioribus instat ~et librat saeua coniectum cuspide ferrum. hic puer ut patrio defixum corpore telum conspexit, maduere genae, subitoque trementem{{versus|455}} corripuit pallor, gemitumque ad sidera rupit. bis conatus erat praecurrere fata parentis conuersa in semet dextra, bis transtulit iras in Poenos Mauors. fertur per tela, per hostis intrepidus puer et Gradiuum passibus aequat.{{versus|460}} continuo cessere globi, latusque repente apparet campo limes. metit agmina tectus caelesti clipeo et sternit super arma iacentum corporaque auctorem teli multasque paternos ante oculos animas, optata piacula, mactat.{{versus|465}} tunc rapta propere duris ex ossibus hasta innixum ceruice ferens umeroque parentem emicat. attonitae tanta ad spectacula turmae tela tenent, ceditque loco Libys asper, et omnis late cedit Hiber, pietasque insignis et aetas{{versus|470}} belligeris fecit miranda silentia campis. tum celso e curru Mauors 'Carthaginis arces excindes' inquit 'Tyriosque ad foedera coges. nulla tamen longo tanta exorietur in aeuo lux tibi, care puer. macte, o macte indole sacra,{{versus|475}} uera Iouis proles. et adhuc maiora supersunt, sed nequeunt meliora dari.' tum nubila Mauors aetheraque emenso terras iam sole capessit, et fessas acies castris clausere tenebrae. Condebat noctem deuexo Cynthia curru{{versus|480}} fraternis adflata rotis, et ab aequore Eoo surgebant roseae media inter caerula flammae. at consul tristis campos Poenisque secundam planitiem metuens Trebiam collisque petebat. iamque dies rapti cursu nauoque labore,{{versus|485}} et medio abruptus fluitabat in amne solutis pons uinclis, qui Dardanium trauexerat agmen, Eridani rapidas aderat cum Poenus ad undas. dumque uada et mollis aditus per deuia flexo circuitu petit et stagni languentia quaerit,{{versus|490}} interdum rapta uicinis saltibus alno flumineam texit, qua trauehat agmina, classem: ecce aderat Trebiaeque simul uicina tenebat Trinacrio accitus per caerula longa Peloro, Gracchorum proles, consul. gens inclita magno{{versus|495}} atque animosa uiro, multusque in imagine claris praefulgebat auus titulis bellique domique. Nec Poeni positis trans amnem in gramine castris deerant. namque animos stimulabant prospera rerum increpitansque super ductor: 'Quis tertius urbi{{versus|500}} iam superest consul? quaenam altera restat in armis Sicania? en omnes Latiae Daunique nepotum conuenere manus. feriant nunc foedera mecum ductores Italum ac leges et pacta reposcant. at tu, donata tela inter Martia luce,{{versus|505}} infelix animae, sic, sic uiuasque tuoque des iterum hanc laudem nato; nec fine sub aeui oppetere in bello detur, cum fata uocabunt. pugnantem cecidisse meum est.' haec personat ardens. inde leui iaculo Massylumque impiger alis{{versus|510}} castra sub ipsa datis inritat et elicit hostem. Nec Latius uallo miles debere salutem fas putat aut clausas pulsari cuspide portas. erumpunt, cunctisque prior uolat aggere aperto degener haud Gracchis consul. quatit aura comantis{{versus|515}} cassidis Auruncae cristas, umeroque refulget sanguinei patrium saguli decus. agmina magno respectans clamore uocat, quaque obuia densos artat turba globos rumpens iter aequore fertur, ut torrens celsi praeceps e uertice Pindi{{versus|520}} cum sonitu ruit in campos magnoque fragore auulsum montis uoluit latus: obuia passim armenta immanesque ferae siluaeque trahuntur, spumea saxosis clamat conuallibus unda. Non, mihi Maeoniae redeat si gloria linguae{{versus|525}} centenasque pater det Phoebus fundere uoces, tot caedes proferre queam, quot dextera magni consulis aut contra Tyriae furor edidit irae. Murranum ductor Libyae, ductorque Phalantum Ausonius, gnaros belli ueteresque laborum,{{versus|530}} alter in alterius fuderunt comminus ore. monte procelloso Murranum miserat Anxur, Tritonis ~niueo te sacra, Phalante, profundo. ut primum insigni fulsit uelamine consul, quamquam orbus partem uisus unoque Cupencus{{versus|535}} lumine sufficiens bellis citat improbus hastam et summae figit tremebundam margine parmae. cui consul (namque ira coquit): 'Pone, improbe, quicquid restat in ore fero et truncata fronte relucet.' sic ait intorquens derecto turbine robur{{versus|540}} et dirum tota tramittit cuspide lumen. nec leuior dextra generatus Hamilcare saeuit. huic cadit infelix niueis Varenus in armis, Meuanas Varenus, arat cui diuitis uber campi Fulginia et patulis Clitumnus in aruis{{versus|545}} candentis gelido perfundit flumine tauros. sed tristes superi, atque ingrata maxima cura uictima Tarpeio frustra nutrita Tonanti. instat Hiber leuis et leuior discurrere Maurus. hinc pila, hinc Libycae certant subtexere cornus{{versus|550}} densa nube polum, quantumque interiacet aequi ad ripas campi, tantum uibrantia condunt tela, nec artatis locus est in morte cadendi. Allius, Argyripa Daunique profectus ab aruis uenator, rudibus iaculis et Iapyge campum{{versus|555}} persultabat equo, mediosque inuectus in hostis, Apula non uana torquebat spicula dextra. huic horret thorax Samnitis pellibus ursae, et galea annosi uallatur dentibus apri. uerum ubi turbantem, solo ceu lustra pererret{{versus|560}} in nemore aut agitet Gargano terga ferarum, hinc Mago, hinc saeuus pariter uidere Maharbal, ut subigente fame diuersis rupibus ursi inuadunt trepidum gemina inter proelia taurum, nec partem praedae patitur furor, haud secus acer{{versus|565}} hinc atque hinc iaculo deuoluitur Allius acto: it stridens per utrumque latus Maurusia taxus. obuia tum medio sonuerunt spicula corde, incertumque fuit, letum cui cederet hastae. et iam dispersis Romana per agmina signis{{versus|570}} palantis agit ad ripas, miserabile, Poenus impellens trepidos fluuioque immergere certat. Tum Trebia infausto noua proelia gurgite fessis incohat ac precibus Iunonis suscitat undas. haurit subsidens fugientum corpora tellus{{versus|575}} infidaque soli frustrata uoragine sorbet. nec niti lentoque datur conuellere limo mersa pedum penitus uestigia: labe tenaci haerent deuincti gressus, resolutaque ripa implicat aut caeca prosternit fraude paludis.{{versus|580}} iamque alius super atque alius per lubrica surgens dum sibi quisque uiam per inextricabile litus praeripit et putri luctatur caespite, lapsi occumbunt seseque sua pressere ruina. ille celer nandi iamiamque adprendere tuta{{versus|585}} dum parat et celso conisus corpore prensat gramina summa manu liquidisque emergit ab undis, contorta ripae pendens adfigitur hasta. hic hostem orbatus telo complectitur ulnis luctantemque uado permixta morte coercet.{{versus|590}} mille simul leti facies. Ligus occidit aruis, sed proiecta uiri lymphis fluuialibus ora sanguineum hauserunt longis singultibus amnem. enabat tandem medio uix gurgite pulcher Irpinus sociumque manus clamore uocabat,{{versus|595}} cum rapidis inlatus aquis et uulnere multo impulit asper equus fessumque sub aequora mersit. Accumula⟨t⟩ clades subito conspecta per undas uis elephantorum turrito concita dorso. namque uadis rapitur praeceps, ceu proruta cautes{{versus|600}} auulsi montis, Trebiamque insueta timentem prae se pectore agit spumantique incubat alueo. explorant aduersa uiros, perque aspera duro nititur ad laudem uirtus interrita cliuo. namque inhonoratam Fibrenus perdere mortem{{versus|605}} et famae nudam impatiens 'Spectabimur,' inquit 'nec, Fortuna, meum condes sub gurgite letum. experiar, sitne in terris, domitare quod ensis non queat Ausonius Tyrrhenaue permeet hasta.' tum iacit adsurgens dextroque in lumine sistit{{versus|610}} spicula saeua ferae telumque in uulnere linquit. stridore horrisono penetrantem cuspidis ictum belua prosequitur laceramque cruore profuso attollit frontem ac lapso dat terga magistro. tum uero inuadunt iaculis crebraque sagitta,{{versus|615}} ausi iam sperare necem, immensosque per armos et laterum extentus uenit atra cuspide uulnus. stat multa in tergo et nigranti lancea dorso, ac siluam ingentem concusso corpore uibrat, donec consumptis longo certamine telis{{versus|620}} concidit et clausit magna uada pressa ruina. Ecce per aduersum, quamquam tardata morantur uulnere membra uirum, subit implacabilis amnem Scipio et innumeris infestat caedibus hostem. corporibus clipeisque simul galeisque cadentum{{versus|625}} contegitur Trebia, et uix cernere linquitur undas. Mazaeus iaculo, Gestar prosternitur ense, tum Pelopeus auis Cyrenes incola Thelgon. huic torquet rapido correptum e gurgite pilum et quantum longo ferri tenuata rigore{{versus|630}} procedit cuspis per hiantia transigit ora. pulsati ligno sonuere in uulnere dentes. nec leto quaesita quies: turgentia membra Eridano Trebia, Eridanus dedit aequoris undis. tu quoque, Thapse, cadis, tumulo post fata negato.{{versus|635}} quid domus Hesperidum aut luci iuuere dearum, fuluos aurifera seruantes arbore ramos? Intumuit Trebia et stagnis se sustulit imis iamque ferox totum propellit gurgite fontem atque omnis torquet uires. furit unda sonoris{{versus|640}} uerticibus, sequiturque nouus cum murmure torrens. sensit et accensa ductor uiolentius ira 'Magnas, o Trebia, et meritas mihi, perfide, poenas exsolues:' inquit 'lacerum per Gallica riuis dispergam rura atque amnis tibi nomina demam,{{versus|645}} quoque aperis te fonte, premam, nec tangere ripas inlabique Pado dabitur. quaenam ista repente Sidonium, infelix, rabies te reddidit amnem?' Talia iactantem consurgens agger aquarum impulit atque umeros curuato gurgite pressit.{{versus|650}} arduus aduersa mole incurrentibus undis stat ductor clipeoque ruentem sustulit amnem. necnon a tergo fluctus stridente procella spumeus inrorat summas aspergine cristas. ire uadis stabilemque uetat defigere gressum{{versus|655}} subducta tellure deus, percussaque longe raucum saxa sonant, undaeque ad bella parentis excitae pugnant, et ripas perdidit amnis. tum madidos crinis et glauca fronde reuinctum attollit cum uoce caput: 'Poenasne superbas{{versus|660}} insuper et nomen Trebiae delere minaris, o regnis inimice meis? quot corpora porto dextra fusa tua! clipeis galeisque uirorum, quos mactas, artatus iter cursumque reliqui. caede, uides, stagna alta rubent retroque feruntur.{{versus|665}} adde modum dextrae aut campis incumbe propinquis.' Haec, Venere adiuncta, tumulo spectabat ab alto Mulciber obscurae tectus caligine nubis, ingrauat ad caelum sublatis Scipio palmis: 'Di patrii, quorum auspiciis stat Dardana Roma,{{versus|670}} talin me leto tanta inter proelia nuper seruastis? fortine animam hanc excindere dextra indignum est uisum? redde o me, nate, periclis, redde hosti! liceat bellanti accersere mortem quam patriae fratrique probem.' tum percita dictis{{versus|675}} ingemuit Venus et rapidas derexit in amnem coniugis inuicti uires. agit undique flammas dispersus ripis ignis multosque per annos nutritas fluuio populatur feruidus umbras. uritur omne nemus, lucosque effusus in altos{{versus|680}} immissis crepitat uictor Vulcanus habenis. iamque ambusta comas abies, iam pinus et alni, iam solo restans trunco dimisit in altum populus adsuetas ramis habitare uolucres. flamma uorax imo penitus de gurgite tractos{{versus|685}} absorbet latices, saeuoque urgente uapore siccus inarescit ripis cruor. horrida late scinditur in rimas et hiatu rupta dehiscit tellus, ac stagnis altae sedere fauillae. Miratur pater aeternos cessare repente{{versus|690}} Eridanus cursus, Nympharumque intima maestus impleuit chorus attonitis ululatibus antra. ter caput ambustum conantem attollere iacta lampade Vulcanus mersit fumantibus undis, ter correpta dei crines nudauit harundo.{{versus|695}} tum demum admissae uoces et uota precantis, orantique datum ripas seruare prioris, ac tandem a Trebia reuocauit Scipio fessas munitum in collem Graccho comitante cohortes. at Poenus multo fluuium ueneratus honore{{versus|700}} gramineas undis statuit socialibus aras, nescius heu, quanto superi maiora mouerent, et quos Ausoniae luctus, Trasimenne, parares. Boiorum nuper populos turbauerat armis Flaminius, facilisque uiro tum gloria belli,{{versus|705}} corde leuem atque astus inopem contundere gentem. sed labor haud idem Tyrio certasse tyranno. hunc laeuis urbi genitum ad fatalia damna ominibus parat imperio Saturnia fesso ductorem dignumque uirum ueniente ruina.{{versus|710}} inde ubi prima dies iuris, clauumque regendae inuasit patriae, ac sub nutu castra fuere, ut pelagi rudis et pontum tractare per artem nescius, accepit miserae si iura carinae, uentorum tenet ipse uicem cunctisque procellis{{versus|715}} dat iactare ratem: fertur uaga gurgite puppis ipsius in scopulos dextra impellente magistri++ ergo agitur raptis praeceps exercitus armis Lydorum ⟨in⟩ populos sedemque ab origine prisci sacratam Corythi iunctosque a sanguine auorum{{versus|720}} Maeonios Italis permixta stirpe colonos. Nec regem Afrorum noscenda ad coepta moratur laude super tanta monitor deus. omnia somni condiderant aegrisque dabant obliuia curis, cum Iuno in stagni numen conuersa propinqui{{versus|725}} et madidae frontis crinis circumdata fronde populea stimulat subitis praecordia curis ac rumpit ducis haud spernenda uoce quietem: 'O felix famae et Latio lacrimabile nomen Hannibal, Ausoniae si te Fortuna creasset{{versus|730}} ad magnos uenture deos, cur fata tenemus? pelle moras. breuis est magni Fortuna fauoris. quantum uouisti, cum Dardana bella parenti iurares, fluet Ausonio tibi corpore tantum sanguinis, et patrias satiabis caedibus umbras.{{versus|735}} nobis persolues meritos securus honores. namque ego sum celsis quem cinctum montibus ambit Tmolo missa manus, stagnis Trasimennus opacis.' His agitur monitis et laetam numine pubem protinus aerii praeceps rapit aggere montis.{{versus|740}} horrebat glacie saxa inter lubrica summo piniferum caelo miscens caput Apenninus. condiderat nix alta trabes, et uertice celso canus apex stricta surgebat ad astra pruina. ire iubet. prior extingui labique uidetur{{versus|745}} gloria, post Alpes si stetur montibus ullis. scandunt praerupti nimbosa cacumina saxi. nec superasse iugum finit mulcetue laborem: plana natant, putrique gelu liquentibus undis inuia limosa restagnant arua palude.{{versus|750}} iamque ducis nudus tanta inter inhospita uertex saeuitia quatitur caeli, manante per ora perque genas oculo. facilis spreuisse medentis optatum bene credit emi quocumque periclo bellandi tempus. non frontis parcit honori,{{versus|755}} dum ne perdat iter, non cetera membra moratur in pretium belli dare, si uictoria poscat, satque putat lucis, Capitolia cernere uictor qua petat atque Italum feriat qua comminus hostem. talia perpessi tandem inter saeua locorum{{versus|760}} optatos uenere lacus, ubi deinde per arma sumeret amissi numerosa piacula uisus. Ecce autem patres aderant Carthagine missi. causa uiae non parua uiris, nec laeta ferebant. mos fuit in populis, quos condidit aduena Dido,{{versus|765}} poscere caede deos ueniam ac flagrantibus aris (infandum dictu) paruos imponere natos. urna reducebat miserandos annua casus sacra Thoanteae ritusque imitata Dianae. cui fato sortique deum de more petebat{{versus|770}} Hannibalis prolem discors antiquitus Hannon. sed propior metus armati ductoris ab ira et magna ante oculos stabat redeuntis imago. asperat haec, foedata genas lacerataque crinis, atque urbem complet maesti clamoris Imilce,{{versus|775}} Edonis ut Pangaea super trieteride mota it iuga et inclusum suspirat pectore Bacchum. ergo inter Tyrias, facibus ceu subdita, matres clamat: 'Io coniunx, quocumque in cardine mundi bella moues, huc signa refer. uiolentior hic est,{{versus|780}} hic hostis propior. tu nunc fortasse sub ipsis urbis Dardaniae muris uibrantia tela excipis intrepidus clipeo saeuamque coruscans lampada Tarpeis infers incendia tectis. interea tibi prima domus atque unica proles{{versus|785}} heu gremio in patriae Stygias raptatur ad aras. i nunc, Ausonios ferro populare penates et uetitas molire uias. i, pacta resigna per cunctos iurata deos. sic praemia reddit Carthago et talis iam nunc tibi soluit honores.{{versus|790}} quae porro haec pietas delubra aspergere tabo? heu primae scelerum causae mortalibus aegris, naturam nescire deum! iusta ite precari ture pio caedumque feros auertite ritus. mite et cognatum est homini deus. hactenus, oro,{{versus|795}} sit satis ante aras caesos uidisse iuuencos. aut si uelle nefas superos fixumque sedetque, me, me, quae genui, uestris absumite uotis. cur spoliare iuuat Libycas hac indole terras? an flendae magis Aegates et mersa profundo{{versus|800}} Punica regna forent, olim si sorte cruenta esset tanta mei uirtus praerepta mariti?' haec dubios uario diuumque hominisque timore ad cauta inlexere patres, ipsique relictum abnueret sortem an superum pareret honori.{{versus|805}} tum uero trepidare metu uix compos Imilce, magnanimi metuens immitia corda mariti. His auide auditis ductor sic deinde profatur: 'Quid tibi pro tanto non impar munere soluat Hannibal aequatus superis? quae praemia digna{{versus|810}} inueniam, Carthago parens? noctemque diemque arma feram, templisque tuis hinc plurima faxo hostia ab Ausonio ueniat generosa Quirino. at puer armorum et belli seruabitur heres. spes, o nate, meae Tyriarumque unica rerum,{{versus|815}} Hesperia minitante, salus, terraque fretoque certare Aeneadis dum stabit uita memento. perge (patent Alpes) nostroque incumbe labori. uos quoque, di patrii, quorum delubra piantur caedibus atque coli gaudent formidine matrum,{{versus|820}} huc laetos uultus totasque aduertite mentes. namque paro sacra et maioris molior aras. tu, Mago, aduersi conside in uertice montis, tu laeuos propior collis accede, Choaspe, ad claustra et fauces ducat per opaca Sychaeus.{{versus|825}} ast ego te, Trasimenne, uago cum milite praeceps lustrabo et superis quaeram libamina belli. namque haud parua deus promissis spondet apertis, quae spectata, uiri, patriam referatis in urbem.' </poem> {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} dkil985p4cgjlzqdbqr2zy61inrrymr 0 37524 269634 235328 2026-06-08T15:03:25Z Saumache 27923 /* top */ assisted using [[Project:AWB|AWB]] 269634 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber V }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=../Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=../Liber VI }} <poem> Ceperat Etruscos occulto milite colles Sidonius ductor perque alta silentia noctis siluarum anfractus caecis insederat armis. at parte e laeua restagnans gurgite uasto effigiem in pelagi lacus umectabat inertis{{versus|5}} et late multo foedabat proxima limo. quae uada Faunigenae regnata antiquitus Arno nunc uoluente die Trasimenni nomina seruant. Lydius huic genitor, ⟨T⟩moli decus, aequore longo Maeoniam quondam in Latias aduexerat oras{{versus|10}} Tyrrhenus pubem dederatque uocabula terris. isque insueta tubae monstrauit murmura primus gentibus et bellis ignaua silentia rupit, nec modicus uoti natum ad maiora fouebat. uerum ardens puero castumque exuta pudorem{{versus|15}} (nam forma certare deis, Trasimenne, ualeres) litore correptum stagnis demisit Agylle, flore capi iuuenem primaeuo lubrica mentem nympha nec Idalia lenta incaluisse sagitta. solatae uiridi penitus fouere sub antro{{versus|20}} Naides amplexus undosaque regna trementem. hinc dotale lacus nomen, lateque Hymenaeo conscia lasciuo Trasimennus dicitur unda. Et iam curriculo nigram nox roscida metam stringebat, nec se thalamis Tithonia coniunx{{versus|25}} protulerat stabatque nitens in limine primo, cum minus abnuerit noctem desisse uiator quam coepisse diem: consul carpebat iniquas, praegrediens signa ipsa, uias, omnisque ruebat mixtus eques nec discretis leuia arma maniplis{{versus|30}} insertique globo pedites, et inutile Marti lixarum uulgus praesago cuncta tumultu implere, et pugnam fugientum more petebant. tum super ipse lacus densam caligine caeca exhalans nebulam late corruperat omnem{{versus|35}} prospectum miseris, atque atrae noctis amictu squalebat pressum picea inter nubila caelum. nec Poenum liquere doli: sedet ense reposto abditus et nullis properantem occursibus arcet. ire datur, longeque patet ceu pace quieta{{versus|40}} incustoditum, mox inremeabile, litus. namque sub angustas artato limite fauces in fraudem ducebat iter, geminumque receptis exitium, hinc rupes, hinc undae claustra premebant. at tur⟨m⟩a umbroso seruabat uertice montis{{versus|45}} hostilem ingressum, refugos habitura sub ictu: haud secus ac uitreas sollers piscator ad undas, ore leuem patulo texens de uimine nassam, cautius interiora ligat mediamque per aluum sensim fastigans compressa cacumina nectit{{versus|50}} ac fraude artati remeare foraminis arcet introitu facilem quem traxit ab aequore piscem. Ocius interea propelli signa iubebat excussus consul fatorum turbine mentem, donec flammiferum tollentes aequore currum{{versus|55}} solis equi sparsere diem. iamque orbe renato diluerat nebulas Titan, sensimque fluebat caligo in terras nitido resoluta sereno. tunc ales, priscum populis de more Latinis auspicium cum bella parant mentesque deorum{{versus|60}} explorant super euentu, ceu praescia luctus damnauit uesci planctuque alimenta refugit. nec rauco taurus cessauit flebile ad aras immugire sono pressamque ad colla bipennem incerta ceruice ferens altaria liquit.{{versus|65}} signa etiam effusa certant dum uellere mole, taeter humo lacera nitentum erupit in ora exultans cruor, et caedis documenta futurae ipsa parens miseris gremio dedit atra cruento. ac super haec diuum genitor terrasque fretumque{{versus|70}} concutiens tonitru Cyclopum rapta caminis fulmina Tyrrhenas Trasimenni torsit in undas, ictusque aetheria per stagna patentia flamma fumauit lacus atque arserunt fluctibus ignes. heu uani monitus frustraque morantia Parcas{{versus|75}} prodigia! heu fatis superi certare minores! atque hic, egregius linguae nomenque superbum, Coruinus, Phoebea sedet cui casside fulua ostentans ales proauitae insignia pugnae, plenus et ipse deum, et socium terrente pauore{{versus|80}} immiscet precibus monita atque his uocibus infit: 'Iliacas per te flammas Tarpeiaque saxa, per patrios, consul, muros suspensaque nostrae euentu pugnae natorum pignora, cedas oramus superis tempusque ad proelia dextrum{{versus|85}} opperiare. dabunt idem camposque diemque pugnandi: tantum ne dedignare secundos expectare deos. cum fulserit hora, cruentam quae stragem Libyae portet, tum signa sequentur nulla uulsa manu, uescique interritus ales{{versus|90}} gaudebit, nullosque uomet pia terra cruores. an te praestantem belli fugit, improba quantum hoc possit Fortuna loco? sedet obuius hostis aduersa fronte, at circa nemorosa minantur insidias iuga, nec laeua stagnantibus undis{{versus|95}} effugium patet, et tenui stant tramite fauces. si certare dolis et bellum ducere cordi est, interea rapidis aderit Seruilius armis, cui par imperium et uires legionibus aequae. bellandum est astu. leuior laus in duce dextrae.'{{versus|100}} Talia Coruinus, primoresque addere passim orantum uerba, et diuisus quisque timoris nunc superos, ne Flamino, nunc deinde precari Flaminium, ne caelicolis contendere perstet. acrius hoc accensa ducis surrexerat ira,{{versus|105}} auditoque furens socias non defore uires 'Sicine nos' inquit 'Boiorum in bella ruentis spectastis, cum tanta lues uulgusque tremendum ingrueret, rupesque iterum Tarpeia paueret? quas ego tunc animas dextra, quae corpora fudi,{{versus|110}} irata tellure sata et uix uulnere uitam reddentis uno! iacuere ingentia membra per campos magnisque premunt nunc ossibus arua. scilicet has sera ad laudes Seruilius arma adiungat, nisi diuiso uicisse triumpho{{versus|115}} ut nequeam et decoris contentus parte quiescam? quippe monent superi. similes ne fingite uobis, classica qui tremitis, diuos. sat magnus in hostem augur adest ensis, pulchrumque et milite dignum auspicium Latio quod in armis dextera praestat.{{versus|120}} an, Coruine, sedet, clausum se consul inerti ut teneat uallo, Poenus nunc occupet altos Arreti muros, Corythi nunc diruat arcem, hinc Clusina petat, postremo ad moenia Romae inlaesus contendat iter? deforme sub armis{{versus|125}} uana superstitio est: dea sola in pectore Virtus bellantum uiget. umbrarum me noctibus atris agmina circumstant, Trebiae qui gurgite quique Eridani uoluuntur aquis, inhumata iuuentus.' Nec mora. iam medio coetu signisque sub ipsis{{versus|130}} postrema aptabat nulli exorabilis arma. aere atque aequorei tergo flauente iuuenci cassis erat munita uiro, cui uertice surgens triplex crista iubas effundit crine Suebo: Scylla super fracti contorquens pondera remi{{versus|135}} instabat saeuosque canum pandebat hiatus, nobile Gargeni spolium, quod rege superbus Boiorum caeso capiti inlacerabile uictor aptarat pugnasque decus portabat in omnis. loricam induitur: tortos huic nexilis hamos{{versus|140}} ferro squama rudi permixtoque asperat auro. tum clipeum capit, aspersum quem caedibus olim Celticus ornarat cruor, umentique sub antro ceu fetum lupa permulcens puerilia membra ingentem Assaraci caelo nutribat alumnum.{{versus|145}} hinc ensem lateri dextraeque accommodat hastam. stat sonipes uexatque ferox umentia frena, Caucas⟨e⟩am instratus uirgato corpore tigrim. inde exceptus equo, qua dant angusta uiarum, nunc hos, nunc illos adit atque hortatibus implet:{{versus|150}} 'Vestrum opus est uestrumque decus suffixa per urbem Poeni ferre ducis spectanda parentibus ora. unum hoc pro cunctis sat erit caput. aspera quisque hortamenta sibi referat: "Meus, heu! meus atris Ticini frater ripis iacet," "At meus alta{{versus|155}} metitur stagna Eridani sine funere natus." haec sibi quisque; sed, est uestrum cui nulla doloris priuati rabies, is uero ingentia sumat e medio, fodiant quae magnas pectus in iras, perfractas Alpes passamque infanda Saguntum,{{versus|160}} quosque nefas uetiti transcendere nomen Hiberi, tangere iam Thybrim. nam dum nos augur et extis quaesitae fibrae uanusque moratur haruspex, solum iam superest Tarpeio imponere castra.' Turbidus haec, uisoque artis in milibus atras{{versus|165}} bellatore iubas aptante 'Est, Orfite, munus, est' ait 'hoc certare tuum, quis opima uolenti dona Ioui portet feretro suspensa cruento. nam cur haec alia pariatur gloria dextra?' hinc praeuectus equo, postquam inter proelia notam{{versus|170}} accepit uocem, 'Procul hinc te Martius,' inquit 'Murrane, ostendit clamor, uideoque furentem iam Tyria te caede. uenit laus quanta! sed, oro, haec angusta loci ferro patefacta relaxa.' tum Soracte satum, praestantem corpore et armis,{{versus|175}} Aequanum noscens, patrio cui ritus in aruo, cum pius Arcitenens accensis gaudet aceruis, exta ter innocuos laetum portare per ignes, 'Sic in Apollinea semper uestigia pruna inuiolata teras uictorque uaporis ad aras{{versus|180}} dona serenato referas sollemnia Phoebo: concipe' ait 'dignum factis, Aequane, furorem uulneribusque tuis. socio te caedis et irae non ego Marmaridum mediam penetrare phalangem Cinyphiaeque globos dubitarim inrumpere turmae.' {{versus|185}} Nec iam ultra monitus et uerba morantia Martem ferre ualet: longo Aeneadis quod flebitur aeuo increpuere simul feralia classica signum, ac tuba terrificis fregit stridoribus auras. heu dolor, heu lacrimae nec post tot saecula serae!{{versus|190}} horresco ut pendente malo, ceu ductor ad arma exciret Tyrius. latebrosis collibus Astur et Libys et torta Baliaris saeuus habena erumpunt multusque Maces Garamasque Nomasque, tum, quo non alius uenalem in proelia dextram{{versus|195}} ocior attulerit conductaque bella probarit, Cantaber et galeae contempto tegmine Vasco. hinc pariter rupes, lacus hinc, hinc arma simulque consona uox urget, signum clamore uicissim per collis Tyria circumfundente corona.{{versus|200}} Auertere dei uultus fatoque dederunt maiori non sponte locum; stupet ipse tyranni fortunam Libyci Mauors, disiectaque crinem inlacrimat Venus, et Delum peruectus Apollo tristem maerenti solatur pectine luctum.{{versus|205}} sola Apennini residens in uertice diras expectat caedes immiti pectore Iuno. Primae Picentum, rupto ceu turbine fusa agmina et Hannibalem ruere ut uidere, cohortes inuadunt ultro et poenas pro morte futura,{{versus|210}} turbato uictore, petunt accensa iuuentus, et uelut erepto metuendi libera caelo manibus ipsa suis praesumpta piacula mittit. funditur unanimo nisu et concordibus ausis pilorum in Poenos nimbus, fixosque repulsi{{versus|215}} summittunt clipeos curuato pondere teli. acrius hoc rursum Libys (et praesentia saeui extimulat ducis) hortantes se quisque uicissim incumbunt pressoque impellunt pectore pectus. Ipsa, facem quatiens ac flauam sanguine multo{{versus|220}} sparsa comam, medias acies Bellona pererrat. stridit Tartareae nigro sub pectore diuae letiferum murmur, feralique horrida cantu bucina lymphatas agit in certamina mentes. his iras aduersa fouent crudusque ruente{{versus|225}} fortuna stimulus spem proiecisse salutis: hos dexter deus et laeto Victoria uultu adridens acuit, Martisque fauore fruuntur. Abreptus pulchro caedum Lateranus amore dum sequitur dextram, in medios penetrauerat hostis.{{versus|230}} quem postquam florens aequali Lentulus aeuo conspexit nimium pugnae nimiumque cruoris infestas inter non aequo Marte cateruas fata inritantem, nisu se concitat acri immitemque Bagam, qui iam uicina ferebat{{versus|235}} uulnera pugnantis tergo, uelocior hasta occupat et socium duris se casibus addit. tunc alacres arma adglomerant geminaque corusci fronte micant: paribus fulgent capita ardua cristis. actus in aduersos casu (namque obuia ferre{{versus|240}} arma quis auderet, nisi quem deus ima colentum damnasset Stygiae nocti?) praefracta gerebat Syrticus excelso decurrens robora monte et quatiens acer nodosi pondera rami flagrabat geminae nequiquam caedis amore:{{versus|245}} 'Non hic Aegates infidaque litora nautis, o iuuenes, motumque nouis sine Marte procellis fortunam bello pelagus dabit. aequoris olim uictores, media sit qualis, discite, terra bellator Libys, et meliori cedite regnis.'{{versus|250}} ac simul infesto Lateranum pondere truncae arboris urgebat iungens conuicia pugnae. Lentulus huic frendens ira: 'Trasimennus in altos ascendet citius collis, quam sanguine roret iste pio ramus,' subsidensque ilia nisu{{versus|255}} conantis suspensa fodit. tum feruidus atro pulmone exundat per hiantia uiscera sanguis. Nec minus accensis in mutua funera dextris parte alia campi saeuit furor. altus Iertes obtruncat Nerium. Rullo ditissimus arui{{versus|260}} occumbis, generose Volunx, nec clausa repostis pondera thesauris patrio nec regia quondam praefulgens ebore et possessa mapalia soli profuerunt. quid rapta iuuant, quid gentibus auri numquam extincta sitis? modo quem Fortuna fouendo{{versus|265}} congestis opibus donisque refersit opimis, nudum Tartarea portabit nauita cumba. Iuxta bellator iuuenilibus Appius ausis pandebat campum caede atque, ubi plurima uirtus nullique aspirare uigor, decus inde petebat.{{versus|270}} obuius huic Atlans, Atlans a litore Hibero, nequiquam extremae longinquus cultor harenae, impetit os hasta, leuiterque e corpore summo degustat cuspis generosum extrema cruorem. intonuere minae, uiolentaque lumina flammis{{versus|275}} exarsere nouis. furit et diffulminat omnem obstantum turbam; at clausum sub casside uulnus Martia commendat mananti sanguine membra. tum uero aspiceres pauitantem et condere semet nitentem sociis iuuenem, ceu tigride cerua{{versus|280}} Hyrcana cum pressa tremit, uel territa pennas colligit accipitrem cernens in nube columba, aut dumis subit, albenti si sensit in aethra librantem nisus aquilam, lepus. ora citato ense ferit, tum colla uiri dextramque micantem{{versus|285}} demetit ac mutat successu saeuior hostem. Stabat fulgentem portans in bella bipennem Cinyphius socerique miser Magonis inire optabat pugnam ante oculos spe laudis Isalcas, Sidonia tumidus sponsa uanoque superbus{{versus|290}} foedere promissae post Dardana proelia taedae. huic immittit atrox uiolentas Appius iras conantique grauem fronti librare securim altior insurgens galeam super exigit ictum. at fragilis ualido conamine soluitur ensis{{versus|295}} aere in Cinyphio, nec dispar sortis Isalcas umbonem incerto detersit futtilis ictu. tum quod humo haud umquam ualuisset uellere saxum, ni uires trux ira daret, contorquet anhelans Appius et lapsu resupino in terga cadentem{{versus|300}} mole premit scopuli perfractisque ossibus urget. uidit coniuncto miscens certamina campo labentem socer, et lacrimae sub casside fusae cum gemitu, rapidusque ruit: data foedera nuper accendunt animos expectatique nepotes.{{versus|305}} iamque aderat clipeumque uiri atque immania membra lustrabat uisu, propiorque a fronte coruscae lux galeae saeuas paulum tardauerat iras. haud secus, e specula praeceps delatus opaca, subsidens campo summissos contrahit artus,{{versus|310}} cum uicina trucis conspexit cornua tauri, quamuis longa fames stimulet, leo: nunc ferus alta surgentis ceruice toros, nunc torua sub hirta lumina miratur fronte ac iam signa mouentem et sparsa pugnas meditantem spectat harena.{{versus|315}} hic prior intorquens telum sic Appius infit: 'Si qua tibi pietas, ictum ne desere foedus et generum comitare socer.' per tegmina uelox tunc aerisque moras laeuo stetit hasta lacerto. at contra non dicta Libys, sed feruidus hastam{{versus|320}} perlibrat, magni donum memorabile fratris, caeso quam uictor sub moenibus ille Sagunti abstulerat Durio ac spectatae nobile pugnae germano dederat portare in proelia pignus. telum ingens perque arma uiri perque ora, doloris{{versus|325}} adiutum nisu, letalem pertulit ictum, exanguesque uiri conantis uellere ferrum in uulnus cecidere manus. iacet aequore nomen clarum Maeonio atque Italae pars magna ruinae Appius. intremuere lacus, corpusque refugit{{versus|330}} contractis Trasimennus aquis: telum ore cruento expirans premit atque admorsae immurmurat hastae. Nec fati melior Mamercus corpore toto exsoluit poenas nulli non saucius hosti. namque per aduersos, qua Lusitana ciebat{{versus|335}} pugnas dira manus, raptum cum sanguine caesi signiferi magna uexillum mole ferebat et trepida infelix reuocabat signa suorum. sed furiata cohors ausisque accensa superbis quodcumque ipsa manu gestabat missile, quicquid{{versus|340}} praebebat tellus sparsis uix peruia telis iniecit pariter, pluresque in corpore nullum inuenere locum perfossis ossibus hastae. Aduolat interea fraterni uulneris ira turbatus Libyae ductor, uisoque cruore,{{versus|345}} num lateri cuspis, num toto pondere telum sedisset, fratremque amens sociosque rogabat. utque metum leti procul et leuiora pauore cognouit, proprio tectum gestamine praeceps ex acie rapit et tutis a turbine pugnae{{versus|350}} constituit castris. medicas hinc ocius artes et senioris opem Synhali uocat. unguere uulnus herbarum hic sucis ferrumque e corpore cantu exigere et somnum tacto misisse chelydro anteibat cunctos, nomenque erat inde per urbes{{versus|355}} perque Paraetoniae celebratum litora Syrtis. ipse olim antiquo primum Garamanticus Hammon scire pater dederat Synhalo morsusque ferarum telorumque grauis ictus sedare medendo. atque is deinde suo moriens caelestia dona{{versus|360}} monstrauit nato, natusque heredis honori tramisit patrias artis. quem deinde secutus haud leuior fama Synhalus Garamantica sollers monstrata augebat studio multaque uetustum Hammonis comitem numerabat imagine patrem.{{versus|365}} tum proauita ferens leni medicamina dextra ocius, intortos de more astrictus amictus, mulcebat lympha purgatum sanguine uulnus. at Mago, exuuias secum caesique uolutans hostis mente necem, fraternas pectore curas{{versus|370}} pellebat dictis et casum laude leuabat: 'Parce metu, germane. meis medicamina nulla aduersis maiora feres: iacet Appius hasta ad manis pulsus nostra. si uita relinquat, sat nobis actum est: sequar hostem laetus ad umbras.'{{versus|375}} Quae dum turbatos auertunt aequore campi ductores ualloque tenent, ex agmine Poenum cedentem consul tumulo speculatus ab alto atque atram belli castris se condere nubem, turbidus extemplo trepidantis milite maesto{{versus|380}} inuadit cuneos subitoque pauore relaxat iam rarescentis acies. tum uoce feroci poscit ecum ac mediae ruit in certamina uallis. sic ubi torrentem crepitanti grandine nimbum inlidit terris molitus Iuppiter altas{{versus|385}} fulmine nunc Alpes, nunc mixta Ceraunia caelo, intremuere simul tellus et pontus et aether, ipsaque commoto quatiuntur Tartara mundo. incidit attonitis inopino turbine Poenis haud secus improuisa lues, gelidusque sub ossa{{versus|390}} peruasit miseris conspecti consulis horror. it medius ferroque ruens densissima latum pandit iter. clamor uario discrimine uocum fert belli rabiem ad superos et sidera pulsat, ceu pater Oceanus cum saeua Tethye Calpen{{versus|395}} Herculeam ferit atque exesa in uiscera montis contortum pelagus latrantibus ingerit undis: dant gemitum scopuli, fractasque in rupibus undas audit Tartessos latis distermina terris, audit non paruo diuisus gurgite Lixus.{{versus|400}} Ante omnis iaculo tacitas fallente per auras occumbit Bogus, infaustum qui primus ad amnem Ticini rapidam in Rutulos contorserat hastam. ille sibi longam Clotho turbamque nepotum crediderat uanis deceptus in alite signis.{{versus|405}} sed non augurio Parcarum impellere metas concessum cuiquam: ruit inter tela cruentis suspiciens oculis caelum superosque reposcit tempora promissae media iam morte senectae. nec Bagaso exultare datum ⟨a⟩ut impune relictum{{versus|410}} consulis ante oculos uita spoliasse Libonem. laurigeris decus illud auis nauaque iuuenta florebat, sed Massylus succiderat ensis pubescente caput mala, properoque uirentis delerat leto bellator barbarus annos.{{versus|415}} Flaminium implorasse tamen iam morte suprema haud frustra fuit. auulsa est nam protinus hosti ore simul ceruix: iuuit punire feroci uictorem exemplo ⟨et⟩ monstratum reddere letum. Quis deus, o Musae, paribus tot funera uerbis{{versus|420}} euoluat, tantisque umbris in carmine digna quis lamenta ferat? certantis laude cadendi primaeuos iuuenes mortisque in limine cruda facta uirum et fixis rabiem sub pectore telis? sternitur alternus uastis concursibus hostis,{{versus|425}} nec spoliare uacat praedaeque aduertere mentem. urget amor caedum, clausis dum detinet hostem fraternum castris uulnus, funditque ruitque nunc iaculis, nunc ense, modo inter milia consul bellantum conspectus equo, modo Marte feroci{{versus|430}} ante aquilas et signa pedes. fluit impia riuis saguineis uallis, tumulique et concaua saxa armorum sonitus flatusque imitantur equorum. Miscebat campum, membrorum in proelia portans celsius humano robur, uisaque pauentis{{versus|435}} mole gigantei uertebat corporis alas Othrys Marmarides: lati super agmen utrumque ingens tollebant umeri caput, hirtaque toruae frontis caesaries et crinibus aemula barba umbrabat rictus; squalore hinc hispida diro{{versus|440}} et uillosa feris horrebant pectora saetis. aspirare uiro propioremque addere Martem haud ausum cuiquam. laxo ceu belua campo incessebatur tutis ex agmine telis. tandem uesanos palantum in terga ferenti{{versus|445}} cum fremitu uultus tacita per nubila penna intrauit toruum Gortynia lumen harundo auertitque uirum. fugientis ad agmina consul intorquet tergo iaculum, quod tegmine nudas inrupit costas hirtoque a pectore primum{{versus|450}} mucronem ostendit. rapidus conuellere temptat qua nasci ferrum fulgenti cuspide cernit, donec abundanter defuso sanguine late procubuit moriens et telum uulnere pressit. spiritus exundans uicinum puluere moto{{versus|455}} perflauit campum et nubem dispersit in auras. Nec minor interea tumulis siluisque fremebat diuersis Mauors, uariaque per ardua pugna et saxa et dumi rorantes caede nitebant. exitium trepidis letique et stragis acerbae{{versus|460}} causa Sychaeus erat. Murranum ille eminus hasta perculerat, quo non alius, cum bella silerent, dulcius Oeagrios pulsabat pectine neruos. occubuit silua in magna patriosque sub ipso quaesiuit montis leto ac felicia Baccho{{versus|465}} Aequana et Zephyro Surrentum molle salubri. addiderat misero comitem pugnaeque ferocis gaudebat tristi uictor nouitate Sychaeus. palantis nam dum sequitur, peruaserat altam in siluam et priscae reclinis ab ictibus ulmi{{versus|470}} terga tuebatur trunco frustraque relictos Tauranus comites suprema uoce ciebat. transegit iuuenem ac perfossis incita membris haesit in opposito cuspis Sidonia ligno. Quid uobis, quaenam ira deum, uel mente sinistra{{versus|475}} quae sedit formido, uiri? qui Marte relicto ramorum quaesistis opem. non aequus in artis nimirum rebus suasor metus. arguit asper exitus euentu praui consulta timoris. annosa excelsos tendebat in aethera ramos{{versus|480}} aesculus, umbrosum magnas super ardua siluas nubibus insertans altis caput, instar (aperto si staret campo) nemoris, lateque tenebat frondosi nigra tellurem roboris umbra. par iuxta quercus longum molita per aeuum{{versus|485}} uertice canenti proferre sub astra cacumen diffusas patulo laxabat stipite frondes umbrabatque coma summi fastigia montis. huc Hennaea cohors, Triquetris quam miserat oris rex, Arethusa, tuus, defendere nescia morti{{versus|490}} dedecus et mentem nimio mutata pauore certatim sese tulit ascendensque uicissim pressit nutantis incerto pondere ramos. mox alius super atque alius consistere tuto dum certant, pars excussi (nam fragmine putri{{versus|495}} ramorum et senio male fida fefellerat arbor), pars trepidi celso inter tela cacumine pendent. turbatos una properans consumere peste corripit aeratam iam dudum in bella bipennem, deposito clipeo mutatus tela, Sychaeus.{{versus|500}} incumbunt sociae dextrae, magnoque fragore pulsa gemit crebris succumbens ictibus arbos. fluctuat infelix concusso stipite turba, ceu, Zephyrus quatit antiquos ubi flamine lucos, fronde super tremuli uix tota cacuminis haerens{{versus|505}} iactatur nido pariter nutante uolucris. procubuit tandem multa deuicta securi suffugium infelix miseris et inhospita quercus elisitque uirum spatiosa membra ruina. Inde aliae cladum facies. contermina taedis{{versus|510}} conlucet rapidoque inuoluitur aesculus igni. iamque inter frondes arenti robore gliscens uerticibus saeuis torquet Vulcanus anhelos cum feruore globos flammarum et ⟨c⟩ulmina torret. nec tela interea cessant. semusta gementum{{versus|515}} atque amplexa cadunt ardentis corpora ramos. Haec inter miseranda uirum certamina consul ecce aderat uoluens iram exitiumque Sychaeo. at iuuenis dubio tantae discrimine pugnae occupat euentum telo temptare priorem.{{versus|520}} cui medio leuiter clipeo stetit aeris in ora cuspis et oppositas uetita est tramittere crates. sed non et consul misso concredere telo fortunam optatae caedis parat, at latus ense haurit: nec crudae tardarunt tegmina parmae.{{versus|525}} labitur infelix atque adpetit ore cruento tellurem expirans. tum diffundente per artus frigore se Stygio manantem in uiscera mortem accipit et longo componit lumina somno. Atque ea dum uariis permixtus tristia Mauors{{versus|530}} casibus alternat, iam castris Mago relictis, iam Libyae ductor properantia signa citato raptabant cursu et cessata reponere hauebant tempora caede uirum ac multo pensare cruore. it globus intorquens nigranti turbine nubem{{versus|535}} pulueris, et surgit sublatis campus harenis, quaque ferens gressum flectit uestigia ductor, undanti circum tempestas acta procella uoluitur atque altos operit caligine montis. occubuere femur Fontanus, Buta canorum{{versus|540}} transfixi guttur, pressoque e uulnere cuspis prospexit terga. hunc tristes luxere Fregellae multiplicem proauis, hunc mater Anagnia fleuit. haud dispar fortuna tibi, Laeuine, sed auso non eadem. neque enim Tyrio concurrere regi{{versus|545}} temptas, sed lectus par ad certamen Ithemon Autololum moderator erat; quem poplite caeso dum spoliat, grauis immiti cum turbine costas fraxinus inrupit, conlapsaque membra sub ictu hoste super fuso subita cecidere ruina.{{versus|550}} [Nec Sidicina cohors defit. Viriasius armat mille uiros, nulli uictus uel ponere castra uel iunxisse ratem duroque resoluere muros ariete et in turrim subitos immittere pontis.] * Quem postquam Libyae ductor uirtute feroci{{versus|555}} exultare uidet (namque illi uulnere praeceps terga dabat leuibus diffisus Arauricus armis), acrius hoc, pulchro Mauorte accensus in iram et dignum sese ratus in certamina saeuo comminus ire uiro, referenti e corpore telum{{versus|560}} aduolat et fodiens pectus: 'Laudande laborum, quisquis es, haud alia decuit te occumbere dextra. ad manis leti perfer decus. Itala gentis ni tibi origo foret, uita donatus abires.' hinc Fadum petit et ueterem bellare Labicum,{{versus|565}} cui Siculis quondam terris congressus Hamilcar clarum spectato dederat certamine nomen. immemor annorum seniumque oblitus in arma ille quidem cruda mente et uiridissimus irae ibat, sed uani frigentem in Marte senectam{{versus|570}} prodebant ictus: stipula crepitabat inani ignis iners cassamque dabat sine robore flammam. quem postquam accepit patrio monstrante superbum armigero Poenum ductor, 'Certamina primae hic lue nunc' inquit 'pugnae: te notus Hamilcar{{versus|575}} hac trahit ad manis dextra.' tum librat ab aure intorquens iaculum et uersantem in uulnere sese transigit. extracta foedauit cuspide sanguis canitiem et longos finiuit morte labores. nec minus Herminium primis obtruncat in armis,{{versus|580}} adsuetum, Trasimenne, tuos praedantibus hamis exhaurire lacus patriaeque alimenta senectae ducere suspenso per stagna iacentia lino. interea exanimem maesti super arma Sychaeum portabant Poeni corpusque in castra ferebant.{{versus|585}} quos ubi conspexit tristi clamore ruentis ductor, praesago percussus pectora luctu, 'Quinam' inquit 'dolor, o socii, quemue ira deorum eripuit nobis? num te, dulcedine laudis flagrantem et nimio primi Mauortis amore{{versus|590}} atra, Sychaee, dies properato funere carpsit?' utque dato gemitu lacrimae adsensere ferentum et dictus pariter caedis maerentibus auctor, 'Cerno' ait 'aduerso pulchrum sub pectore uulnus cuspidis Iliacae. dignus Carthagine, dignus{{versus|595}} Hasdrubale ad manis ibis, nec te optima mater dissimilem lugebit auis, Stygiaue sub umbra degenerem cernens noster uitabit Hamilcar. at mihi Flaminius, tam maesti causa doloris, morte sua minuat luctus. haec pompa sequetur{{versus|600}} exequias, seroque emptum uolet impia Roma non uiolasse mei corpus mucrone Sychaei.' Sic memorans torquet fumantem ex ore uaporem, iraque anhelatum proturbat pectore murmur, ut multo accensis feruore exuberat undis{{versus|605}} clausus ubi exusto liquor indignatur aeno. tum praeceps ruit in medios solumque fatigat Flaminium incessens. nec dicto segnius ille bella capessebat, propiorque insurgere Mauors coeperat, et campo iunctus iam stabat uterque,{{versus|610}} cum subitus per saxa fragor, motique repente, horrendum, colles et summa cacumina totis intremuere iugis. nutant in uertice siluae pinifero fractaeque ruunt super agmina rupes. immugit penitus conuulsis ima cauernis{{versus|615}} dissiliens tellus nec paruos rumpit hiatus, atque umbras late Stygias immensa uorago faucibus ostendit patulis, manesque profundi antiquum expauere diem. lacus ater in altos sublatus montis et sede excussus auita{{versus|620}} lauit Tyrrhenas ignota aspergine siluas. iamque eadem populos magnorumque oppida regum tempestas et dira lues strauitque tulitque. ac super haec reflui pugnarunt montibus amnes, et retro fluctus torsit mare. monte relicto{{versus|625}} Apenninicolae fugere ad litora Fauni. pugnabat tamen (heu belli uecordia!) miles, iactatus titubante solo, tremebundaque tela, subducta tellure ruens, torquebat in hostem, donec pulsa uagos cursus ad litora uertit{{versus|630}} mentis inops stagnisque inlata est Daunia pubes. quis consul terga increpitans (nam turbine motae ablatus terrae inciderat): 'Quid deinde, quid, oro, restat, io, profugis? uos en ad moenia Romae ducitis Hannibalem, uos in Tarpeia Tonantis{{versus|635}} tecta faces ferrumque datis. sta, miles, et acris disce ex me pugnas, uel si pugnare negatum, disce mori. dabit exemplum non uile futuris Flaminius. ne terga Libys, ne Cantaber umquam consulis aspiciat. solus, si tanta libido{{versus|640}} est uobis rabiesque fugae, tela omnia solus pectore consumo et moriens fugiente per auras hac anima uestras reuocabo ad proelia dextras.' Dumque ea commemorat densosque obit obuius hostis, aduolat ora ferus mentemque Ducarius. acri{{versus|645}} nomen erat gentile uiro, fusisque cateruis Boiorum quondam patriis antiqua gerebat uulnera barbaricae mentis, noscensque superbi uictoris uultus 'Tune' inquit 'maximus ille Boiorum terror? libet hoc cognoscere telo,{{versus|650}} corporis an tanti manet de uulnere sanguis. nec uos paeniteat, populares, fortibus umbris hoc mactare caput: nostros hic curribus egit insistens uictos alta ad Capitolia patres. ultrix hora uocat.' pariter tunc undique fusis{{versus|655}} obruitur telis, nimboque ruente per auras contectus nulli dextra iactare reliquit Flaminium cecidisse sua. nec pugna perempto ulterior ductore fuit. namque agmine denso primores iuuenum, laeua ob discrimina Martis{{versus|660}} infensi superis dextrisque et cernere Poenum uictorem plus morte rati, super ocius omnes membra ducis stratosque artus certamine magno telaque corporaque et non fausto Marte cruentas iniecere manus. sic densi caedis aceruo{{versus|665}} ceu tumulo texere uirum. tum, strage per undas per siluas sparsa perque altam sanguine uallem, in medias fratre inuectus comitante cateruas caesorum iuuenum Poenus 'Quae uulnera cernis, quas mortes!' inquit 'premit omnis dextera ferrum,{{versus|670}} armatusque iacet seruans certamina miles. hos, en, hos obitus nostrae spectate cohortes! fronte minae durant, et stant in uultibus irae. et uereor, ne, quae tanta creat indole tellus magnanimos fecunda uiros, huic fata dicarint{{versus|675}} imperium, atque ipsis deuincat cladibus orbem.' Sic fatus cessit nocti; finemque dedere caedibus infusae subducto sole tenebrae. </poem> {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=../Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=../Liber VI }} e8pwji11swjcf4uaj9r86g7cgek9ou2 269652 269634 2026-06-08T15:04:32Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/V]] ad [[Punica/Liber V]] 269634 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber V }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=../Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=../Liber VI }} <poem> Ceperat Etruscos occulto milite colles Sidonius ductor perque alta silentia noctis siluarum anfractus caecis insederat armis. at parte e laeua restagnans gurgite uasto effigiem in pelagi lacus umectabat inertis{{versus|5}} et late multo foedabat proxima limo. quae uada Faunigenae regnata antiquitus Arno nunc uoluente die Trasimenni nomina seruant. Lydius huic genitor, ⟨T⟩moli decus, aequore longo Maeoniam quondam in Latias aduexerat oras{{versus|10}} Tyrrhenus pubem dederatque uocabula terris. isque insueta tubae monstrauit murmura primus gentibus et bellis ignaua silentia rupit, nec modicus uoti natum ad maiora fouebat. uerum ardens puero castumque exuta pudorem{{versus|15}} (nam forma certare deis, Trasimenne, ualeres) litore correptum stagnis demisit Agylle, flore capi iuuenem primaeuo lubrica mentem nympha nec Idalia lenta incaluisse sagitta. solatae uiridi penitus fouere sub antro{{versus|20}} Naides amplexus undosaque regna trementem. hinc dotale lacus nomen, lateque Hymenaeo conscia lasciuo Trasimennus dicitur unda. Et iam curriculo nigram nox roscida metam stringebat, nec se thalamis Tithonia coniunx{{versus|25}} protulerat stabatque nitens in limine primo, cum minus abnuerit noctem desisse uiator quam coepisse diem: consul carpebat iniquas, praegrediens signa ipsa, uias, omnisque ruebat mixtus eques nec discretis leuia arma maniplis{{versus|30}} insertique globo pedites, et inutile Marti lixarum uulgus praesago cuncta tumultu implere, et pugnam fugientum more petebant. tum super ipse lacus densam caligine caeca exhalans nebulam late corruperat omnem{{versus|35}} prospectum miseris, atque atrae noctis amictu squalebat pressum picea inter nubila caelum. nec Poenum liquere doli: sedet ense reposto abditus et nullis properantem occursibus arcet. ire datur, longeque patet ceu pace quieta{{versus|40}} incustoditum, mox inremeabile, litus. namque sub angustas artato limite fauces in fraudem ducebat iter, geminumque receptis exitium, hinc rupes, hinc undae claustra premebant. at tur⟨m⟩a umbroso seruabat uertice montis{{versus|45}} hostilem ingressum, refugos habitura sub ictu: haud secus ac uitreas sollers piscator ad undas, ore leuem patulo texens de uimine nassam, cautius interiora ligat mediamque per aluum sensim fastigans compressa cacumina nectit{{versus|50}} ac fraude artati remeare foraminis arcet introitu facilem quem traxit ab aequore piscem. Ocius interea propelli signa iubebat excussus consul fatorum turbine mentem, donec flammiferum tollentes aequore currum{{versus|55}} solis equi sparsere diem. iamque orbe renato diluerat nebulas Titan, sensimque fluebat caligo in terras nitido resoluta sereno. tunc ales, priscum populis de more Latinis auspicium cum bella parant mentesque deorum{{versus|60}} explorant super euentu, ceu praescia luctus damnauit uesci planctuque alimenta refugit. nec rauco taurus cessauit flebile ad aras immugire sono pressamque ad colla bipennem incerta ceruice ferens altaria liquit.{{versus|65}} signa etiam effusa certant dum uellere mole, taeter humo lacera nitentum erupit in ora exultans cruor, et caedis documenta futurae ipsa parens miseris gremio dedit atra cruento. ac super haec diuum genitor terrasque fretumque{{versus|70}} concutiens tonitru Cyclopum rapta caminis fulmina Tyrrhenas Trasimenni torsit in undas, ictusque aetheria per stagna patentia flamma fumauit lacus atque arserunt fluctibus ignes. heu uani monitus frustraque morantia Parcas{{versus|75}} prodigia! heu fatis superi certare minores! atque hic, egregius linguae nomenque superbum, Coruinus, Phoebea sedet cui casside fulua ostentans ales proauitae insignia pugnae, plenus et ipse deum, et socium terrente pauore{{versus|80}} immiscet precibus monita atque his uocibus infit: 'Iliacas per te flammas Tarpeiaque saxa, per patrios, consul, muros suspensaque nostrae euentu pugnae natorum pignora, cedas oramus superis tempusque ad proelia dextrum{{versus|85}} opperiare. dabunt idem camposque diemque pugnandi: tantum ne dedignare secundos expectare deos. cum fulserit hora, cruentam quae stragem Libyae portet, tum signa sequentur nulla uulsa manu, uescique interritus ales{{versus|90}} gaudebit, nullosque uomet pia terra cruores. an te praestantem belli fugit, improba quantum hoc possit Fortuna loco? sedet obuius hostis aduersa fronte, at circa nemorosa minantur insidias iuga, nec laeua stagnantibus undis{{versus|95}} effugium patet, et tenui stant tramite fauces. si certare dolis et bellum ducere cordi est, interea rapidis aderit Seruilius armis, cui par imperium et uires legionibus aequae. bellandum est astu. leuior laus in duce dextrae.'{{versus|100}} Talia Coruinus, primoresque addere passim orantum uerba, et diuisus quisque timoris nunc superos, ne Flamino, nunc deinde precari Flaminium, ne caelicolis contendere perstet. acrius hoc accensa ducis surrexerat ira,{{versus|105}} auditoque furens socias non defore uires 'Sicine nos' inquit 'Boiorum in bella ruentis spectastis, cum tanta lues uulgusque tremendum ingrueret, rupesque iterum Tarpeia paueret? quas ego tunc animas dextra, quae corpora fudi,{{versus|110}} irata tellure sata et uix uulnere uitam reddentis uno! iacuere ingentia membra per campos magnisque premunt nunc ossibus arua. scilicet has sera ad laudes Seruilius arma adiungat, nisi diuiso uicisse triumpho{{versus|115}} ut nequeam et decoris contentus parte quiescam? quippe monent superi. similes ne fingite uobis, classica qui tremitis, diuos. sat magnus in hostem augur adest ensis, pulchrumque et milite dignum auspicium Latio quod in armis dextera praestat.{{versus|120}} an, Coruine, sedet, clausum se consul inerti ut teneat uallo, Poenus nunc occupet altos Arreti muros, Corythi nunc diruat arcem, hinc Clusina petat, postremo ad moenia Romae inlaesus contendat iter? deforme sub armis{{versus|125}} uana superstitio est: dea sola in pectore Virtus bellantum uiget. umbrarum me noctibus atris agmina circumstant, Trebiae qui gurgite quique Eridani uoluuntur aquis, inhumata iuuentus.' Nec mora. iam medio coetu signisque sub ipsis{{versus|130}} postrema aptabat nulli exorabilis arma. aere atque aequorei tergo flauente iuuenci cassis erat munita uiro, cui uertice surgens triplex crista iubas effundit crine Suebo: Scylla super fracti contorquens pondera remi{{versus|135}} instabat saeuosque canum pandebat hiatus, nobile Gargeni spolium, quod rege superbus Boiorum caeso capiti inlacerabile uictor aptarat pugnasque decus portabat in omnis. loricam induitur: tortos huic nexilis hamos{{versus|140}} ferro squama rudi permixtoque asperat auro. tum clipeum capit, aspersum quem caedibus olim Celticus ornarat cruor, umentique sub antro ceu fetum lupa permulcens puerilia membra ingentem Assaraci caelo nutribat alumnum.{{versus|145}} hinc ensem lateri dextraeque accommodat hastam. stat sonipes uexatque ferox umentia frena, Caucas⟨e⟩am instratus uirgato corpore tigrim. inde exceptus equo, qua dant angusta uiarum, nunc hos, nunc illos adit atque hortatibus implet:{{versus|150}} 'Vestrum opus est uestrumque decus suffixa per urbem Poeni ferre ducis spectanda parentibus ora. unum hoc pro cunctis sat erit caput. aspera quisque hortamenta sibi referat: "Meus, heu! meus atris Ticini frater ripis iacet," "At meus alta{{versus|155}} metitur stagna Eridani sine funere natus." haec sibi quisque; sed, est uestrum cui nulla doloris priuati rabies, is uero ingentia sumat e medio, fodiant quae magnas pectus in iras, perfractas Alpes passamque infanda Saguntum,{{versus|160}} quosque nefas uetiti transcendere nomen Hiberi, tangere iam Thybrim. nam dum nos augur et extis quaesitae fibrae uanusque moratur haruspex, solum iam superest Tarpeio imponere castra.' Turbidus haec, uisoque artis in milibus atras{{versus|165}} bellatore iubas aptante 'Est, Orfite, munus, est' ait 'hoc certare tuum, quis opima uolenti dona Ioui portet feretro suspensa cruento. nam cur haec alia pariatur gloria dextra?' hinc praeuectus equo, postquam inter proelia notam{{versus|170}} accepit uocem, 'Procul hinc te Martius,' inquit 'Murrane, ostendit clamor, uideoque furentem iam Tyria te caede. uenit laus quanta! sed, oro, haec angusta loci ferro patefacta relaxa.' tum Soracte satum, praestantem corpore et armis,{{versus|175}} Aequanum noscens, patrio cui ritus in aruo, cum pius Arcitenens accensis gaudet aceruis, exta ter innocuos laetum portare per ignes, 'Sic in Apollinea semper uestigia pruna inuiolata teras uictorque uaporis ad aras{{versus|180}} dona serenato referas sollemnia Phoebo: concipe' ait 'dignum factis, Aequane, furorem uulneribusque tuis. socio te caedis et irae non ego Marmaridum mediam penetrare phalangem Cinyphiaeque globos dubitarim inrumpere turmae.' {{versus|185}} Nec iam ultra monitus et uerba morantia Martem ferre ualet: longo Aeneadis quod flebitur aeuo increpuere simul feralia classica signum, ac tuba terrificis fregit stridoribus auras. heu dolor, heu lacrimae nec post tot saecula serae!{{versus|190}} horresco ut pendente malo, ceu ductor ad arma exciret Tyrius. latebrosis collibus Astur et Libys et torta Baliaris saeuus habena erumpunt multusque Maces Garamasque Nomasque, tum, quo non alius uenalem in proelia dextram{{versus|195}} ocior attulerit conductaque bella probarit, Cantaber et galeae contempto tegmine Vasco. hinc pariter rupes, lacus hinc, hinc arma simulque consona uox urget, signum clamore uicissim per collis Tyria circumfundente corona.{{versus|200}} Auertere dei uultus fatoque dederunt maiori non sponte locum; stupet ipse tyranni fortunam Libyci Mauors, disiectaque crinem inlacrimat Venus, et Delum peruectus Apollo tristem maerenti solatur pectine luctum.{{versus|205}} sola Apennini residens in uertice diras expectat caedes immiti pectore Iuno. Primae Picentum, rupto ceu turbine fusa agmina et Hannibalem ruere ut uidere, cohortes inuadunt ultro et poenas pro morte futura,{{versus|210}} turbato uictore, petunt accensa iuuentus, et uelut erepto metuendi libera caelo manibus ipsa suis praesumpta piacula mittit. funditur unanimo nisu et concordibus ausis pilorum in Poenos nimbus, fixosque repulsi{{versus|215}} summittunt clipeos curuato pondere teli. acrius hoc rursum Libys (et praesentia saeui extimulat ducis) hortantes se quisque uicissim incumbunt pressoque impellunt pectore pectus. Ipsa, facem quatiens ac flauam sanguine multo{{versus|220}} sparsa comam, medias acies Bellona pererrat. stridit Tartareae nigro sub pectore diuae letiferum murmur, feralique horrida cantu bucina lymphatas agit in certamina mentes. his iras aduersa fouent crudusque ruente{{versus|225}} fortuna stimulus spem proiecisse salutis: hos dexter deus et laeto Victoria uultu adridens acuit, Martisque fauore fruuntur. Abreptus pulchro caedum Lateranus amore dum sequitur dextram, in medios penetrauerat hostis.{{versus|230}} quem postquam florens aequali Lentulus aeuo conspexit nimium pugnae nimiumque cruoris infestas inter non aequo Marte cateruas fata inritantem, nisu se concitat acri immitemque Bagam, qui iam uicina ferebat{{versus|235}} uulnera pugnantis tergo, uelocior hasta occupat et socium duris se casibus addit. tunc alacres arma adglomerant geminaque corusci fronte micant: paribus fulgent capita ardua cristis. actus in aduersos casu (namque obuia ferre{{versus|240}} arma quis auderet, nisi quem deus ima colentum damnasset Stygiae nocti?) praefracta gerebat Syrticus excelso decurrens robora monte et quatiens acer nodosi pondera rami flagrabat geminae nequiquam caedis amore:{{versus|245}} 'Non hic Aegates infidaque litora nautis, o iuuenes, motumque nouis sine Marte procellis fortunam bello pelagus dabit. aequoris olim uictores, media sit qualis, discite, terra bellator Libys, et meliori cedite regnis.'{{versus|250}} ac simul infesto Lateranum pondere truncae arboris urgebat iungens conuicia pugnae. Lentulus huic frendens ira: 'Trasimennus in altos ascendet citius collis, quam sanguine roret iste pio ramus,' subsidensque ilia nisu{{versus|255}} conantis suspensa fodit. tum feruidus atro pulmone exundat per hiantia uiscera sanguis. Nec minus accensis in mutua funera dextris parte alia campi saeuit furor. altus Iertes obtruncat Nerium. Rullo ditissimus arui{{versus|260}} occumbis, generose Volunx, nec clausa repostis pondera thesauris patrio nec regia quondam praefulgens ebore et possessa mapalia soli profuerunt. quid rapta iuuant, quid gentibus auri numquam extincta sitis? modo quem Fortuna fouendo{{versus|265}} congestis opibus donisque refersit opimis, nudum Tartarea portabit nauita cumba. Iuxta bellator iuuenilibus Appius ausis pandebat campum caede atque, ubi plurima uirtus nullique aspirare uigor, decus inde petebat.{{versus|270}} obuius huic Atlans, Atlans a litore Hibero, nequiquam extremae longinquus cultor harenae, impetit os hasta, leuiterque e corpore summo degustat cuspis generosum extrema cruorem. intonuere minae, uiolentaque lumina flammis{{versus|275}} exarsere nouis. furit et diffulminat omnem obstantum turbam; at clausum sub casside uulnus Martia commendat mananti sanguine membra. tum uero aspiceres pauitantem et condere semet nitentem sociis iuuenem, ceu tigride cerua{{versus|280}} Hyrcana cum pressa tremit, uel territa pennas colligit accipitrem cernens in nube columba, aut dumis subit, albenti si sensit in aethra librantem nisus aquilam, lepus. ora citato ense ferit, tum colla uiri dextramque micantem{{versus|285}} demetit ac mutat successu saeuior hostem. Stabat fulgentem portans in bella bipennem Cinyphius socerique miser Magonis inire optabat pugnam ante oculos spe laudis Isalcas, Sidonia tumidus sponsa uanoque superbus{{versus|290}} foedere promissae post Dardana proelia taedae. huic immittit atrox uiolentas Appius iras conantique grauem fronti librare securim altior insurgens galeam super exigit ictum. at fragilis ualido conamine soluitur ensis{{versus|295}} aere in Cinyphio, nec dispar sortis Isalcas umbonem incerto detersit futtilis ictu. tum quod humo haud umquam ualuisset uellere saxum, ni uires trux ira daret, contorquet anhelans Appius et lapsu resupino in terga cadentem{{versus|300}} mole premit scopuli perfractisque ossibus urget. uidit coniuncto miscens certamina campo labentem socer, et lacrimae sub casside fusae cum gemitu, rapidusque ruit: data foedera nuper accendunt animos expectatique nepotes.{{versus|305}} iamque aderat clipeumque uiri atque immania membra lustrabat uisu, propiorque a fronte coruscae lux galeae saeuas paulum tardauerat iras. haud secus, e specula praeceps delatus opaca, subsidens campo summissos contrahit artus,{{versus|310}} cum uicina trucis conspexit cornua tauri, quamuis longa fames stimulet, leo: nunc ferus alta surgentis ceruice toros, nunc torua sub hirta lumina miratur fronte ac iam signa mouentem et sparsa pugnas meditantem spectat harena.{{versus|315}} hic prior intorquens telum sic Appius infit: 'Si qua tibi pietas, ictum ne desere foedus et generum comitare socer.' per tegmina uelox tunc aerisque moras laeuo stetit hasta lacerto. at contra non dicta Libys, sed feruidus hastam{{versus|320}} perlibrat, magni donum memorabile fratris, caeso quam uictor sub moenibus ille Sagunti abstulerat Durio ac spectatae nobile pugnae germano dederat portare in proelia pignus. telum ingens perque arma uiri perque ora, doloris{{versus|325}} adiutum nisu, letalem pertulit ictum, exanguesque uiri conantis uellere ferrum in uulnus cecidere manus. iacet aequore nomen clarum Maeonio atque Italae pars magna ruinae Appius. intremuere lacus, corpusque refugit{{versus|330}} contractis Trasimennus aquis: telum ore cruento expirans premit atque admorsae immurmurat hastae. Nec fati melior Mamercus corpore toto exsoluit poenas nulli non saucius hosti. namque per aduersos, qua Lusitana ciebat{{versus|335}} pugnas dira manus, raptum cum sanguine caesi signiferi magna uexillum mole ferebat et trepida infelix reuocabat signa suorum. sed furiata cohors ausisque accensa superbis quodcumque ipsa manu gestabat missile, quicquid{{versus|340}} praebebat tellus sparsis uix peruia telis iniecit pariter, pluresque in corpore nullum inuenere locum perfossis ossibus hastae. Aduolat interea fraterni uulneris ira turbatus Libyae ductor, uisoque cruore,{{versus|345}} num lateri cuspis, num toto pondere telum sedisset, fratremque amens sociosque rogabat. utque metum leti procul et leuiora pauore cognouit, proprio tectum gestamine praeceps ex acie rapit et tutis a turbine pugnae{{versus|350}} constituit castris. medicas hinc ocius artes et senioris opem Synhali uocat. unguere uulnus herbarum hic sucis ferrumque e corpore cantu exigere et somnum tacto misisse chelydro anteibat cunctos, nomenque erat inde per urbes{{versus|355}} perque Paraetoniae celebratum litora Syrtis. ipse olim antiquo primum Garamanticus Hammon scire pater dederat Synhalo morsusque ferarum telorumque grauis ictus sedare medendo. atque is deinde suo moriens caelestia dona{{versus|360}} monstrauit nato, natusque heredis honori tramisit patrias artis. quem deinde secutus haud leuior fama Synhalus Garamantica sollers monstrata augebat studio multaque uetustum Hammonis comitem numerabat imagine patrem.{{versus|365}} tum proauita ferens leni medicamina dextra ocius, intortos de more astrictus amictus, mulcebat lympha purgatum sanguine uulnus. at Mago, exuuias secum caesique uolutans hostis mente necem, fraternas pectore curas{{versus|370}} pellebat dictis et casum laude leuabat: 'Parce metu, germane. meis medicamina nulla aduersis maiora feres: iacet Appius hasta ad manis pulsus nostra. si uita relinquat, sat nobis actum est: sequar hostem laetus ad umbras.'{{versus|375}} Quae dum turbatos auertunt aequore campi ductores ualloque tenent, ex agmine Poenum cedentem consul tumulo speculatus ab alto atque atram belli castris se condere nubem, turbidus extemplo trepidantis milite maesto{{versus|380}} inuadit cuneos subitoque pauore relaxat iam rarescentis acies. tum uoce feroci poscit ecum ac mediae ruit in certamina uallis. sic ubi torrentem crepitanti grandine nimbum inlidit terris molitus Iuppiter altas{{versus|385}} fulmine nunc Alpes, nunc mixta Ceraunia caelo, intremuere simul tellus et pontus et aether, ipsaque commoto quatiuntur Tartara mundo. incidit attonitis inopino turbine Poenis haud secus improuisa lues, gelidusque sub ossa{{versus|390}} peruasit miseris conspecti consulis horror. it medius ferroque ruens densissima latum pandit iter. clamor uario discrimine uocum fert belli rabiem ad superos et sidera pulsat, ceu pater Oceanus cum saeua Tethye Calpen{{versus|395}} Herculeam ferit atque exesa in uiscera montis contortum pelagus latrantibus ingerit undis: dant gemitum scopuli, fractasque in rupibus undas audit Tartessos latis distermina terris, audit non paruo diuisus gurgite Lixus.{{versus|400}} Ante omnis iaculo tacitas fallente per auras occumbit Bogus, infaustum qui primus ad amnem Ticini rapidam in Rutulos contorserat hastam. ille sibi longam Clotho turbamque nepotum crediderat uanis deceptus in alite signis.{{versus|405}} sed non augurio Parcarum impellere metas concessum cuiquam: ruit inter tela cruentis suspiciens oculis caelum superosque reposcit tempora promissae media iam morte senectae. nec Bagaso exultare datum ⟨a⟩ut impune relictum{{versus|410}} consulis ante oculos uita spoliasse Libonem. laurigeris decus illud auis nauaque iuuenta florebat, sed Massylus succiderat ensis pubescente caput mala, properoque uirentis delerat leto bellator barbarus annos.{{versus|415}} Flaminium implorasse tamen iam morte suprema haud frustra fuit. auulsa est nam protinus hosti ore simul ceruix: iuuit punire feroci uictorem exemplo ⟨et⟩ monstratum reddere letum. Quis deus, o Musae, paribus tot funera uerbis{{versus|420}} euoluat, tantisque umbris in carmine digna quis lamenta ferat? certantis laude cadendi primaeuos iuuenes mortisque in limine cruda facta uirum et fixis rabiem sub pectore telis? sternitur alternus uastis concursibus hostis,{{versus|425}} nec spoliare uacat praedaeque aduertere mentem. urget amor caedum, clausis dum detinet hostem fraternum castris uulnus, funditque ruitque nunc iaculis, nunc ense, modo inter milia consul bellantum conspectus equo, modo Marte feroci{{versus|430}} ante aquilas et signa pedes. fluit impia riuis saguineis uallis, tumulique et concaua saxa armorum sonitus flatusque imitantur equorum. Miscebat campum, membrorum in proelia portans celsius humano robur, uisaque pauentis{{versus|435}} mole gigantei uertebat corporis alas Othrys Marmarides: lati super agmen utrumque ingens tollebant umeri caput, hirtaque toruae frontis caesaries et crinibus aemula barba umbrabat rictus; squalore hinc hispida diro{{versus|440}} et uillosa feris horrebant pectora saetis. aspirare uiro propioremque addere Martem haud ausum cuiquam. laxo ceu belua campo incessebatur tutis ex agmine telis. tandem uesanos palantum in terga ferenti{{versus|445}} cum fremitu uultus tacita per nubila penna intrauit toruum Gortynia lumen harundo auertitque uirum. fugientis ad agmina consul intorquet tergo iaculum, quod tegmine nudas inrupit costas hirtoque a pectore primum{{versus|450}} mucronem ostendit. rapidus conuellere temptat qua nasci ferrum fulgenti cuspide cernit, donec abundanter defuso sanguine late procubuit moriens et telum uulnere pressit. spiritus exundans uicinum puluere moto{{versus|455}} perflauit campum et nubem dispersit in auras. Nec minor interea tumulis siluisque fremebat diuersis Mauors, uariaque per ardua pugna et saxa et dumi rorantes caede nitebant. exitium trepidis letique et stragis acerbae{{versus|460}} causa Sychaeus erat. Murranum ille eminus hasta perculerat, quo non alius, cum bella silerent, dulcius Oeagrios pulsabat pectine neruos. occubuit silua in magna patriosque sub ipso quaesiuit montis leto ac felicia Baccho{{versus|465}} Aequana et Zephyro Surrentum molle salubri. addiderat misero comitem pugnaeque ferocis gaudebat tristi uictor nouitate Sychaeus. palantis nam dum sequitur, peruaserat altam in siluam et priscae reclinis ab ictibus ulmi{{versus|470}} terga tuebatur trunco frustraque relictos Tauranus comites suprema uoce ciebat. transegit iuuenem ac perfossis incita membris haesit in opposito cuspis Sidonia ligno. Quid uobis, quaenam ira deum, uel mente sinistra{{versus|475}} quae sedit formido, uiri? qui Marte relicto ramorum quaesistis opem. non aequus in artis nimirum rebus suasor metus. arguit asper exitus euentu praui consulta timoris. annosa excelsos tendebat in aethera ramos{{versus|480}} aesculus, umbrosum magnas super ardua siluas nubibus insertans altis caput, instar (aperto si staret campo) nemoris, lateque tenebat frondosi nigra tellurem roboris umbra. par iuxta quercus longum molita per aeuum{{versus|485}} uertice canenti proferre sub astra cacumen diffusas patulo laxabat stipite frondes umbrabatque coma summi fastigia montis. huc Hennaea cohors, Triquetris quam miserat oris rex, Arethusa, tuus, defendere nescia morti{{versus|490}} dedecus et mentem nimio mutata pauore certatim sese tulit ascendensque uicissim pressit nutantis incerto pondere ramos. mox alius super atque alius consistere tuto dum certant, pars excussi (nam fragmine putri{{versus|495}} ramorum et senio male fida fefellerat arbor), pars trepidi celso inter tela cacumine pendent. turbatos una properans consumere peste corripit aeratam iam dudum in bella bipennem, deposito clipeo mutatus tela, Sychaeus.{{versus|500}} incumbunt sociae dextrae, magnoque fragore pulsa gemit crebris succumbens ictibus arbos. fluctuat infelix concusso stipite turba, ceu, Zephyrus quatit antiquos ubi flamine lucos, fronde super tremuli uix tota cacuminis haerens{{versus|505}} iactatur nido pariter nutante uolucris. procubuit tandem multa deuicta securi suffugium infelix miseris et inhospita quercus elisitque uirum spatiosa membra ruina. Inde aliae cladum facies. contermina taedis{{versus|510}} conlucet rapidoque inuoluitur aesculus igni. iamque inter frondes arenti robore gliscens uerticibus saeuis torquet Vulcanus anhelos cum feruore globos flammarum et ⟨c⟩ulmina torret. nec tela interea cessant. semusta gementum{{versus|515}} atque amplexa cadunt ardentis corpora ramos. Haec inter miseranda uirum certamina consul ecce aderat uoluens iram exitiumque Sychaeo. at iuuenis dubio tantae discrimine pugnae occupat euentum telo temptare priorem.{{versus|520}} cui medio leuiter clipeo stetit aeris in ora cuspis et oppositas uetita est tramittere crates. sed non et consul misso concredere telo fortunam optatae caedis parat, at latus ense haurit: nec crudae tardarunt tegmina parmae.{{versus|525}} labitur infelix atque adpetit ore cruento tellurem expirans. tum diffundente per artus frigore se Stygio manantem in uiscera mortem accipit et longo componit lumina somno. Atque ea dum uariis permixtus tristia Mauors{{versus|530}} casibus alternat, iam castris Mago relictis, iam Libyae ductor properantia signa citato raptabant cursu et cessata reponere hauebant tempora caede uirum ac multo pensare cruore. it globus intorquens nigranti turbine nubem{{versus|535}} pulueris, et surgit sublatis campus harenis, quaque ferens gressum flectit uestigia ductor, undanti circum tempestas acta procella uoluitur atque altos operit caligine montis. occubuere femur Fontanus, Buta canorum{{versus|540}} transfixi guttur, pressoque e uulnere cuspis prospexit terga. hunc tristes luxere Fregellae multiplicem proauis, hunc mater Anagnia fleuit. haud dispar fortuna tibi, Laeuine, sed auso non eadem. neque enim Tyrio concurrere regi{{versus|545}} temptas, sed lectus par ad certamen Ithemon Autololum moderator erat; quem poplite caeso dum spoliat, grauis immiti cum turbine costas fraxinus inrupit, conlapsaque membra sub ictu hoste super fuso subita cecidere ruina.{{versus|550}} [Nec Sidicina cohors defit. Viriasius armat mille uiros, nulli uictus uel ponere castra uel iunxisse ratem duroque resoluere muros ariete et in turrim subitos immittere pontis.] * Quem postquam Libyae ductor uirtute feroci{{versus|555}} exultare uidet (namque illi uulnere praeceps terga dabat leuibus diffisus Arauricus armis), acrius hoc, pulchro Mauorte accensus in iram et dignum sese ratus in certamina saeuo comminus ire uiro, referenti e corpore telum{{versus|560}} aduolat et fodiens pectus: 'Laudande laborum, quisquis es, haud alia decuit te occumbere dextra. ad manis leti perfer decus. Itala gentis ni tibi origo foret, uita donatus abires.' hinc Fadum petit et ueterem bellare Labicum,{{versus|565}} cui Siculis quondam terris congressus Hamilcar clarum spectato dederat certamine nomen. immemor annorum seniumque oblitus in arma ille quidem cruda mente et uiridissimus irae ibat, sed uani frigentem in Marte senectam{{versus|570}} prodebant ictus: stipula crepitabat inani ignis iners cassamque dabat sine robore flammam. quem postquam accepit patrio monstrante superbum armigero Poenum ductor, 'Certamina primae hic lue nunc' inquit 'pugnae: te notus Hamilcar{{versus|575}} hac trahit ad manis dextra.' tum librat ab aure intorquens iaculum et uersantem in uulnere sese transigit. extracta foedauit cuspide sanguis canitiem et longos finiuit morte labores. nec minus Herminium primis obtruncat in armis,{{versus|580}} adsuetum, Trasimenne, tuos praedantibus hamis exhaurire lacus patriaeque alimenta senectae ducere suspenso per stagna iacentia lino. interea exanimem maesti super arma Sychaeum portabant Poeni corpusque in castra ferebant.{{versus|585}} quos ubi conspexit tristi clamore ruentis ductor, praesago percussus pectora luctu, 'Quinam' inquit 'dolor, o socii, quemue ira deorum eripuit nobis? num te, dulcedine laudis flagrantem et nimio primi Mauortis amore{{versus|590}} atra, Sychaee, dies properato funere carpsit?' utque dato gemitu lacrimae adsensere ferentum et dictus pariter caedis maerentibus auctor, 'Cerno' ait 'aduerso pulchrum sub pectore uulnus cuspidis Iliacae. dignus Carthagine, dignus{{versus|595}} Hasdrubale ad manis ibis, nec te optima mater dissimilem lugebit auis, Stygiaue sub umbra degenerem cernens noster uitabit Hamilcar. at mihi Flaminius, tam maesti causa doloris, morte sua minuat luctus. haec pompa sequetur{{versus|600}} exequias, seroque emptum uolet impia Roma non uiolasse mei corpus mucrone Sychaei.' Sic memorans torquet fumantem ex ore uaporem, iraque anhelatum proturbat pectore murmur, ut multo accensis feruore exuberat undis{{versus|605}} clausus ubi exusto liquor indignatur aeno. tum praeceps ruit in medios solumque fatigat Flaminium incessens. nec dicto segnius ille bella capessebat, propiorque insurgere Mauors coeperat, et campo iunctus iam stabat uterque,{{versus|610}} cum subitus per saxa fragor, motique repente, horrendum, colles et summa cacumina totis intremuere iugis. nutant in uertice siluae pinifero fractaeque ruunt super agmina rupes. immugit penitus conuulsis ima cauernis{{versus|615}} dissiliens tellus nec paruos rumpit hiatus, atque umbras late Stygias immensa uorago faucibus ostendit patulis, manesque profundi antiquum expauere diem. lacus ater in altos sublatus montis et sede excussus auita{{versus|620}} lauit Tyrrhenas ignota aspergine siluas. iamque eadem populos magnorumque oppida regum tempestas et dira lues strauitque tulitque. ac super haec reflui pugnarunt montibus amnes, et retro fluctus torsit mare. monte relicto{{versus|625}} Apenninicolae fugere ad litora Fauni. pugnabat tamen (heu belli uecordia!) miles, iactatus titubante solo, tremebundaque tela, subducta tellure ruens, torquebat in hostem, donec pulsa uagos cursus ad litora uertit{{versus|630}} mentis inops stagnisque inlata est Daunia pubes. quis consul terga increpitans (nam turbine motae ablatus terrae inciderat): 'Quid deinde, quid, oro, restat, io, profugis? uos en ad moenia Romae ducitis Hannibalem, uos in Tarpeia Tonantis{{versus|635}} tecta faces ferrumque datis. sta, miles, et acris disce ex me pugnas, uel si pugnare negatum, disce mori. dabit exemplum non uile futuris Flaminius. ne terga Libys, ne Cantaber umquam consulis aspiciat. solus, si tanta libido{{versus|640}} est uobis rabiesque fugae, tela omnia solus pectore consumo et moriens fugiente per auras hac anima uestras reuocabo ad proelia dextras.' Dumque ea commemorat densosque obit obuius hostis, aduolat ora ferus mentemque Ducarius. acri{{versus|645}} nomen erat gentile uiro, fusisque cateruis Boiorum quondam patriis antiqua gerebat uulnera barbaricae mentis, noscensque superbi uictoris uultus 'Tune' inquit 'maximus ille Boiorum terror? libet hoc cognoscere telo,{{versus|650}} corporis an tanti manet de uulnere sanguis. nec uos paeniteat, populares, fortibus umbris hoc mactare caput: nostros hic curribus egit insistens uictos alta ad Capitolia patres. ultrix hora uocat.' pariter tunc undique fusis{{versus|655}} obruitur telis, nimboque ruente per auras contectus nulli dextra iactare reliquit Flaminium cecidisse sua. nec pugna perempto ulterior ductore fuit. namque agmine denso primores iuuenum, laeua ob discrimina Martis{{versus|660}} infensi superis dextrisque et cernere Poenum uictorem plus morte rati, super ocius omnes membra ducis stratosque artus certamine magno telaque corporaque et non fausto Marte cruentas iniecere manus. sic densi caedis aceruo{{versus|665}} ceu tumulo texere uirum. tum, strage per undas per siluas sparsa perque altam sanguine uallem, in medias fratre inuectus comitante cateruas caesorum iuuenum Poenus 'Quae uulnera cernis, quas mortes!' inquit 'premit omnis dextera ferrum,{{versus|670}} armatusque iacet seruans certamina miles. hos, en, hos obitus nostrae spectate cohortes! fronte minae durant, et stant in uultibus irae. et uereor, ne, quae tanta creat indole tellus magnanimos fecunda uiros, huic fata dicarint{{versus|675}} imperium, atque ipsis deuincat cladibus orbem.' Sic fatus cessit nocti; finemque dedere caedibus infusae subducto sole tenebrae. </poem> {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=../Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=../Liber VI }} e8pwji11swjcf4uaj9r86g7cgek9ou2 0 37525 269631 235329 2026-06-08T15:03:06Z Saumache 27923 /* top */ assisted using [[Project:AWB|AWB]] 269631 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber VI }} {{Liber |Ante=Liber V |AnteNomen=../Liber V |Post=Liber VII |PostNomen=../Liber VII }} <poem> Iam, Tartessiaco quos soluerat aequore Titan in noctem diffusus, equos iungebat Eois litoribus, primique nouo Phaethonte retecti Seres lanigeris repetebant uellera lucis, et foeda ante oculos strages, propiusque patebat{{versus|5}} insani Mauortis opus: simul arma uirique ac mixtus sonipes dextraeque in uulnere caesi haerentes hostis, passim clipeique iubaeque atque artus trunci capitum fractusque iacebat ossibus in duris ensis. nec cernere deerat{{versus|10}} frustra seminecum quaerentia lumina caelum. tum spumans sanie lacus et fluitantia summo aeternum tumulis orbata cadauera ponto. Nec tamen aduersis ruerat tota Itala uirtus. Bruttius ingenti miserandae caedis aceruo,{{versus|15}} non aequum ostentans confosso corpore Martem, extulerat uix triste caput truncosque trahebat per stragem neruis interlabentibus artus, tenuis opum, non patre nitens linguaue, sed asper ense, nec e Volsca quisquam uir gente redemit{{versus|20}} plus aeui nec⟨e⟩ magnanima. puer addere sese pubescente gena castris optarat et acri Flaminio spectatus erat, cum Celtica uictor obrueret bello diuis melioribus arma. inde honor ac sacrae custodia Marte sub omni{{versus|25}} alitis: hinc causam nutriuit gloria leti. namque necis certus, captae prohibere nequiret cum Poenos aquilae, postquam subsidere fata uiderat et magna pugnam inclinare ruina, occulere interdum et terrae mandare parabat.{{versus|30}} sed subitis uictus telis labentia membra prostrauit super ac mentita morte tegebat. uerum ubi lux nocte e Stygia miseroque sopore reddita, uicini de strage cadaueris hasta erigitur soloque uigens conamine late{{versus|35}} stagnantem caede et facilem discedere terram ense fodit, clausamque aquilae infelicis adorans effigiem, palmis languentibus aequat harenas. supremus fessi tenuis tum cessit in auras halitus et magnam misit sub Tartara mentem.{{versus|40}} Iuxta cernere erat meritae sibi poscere carmen uirtutis sacram rabiem. Laeuinus, ab alto Priuerno, uitis Latiae praesignis honore, exanimum Nasamona Tyren super ipse iacebat exanimis: non hasta uiro, non ensis: in artis{{versus|45}} abstulerat Fors arma. tamen certamine nudo inuenit Marti telum dolor. ore cruento pugnatum, ferrique uicem dens praebuit irae. iam lacerae nares foedataque lumina morsu, iam truncum raptis caput auribus, ipsaque diris{{versus|50}} frons depasta modis, et sanguine abundat hiatus; nec satias, donec mandentia linqueret ora spiritus et plenos rictus mors atra teneret. Talia dum praebet tristis miracula uirtus, diuerso interea fugientes saucia turba{{versus|55}} iactantur casu siluisque per auia caecis ablati furtim multo cum uulnere solos per noctem metantur agros. sonus omnis et aura exterrent pennaque leui commota uolucris. non sopor aut menti requies. agit asper acerba{{versus|60}} nunc Mago attonitos, nunc arduus Hannibal hasta. Serranus, clarum nomen, tua, Regule, proles, qui longum semper fama gliscente per aeuum infidis seruasse fidem memorabere Poenis, flore nitens primo, patriis heu Punica bella{{versus|65}} auspiciis ingressus erat, miseramque parentem et dulcis tristi repetebat sorte penates saucius. haud illi comitum super ullus, et atris uulneribus qui ferret opem: per deuia, fractae innitens hastae furtoque ereptus opacae{{versus|70}} noctis, iter tacitum Perusina ferebat in arua. hic fessus parui, quaecumque ibi fata darentur, limina pulsabat tecti, cum membra cubili euoluens non tarda Marus (uetus ille parentis miles et haud surda tractarat proelia fama){{versus|75}} procedit renouata focis et paupere Vesta lumina praetendens. utque ora agnouit et aegrum uulneribus diris ac, lamentabile uisu, lapsantis fultum truncata cuspide gressus, funesti rumore mali iam saucius aures:{{versus|80}} 'Quod scelus, o nimius uitae nimiumque ferendis aduersis genitus, cerno? te, maxime, uidi, ductorum, cum captiuo Carthaginis arcem terreres uultu, crimen culpamque Tonantis, occidere atque hausi, quem non Sidonia tecta{{versus|85}} expulerint euersa meo de corde, dolorem. estis ubi en iterum, superi? dat pectora ferro Regulus, ac stirpem tantae periura recidit surgentem Carthago domus.' inde aegra reponit membra toro, nec ferre rudis medicamina (quippe{{versus|90}} callebat bellis) nunc purgat uulnera lympha, nunc mulcet sucis. ligat inde ac uellera molli circumdat tactu et torpentis mitigat artus. exin cura seni tristem depellere fesso ore sitim et parca uires accersere mensa.{{versus|95}} quae postquam properata, sopor sua munera tandem applicat et mitem fundit per membra quietem. necdum exorta dies, Marus instat uulneris aestus: expertis medicare modis gratumque teporem exutus senium trepida pietate ministrat.{{versus|100}} Hic iuuenis maestos tollens ad sidera uultus cum gemitu lacrimisque simul: 'Si culmina nondum Tarpeia exosus damnasti sceptra Quirini, extremas Italum res Ausoniamque ruentem aspice,' ait 'genitor, tandemque aduerte procellis{{versus|105}} aequos Iliacis oculos. amisimus Alpes, nec deinde aduersis modus est: Ticinus et ater stragibus Eridanus, tuque insignite tropaeis Sidoniis Trebia et tellus lacrimabilis Arni. sed quid ego haec? grauior quanto uis ecce malorum!{{versus|110}} uidi crescentis Trasimenni caedibus undas, prostrataque uirum mole inter tela cadentem uidi Flaminium. testor, mea numina, manes dignam me poenae tum nobilitate paternae strage hostis quaesisse necem, ni tristia letum,{{versus|115}} ut quondam patri, nobis quoque fata negassent.' Cetera ~aceruantem questu lenire laborans effatur senior: 'Patrio, fortissime, ritu quicquid adest duri et rerum inclinata feramus. talis lege deum cliuoso tramite uitae{{versus|120}} per uarios praeceps casus rota uoluitur aeui. sat tibi, sat magna et totum uulgata per orbem stant documenta domus: sacer ille et numine nullo inferior, tuus ille parens decora alta parauit restando aduersis nec uirtutem exuit ullam{{versus|125}} ante reluctantis liquit quam spiritus artus. uix puerile mihi tempus confecerat aetas, cum primo malas signabat Regulus aeuo. accessi comes, atque omnis sociauimus annos, donec dis Italae uisum est extinguere lumen{{versus|130}} gentis, in egregio cuius sibi pectore sedem ceperat alma Fides mentemque amplexa tenebat. ille ensem nobis magnorum hunc instar honorum uirtutisque ergo dedit et, sordentia fumo quae cernis nunc, frena (sed est argenteus ollis{{versus|135}} fulgor). nec cuiquam Marus est post talia dona non praelatus eques. uerum superauit honores omnis hasta meos. cui me libare Lyaei quod cernis latices, dignum cognoscere causam. Turbidus arentis lento pede sulcat harenas{{versus|140}} Bagrada, non ullo Libycis in finibus amne uictus limosas extendere latius undas et stagnante uado patulos inuoluere campos. hic studio laticum, quorum est haud prodiga tellus, per ripas laeti saeuis consedimus aruis.{{versus|145}} lucus iners iuxta Stygium pallentibus umbris seruabat sine sole nemus, crassusque per auras halitus erumpens taetrum expirabat odorem. intus dira domus curuoque immanis in antro sub terra specus et tristes sine luce tenebrae.{{versus|150}} horror mente redit. monstrum exitiabile et ira telluris genitum, cui par uix uiderit aetas ulla uirum, serpens centum porrectus in ulnas letalem ripam et lucos habitabat Auernos. ingluuiem immensi uentris grauidamque uenenis{{versus|155}} aluum deprensi satiabant fonte leones aut acta ad fluuium torrenti lampade solis armenta et tractae foeda grauitate per auras ac tabe adflatus uolucres. semesa iacebant ossa solo informi dape quae repletus et asper{{versus|160}} uastatis gregibus nigro ructarat in antro. isque ubi feruenti concepta incendia pastu gurgite mulcebat rapido et spumantibus undis, nondum etiam toto demersus corpore in amnem iam caput aduersae ponebat margine ripae.{{versus|165}} imprudens tantae pestis gradiebar, Aquino Apenninicola atque Vmbro comitatus Auente: scire nemus faciemque loci explorare libebat. iamque propinquantum tacitus penetrauit in artus horror et occulto riguerunt frigore membra.{{versus|170}} intramus tamen et Nymphas numenque precamur gurgitis ignoti trepidosque et multa pauentis arcano gressus audemus credere luco. ecce e uestibulo primisque e faucibus antri Tartareus turbo atque insano saeuior Euro{{versus|175}} spiritus erumpit, uastoque e gurgite fusa tempestas oritur, mixtam stridore procellam Cerbereo torquens. pauefacti clade uicissim aspicimus. resonare solum, tellusque moueri, atque antrum ruere, et uisi procedere manes.{{versus|180}} quantis armati caelum petiere Gigantes anguibus, aut quantus Lernae lassauit in undis Amphitryoniaden serpens, qualisque comantis auro seruauit ramos Iunonius anguis: tantus disiecta tellure sub astra coruscum{{versus|185}} extulit adsurgens caput atque in nubila primam dispersit saniem et caelum foedauit hiatu. diffugimus tenuemque metu conamur anheli tollere clamorem frustra: nam sibila totum implebant nemus. at subita formidine caecus{{versus|190}} et facti damnandus Auens (sed fata trahebant) antiquae quercus ingenti robore sese occulit, infandum si posset fallere monstrum. uix egomet credo: spiris ⟨c⟩ingentibus arte arboris abstraxit molem penitusque reuulsam{{versus|195}} euertit fundo et radicibus eruit imis. tum trepidum ac socios extrema uoce cientem corripit atque haustu sorbens et faucibus atris (uidi respiciens) obscaena condidit aluo. infelix fluuio sese et torrentibus undis{{versus|200}} crediderat celerique fuga iam nabat Aquinus. hunc medio inuasit fluctu ripaeque relatos (heu genus infandum leti!) depascitur artus. Sic dirum nobis et lamentabile monstrum effugisse datur. quantum mens aegra sinebat,{{versus|205}} adpropero gressum et ductori singula pando. ingemuit casus iuuenum miseratus acerbos. utque erat in pugnas et Martem et proelia et hostem igneus et magna audendi flagrabat amore, ocius arma rapi et spectatum Marte sub omni {{versus|210}} ire iubet campis equitem. ruit ipse citatum quadrupedem planta fodiens, scutataque raptim consequitur iusso manus et muralia portat ballistas tormenta grauis suetamque mouere excelsas turris immensae cuspidis hastam.{{versus|215}} iamque ubi feralem strepitu circumtonat aulam cornea gramineum persultans ungula campum, percitus hinnitu serpens euoluitur antro et Stygios aestus fumanti exsibilat ore: terribilis gemino de lumine fulgurat ignis.{{versus|220}} at nemus arrectae et procera cacumina saltus exuperant cristae: trifido uibrata per auras lingua micat motu atque adsultans aethera lambit. ut uero strepuere tubae, conterritus alte immensum attollit corpus tergoque residens{{versus|225}} cetera sinuatis glomerat sub pectore gyris. dira dehinc in bella ruit rapideque resoluens contortos orbes derecto corpore totam extendit molem subitoque propincus in ora lato distantum spatio uenit. omnis anhelat{{versus|230}} attonitus serpentis ecus frenoque teneri impatiens crebros expirat naribus ignes. arduus ille super tumidis ceruicibus altum nutat utroque caput. trepidos inde incitus ira nunc sublime rapit, nunc uasto pondere gaudet{{versus|235}} elisisse premens. tunc fractis ossibus atram absorbet saniem et, tabo manante per ora, mutat hians hostem semesaque membra relinquit. cedebant iam signa retro, uictorque cateruas longius auectas adflatus peste premebat,{{versus|240}} cum ductor, propere reuocatam in proelia turmam uocibus impellens: "Serpentine Itala pubes terga damus Libycisque parem non esse fatemur anguibus Ausoniam? si debellauit inertis halitus, ac uiso mens aegra effluxit hiatu,{{versus|245}} ibo alacer solusque manus componere monstro sufficiam." clamans haec atque interritus hastam fulmineo uolucrem torquet per inane lacerto. uenit in aduersam non uano turbine frontem cuspis et haud paulum uires adiuta ruentis{{versus|250}} contra ardore ferae capiti tremebunda resedit. clamor ad astra datur, uocesque repente profusae aetherias adiere domos. furit ilicet ira terrigena, impatiens dare terga nouusque dolori et chalybem longo tum primum passus in aeuo.{{versus|255}} nec frustra rapidi stimulante dolore fuisset impetus, ablato ni Regulus arte regendi instantem elusisset equo rursusque secutum cornipedis gyros flexi curuamine tergi detortis laeua celer effugisset habenis.{{versus|260}} At non spectator Marus inter talia segni torpebat dextra. mea tanto in corpore monstri hasta secunda fuit. iam iamque extrema trisulca lambebat lingua fessi certamine terga quadrupedis: torsi telum atque urgentia uelox{{versus|265}} in memet saeui serpentis proelia uerto. hinc imitata cohors certatim spicula dextris congerit alternasque ferum diducit in iras, donec murali ballista coercuit ictu. tum fractus demum uires; nec iam amplius aegra{{versus|270}} consuetum ad nisus spina praestante rigorem et solitum in nubes tolli caput, acrius insta⟨n⟩t. iamque aluo penitus demersa phalarica sedit et geminum uolucres lumen rapuere sagittae. iam patulis uasto sub uulnere faucibus a⟨t⟩er{{versus|275}} tabificam expirat saniem specus. ultima iamque ingesti cauda et iaculis et pondere conti haeret humi, lassoque tamen minitatur hiatu, donec tormentis stridens magnoque fragore discussit trabs acta caput, longoque resoluens{{versus|280}} aggere se ripae tandem exhalauit in auras liuentem nebulam fugientis ab ore ueneni. erupit tristi fluuio mugitus et imis murmura fusa uadis, subitoque et lucus et antrum et resonae siluis ulularunt flebile ripae.{{versus|285}} heu quantis luimus mox tristia proelia damnis, quantaque supplicia et qualis exhausimus iras! nec tacuere pii uates famulumque sororum Naiadum, tepida quas Bagrada nutrit in unda, nos uiolasse manu seris monuere periclis.{{versus|290}} haec tunc hasta decus nobis pretiumque secundi uulneris a uestro, Serrane, tributa parente, princeps quae sacro bibit e serpente cruorem.' Iamdudum uultus lacrimis atque ora rigabat Serranus medioque uiri sermone profatur:{{versus|295}} 'Huic si uita duci nostrum durasset in aeuum, non Trebia infaustas superasset sanguine ripas, nec, Trasimenne, tuus premeret tot nomina gurges.' Tum senior 'Magnas' inquit 'de sanguine poenas percepit Tyrio et praesumpta piacula mortis.{{versus|300}} nam defecta uiris et opes attrita supinas Africa tendebat palmas, cum sidere diro misit Agenoreis ductorem animosa Therapne. nulla uiro species decorisque et frontis egenum corpus; in exiguis uigor, admirabile, membris{{versus|305}} uiuidus et nisu magnos qui uinceret artus. iam Martem regere atque astus adiungere ferro et duris facilem per inhospita ducere uitam haud isti, quem nunc penes est sollertia belli, cederet Hannibali. uellem hunc, o tristia nobis{{versus|310}} Taygeta, hunc unum non durassetis opacis Eurotae ripis. uidissem moenia flammis Phoenissae ruere, aut certe non horrida fata fleuissem ducis et, nulla quos morte nec igni exutos seruans portabo in Tartara, luctus.{{versus|315}} consertae campis acies, multusque per arua feruebat Mauors, nec mens erat ulla sine ira. hic inter medios memorandis Regulus ausis laxabat ferro campum ⟨in⟩que pericla ruebat nec repetenda dabat letali uulnera dextra.{{versus|320}} sic, ubi nigrantem torquens stridentibus Austris portat turbo globum piceaque e nube ruinam pendentem terris pariter pontoque minatur, omnis et agricola et nemoroso uertice pastor et pelago trepidat subductis nauita uelis.{{versus|325}} at fraudem nectens, socios ubi concaua saxa claudebant, uertit subito certamina Graius et dat terga celer ficta formidine ductor, haud secus ac stabulis procurans otia pastor in foueam parco tectam uelamine frondis{{versus|330}} ducit nocte lupos positae balatibus agnae. abripuit traxitque uirum fax mentis honestae gloria et incerti fallax fiducia Martis. non socios comitumue manus, non arma sequentum respicere: insano pugnae tendebat amore{{versus|335}} iam solus, nubes subito cum densa Laconum saxosis latebris intento ad proelia circum funditur, et pone insurgit uis saeua uirorum. o diram Latio lucem, fastisque notandum dedecus o, Gradiue, tuum! tibi dextera et urbi{{versus|340}} nata tuae tristi damnatur sorte catenae. haud umquam absistam gemitu. te, Regule, uidit Sidonius carcer, tuque huic sat magna triumpho uisa es, Carthago, superis. quae poena sequetur digna satis tali pollutos Marte Laconas?{{versus|345}} At noua Elissaei iurato foedera patres consultant mandare duci pacisque sequestrem mittere poscentis uinctam inter proelia pubem captiuamque manum ductore rependere nostro. nec mora, iam stabat primis in litoris undis{{versus|350}} nauali propulsa ratis, iam nautica pubes aut siluis stringunt remos, aut abiete secta transtra nouant. his intortos aptare rudentis, his studium erecto componere carbasa malo. unca locant prora curuati pondera ferri.{{versus|355}} ante omnis doctus pelagi rectorque carinae puppim aptat clauumque Cothon. micat aereus alta fulgor aqua trifidi splendentis in aequore rostri. tela simul uariamque ferunt contra aspera ponti rerum ad tempus opem. mediae stat margine puppis{{versus|360}} qui uoce alternos nautarum temperet ictus et remis dictet sonitum pariterque relatis ad numerum plaudat resonantia caerula tonsis. Postquam confectum nautis opus horaque cursus atque armata ratis uentique dedere profundum,{{versus|365}} omnis turba ruit, matres puerique senesque. per medios coetus trahit atque inimica per ora spectandum Fortuna ducem. fert lumina contra pacatus frontem, qualis cum litora primum attigit adpulsa rector Sidonia classe.{{versus|370}} accessi comes, haud ipso renuente, ratique impositus maestis socium me casibus addo. inluuiem atque inopes mensas durumque cubile et certare malis urgentibus hoste putabat deuicto maius, nec tam fugisse cauendo{{versus|375}} aduersa egregium, quam perdomuisse ferendo. spes tamen una mihi, quamquam bene cognita et olim atrox illa fides, urbem murosque domumque tangere si miseris licuisset, corda moueri posse uiri et uestro certe mitescere fletu.{{versus|380}} claudebam sub corde metus lacrimasque putabam esse uiro et nostrae similem inter tristia mentem. cum tandem patriae Tiberino adlabimur amni, seruabam uultus ducis ac prodentia sensum lumina et obtutu perstabam intentus eodem.{{versus|385}} si qua fides, unum, puer, inter mille labores, unum etiam in patria saeuaque in Agenoris urbe atque unum uidi poenae quoque tempore uultum. obuia captiuo cunctis simul urbibus ibat Ausonia, et campum turba uincente propinqui{{versus|390}} implentur colles; strepit altis Albula ripis. ipsi Poenorum proceres immitia corda ad patrios certant cultus reuocare, togaeque addebatur honos. stetit, inlacrimante senatu et matrum turba iuuenumque dolore profuso,{{versus|395}} inter tot gemitus immobilis. aggere consul tendebat dextram et patria uestigia primus ponentem terra occursu celebrabat amico. collegit gressum, monitusque recedere consul nec summum uiolare decus. cingente superba{{versus|400}} Poenorum turba captiuoque agmine saeptus ibat et inuidiam caelo diuisque ferebat. Ecce trahens geminum natorum Marcia pignus, infelix nimia magni uirtute mariti, squalentem crinem et tristis lacerabat amictus.{{versus|405}} agnoscisne diem? an teneris non haesit in annis? atque ea, postquam habitu iuxta et uelamine Poeno deformem aspexit, fusis ululatibus aegra labitur, et gelidos mortis color occupat artus. si qua deis pietas, tales, Carthago, uidere{{versus|410}} dent tibi Sidonias matres. me uoce quieta adfatus iubet et uestros et coniugis una arcere amplexus pater, impenetrabilis ille luctibus et numquam summissus colla dolori.' Hic alto iuuenis gemitu lacrimisque coortis{{versus|415}} 'Magne parens,' inquit 'quo maius numine nobis Tarpeia nec in arce sedet, si iura querelis sunt concessa piis, cur hoc matrique mihique solamen, uel cur decus hoc, o dure, negasti, tangere sacratos uultus atque oscula ab ore{{versus|420}} libauisse tuo? dextram mihi prendere dextra non licitum? leuiora forent haec uulnera quantum, si ferre ad manis infixos mente daretur amplexus, uenerande, tuos. sed uana recordor ni, Mare, (nam primo tunc haerebamus in aeuo){{versus|425}} humana maior species erat. horrida cano uertice descendens ingentia colla tegebat caesaries, frontique coma squalente sedebat terribilis decor atque animi uenerabile pondus. nil posthac oculis simile incidit.' excipit inde{{versus|430}} iam Marus atque, inhibens conuellere uulnera questu, 'Quid, cum praeteritis inuisa penatibus' inquit 'hospitia et sedes Poenorum intrauit acerbas? adfixi clipei currusque et spicula nota aedibus in paruis, magni monumenta triumphi,{{versus|435}} pulsabant oculos, coniunxque in limine primo clamabat: "Quo fers gressus? non Punicus hic est, Regule, quem fugias, carcer. uestigia nostri casta tori domus et patrium sine crimine seruat inuiolata larem. semel hic iterumque (quid, oro,{{versus|440}} pollutum est nobis?) prolem, gratante senatu et patria, sum enixa tibi. tua, respice, sedes haec est, unde ingens umeris fulgentibus ostro uidisti Latios consul procedere fasces, unde ire in Martem, quo capta referre solebas{{versus|445}} et uictor mecum suspendere postibus arma. non ego complexus et sanctae foedera taedae coniugiumue peto: patrios damnare penatis absiste ac natis fas duc concedere noctem." Hos inter fletus iunctus uestigia Poenis{{versus|450}} limine se clusit Tyrio questusque reliquit. uixdum clara dies summa lustrabat in Oeta Herculei monumenta rogi, cum consul adire accirique iubet Libyas. tum limina templi uidimus intrantem. quae consultata senatus,{{versus|455}} quasue uiri uoces extremum curia maerens audierit, placido nobis ipse edidit ore. intulit ut gressus, certatim uoce manuque ad solitam sedem et uestigia nota uocabant. abnuit antiquumque loci aspernatus honorem.{{versus|460}} at circumfusi non setius undique dextram prensare ac, patriae ductorem nomine tanto redderet, orabant: captiua posse redemptum pensari turba, ac Tyrias tum iustius arces arsuras dextra, fuerit quae uincta catenis.{{versus|465}} Tum palmas simul attollens ac lumina caelo "Iustitiae rectique dator, qui cuncta gubernas, nec leuior mihi diua Fides Sarranaque Iuno, quos reditus testes iurata mente uocaui, sit mihi fas me digna loqui Latiosque tueri {{versus|470}} uoce focos: ibo ad Tyrios non segnior," inquit "stante fide reditus et saluo foedere poenae. sic nobis rerum exitio desistite honorem tendere. tot bellis totque annis fregimus aeuum. nunc etiam uinclis et longo carcere torpent{{versus|475}} captiuo in senio uires. fuit ille nec umquam, dum fuit, a duro cessauit munere Martis Regulus. exangui spectatis corpore nomen. at non Carthago, fraudum domus, inscia quantum e nobis restet, iuuenes parat, aspera ferro{{versus|480}} pectora, captiuos nostra pensare senecta. ite dolos contra, gensque astu fallere laeta discat, me capto quantum tibi, Roma, supersit. nec uero placeat, nisi quae de more parentum pax erit. exposcunt Libyes nobisque dedere{{versus|485}} haec referenda, pari libeat si pendere bellum foedere et ex aequo geminas conscribere leges. sed mihi sit Stygios ante intrauisse penatis, talia quam uideam ferientis pacta Latinos." Haec fatus Tyriae sese iam reddidit irae,{{versus|490}} nec monitus spernente grauis fidoque senatu Poenorum dimissa cohors. quae maesta repulsa ac minitans capto patrias properabat ad oras. prosequitur uulgus, patres, ac planctibus ingens personat et luctu campus. reuocare libebat{{versus|495}} interdum et iusto raptum retinere dolore. At trepida et subito ceu stans in funere coniunx, ut uidit puppi properantem intrare, tremendum uociferans celerem gressum referebat ad undas: "Tollite me, Libyes, comitem poenaeque necisque.{{versus|500}} hoc unum, coniunx, uteri per pignora nostri unum oro: liceat tecum quoscumque ferentem terrarum pelagique pati caelique labores. non ego Amyclaeum ductorem in proelia misi, nec nostris tua sunt circumdata colla catenis.{{versus|505}} cur usque ad Poenos miseram fugis? accipe mecum hanc prolem. forsan duras Carthaginis iras flectemus lacrimis, aut, si praecluserit aures urbs inimica suas, eadem tunc hora manebit teque tuosque simul, uel, si stat rumpere uitam,{{versus|510}} in patria moriamur. adest comes ultima fati." Has inter uoces uinclis resoluta moueri paulatim et ripa coepit decedere puppis. tum uero infelix, mente⟨m⟩ furiata dolore, exclamat fessas tendens ad litora palmas:{{versus|515}} "En, qui se iactat Libyae populisque nefandis atque hosti seruare fidem. data foedera nobis ac promissa fides thalamis ubi, perfide, nunc est?" ultima uox duras haec tunc penetrauit ad auris, cetera percussi uetuerunt noscere remi.{{versus|520}} Tum fluuio raptim ad pelagi deuoluimur oras ac legimus pontum pinuque immane cauata aequor et immensas curua trabe findimus undas. ludibrium necis horrescens, uis aspera ponti obrueret scopulisque ratem furor improbus Euri{{versus|525}} frangeret, optabam: letum id commune fuisset. sed nos ad poenam moderato flamine lenes uexerunt Zephyri Tyrioque dedere furori. Infelix uidi patriamque remissus in urbem narrator poenae dura mercede reuerti.{{versus|530}} nec tibi nunc ritus imitantem irasque ferarum Pygmalioneam temptarem expromere gentem, si maius quicquam toto uidisset in orbe gens hominum, quam quod uestri ueneranda parentis edidit exemplum uirtus. pudet addere questus{{versus|535}} suppliciis, quae spectaui placido ore ferentem. tu quoque, care puer, dignum te sanguine tanto fingere ne cessa atque orientis comprime fletus. praefixo paribus ligno mucronibus omnes armantur laterum crates, densumque per artem{{versus|540}} texitur erecti stantisque ex ordine ferri infelix stimulus, somnisque hac fraude negatis quocumque inflexum producto tempore torpor inclinauit iners, fodiunt ad uiscera corpus. absiste, o iuuenis, lacrimis. patientia cunctos{{versus|545}} haec superat currus. longo reuirescet in aeuo gloria; dum caeli sedem terrasque tenebit casta Fides, dum uirtutis uenerabile nomen, uiuet; eritque dies, tua quo, dux inclite, fata audire horrebunt a te calcata minores.'{{versus|550}} Haec Marus et maesta refouebat uulnera cura. interea, rapidas perfusa cruoribus alas, sicut sanguinea Trasimenni tinxerat unda, uera ac ficta simul spargebat Fama per Vrbem. Allia et infandi Senones captaeque recursat{{versus|555}} attonitis arcis facies. excussit habenas luctificus Pauor, et tempestas aucta timendo. hic raptim ruit in muros: uox horrida fertur 'Hostis adest', iaciuntque sudes et inania tela. ast aliae laceris canentes crinibus alta{{versus|560}} uerrunt tecta deum et seris post fata suorum sollicitant precibus. requiem tenebraeque diesque amisere: iacent portis ululante dolore dispersum uulgus, remeantumque ordine longo seruat turba gradus. pendent ex ore loquentum,{{versus|565}} nec laetis sat certa fides, iterumque morantur orando et, uultu interdum sine uoce precati, quod rogitant, audire pauent. hi⟨n⟩c fletus, ubi aures percussae grauiore malo, metus inde, negatum si scire, et dubius responsi nuntius haesit.{{versus|570}} iamque ubi conspectu redeuntum uisa propinquo corpora, sollicite laeti funduntur et ipsis oscula uulneribus figunt superosque fatigant. Hic inter trepidos, curae uenerandus, agebat Serranum Marus, atque olim post fata mariti{{versus|575}} non egressa domum uitato Marcia coetu et lucem causa natorum passa ruebat in luctum similem antiquo. turbata repente agnoscensque Marum 'Fidei comes inclite magnae, hunc certe mihi reddis.' ait 'leue uulnus? an alte{{versus|580}} usque ad nostra ferus penetrauit uiscera mucro? quicquid id est, dum non uinctum Carthago catenis abripiat poenaeque instauret monstra paternae, gratum est, o superi. quotiens heu, nate, petebam, ne patrias iras animosque in proelia ferres{{versus|585}} neu te belligeri stimularet in arma parentis triste decus. nimium uiuacis dura senectae supplicia expendi. quaeso, iam parcite, si qua numina pugnastis nobis.' At cladis acerbae discussa ceu nube, patres conquirere fessis{{versus|590}} iam rebus meditantur opem, atque ad munera belli certatur, pulsusque timor grauiore periclo. maxima curarum rectorem ponere castris cui Latium et moles rerum quassata recumbat, spectante occasum patria. Iouis illa ruenti{{versus|595}} Ausoniae atque Italis tempus protendere regnis cura fuit; nam Tyrrhenos Poenumque secundis Albana surgens respexerat arce tumentem, qui ferre in muros uictricia signa parabat. tum quassans caput 'Haud umquam tibi Iuppiter,' inquit{{versus|600}} 'o iuuenis, dederit portas transcendere Romae atque inferre pedem. Tyrrhenas sternere ualles caedibus, et ripas fluuiorum exire Latino sanguine fas fuerit: Tarpeium accedere collem murisque aspirare ueto.' quater inde coruscum{{versus|605}} contorsit dextra fulmen, quo tota reluxit Maeonidum tellus, atramque per aethera uoluens abrupto fregit caelo super agmina nubem. nec Poenum auertisse satis: dat numine magno Aeneadis mentem gremio deponere tuto{{versus|610}} Romuleam laudem Fabioque salutis habenas credere ductori. cui postquam tradita belli iura uidet, 'Non hunc' inquit 'superauerit unquam inuidia aut blando popularis gloria fuco, non astus fallax, non praeda aliusue cupido.{{versus|615}} bellandi uetus ac laudum cladumque quieta mente capax. par ingenium castrisque togaeque.' sic genitor diuum recipitque ad sidera gressum. Hic circumspectis nulli deprensus in armis laudatusque Ioui Fabius mirabile quantum{{versus|620}} gaudebat reducem patriae adnumerare reuersus, duxerat egrediens quam secum in proelia, pubem. nec membris quisquam natoue pepercit amato acrius aut uidit socium per bella cruorem tristior. atque idem, perfusus sanguine uictor{{versus|625}} hostili, plenis repetebat moenia castris. stirpe genus clarum caeloque adfinis origo. nam remeans longis olim Tirynthius oris et triplicis monstri famam et spectacula captas mira boues hac, qua fulgent nunc moenia Romae,{{versus|630}} egit ouans. tunc Arcadius, sic fama, locabat inter desertos fundata Palatia dumos paupere sub populo ductor, cum regia uirgo hospite uicta sacro Fabium de crimine laeto procreat et magni commiscet seminis ortus{{versus|635}} Arcas in Herculeos mater uentura nepotes. ter centum domus haec Fabios armauit in hostem limine progressos uno; pulcherrima quorum cunctando Fabius superauit facta ducemque Hannibalem aequando. tantus tunc, Poene, fuisti.{{versus|640}} Dum se perculsi renouant in bella Latini, turbatus Ioue et exuta spe moenia Romae pulsandi, collis Vmbros atque arua petebat Hannibal, excelso summi qua uertice montis deuexum lateri pendet Tuder, atque ubi latis{{versus|645}} proiecta in campis nebulas exhalat inertis et sedet ingentem pascens Meuania taurum, dona Ioui. tum Palladios se fundit in agros Picenum diues praedae atque errantibus armis, quo spolia inuitant, transfert populantia signa,{{versus|650}} donec pestiferos mitis Campania cursus tardauit bellumque sinu indefensa recepit. Hic dum stagnosi spectat templumque domosque Literni ductor, uaria splendentia cernit pictura belli patribus monumenta prioris{{versus|655}} exhausti: nam porticibus signata manebant, quis inerat longus rerum et spectabilis ordo. primus bella truci suadebat Regulus ore, bella neganda uiro, si noscere fata daretur. at princeps Poenis indicta more parentum{{versus|660}} Appius astabat pugna lauroque reuinctus iustum Sarrana ducebat caede triumphum. aequoreum iuxta decus et nauale tropaeum, rostra gerens niuea surgebat mole columna. exuuias Marti ~donumque Du⟨i⟩lius, alto{{versus|665}} ante omnis mersa Poenorum classe, dicabat. cui, nocturnus honos, funalia clara sacerque post epulas tibicen adest, castosque penatis insignis laeti repetebat murmure cantus. cernit et extremos defuncti ciuis honores:{{versus|670}} Scipio ductoris celebrabat funera Poeni, Sardoa uictor terra. uidet inde ruentem litoribus Libycis dispersa per agmina pubem; instabat crista fulgens et terga premebat Regulus: Autololes Nomadesque et Maurus et Hammon{{versus|675}} et Garamas positis dedebant oppida telis. lentus harenoso spumabat Bagrada campo uiperea sanie, turmisque minantibus ultro pugnabat serpens et cum duce bella gerebat. necnon proiectum puppi frustraque uocantem{{versus|680}} numina Amyclaeum mergebat perfida ponto rectorem manus, et seras tibi, Regule, poenas Xanthippus digni pendebat in aequore leti. addiderant geminas medio consurgere fluctu Aegatis: lacerae circum fragmenta uideres{{versus|685}} classis et effusos fluitare in gurgite Poenos. possessor pelagi pronaque Lutatius aura captiuas puppis ad litora uictor agebat. haec inter iuncto religatus in ordine Hamilcar, ductoris genitor, cunctarum ab imagine rerum{{versus|690}} totius in sese uulgi conuerterat ora. sed Pacis faciem et pollutas foederis aras deceptumque Iouem ac dictantis iura Latinos cernere erat. strictas trepida ceruice securis horrebat Libys, ac summissis ordine palmis{{versus|695}} orantes ueniam iurabant inrita pacta. haec Eryce e summo spectabat laeta Dione. Quae postquam infesto percensuit omnia uultu adridens Poenus, lenta proclamat ab ira: 'Non leuiora dabis nostris inscribere tectis{{versus|700}} acta meae dextrae: captam, Carthago, Saguntum da spectare, simul flamma ferroque ruentem; perfodiant patres natorum membra. nec Alpes exiguus domitas capiet locus: ardua celsis persultet iuga uictor equis Garamasque Nomasque.{{versus|705}} addes Ticini spumantis sanguine ripas et nostrum Trebiam et Trasimenni litora Tusci clausa cadaueribus. ruat ingens corpore et armis Flaminius, fugiat consul manante cruore Scipio et ad socios nati ceruice uehatur.{{versus|710}} haec mitte in populos, et adhuc maiora dabuntur. flagrantem effinges facibus, Carthago, Libyssis Romam et deiectum Tarpeia rupe Tonantem. interea uos, ut dignum est, ista (ocius ite) o iuuenes, quorum dextris mihi tanta geruntur,{{versus|715}} in cineres monumenta date atque inuoluite flammis.' </poem> {{Liber |Ante=Liber V |AnteNomen=../Liber V |Post=Liber VII |PostNomen=../Liber VII }} hchhk7t8mz1ykizia1imgw8kib7mc6j 269654 269631 2026-06-08T15:04:51Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/VI]] ad [[Punica/Liber VI]] 269631 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber VI }} {{Liber |Ante=Liber V |AnteNomen=../Liber V |Post=Liber VII |PostNomen=../Liber VII }} <poem> Iam, Tartessiaco quos soluerat aequore Titan in noctem diffusus, equos iungebat Eois litoribus, primique nouo Phaethonte retecti Seres lanigeris repetebant uellera lucis, et foeda ante oculos strages, propiusque patebat{{versus|5}} insani Mauortis opus: simul arma uirique ac mixtus sonipes dextraeque in uulnere caesi haerentes hostis, passim clipeique iubaeque atque artus trunci capitum fractusque iacebat ossibus in duris ensis. nec cernere deerat{{versus|10}} frustra seminecum quaerentia lumina caelum. tum spumans sanie lacus et fluitantia summo aeternum tumulis orbata cadauera ponto. Nec tamen aduersis ruerat tota Itala uirtus. Bruttius ingenti miserandae caedis aceruo,{{versus|15}} non aequum ostentans confosso corpore Martem, extulerat uix triste caput truncosque trahebat per stragem neruis interlabentibus artus, tenuis opum, non patre nitens linguaue, sed asper ense, nec e Volsca quisquam uir gente redemit{{versus|20}} plus aeui nec⟨e⟩ magnanima. puer addere sese pubescente gena castris optarat et acri Flaminio spectatus erat, cum Celtica uictor obrueret bello diuis melioribus arma. inde honor ac sacrae custodia Marte sub omni{{versus|25}} alitis: hinc causam nutriuit gloria leti. namque necis certus, captae prohibere nequiret cum Poenos aquilae, postquam subsidere fata uiderat et magna pugnam inclinare ruina, occulere interdum et terrae mandare parabat.{{versus|30}} sed subitis uictus telis labentia membra prostrauit super ac mentita morte tegebat. uerum ubi lux nocte e Stygia miseroque sopore reddita, uicini de strage cadaueris hasta erigitur soloque uigens conamine late{{versus|35}} stagnantem caede et facilem discedere terram ense fodit, clausamque aquilae infelicis adorans effigiem, palmis languentibus aequat harenas. supremus fessi tenuis tum cessit in auras halitus et magnam misit sub Tartara mentem.{{versus|40}} Iuxta cernere erat meritae sibi poscere carmen uirtutis sacram rabiem. Laeuinus, ab alto Priuerno, uitis Latiae praesignis honore, exanimum Nasamona Tyren super ipse iacebat exanimis: non hasta uiro, non ensis: in artis{{versus|45}} abstulerat Fors arma. tamen certamine nudo inuenit Marti telum dolor. ore cruento pugnatum, ferrique uicem dens praebuit irae. iam lacerae nares foedataque lumina morsu, iam truncum raptis caput auribus, ipsaque diris{{versus|50}} frons depasta modis, et sanguine abundat hiatus; nec satias, donec mandentia linqueret ora spiritus et plenos rictus mors atra teneret. Talia dum praebet tristis miracula uirtus, diuerso interea fugientes saucia turba{{versus|55}} iactantur casu siluisque per auia caecis ablati furtim multo cum uulnere solos per noctem metantur agros. sonus omnis et aura exterrent pennaque leui commota uolucris. non sopor aut menti requies. agit asper acerba{{versus|60}} nunc Mago attonitos, nunc arduus Hannibal hasta. Serranus, clarum nomen, tua, Regule, proles, qui longum semper fama gliscente per aeuum infidis seruasse fidem memorabere Poenis, flore nitens primo, patriis heu Punica bella{{versus|65}} auspiciis ingressus erat, miseramque parentem et dulcis tristi repetebat sorte penates saucius. haud illi comitum super ullus, et atris uulneribus qui ferret opem: per deuia, fractae innitens hastae furtoque ereptus opacae{{versus|70}} noctis, iter tacitum Perusina ferebat in arua. hic fessus parui, quaecumque ibi fata darentur, limina pulsabat tecti, cum membra cubili euoluens non tarda Marus (uetus ille parentis miles et haud surda tractarat proelia fama){{versus|75}} procedit renouata focis et paupere Vesta lumina praetendens. utque ora agnouit et aegrum uulneribus diris ac, lamentabile uisu, lapsantis fultum truncata cuspide gressus, funesti rumore mali iam saucius aures:{{versus|80}} 'Quod scelus, o nimius uitae nimiumque ferendis aduersis genitus, cerno? te, maxime, uidi, ductorum, cum captiuo Carthaginis arcem terreres uultu, crimen culpamque Tonantis, occidere atque hausi, quem non Sidonia tecta{{versus|85}} expulerint euersa meo de corde, dolorem. estis ubi en iterum, superi? dat pectora ferro Regulus, ac stirpem tantae periura recidit surgentem Carthago domus.' inde aegra reponit membra toro, nec ferre rudis medicamina (quippe{{versus|90}} callebat bellis) nunc purgat uulnera lympha, nunc mulcet sucis. ligat inde ac uellera molli circumdat tactu et torpentis mitigat artus. exin cura seni tristem depellere fesso ore sitim et parca uires accersere mensa.{{versus|95}} quae postquam properata, sopor sua munera tandem applicat et mitem fundit per membra quietem. necdum exorta dies, Marus instat uulneris aestus: expertis medicare modis gratumque teporem exutus senium trepida pietate ministrat.{{versus|100}} Hic iuuenis maestos tollens ad sidera uultus cum gemitu lacrimisque simul: 'Si culmina nondum Tarpeia exosus damnasti sceptra Quirini, extremas Italum res Ausoniamque ruentem aspice,' ait 'genitor, tandemque aduerte procellis{{versus|105}} aequos Iliacis oculos. amisimus Alpes, nec deinde aduersis modus est: Ticinus et ater stragibus Eridanus, tuque insignite tropaeis Sidoniis Trebia et tellus lacrimabilis Arni. sed quid ego haec? grauior quanto uis ecce malorum!{{versus|110}} uidi crescentis Trasimenni caedibus undas, prostrataque uirum mole inter tela cadentem uidi Flaminium. testor, mea numina, manes dignam me poenae tum nobilitate paternae strage hostis quaesisse necem, ni tristia letum,{{versus|115}} ut quondam patri, nobis quoque fata negassent.' Cetera ~aceruantem questu lenire laborans effatur senior: 'Patrio, fortissime, ritu quicquid adest duri et rerum inclinata feramus. talis lege deum cliuoso tramite uitae{{versus|120}} per uarios praeceps casus rota uoluitur aeui. sat tibi, sat magna et totum uulgata per orbem stant documenta domus: sacer ille et numine nullo inferior, tuus ille parens decora alta parauit restando aduersis nec uirtutem exuit ullam{{versus|125}} ante reluctantis liquit quam spiritus artus. uix puerile mihi tempus confecerat aetas, cum primo malas signabat Regulus aeuo. accessi comes, atque omnis sociauimus annos, donec dis Italae uisum est extinguere lumen{{versus|130}} gentis, in egregio cuius sibi pectore sedem ceperat alma Fides mentemque amplexa tenebat. ille ensem nobis magnorum hunc instar honorum uirtutisque ergo dedit et, sordentia fumo quae cernis nunc, frena (sed est argenteus ollis{{versus|135}} fulgor). nec cuiquam Marus est post talia dona non praelatus eques. uerum superauit honores omnis hasta meos. cui me libare Lyaei quod cernis latices, dignum cognoscere causam. Turbidus arentis lento pede sulcat harenas{{versus|140}} Bagrada, non ullo Libycis in finibus amne uictus limosas extendere latius undas et stagnante uado patulos inuoluere campos. hic studio laticum, quorum est haud prodiga tellus, per ripas laeti saeuis consedimus aruis.{{versus|145}} lucus iners iuxta Stygium pallentibus umbris seruabat sine sole nemus, crassusque per auras halitus erumpens taetrum expirabat odorem. intus dira domus curuoque immanis in antro sub terra specus et tristes sine luce tenebrae.{{versus|150}} horror mente redit. monstrum exitiabile et ira telluris genitum, cui par uix uiderit aetas ulla uirum, serpens centum porrectus in ulnas letalem ripam et lucos habitabat Auernos. ingluuiem immensi uentris grauidamque uenenis{{versus|155}} aluum deprensi satiabant fonte leones aut acta ad fluuium torrenti lampade solis armenta et tractae foeda grauitate per auras ac tabe adflatus uolucres. semesa iacebant ossa solo informi dape quae repletus et asper{{versus|160}} uastatis gregibus nigro ructarat in antro. isque ubi feruenti concepta incendia pastu gurgite mulcebat rapido et spumantibus undis, nondum etiam toto demersus corpore in amnem iam caput aduersae ponebat margine ripae.{{versus|165}} imprudens tantae pestis gradiebar, Aquino Apenninicola atque Vmbro comitatus Auente: scire nemus faciemque loci explorare libebat. iamque propinquantum tacitus penetrauit in artus horror et occulto riguerunt frigore membra.{{versus|170}} intramus tamen et Nymphas numenque precamur gurgitis ignoti trepidosque et multa pauentis arcano gressus audemus credere luco. ecce e uestibulo primisque e faucibus antri Tartareus turbo atque insano saeuior Euro{{versus|175}} spiritus erumpit, uastoque e gurgite fusa tempestas oritur, mixtam stridore procellam Cerbereo torquens. pauefacti clade uicissim aspicimus. resonare solum, tellusque moueri, atque antrum ruere, et uisi procedere manes.{{versus|180}} quantis armati caelum petiere Gigantes anguibus, aut quantus Lernae lassauit in undis Amphitryoniaden serpens, qualisque comantis auro seruauit ramos Iunonius anguis: tantus disiecta tellure sub astra coruscum{{versus|185}} extulit adsurgens caput atque in nubila primam dispersit saniem et caelum foedauit hiatu. diffugimus tenuemque metu conamur anheli tollere clamorem frustra: nam sibila totum implebant nemus. at subita formidine caecus{{versus|190}} et facti damnandus Auens (sed fata trahebant) antiquae quercus ingenti robore sese occulit, infandum si posset fallere monstrum. uix egomet credo: spiris ⟨c⟩ingentibus arte arboris abstraxit molem penitusque reuulsam{{versus|195}} euertit fundo et radicibus eruit imis. tum trepidum ac socios extrema uoce cientem corripit atque haustu sorbens et faucibus atris (uidi respiciens) obscaena condidit aluo. infelix fluuio sese et torrentibus undis{{versus|200}} crediderat celerique fuga iam nabat Aquinus. hunc medio inuasit fluctu ripaeque relatos (heu genus infandum leti!) depascitur artus. Sic dirum nobis et lamentabile monstrum effugisse datur. quantum mens aegra sinebat,{{versus|205}} adpropero gressum et ductori singula pando. ingemuit casus iuuenum miseratus acerbos. utque erat in pugnas et Martem et proelia et hostem igneus et magna audendi flagrabat amore, ocius arma rapi et spectatum Marte sub omni {{versus|210}} ire iubet campis equitem. ruit ipse citatum quadrupedem planta fodiens, scutataque raptim consequitur iusso manus et muralia portat ballistas tormenta grauis suetamque mouere excelsas turris immensae cuspidis hastam.{{versus|215}} iamque ubi feralem strepitu circumtonat aulam cornea gramineum persultans ungula campum, percitus hinnitu serpens euoluitur antro et Stygios aestus fumanti exsibilat ore: terribilis gemino de lumine fulgurat ignis.{{versus|220}} at nemus arrectae et procera cacumina saltus exuperant cristae: trifido uibrata per auras lingua micat motu atque adsultans aethera lambit. ut uero strepuere tubae, conterritus alte immensum attollit corpus tergoque residens{{versus|225}} cetera sinuatis glomerat sub pectore gyris. dira dehinc in bella ruit rapideque resoluens contortos orbes derecto corpore totam extendit molem subitoque propincus in ora lato distantum spatio uenit. omnis anhelat{{versus|230}} attonitus serpentis ecus frenoque teneri impatiens crebros expirat naribus ignes. arduus ille super tumidis ceruicibus altum nutat utroque caput. trepidos inde incitus ira nunc sublime rapit, nunc uasto pondere gaudet{{versus|235}} elisisse premens. tunc fractis ossibus atram absorbet saniem et, tabo manante per ora, mutat hians hostem semesaque membra relinquit. cedebant iam signa retro, uictorque cateruas longius auectas adflatus peste premebat,{{versus|240}} cum ductor, propere reuocatam in proelia turmam uocibus impellens: "Serpentine Itala pubes terga damus Libycisque parem non esse fatemur anguibus Ausoniam? si debellauit inertis halitus, ac uiso mens aegra effluxit hiatu,{{versus|245}} ibo alacer solusque manus componere monstro sufficiam." clamans haec atque interritus hastam fulmineo uolucrem torquet per inane lacerto. uenit in aduersam non uano turbine frontem cuspis et haud paulum uires adiuta ruentis{{versus|250}} contra ardore ferae capiti tremebunda resedit. clamor ad astra datur, uocesque repente profusae aetherias adiere domos. furit ilicet ira terrigena, impatiens dare terga nouusque dolori et chalybem longo tum primum passus in aeuo.{{versus|255}} nec frustra rapidi stimulante dolore fuisset impetus, ablato ni Regulus arte regendi instantem elusisset equo rursusque secutum cornipedis gyros flexi curuamine tergi detortis laeua celer effugisset habenis.{{versus|260}} At non spectator Marus inter talia segni torpebat dextra. mea tanto in corpore monstri hasta secunda fuit. iam iamque extrema trisulca lambebat lingua fessi certamine terga quadrupedis: torsi telum atque urgentia uelox{{versus|265}} in memet saeui serpentis proelia uerto. hinc imitata cohors certatim spicula dextris congerit alternasque ferum diducit in iras, donec murali ballista coercuit ictu. tum fractus demum uires; nec iam amplius aegra{{versus|270}} consuetum ad nisus spina praestante rigorem et solitum in nubes tolli caput, acrius insta⟨n⟩t. iamque aluo penitus demersa phalarica sedit et geminum uolucres lumen rapuere sagittae. iam patulis uasto sub uulnere faucibus a⟨t⟩er{{versus|275}} tabificam expirat saniem specus. ultima iamque ingesti cauda et iaculis et pondere conti haeret humi, lassoque tamen minitatur hiatu, donec tormentis stridens magnoque fragore discussit trabs acta caput, longoque resoluens{{versus|280}} aggere se ripae tandem exhalauit in auras liuentem nebulam fugientis ab ore ueneni. erupit tristi fluuio mugitus et imis murmura fusa uadis, subitoque et lucus et antrum et resonae siluis ulularunt flebile ripae.{{versus|285}} heu quantis luimus mox tristia proelia damnis, quantaque supplicia et qualis exhausimus iras! nec tacuere pii uates famulumque sororum Naiadum, tepida quas Bagrada nutrit in unda, nos uiolasse manu seris monuere periclis.{{versus|290}} haec tunc hasta decus nobis pretiumque secundi uulneris a uestro, Serrane, tributa parente, princeps quae sacro bibit e serpente cruorem.' Iamdudum uultus lacrimis atque ora rigabat Serranus medioque uiri sermone profatur:{{versus|295}} 'Huic si uita duci nostrum durasset in aeuum, non Trebia infaustas superasset sanguine ripas, nec, Trasimenne, tuus premeret tot nomina gurges.' Tum senior 'Magnas' inquit 'de sanguine poenas percepit Tyrio et praesumpta piacula mortis.{{versus|300}} nam defecta uiris et opes attrita supinas Africa tendebat palmas, cum sidere diro misit Agenoreis ductorem animosa Therapne. nulla uiro species decorisque et frontis egenum corpus; in exiguis uigor, admirabile, membris{{versus|305}} uiuidus et nisu magnos qui uinceret artus. iam Martem regere atque astus adiungere ferro et duris facilem per inhospita ducere uitam haud isti, quem nunc penes est sollertia belli, cederet Hannibali. uellem hunc, o tristia nobis{{versus|310}} Taygeta, hunc unum non durassetis opacis Eurotae ripis. uidissem moenia flammis Phoenissae ruere, aut certe non horrida fata fleuissem ducis et, nulla quos morte nec igni exutos seruans portabo in Tartara, luctus.{{versus|315}} consertae campis acies, multusque per arua feruebat Mauors, nec mens erat ulla sine ira. hic inter medios memorandis Regulus ausis laxabat ferro campum ⟨in⟩que pericla ruebat nec repetenda dabat letali uulnera dextra.{{versus|320}} sic, ubi nigrantem torquens stridentibus Austris portat turbo globum piceaque e nube ruinam pendentem terris pariter pontoque minatur, omnis et agricola et nemoroso uertice pastor et pelago trepidat subductis nauita uelis.{{versus|325}} at fraudem nectens, socios ubi concaua saxa claudebant, uertit subito certamina Graius et dat terga celer ficta formidine ductor, haud secus ac stabulis procurans otia pastor in foueam parco tectam uelamine frondis{{versus|330}} ducit nocte lupos positae balatibus agnae. abripuit traxitque uirum fax mentis honestae gloria et incerti fallax fiducia Martis. non socios comitumue manus, non arma sequentum respicere: insano pugnae tendebat amore{{versus|335}} iam solus, nubes subito cum densa Laconum saxosis latebris intento ad proelia circum funditur, et pone insurgit uis saeua uirorum. o diram Latio lucem, fastisque notandum dedecus o, Gradiue, tuum! tibi dextera et urbi{{versus|340}} nata tuae tristi damnatur sorte catenae. haud umquam absistam gemitu. te, Regule, uidit Sidonius carcer, tuque huic sat magna triumpho uisa es, Carthago, superis. quae poena sequetur digna satis tali pollutos Marte Laconas?{{versus|345}} At noua Elissaei iurato foedera patres consultant mandare duci pacisque sequestrem mittere poscentis uinctam inter proelia pubem captiuamque manum ductore rependere nostro. nec mora, iam stabat primis in litoris undis{{versus|350}} nauali propulsa ratis, iam nautica pubes aut siluis stringunt remos, aut abiete secta transtra nouant. his intortos aptare rudentis, his studium erecto componere carbasa malo. unca locant prora curuati pondera ferri.{{versus|355}} ante omnis doctus pelagi rectorque carinae puppim aptat clauumque Cothon. micat aereus alta fulgor aqua trifidi splendentis in aequore rostri. tela simul uariamque ferunt contra aspera ponti rerum ad tempus opem. mediae stat margine puppis{{versus|360}} qui uoce alternos nautarum temperet ictus et remis dictet sonitum pariterque relatis ad numerum plaudat resonantia caerula tonsis. Postquam confectum nautis opus horaque cursus atque armata ratis uentique dedere profundum,{{versus|365}} omnis turba ruit, matres puerique senesque. per medios coetus trahit atque inimica per ora spectandum Fortuna ducem. fert lumina contra pacatus frontem, qualis cum litora primum attigit adpulsa rector Sidonia classe.{{versus|370}} accessi comes, haud ipso renuente, ratique impositus maestis socium me casibus addo. inluuiem atque inopes mensas durumque cubile et certare malis urgentibus hoste putabat deuicto maius, nec tam fugisse cauendo{{versus|375}} aduersa egregium, quam perdomuisse ferendo. spes tamen una mihi, quamquam bene cognita et olim atrox illa fides, urbem murosque domumque tangere si miseris licuisset, corda moueri posse uiri et uestro certe mitescere fletu.{{versus|380}} claudebam sub corde metus lacrimasque putabam esse uiro et nostrae similem inter tristia mentem. cum tandem patriae Tiberino adlabimur amni, seruabam uultus ducis ac prodentia sensum lumina et obtutu perstabam intentus eodem.{{versus|385}} si qua fides, unum, puer, inter mille labores, unum etiam in patria saeuaque in Agenoris urbe atque unum uidi poenae quoque tempore uultum. obuia captiuo cunctis simul urbibus ibat Ausonia, et campum turba uincente propinqui{{versus|390}} implentur colles; strepit altis Albula ripis. ipsi Poenorum proceres immitia corda ad patrios certant cultus reuocare, togaeque addebatur honos. stetit, inlacrimante senatu et matrum turba iuuenumque dolore profuso,{{versus|395}} inter tot gemitus immobilis. aggere consul tendebat dextram et patria uestigia primus ponentem terra occursu celebrabat amico. collegit gressum, monitusque recedere consul nec summum uiolare decus. cingente superba{{versus|400}} Poenorum turba captiuoque agmine saeptus ibat et inuidiam caelo diuisque ferebat. Ecce trahens geminum natorum Marcia pignus, infelix nimia magni uirtute mariti, squalentem crinem et tristis lacerabat amictus.{{versus|405}} agnoscisne diem? an teneris non haesit in annis? atque ea, postquam habitu iuxta et uelamine Poeno deformem aspexit, fusis ululatibus aegra labitur, et gelidos mortis color occupat artus. si qua deis pietas, tales, Carthago, uidere{{versus|410}} dent tibi Sidonias matres. me uoce quieta adfatus iubet et uestros et coniugis una arcere amplexus pater, impenetrabilis ille luctibus et numquam summissus colla dolori.' Hic alto iuuenis gemitu lacrimisque coortis{{versus|415}} 'Magne parens,' inquit 'quo maius numine nobis Tarpeia nec in arce sedet, si iura querelis sunt concessa piis, cur hoc matrique mihique solamen, uel cur decus hoc, o dure, negasti, tangere sacratos uultus atque oscula ab ore{{versus|420}} libauisse tuo? dextram mihi prendere dextra non licitum? leuiora forent haec uulnera quantum, si ferre ad manis infixos mente daretur amplexus, uenerande, tuos. sed uana recordor ni, Mare, (nam primo tunc haerebamus in aeuo){{versus|425}} humana maior species erat. horrida cano uertice descendens ingentia colla tegebat caesaries, frontique coma squalente sedebat terribilis decor atque animi uenerabile pondus. nil posthac oculis simile incidit.' excipit inde{{versus|430}} iam Marus atque, inhibens conuellere uulnera questu, 'Quid, cum praeteritis inuisa penatibus' inquit 'hospitia et sedes Poenorum intrauit acerbas? adfixi clipei currusque et spicula nota aedibus in paruis, magni monumenta triumphi,{{versus|435}} pulsabant oculos, coniunxque in limine primo clamabat: "Quo fers gressus? non Punicus hic est, Regule, quem fugias, carcer. uestigia nostri casta tori domus et patrium sine crimine seruat inuiolata larem. semel hic iterumque (quid, oro,{{versus|440}} pollutum est nobis?) prolem, gratante senatu et patria, sum enixa tibi. tua, respice, sedes haec est, unde ingens umeris fulgentibus ostro uidisti Latios consul procedere fasces, unde ire in Martem, quo capta referre solebas{{versus|445}} et uictor mecum suspendere postibus arma. non ego complexus et sanctae foedera taedae coniugiumue peto: patrios damnare penatis absiste ac natis fas duc concedere noctem." Hos inter fletus iunctus uestigia Poenis{{versus|450}} limine se clusit Tyrio questusque reliquit. uixdum clara dies summa lustrabat in Oeta Herculei monumenta rogi, cum consul adire accirique iubet Libyas. tum limina templi uidimus intrantem. quae consultata senatus,{{versus|455}} quasue uiri uoces extremum curia maerens audierit, placido nobis ipse edidit ore. intulit ut gressus, certatim uoce manuque ad solitam sedem et uestigia nota uocabant. abnuit antiquumque loci aspernatus honorem.{{versus|460}} at circumfusi non setius undique dextram prensare ac, patriae ductorem nomine tanto redderet, orabant: captiua posse redemptum pensari turba, ac Tyrias tum iustius arces arsuras dextra, fuerit quae uincta catenis.{{versus|465}} Tum palmas simul attollens ac lumina caelo "Iustitiae rectique dator, qui cuncta gubernas, nec leuior mihi diua Fides Sarranaque Iuno, quos reditus testes iurata mente uocaui, sit mihi fas me digna loqui Latiosque tueri {{versus|470}} uoce focos: ibo ad Tyrios non segnior," inquit "stante fide reditus et saluo foedere poenae. sic nobis rerum exitio desistite honorem tendere. tot bellis totque annis fregimus aeuum. nunc etiam uinclis et longo carcere torpent{{versus|475}} captiuo in senio uires. fuit ille nec umquam, dum fuit, a duro cessauit munere Martis Regulus. exangui spectatis corpore nomen. at non Carthago, fraudum domus, inscia quantum e nobis restet, iuuenes parat, aspera ferro{{versus|480}} pectora, captiuos nostra pensare senecta. ite dolos contra, gensque astu fallere laeta discat, me capto quantum tibi, Roma, supersit. nec uero placeat, nisi quae de more parentum pax erit. exposcunt Libyes nobisque dedere{{versus|485}} haec referenda, pari libeat si pendere bellum foedere et ex aequo geminas conscribere leges. sed mihi sit Stygios ante intrauisse penatis, talia quam uideam ferientis pacta Latinos." Haec fatus Tyriae sese iam reddidit irae,{{versus|490}} nec monitus spernente grauis fidoque senatu Poenorum dimissa cohors. quae maesta repulsa ac minitans capto patrias properabat ad oras. prosequitur uulgus, patres, ac planctibus ingens personat et luctu campus. reuocare libebat{{versus|495}} interdum et iusto raptum retinere dolore. At trepida et subito ceu stans in funere coniunx, ut uidit puppi properantem intrare, tremendum uociferans celerem gressum referebat ad undas: "Tollite me, Libyes, comitem poenaeque necisque.{{versus|500}} hoc unum, coniunx, uteri per pignora nostri unum oro: liceat tecum quoscumque ferentem terrarum pelagique pati caelique labores. non ego Amyclaeum ductorem in proelia misi, nec nostris tua sunt circumdata colla catenis.{{versus|505}} cur usque ad Poenos miseram fugis? accipe mecum hanc prolem. forsan duras Carthaginis iras flectemus lacrimis, aut, si praecluserit aures urbs inimica suas, eadem tunc hora manebit teque tuosque simul, uel, si stat rumpere uitam,{{versus|510}} in patria moriamur. adest comes ultima fati." Has inter uoces uinclis resoluta moueri paulatim et ripa coepit decedere puppis. tum uero infelix, mente⟨m⟩ furiata dolore, exclamat fessas tendens ad litora palmas:{{versus|515}} "En, qui se iactat Libyae populisque nefandis atque hosti seruare fidem. data foedera nobis ac promissa fides thalamis ubi, perfide, nunc est?" ultima uox duras haec tunc penetrauit ad auris, cetera percussi uetuerunt noscere remi.{{versus|520}} Tum fluuio raptim ad pelagi deuoluimur oras ac legimus pontum pinuque immane cauata aequor et immensas curua trabe findimus undas. ludibrium necis horrescens, uis aspera ponti obrueret scopulisque ratem furor improbus Euri{{versus|525}} frangeret, optabam: letum id commune fuisset. sed nos ad poenam moderato flamine lenes uexerunt Zephyri Tyrioque dedere furori. Infelix uidi patriamque remissus in urbem narrator poenae dura mercede reuerti.{{versus|530}} nec tibi nunc ritus imitantem irasque ferarum Pygmalioneam temptarem expromere gentem, si maius quicquam toto uidisset in orbe gens hominum, quam quod uestri ueneranda parentis edidit exemplum uirtus. pudet addere questus{{versus|535}} suppliciis, quae spectaui placido ore ferentem. tu quoque, care puer, dignum te sanguine tanto fingere ne cessa atque orientis comprime fletus. praefixo paribus ligno mucronibus omnes armantur laterum crates, densumque per artem{{versus|540}} texitur erecti stantisque ex ordine ferri infelix stimulus, somnisque hac fraude negatis quocumque inflexum producto tempore torpor inclinauit iners, fodiunt ad uiscera corpus. absiste, o iuuenis, lacrimis. patientia cunctos{{versus|545}} haec superat currus. longo reuirescet in aeuo gloria; dum caeli sedem terrasque tenebit casta Fides, dum uirtutis uenerabile nomen, uiuet; eritque dies, tua quo, dux inclite, fata audire horrebunt a te calcata minores.'{{versus|550}} Haec Marus et maesta refouebat uulnera cura. interea, rapidas perfusa cruoribus alas, sicut sanguinea Trasimenni tinxerat unda, uera ac ficta simul spargebat Fama per Vrbem. Allia et infandi Senones captaeque recursat{{versus|555}} attonitis arcis facies. excussit habenas luctificus Pauor, et tempestas aucta timendo. hic raptim ruit in muros: uox horrida fertur 'Hostis adest', iaciuntque sudes et inania tela. ast aliae laceris canentes crinibus alta{{versus|560}} uerrunt tecta deum et seris post fata suorum sollicitant precibus. requiem tenebraeque diesque amisere: iacent portis ululante dolore dispersum uulgus, remeantumque ordine longo seruat turba gradus. pendent ex ore loquentum,{{versus|565}} nec laetis sat certa fides, iterumque morantur orando et, uultu interdum sine uoce precati, quod rogitant, audire pauent. hi⟨n⟩c fletus, ubi aures percussae grauiore malo, metus inde, negatum si scire, et dubius responsi nuntius haesit.{{versus|570}} iamque ubi conspectu redeuntum uisa propinquo corpora, sollicite laeti funduntur et ipsis oscula uulneribus figunt superosque fatigant. Hic inter trepidos, curae uenerandus, agebat Serranum Marus, atque olim post fata mariti{{versus|575}} non egressa domum uitato Marcia coetu et lucem causa natorum passa ruebat in luctum similem antiquo. turbata repente agnoscensque Marum 'Fidei comes inclite magnae, hunc certe mihi reddis.' ait 'leue uulnus? an alte{{versus|580}} usque ad nostra ferus penetrauit uiscera mucro? quicquid id est, dum non uinctum Carthago catenis abripiat poenaeque instauret monstra paternae, gratum est, o superi. quotiens heu, nate, petebam, ne patrias iras animosque in proelia ferres{{versus|585}} neu te belligeri stimularet in arma parentis triste decus. nimium uiuacis dura senectae supplicia expendi. quaeso, iam parcite, si qua numina pugnastis nobis.' At cladis acerbae discussa ceu nube, patres conquirere fessis{{versus|590}} iam rebus meditantur opem, atque ad munera belli certatur, pulsusque timor grauiore periclo. maxima curarum rectorem ponere castris cui Latium et moles rerum quassata recumbat, spectante occasum patria. Iouis illa ruenti{{versus|595}} Ausoniae atque Italis tempus protendere regnis cura fuit; nam Tyrrhenos Poenumque secundis Albana surgens respexerat arce tumentem, qui ferre in muros uictricia signa parabat. tum quassans caput 'Haud umquam tibi Iuppiter,' inquit{{versus|600}} 'o iuuenis, dederit portas transcendere Romae atque inferre pedem. Tyrrhenas sternere ualles caedibus, et ripas fluuiorum exire Latino sanguine fas fuerit: Tarpeium accedere collem murisque aspirare ueto.' quater inde coruscum{{versus|605}} contorsit dextra fulmen, quo tota reluxit Maeonidum tellus, atramque per aethera uoluens abrupto fregit caelo super agmina nubem. nec Poenum auertisse satis: dat numine magno Aeneadis mentem gremio deponere tuto{{versus|610}} Romuleam laudem Fabioque salutis habenas credere ductori. cui postquam tradita belli iura uidet, 'Non hunc' inquit 'superauerit unquam inuidia aut blando popularis gloria fuco, non astus fallax, non praeda aliusue cupido.{{versus|615}} bellandi uetus ac laudum cladumque quieta mente capax. par ingenium castrisque togaeque.' sic genitor diuum recipitque ad sidera gressum. Hic circumspectis nulli deprensus in armis laudatusque Ioui Fabius mirabile quantum{{versus|620}} gaudebat reducem patriae adnumerare reuersus, duxerat egrediens quam secum in proelia, pubem. nec membris quisquam natoue pepercit amato acrius aut uidit socium per bella cruorem tristior. atque idem, perfusus sanguine uictor{{versus|625}} hostili, plenis repetebat moenia castris. stirpe genus clarum caeloque adfinis origo. nam remeans longis olim Tirynthius oris et triplicis monstri famam et spectacula captas mira boues hac, qua fulgent nunc moenia Romae,{{versus|630}} egit ouans. tunc Arcadius, sic fama, locabat inter desertos fundata Palatia dumos paupere sub populo ductor, cum regia uirgo hospite uicta sacro Fabium de crimine laeto procreat et magni commiscet seminis ortus{{versus|635}} Arcas in Herculeos mater uentura nepotes. ter centum domus haec Fabios armauit in hostem limine progressos uno; pulcherrima quorum cunctando Fabius superauit facta ducemque Hannibalem aequando. tantus tunc, Poene, fuisti.{{versus|640}} Dum se perculsi renouant in bella Latini, turbatus Ioue et exuta spe moenia Romae pulsandi, collis Vmbros atque arua petebat Hannibal, excelso summi qua uertice montis deuexum lateri pendet Tuder, atque ubi latis{{versus|645}} proiecta in campis nebulas exhalat inertis et sedet ingentem pascens Meuania taurum, dona Ioui. tum Palladios se fundit in agros Picenum diues praedae atque errantibus armis, quo spolia inuitant, transfert populantia signa,{{versus|650}} donec pestiferos mitis Campania cursus tardauit bellumque sinu indefensa recepit. Hic dum stagnosi spectat templumque domosque Literni ductor, uaria splendentia cernit pictura belli patribus monumenta prioris{{versus|655}} exhausti: nam porticibus signata manebant, quis inerat longus rerum et spectabilis ordo. primus bella truci suadebat Regulus ore, bella neganda uiro, si noscere fata daretur. at princeps Poenis indicta more parentum{{versus|660}} Appius astabat pugna lauroque reuinctus iustum Sarrana ducebat caede triumphum. aequoreum iuxta decus et nauale tropaeum, rostra gerens niuea surgebat mole columna. exuuias Marti ~donumque Du⟨i⟩lius, alto{{versus|665}} ante omnis mersa Poenorum classe, dicabat. cui, nocturnus honos, funalia clara sacerque post epulas tibicen adest, castosque penatis insignis laeti repetebat murmure cantus. cernit et extremos defuncti ciuis honores:{{versus|670}} Scipio ductoris celebrabat funera Poeni, Sardoa uictor terra. uidet inde ruentem litoribus Libycis dispersa per agmina pubem; instabat crista fulgens et terga premebat Regulus: Autololes Nomadesque et Maurus et Hammon{{versus|675}} et Garamas positis dedebant oppida telis. lentus harenoso spumabat Bagrada campo uiperea sanie, turmisque minantibus ultro pugnabat serpens et cum duce bella gerebat. necnon proiectum puppi frustraque uocantem{{versus|680}} numina Amyclaeum mergebat perfida ponto rectorem manus, et seras tibi, Regule, poenas Xanthippus digni pendebat in aequore leti. addiderant geminas medio consurgere fluctu Aegatis: lacerae circum fragmenta uideres{{versus|685}} classis et effusos fluitare in gurgite Poenos. possessor pelagi pronaque Lutatius aura captiuas puppis ad litora uictor agebat. haec inter iuncto religatus in ordine Hamilcar, ductoris genitor, cunctarum ab imagine rerum{{versus|690}} totius in sese uulgi conuerterat ora. sed Pacis faciem et pollutas foederis aras deceptumque Iouem ac dictantis iura Latinos cernere erat. strictas trepida ceruice securis horrebat Libys, ac summissis ordine palmis{{versus|695}} orantes ueniam iurabant inrita pacta. haec Eryce e summo spectabat laeta Dione. Quae postquam infesto percensuit omnia uultu adridens Poenus, lenta proclamat ab ira: 'Non leuiora dabis nostris inscribere tectis{{versus|700}} acta meae dextrae: captam, Carthago, Saguntum da spectare, simul flamma ferroque ruentem; perfodiant patres natorum membra. nec Alpes exiguus domitas capiet locus: ardua celsis persultet iuga uictor equis Garamasque Nomasque.{{versus|705}} addes Ticini spumantis sanguine ripas et nostrum Trebiam et Trasimenni litora Tusci clausa cadaueribus. ruat ingens corpore et armis Flaminius, fugiat consul manante cruore Scipio et ad socios nati ceruice uehatur.{{versus|710}} haec mitte in populos, et adhuc maiora dabuntur. flagrantem effinges facibus, Carthago, Libyssis Romam et deiectum Tarpeia rupe Tonantem. interea uos, ut dignum est, ista (ocius ite) o iuuenes, quorum dextris mihi tanta geruntur,{{versus|715}} in cineres monumenta date atque inuoluite flammis.' </poem> {{Liber |Ante=Liber V |AnteNomen=../Liber V |Post=Liber VII |PostNomen=../Liber VII }} hchhk7t8mz1ykizia1imgw8kib7mc6j 0 37526 269635 235330 2026-06-08T15:03:26Z Saumache 27923 /* top */ assisted using [[Project:AWB|AWB]] 269635 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber VII }} {{Liber |Ante=Liber VI |AnteNomen=../Liber VI |Post=Liber VIII |PostNomen=../Liber VIII }} <poem> Interea trepidis Fabius spes unica rebus. ille quidem socios atque aegram uulnere praeceps Ausoniam armabat uiridique ad dura laborum bellator senio iam castra mouebat in hostem, sed mens humana maior non tela nec enses{{versus|5}} nec fortis spectabat equos. tot milia contra Poenorum inuictumque ducem, tot in agmina solus ibat et in sese cuncta arma uirosque gerebat. ac ni sacra seni uis impressumque fuisset sistere Fortunam cunctando aduersa fouentem,{{versus|10}} ultima Dardanii transisset nominis aetas. ille modum superis in Punica castra fauoris addidit et Libyae finem inter prospera bella uincendi statuit. tumefactum cladibus ille Hesperiis lento Poenum moderamine lusit.{{versus|15}} summe ducum, qui regna iterum labentia Troiae et fluxas Latii res maiorumque labores, qui Carmentis opes et regna Euandria seruas, surge, age et emerito sacrum caput insere caelo. At Libyae ductor, postquam noua nomina lecto{{versus|20}} dictatore uigent, raptim mutata Latinis imperia haud frustra reputans, cognoscere hauebat, quae fortuna uiro, quodnam decus, ultima fessis ancora cur Fabius, quem post tot Roma procellas Hannibali putet esse parem. feruore carentes{{versus|25}} angebant anni fraudique inaperta senectus. ocius accitum captiuo ex agmine poscit progeniem ritusque ducis dextraeque labores. Cilnius, Arreti Tyrrhenis ortus in oris, clarum nomen erat. sed laeua adduxerat hora{{versus|30}} Ticini iuuenem ripis, fususque ruentis uulnere equi Libycis praebebat colla catenis. hic ardens exire malis et rumpere uitam, 'Non cum Flaminio tibi res, nec feruida Gracchi in manibus consulta:' inquit 'Tirynthia gens est;{{versus|35}} quam si fata tuis genuissent, Hannibal, oris, terrarum imperium Carthaginis arce uideres. non ego te longa serie per singula ducam. hoc sat erit: nosces Fabios certamine ab uno. Veientum populi uiolata pace negabant{{versus|40}} acceptare iugum, ac uicino Marte furebat ad portas bellum, consulque ciebat ad arma. dilectus uetiti, priuataque castra penates Herculei impleuere. domo, mirabile, ab una patricius iunctis exercitus ibat in armis.{{versus|45}} ter centum exiluere duces. quocumque liberet uno non pauidus rexisses bella magistro. sed dirum egressis omen: Scelerata minaci stridentis sonitu tremuerunt limina portae, maximaque Herculei mugiuit numinis ara.{{versus|50}} inuasere hostem, numerarique aspera uirtus haud est passa uiros, et plures milite caedes. saepe globo densi, saepe et per deuia passim dispersi subiere uices, meritique labore aequato, nulli quisquam uirtute secundus,{{versus|55}} ducere ter centum Tarpeia ad templa triumphos. spes heu fallaces oblitaque corda, caducum mortali quodcumque datur! grex ille uirorum, qui Fabia gente incolumi deforme putabat publica bella geri, pariter cecidere deorum{{versus|60}} inuidia, subitis circumuenientibus armis. nec tamen occisos est cur laetere. supersunt quot tibi si⟨n⟩t Libyaeque satis: certauerit unus ter centum dextris. tam uiuida membra laborque prouidus et cauta sollertia tecta quiete.{{versus|65}} nec uero, calidi, nunc tu, cui sanguinis aetas, foderis in pugna uelocius ilia planta bellatoris equi frenisque momorderis ora.' quem cernens auidum leti post talia Poenus, 'Nequiquam nostras, demens,' ait 'elicis iras{{versus|70}} et captiua paras moriendo euadere uincla. uiuendum est. arta seruentur colla catena.' haec iuuenis, diuisque tumens ausisque secundis. At patres Latiasque nurus raptabat ad aras cura deum. maesto suffusae lumina uultu{{versus|75}} femineus matres graditur chorus: ordine longo Iunoni pallam conceptaque uota dicabant: 'Huc ades, o regina deum, gens casta precamur et ferimus, digno quaecumque est nomine, turba Ausonidum pulchrumque et, acu et subtemine fuluo{{versus|80}} quod nostrae neuere manus, uenerabile donum. ac dum decrescit matrum metus, hoc tibi, diua, interea uelamen erit. si pellere nostris Marmaricam terris nubem dabis, omnis in auro pressa tibi uaria fulgebit gemma corona.'{{versus|85}} necnon et proprio uenerantur Pallada dono Phoebumque armigerumque deum primamque Dionen. tanta adeo, cum res trepidae, reuerentia diuum nascitur: at rarae fumant felicibus arae. Dum Roma antiquos templis indicit honores,{{versus|90}} iam Fabius, tacito procedens agmine et arte bellandi lento similis, praecluserat omnis fortunaeque hostique uias. discedere signis haud licitum, summumque decus, quo tollis ad astra imperii, Romane, caput, parere docebat.{{versus|95}} uerum ubi prima satis conspecta in montibus altis signa procul fulsitque nouis exercitus armis, arrectae spes Sidonii, feruetque secundis fortunae iuuenis. uincendi sola uidetur, quod nondum steterint acies, mora: 'Pergite,' clamat{{versus|100}} 'ite citi, ruite ad portas, propellite uallum pectoribus. quantum campi distamus, ad umbras tantum hosti superest. resides ad bella uocantur, quis pudeat certare, senes. quodcumque uidetis, hoc reliquum est, primo damnatum ut inutile bello.{{versus|105}} en, ubi nunc Gracchi atque ubi nunc sunt fulmina gentis Scipiadae? pulsi Ausonia non ante pauentem dimisere fugam quam terror ad ultima mundi Oceanumque tulit. profugus nunc errat uterque nomina nostra tremens et ripas seruat Hiberi.{{versus|110}} est etiam, cur Flaminio mihi gloria caeso creuerit, et titulis libeat cur figere nostris crudum Marte uiri nomen. quot demere noster huic annos Fabio gladius ualet! et tamen audet. audeat. haud ultra faxo spectetur in armis.'{{versus|115}} Talia uociferans uolucri rapit agmina cursu ac praeuectus equo nunc dextra prouocat hostem nunc uoce increpitat, missa nunc eminus hasta fertur ouans pugnaeque agitat simulacra futurae: ut Thetidis proles Phrygiis Vulcania campis{{versus|120}} arma tulit, clipeo amplexus terramque polumque maternumque fretum totumque in imagine mundum. Cassarum sedet irarum spectator et alti celsus colle iugi domat exultantia corda infractasque minas dilato Marte fatigat{{versus|125}} sollers cunctandi Fabius, ceu nocte sub atra munitis pastor stabulis per ouilia clausum impauidus somni seruat pecus: effera saeuit atque impasta trucis ululatus turba luporum exercet morsuque quatit restantia claustra. {{versus|130}} Inritus incepti mouet inde atque Apula tardo arua Libys passu legit ac nunc ualle residit conditus occulta, si praecipitare sequentem atque inopinata detur circumdare fraude, nunc nocturna parat caecae celantibus umbris{{versus|135}} furta uiae retroque abitum fictosque timores adsimulat, tum castra citus deserta relicta ostentat praeda atque inuitat prodigus hostem: qualis Maeonia passim Maeandrus in ora, cum sibi gurgitibus flexis reuolutus oberrat.{{versus|140}} nulla uacant incepta dolis: simul omnia uersat miscetque exacuens uaria ad conamina mentem, sicut aquae splendor radiatus lampade solis dissultat per tecta uaga sub imagine uibrans luminis et tremula laquearia uerberat umbra.{{versus|145}} iamque dolore furens ita secum immurmurat ira: 'Obuia si primus nobis hic tela tulisset, nullane nunc Trebiae et Trasimenni nomina? nulli lugerent Itali? numquam Phaethontius amnis sanguinea pontum turbasset decolor unda?{{versus|150}} inuentum, dum se cohibet terimurque sedendo, uincendi genus. en quotiens, uelut obuius iret, discinxit ratione dolos fraudesque resoluit.' haec secum, medio somni cum bucina noctem diuideret, iamque excubias sortitus iniquas{{versus|155}} tertius abrupta uigil iret ad arma quiete. uertit iter Daunique retro tellure relicta Campanas remeat notus populator in oras. hic uero, intrauit postquam uberis arua Falerni (diues ea et numquam tellus mentita colono),{{versus|160}} addunt frugiferis inimica incendia ramis. Haud fas, Bacche, tuos tacitum tramittere honores, quamquam magna incepta uocent. memorabere, sacri largitor laticis, grauidae cui nectare uites nulli dant prelis nomen praeferre Falernis.{{versus|165}} Massica sulcabat meliore Falernus in aeuo ensibus ignotis senior iuga. pampinus umbras nondum uua uiridis nudo texebat in aruo, pocula nec norant sucis mulcere Lyaei, fonte sitim et pura soliti defendere lympha.{{versus|170}} attulit hospitio pergentem ad litora Calpes extremumque diem pes dexter et hora Lyaeum, nec pigitum paruosque lares humilisque subire limina caelicolam tecti. cepere uolentem fumosi postes et ritu pauperis aeui{{versus|175}} ante focos mensae, laetus nec senserat hospes aduenisse deum. sed enim de more parentum grato cursabat studio instabatque senectae, donec, opes festas, puris nunc poma canistris composuit, nunc inriguis citus extulit hortis{{versus|180}} rorantis umore dapes, tum lacte fauisque distinxit dulcis epulas nulloque cruore polluta castus mensa Cerealia dona attulit ac primum Vestae detersit honorem undique et in mediam iecit libamina flammam.{{versus|185}} deesse tuos latices, hac sedulitate senili captus, Iacche, uetas. subito, mirabile dictu, fagina pampineo spumarunt pocula suco, pauperis hospitii pretium, uilisque rubenti fluxit mulctra mero, et quercu in cratera cauata{{versus|190}} dulcis odoratis umor sudauit ab uuis. 'En cape' Bacchus ait 'nondum tibi nota, sed olim uiticolae nomen peruulgatura Falerni munera,' et haud ultra latuit deus. inde nitentem lumine purpureo frontem cinxere corymbi,{{versus|195}} et fusae per colla comae, dextraque pependit cantharus, ac uitis thyrso delapsa uirenti festas Nysaeo redimiuit palmite mensas. nec facilis laeto certasse, Falerne, sapori, postquam iterata tibi sunt pocula, iam pede risum,{{versus|200}} iam lingua titubante moues, patrioque Lyaeo tempora quassatus, grates et praemia digna uix intellectis conaris reddere uerbis, donec composuit luctantia lumina Somnus, Somnus, Bacche, tibi comes additus. hinc ubi primo{{versus|205}} ungula dispersit rores Phaethontia Phoebo, uuiferis late florebat Massicus aruis miratus nemora et lucentis sole racemos. it monti decus, atque ex illo tempore diues Tmolus ⟨et⟩ ambrosiis Ariusia pocula sucis{{versus|210}} ac Methymna ferox lacibus cessere Falernis. Haec tum uasta dabat terrisque infestus agebat Hannibal, et sicci stimulabant sanguinis enses, ludificante ducem Fabio. iamque improba castris Ausoniis uota et pugnandi praua libido{{versus|215}} gliscebat: proni decurrere monte parabant. Da famae, da, Musa, uirum, cui uincere bina concessum castra et geminos domitare furores. 'Feruida si nobis corda abruptumque putassent ingenium patres et si clamoribus' inquit{{versus|220}} 'turbari facilem mentem, non ultima rerum et deplorati mandassent Martis habenas. stat pensata diu belli sententia: uincam seruare inuitos urgentisque ultima fata. nulli per Fabium e uobis cecidisse licebit.{{versus|225}} si lucis piget et supremis esse cupido est nominis Ausonii taedetque in tempore tali nullum clade noua claraeque fragore ruinae insignem fecisse locum, reuocandus ab atris Flaminius uobis est sedibus. ille ruendi{{versus|230}} iam dudum properans signum auspiciumque dedisset. an nondum praeceps uicinaque fata uidetis? una, ut debellet, satis est uictoria Poeno. state, uiri, et sentite ducem. cum optabile tempus deposcet dextras, tunc ista ferocia dicta{{versus|235}} aequentur factis. non est, mihi credite, non est arduus in pugnas ferri labor: una reclusis omnes iam portis in campum effuderit hora. magnum illud solisque datum, quos mitis euntis Iuppiter aspexit, magnum est ex hoste reuerti.{{versus|240}} fortunae Libys incumbit flatuque secundo fidit agens puppim. dum desinat aura sinusque destituat tumidos subducto flamine uentus, in rem cunctari fuerit. non ulla perenni amplexu Fortuna fouet. iam copia quanto{{versus|245}} artior et nullo Tyriis certamine quantum detritum est famae! quin inter cetera nostra haud laude afuerit, modo qui++sed parcere dictis sit melius. iam uos acies et proelia et hostem poscitis? o maneat, superi, fiducia talis!{{versus|250}} interea exclusa maioris sorte pericli me solum, quaeso, toti me opponite bello.' his dictis fractus furor et rabida arma quierunt: ut, cum turbatis placidum caput extulit undis Neptunus totumque uidet totique uidetur{{versus|255}} regnator ponto, saeui fera murmura uenti dimittunt nullasque mouent in frontibus alas, tum sensim infusa tranquilla per aequora pace languentes tacito lucent in litore fluctus. Sensit cura sagax Poeni fraudisque ueneno{{versus|260}} adgreditur mentes. pauca atque haec ruris auiti iugera nec multis Fabius uertebat aratris: Massicus uuiferis addebat nomina glaebis. hinc pestem placitum moliri et spargere causas in castra ambiguas. ferro flammisque pepercit{{versus|265}} suspectamque loco pacem dedit arte maligna ceu clandestino traheretur foedere bellum. Intellectus erat Fabio, Tyriosque uidebat dictator saeuire dolos. sed non uacat ~aegre inuidiam gladios inter lituosque timere{{versus|270}} et dubia morsus famae depellere pugna, donec reptantem et nequiquam saepe trahendo huc illuc castra scrutantem proelia Poenum, qua nemorosa iuga et scopulosi uertice colles exurgunt, clausit sparsa ad diuortia turma.{{versus|275}} hinc Laestrygoniae saxoso monte premebant a tergo rupes, undosis squalida terris hinc Literna palus, nec ferri aut militis usum poscebat regio, saeptos sed fraude locorum arta fames poenas miserae exactura Sagunti{{versus|280}} urgebat, finisque aderat Carthaginis armis. Cuncta per et terras et lati stagna profundi condiderat somnus, positoque labore dierum pacem nocte datam mortalibus orbis agebat. at non Sidonium curis flagrantia corda{{versus|285}} ductorem uigilesque metus haurire sinebant dona soporiferae noctis. nam membra cubili erigit et fului circumdat pelle leonis, qua super instratos proiectus gramine campi presserat ante toros. tunc ad tentoria fratris{{versus|290}} fert gressus uicina citos. nec degener ille belligeri ritus taurino membra iacebat effultus tergo et mulcebat tristia somno. haud procul hasta uiri terrae defixa propinquae, et dir⟨a⟩ e summa pendebat cuspide cassis;{{versus|295}} at clipeus circa loricaque et ensis et arcus et telum Baliare simul tellure quiescunt. iuxta lecta manus, iuuenes in Marte probati, et sonipes strato carpebat gramina dorso. ut pepulere leuem intrantis uestigia somnum,{{versus|300}} 'Heus!' inquit (pariterque manus ad tela ferebat) 'quae te cura uigil fessum, germane, fatigat?' ac iam constiterat sociosque in caespite fusos incussa reuocat castrorum ad munera planta, cum Libyae ductor: 'Fabius me noctibus aegris,{{versus|305}} in curas Fabius nos excitat, illa senectus heu fatis quae sola meis currentibus obstat! cernis ut armata circumfundare corona, et uallet clausos collectus miles in orbe⟨m⟩. uerum, age, nunc quando res artae, percipe porro{{versus|310}} quae meditata mihi. latos correpta per agros armenta adsueto belli de more secuntur. cornibus arentis edicam innectere ramos sarmentique leuis fronti religare maniplos, admotus cum feruorem disperserit ignis{{versus|315}} ut passim exultent stimulante dolore iuuenci et uaga per collis ceruice incendia iactent. tum terrore nouo trepidus laxabit iniquas custos excubias maioraque nocte timebit. si cordi consulta (moras extrema recusant){{versus|320}} accingamur' ait. gemino tentoria gressu inde petunt. ingens clipeo ceruice reposta inter equos interque uiros interque iacebat capta manu spolia et rorantia caede Maraxes ac dirum, in somno ceu bella capesseret, amens{{versus|325}} clamorem tum forte dabat dextraque tremente arma toro et notum quaerebat feruidus ensem. huic Mago, inuersa quatiens ut dispulit hasta bellantem somnum, 'Tenebris, fortissime ductor, iras compesce atque in lucem proelia differ.{{versus|330}} ad fraudem occultamque fugam tutosque receptus nunc nocte utendum est. arentis nectere frondes cornibus et latis accensa immittere siluis armenta, oppositi reserent quo claustra manipli, germanus parat atque obsessa euellere castra.{{versus|335}} emergamus, et hic Fabio persuadeat astus non certare dolis.' nihil hinc cunctante, sed acris incepti laeto iuuene, ad tentoria Acherrae festinant, cui parca quies minimumque soporis, nec notum somno noctes aequare: feroci{{versus|340}} peruigil inseruibat equo fessumque leuabat tractando et frenis ora exagitata fouebat. at socii renouant tela arentemque cruorem ferro detergent et dant mucronibus iras. quid fortuna loci poscat, quid tempus, et ipsi{{versus|345}} quaenam agitent, pandunt et coeptis ire ministrum haud segnem hortantur. discurrit tessera castris, intentiquo docent, quae sint properanda, mone⟨n⟩tque quisque suos: instat trepidis stimulatque ruentis nauus abire timor, dum caeca silentia dumque{{versus|350}} maiores umbrae. rapida iam subdita peste uirgulta atque altis surgunt e cornibus ignes. hic uero ut, gliscente malo et quassantibus aegra armentis capita, adiutae pinguescere flammae coepere et uincens fumos erumpere uertex,{{versus|355}} per collis dumosque (lues agit atra) per altos saxosi scopulos montis lymphata feruntur corpora anhela boum, atque obsessis naribus igni luctantur frustra rabidi mugire iuuenci. per iuga, per uallis errat Vulcania pestis{{versus|360}} nusquam stante malo, uicinaque litora fulgent: quam multa adfixus caelo sub nocte serena fluctibus e mediis sulcator nauita ponti astra uidet, quam multa uidet, feruoribus atris cum Calabros urunt ad pinguia pabula saltus,{{versus|365}} uertice Gargani residens incendia pastor. At facie subita uolitantum montibus altis flammarum, quis tunc ce⟨ci⟩dit custodia sorti, horrere atque ipsos nullo spargente uagari credere et indomitos pasci sub collibus ignes.{{versus|370}} caelone exciderint, et magna fulmina dextra torserit Omnipotens, an caecis rupta cauernis fuderit egestas accenso sulphure flammas infelix tellus, media in formidine quaerunt. iamque abeunt, faucesque uiae citus occupat armis{{versus|375}} Poenus et in patulos exultans emicat agros. huc tamen usque uigil processerat arte regendi dictator Trebiam et Tusci post stagna profundi, esset ut Hannibali Fabium Romanaque tela euasisse satis. quin et uestigia pulsi{{versus|380}} et gressus premeret castris, ni sacra uocarent ad patrios ueneranda deos. tum uersus ad urbem adloquitur iuuenem, cui mos tramittere signa et belli summam primasque iubebat habenas, atque his praeformat dictis fingitque monendo:{{versus|385}} 'Si factis nondum, Minuci, te cauta probare erudiit Fortuna meis, nec ducere uerba ad uerum decus ac prauis arcere ualebunt. uidisti clausum Hannibalem. nil miles et alae iuuere aut densis legio conferta maniplis.{{versus|390}} testor te, solus clausi nec deinde morabor. dis sine me libare dapem et sollemnia ferre: hunc iterum atque iterum uinctum uel montibus altis amnibus aut rapidis (modo pugna absistite) tradam. interea (crede experto, non fallimus) aegris{{versus|395}} nil mouisse salus rebus. sit gloria multis et placeat, quippe egregium, prosternere ferro hostem, sed Fabio sit uos seruasse triumphus. plena tibi castra atque intactus uulnere miles creditur: hos nobis (erit haec ti⟨bi⟩ gloria) redde.{{versus|400}} iam cernes Libycum hu⟨i⟩c uallo adsultare leonem, iam praedas offerre tibi, iam uertere terga, respectantem adeo atque iras cum fraude coquentem. claude, oro, castra et cunctas spes eripe pugnae. haec monuisse satis. sed si compescere corda{{versus|405}} non datur oranti, magno te iure pioque dictator capere arma ueto.' sic castra relinquens uallarat monitis ac se referebat ad urbem. Ecce autem flatu classis Phoenissa secundo litora Caietae Laestrygoniosque recessus{{versus|410}} sulcabat rostris portusque intrarat apertos ac totus multo spumabat remige pontus, cum trepidae fremitu uitreis e sedibus antri aequoreae pelago simul emersere sorores ac possessa uident infestis litora proris.{{versus|415}} tum magno perculsa metu Nereia turba attonitae propere refluunt ad limina nota, Telebou⟨m⟩ medio surgunt qua regna profundo pumiceaeque procul sedes. immanis in antro conditur abrupto Proteus ac spumea late{{versus|420}} cautibus obiectis reiectat caerula uates. is postquam (sat gnarus enim rerumque metusque) per uarias lusit formas et terruit atri serpentis squamis horrendaque sibila torsit aut fremuit toruo mutatus membra leone,{{versus|425}} 'Dicite,' ait 'quae causa uiae? quisue ora repente peruasit pallor? cur scire futura libido?' Ad quae Cymodoce, Nympharum maxima natu Italidum: 'Nosti nostros, praesage, timores. quid Tyriae classes ereptaque litora nobis{{versus|430}} portendunt? num migrantur Rhoeteia regna in Libyam superis? aut hos Sarranus habebit nauita iam portus? patria num sede fugatae Atlantem et Calpen extrema habitabimus antra?' Tunc sic euoluens repetita exordia retro{{versus|435}} incipit ambiguus uates reseratque futura: 'Laomedonteus Phrygia cum sedit in Ida pastor et errantis dumosa per auia tauros arguta reuocans ad roscida pascua canna audiuit sacrae lentus certamina formae,{{versus|440}} tum matris currus niueos agitabat olores tempora sollicitus litis seruasse Cupido. paruulus ex umero corytos et aureus arcus fulgebat, nutuque uetans trepidare parentem monstrabat grauidam telis se ferre pharetram.{{versus|445}} ast alius niuea comebat fronte capillos, purpureos alius uestis religabat amictus. cum sic suspirans roseo Venus ore decoros adloquitur natos: "Testis certissima uestrae ecce dies pietatis adest. quis credere saluis{{versus|450}} hoc ausit uobis? de forma atque ore (quid ultra iam superest rerum?) certat Venus. omnia paruis si mea tela dedi blando medicata ueneno, si uester, caelo ac terris qui foedera sancit, stat supplex, cum uultis, auus: uictoria nostra{{versus|455}} Cypron Idymaeas referat de Pallade palmas, de Iunone Paphos centum mihi fumet in aris." dumque haec aligeris instat Cytherea, sonabat omne nemus gradiente dea. iam bellica uirgo, aegide deposita et qua adsuetum casside crinem{{versus|460}} inuoluit, nec compta tamen pacemque serenis condiscens oculis, ibat lucoque ferebat praedicto sacrae uestigia concita plantae. parte alia intrabat iussis Saturnia siluis, iudicium Phrygis et fastus pastoris et Iden{{versus|465}} post fratris latura toros. postrema nitenti adfulsit uultu ridens Venus: omnia circa et nemora et penitus frondosis rupibus antra spirantem sacro traxerunt uertice odorem. nec iudex sedisse ualet, fessique nitoris{{versus|470}} luce cadunt oculi, ac metuit dubitasse uideri. sed uictae fera bella deae uexere per aequor, atque excisa suo pariter cum iudice Troia. tum pius Aeneas terris iactatus et undis Dardanios Itala posuit tellure penatis.{{versus|475}} dum cete ponto innabunt, dum sidera caelo lucebunt, dum sol Indo se litore tollet, hic regna et nullae regnis per saecula metae. at uos, o natae, currit dum immobile filum, Hadriaci fugite infaustas Sasonis harenas.{{versus|480}} sanguineis tumidus ponto miscebitur undis Aufidus et rubros impellet in aequora fluctus, damnatoque deum quondam per carmina campo Aetolae rursus Teucris pugnabitis umbrae. Punica Romuleos quatient mox spicula muros,{{versus|485}} multaque Hasdrubalis fulgebit strage Metaurus. hinc ille in furto genitus patruique piabit idem ultor patrisque necem; tum litus Elissae implebit flammis auelletque Itala Poenum uiscera torrentem et propriis superabit in oris.{{versus|490}} huic Carthago armis, huic Africa nomine cedet, hic dabit ex sese qui tertia bella fatiget et cinerem Libyae ferat in Capitolia uictor.' Quae dum arcana deum uates euoluit in antro, iam monita et Fabium bellique equitumque magister{{versus|495}} exuerat mente ac praeceps tendebat in hostem. pascere nec Poenus prauum ac nutrire furorem deerat et, ut paruo maiora ad proelia damno eliceret, dabat interdum simulantia terga: non aliter, quam qui sparsa per stagna profundi{{versus|500}} euocat e liquidis piscem penetralibus esca, cumque leuem summa uidit iam nare sub unda, ducit sinuato captiuum ad litora lino. Fama furit uersos hostis, Poenumque salutem inuenisse fuga: liceat si uincere, finem{{versus|505}} promitti cladum, sed enim dicione carere uirtutem, et poenas uincentibus esse repostas. clausurum iam castra ducem rursusque referri uaginae iussurum enses, reddatur in armis ut ratio, et purget miles cur uicerit hostem.{{versus|510}} haec uulgus. necnon patrum Saturnia mentes inuidiae stimulo fodit et popularibus auris. tunc indigna fide censent optandaque Poeno, quae mox haud paruo luerent damnata periclo. Diuiditur miles, Fabioque equitumque magistro{{versus|515}} imperia aequantur penitus. cernebat et expers irarum senior, magnas ne penderet alti erroris poenas patria inconsulta, timebat. ac tum, multa putans secum, ut remeauit ab urbe, partitus socias uires, uicina propinquis{{versus|520}} signa iugis locat et specula sublimis ab alta non Romana minus seruat quam Punica castra. nec mora. disiecto Minuci uecordia uallo perdendi simul et pereundi ardebat amore. Quem postquam rapidum uidit procedere castris{{versus|525}} hinc Libys, hinc Fabius, simul accendere sagacis in subitum curas: propere capere arma maniplis edicit uallique tenet munimine turmas Ausonius, torquet totas in proelia uires Poenorum ductor propellitque agmina uoce:{{versus|530}} 'Dum dictator abest, rape, miles, tempora pugnae. non sperata diu plano certamina campo offert ecce deus. quando data copia, longum detergete situm ferro multoque cruore exsatiate, uiri, plenos rubiginis enses.'{{versus|535}} Atque ea Cunctator pensabat ab aggere ualli perlustrans campos oculis, tantoque periclo discere, quinam esset Fabius, te, Roma, dolebat. cui natus iuncta arma ferens 'Dabit improbus,' inquit 'quas dignum est, poenas, qui per suffragia caeca{{versus|540}} inuasit nostros haec ad discrimina fasces. insanae spectate tribus. pro lubrica rostra et uanis fora laeta uiris! nunc munera Martis aequent imperio et solem concedere nocti sciscant imbelles. magna mercede piabunt{{versus|545}} erroris rabiem et nostrum uiolasse parentem.' tum senior, quatiens hastam lacrimisque coortis. 'Sanguine Poenorum, iuuenis, tam tristia dicta sunt abolenda tibi. patiarne ante ora manusque ciuem deleri nostras, aut uincere Poenum,{{versus|550}} me spectante, sinam? non aequauisse minorem soluetur culpa si sunt mihi talia corda? iamque hoc, ne dubites, longaeui, nate, parentis accipe et aeterno fixum sub pectore serua: succensere nefas patriae, nec foedior ulla{{versus|555}} culpa sub extremas fertur mortalibus umbras. sic docuere senes. quantus qualisque fuisti, cum pulsus lare et extorris Capitolia curru intrares exul, tibi corpora caesa, Camille, damnata quot sunt dextra! pacata fuissent{{versus|560}} ni consulta uiro mensque impenetrabilis irae, mutassentque solum sceptris Aeneia regna nullaque nunc stares terrarum uertice, Roma. pone iras, o nate, meas. socia arma feramus et celeremus opem.' iamque intermixta sonabant{{versus|565}} classica, procursusque uiros conliserat acer. Primus claustra manu portae dictator et altos disiecit postis rupitque in proelia cursum. non grauiore mouent uenti certamina mole Odrysius Boreas et Syrtim tollere pollens{{versus|570}} Africus, obnixi cum bella furentia torquent: distraxere fretum ac diuersa ad litora uoluunt aequor quisque suum; sequitur stridente procella nunc huc, nunc illuc, raptum mare et intonat undis. haud prorsus daret ullus honos tellusque subacta{{versus|575}} Phoenicum et Carthago ruens, iniuria quantum orta ex inuidia decoris tulit. omnia namque dura simul deuicta uiro, metus, Hannibal, irae, inuidia, atque una fama et fortuna subactae. Poenus ab excelso rapidos decurrere uallo {{versus|580}} ut uidit, tremuere irae, ceciditque repente cum gemitu spes haud dubiae praesumpta ruinae. quippe aciem denso circumuallauerat orbe hausurus clausos coniectis undique telis. atque hic Dardanius prauo certamine ductor{{versus|585}} iam Styga et aeternas intrarat mente tenebras (nam Fabium auxiliumque uiri sperare pudebat), cum senior gemino complexus proelia cornu ulteriore ligat Poenorum terga corona et modo claudentis aciem nunc, extima cingens,{{versus|590}} clausos ipse tenet. maiorem surgere in arma maioremque dedit cerni Tirynthius. altae scintillant cristae et, mirum, uelocibus ingens per subitum membris uenit uigor: ingerit hastas auersumque premit telorum nubibus hostem:{{versus|595}} qualis post iuuenem, nondum subeunte senecta, rector erat Pylius bellis aetate secunda. Inde ruens Thurin et Buten et Narin et Arsen dat leto fisumque manus conferre Mahalcen, cui decus insigne et quaesitum cuspide nomen.{{versus|600}} tum Garadum largumque comae prosternit Adherben et geminas acies superantem uertice Thulin, qui summas alto prensabat in aggere pinnas, eminus hos, gladio Sapharum gladioque Monaesum et Morinum pugnas aeris stridore cientem,{{versus|605}} dexteriore gena cum sedit letifer ictus, perque tubam fixae decurrens uulnere malae extremo fluxit propulsus murmure sanguis. proximus huic iaculo Nasamonius occidit Idmon. namque super tepido lapsantem sanguine et aegra{{versus|610}} lubrica nitentem nequiquam euadere planta impacto prosternit equo trepideque leuantem membra adflicta solo pressa uiolentius hasta implicuit terrae telumque in caede reliquit. haeret humi cornus motu tremefacta iacentis{{versus|615}} et campo seruat mandatum adfixa cadauer. Necnon exemplo laudis furiata iuuentus, Sullaeque Crassique simul iunctusque Metello Furnius ac melior dextrae Torquatus, inibant proelia et unanimi uel morte emisse uolebant{{versus|620}} spectari Fabio. miser hic uestigia retro dum rapit et molem subducto corpore uitat intorti Bibulus saxi atque in terga refertur, strage super lapsus socium, qua fibula morsus loricae crebro laxata resoluerat ictu,{{versus|625}} accepit lateri penitusque in uiscera adegit extabat fixo quod forte cadauere ferrum. heu sortem necis! euasit Garamantica tela Marmaridumque manus, ut inerti cuspide fusus occideret, telo non in sua uulnera misso.{{versus|630}} uoluitur exanimis, turpatque decora iuuenta ora nouus pallor. membris dimissa solutis arma fluunt, erratque niger per lumina somnus. Venerat ad bellum Tyria Sidone, nepotum excitus prece, et auxilio socia arma ferebat,{{versus|635}} Eoa tumidus pharetrati militis ala, gens Cadmi, Cleadas; fulua cui plurima passim casside et aurato fulgebat gemma monili, qualis ubi Oceani renouatus Lucifer unda laudatur Veneri et certat maioribus astris.{{versus|640}} ostro ipse ac sonipes ostro totumque per agmen purpura Agenoreis saturata micabat aenis. hic auidum pugnae ⟨et⟩ tam clarum excidere nomen Brutum exoptantem, uarie nunc laeuus in orbem, nunc dexter leuibus flexo per deuia gyris{{versus|645}} ludificatus equo, uolucrem post terga sagittam fundit Achaemenio detractans proelia ritu. nec damnata manus, medio sed, flebile, mento armigeri Cascae penetrabilis haesit harundo oblicumque secans subrecta cuspide uulnus{{versus|650}} umenti ferrum admouit tepefacta palato. at Brutus diro casu turbatus amici ausum multa uirum et spargentem in uulnera saeuos fraude fugae calamos, iam nullis cursibus instat prendere cornipedis, sed totam pectoris iram{{versus|655}} mandat atrox hastae telumque uolatile nodo excutit et summum, qua laxa monilia crebro nudabant uersu, tramittit cuspide pectus. labitur intento cornu transfossus, et una arcum laeua cadens, dimisit dextra sagittam.{{versus|660}} At non tam tristi sortitus proelia Marte Phoebei Soractis honor Carmelus agebat. sanguine quippe suo iam Bagrada tinxerat ensem, dux rectorque Nubae populi, iam fusus eidem Zeusis Amyclaei stirps impacata Phalanti,{{versus|665}} quem tulerat mater claro Phoenissa Laconi. talia dum metuit, nec pugnae fisus in hoste tam rapido nec deinde fugae, suadente pauore, per dumos miser in uicina cacumina quercus repserat atque alta sese occultabat in umbra{{versus|670}} Hampsicus, insistens tremulis sub pondere ramis. hunc longa multa orantem Carmelus et altos mutantem saltu ramos transuerberat hasta, ut, qui uiscatos populatur harundine lucos, dum nemoris celsi procera cacumina sensim{{versus|675}} substructa certat tacitus contingere meta, sublimem calamo sequitur crescente uolucrem. effudit uitam, atque alte manante cruore membra pependerunt curuato exanguia ramo. Iamque in palantis ac uersos terga feroces{{versus|680}} pugnabant Itali, subitus cum mole pauenda terrificis Maurus prorumpit Tunger in armis. nigra uiro membra, et furui iuga celsa trahebant cornipedes, totusque nouae formidinis arte concolor aequabat liuentia currus equorum{{versus|685}} terga: nec erectis similes imponere cristis cessarat pennas, aterque tegebat amictus: ceu quondam aeternae regnator noctis, ad imos cum fugeret thalamos Hennaea uirgine rapta, egit nigrantem Stygia caligine currum.{{versus|690}} at Cato, tum prima sparsus lanugine malas, quod peperere decus Circaeo Tuscula dorso moenia, Laertae quondam regnata nepoti, quamquam tardatos turbata fronte Latinos collegisse gradum uidet, imperterritus ipse{{versus|695}} ferrata calce atque effusa largus habena cunctantem impellebat equum. negat obuius ire et trepidat cassa sonipes exterritus umbra. tum celer in pugnam dorso delatus ab alto alipedem planta currum premit atque uolanti{{versus|700}} adsilit a tergo. cecidere et lora repente et stimuli, ferrumque super ceruice tremiscens palluit infelix subducto sanguine Maurus. ora rapit gladio praefixaque cuspide portat. At saeuo Mauorte ferox perrumpit anhelum{{versus|705}} dictator cum caede globum. miserabile uisu, uulneribus fessum ac multo labente cruore ductorem cernit suprema ac foeda precantem. manauere genis lacrimae, clipeoque pauentem protegit et natum stimulans 'Fortissime, labem{{versus|710}} hanc pellamus' ait 'Poenoque ob mitia facta, quod nullos nostris ignis disperserit aruis, dignum expendamus pretium.' tunc arte paterna ac stimulis gaudens iuuenis circumdata Poenum agmina deturbat gladio campumque relaxat,{{versus|715}} donec Sidonius decederet aequore ductor: ceu, stimulante fame, rapuit cum Martius agnum auerso pastore lupus fetumque trementem ore tenet presso, tum, si uestigia cursu auditis celeret balatibus obuia pastor,{{versus|720}} iam sibimet metuens, spirantem dentibus imis reiectat praedam et uacuo fugit aeger hiatu. ~tum demum, Tyriis quas circumfuderat atra tempestas, Stygiae tandem fugere tenebrae. torpebant dextra⟨e⟩, et sese meruisse negabant{{versus|725}} seruari, subitisque bonis mens aegra natabat: ut, qui conlapsa pressi iacuere ruina, eruta cum subito membra et nox atra recessit, coniuent solemque pauent agnoscere uisu. Quis actis senior numerato milite laetus{{versus|730}} collis et tuto repetebat in aggere castra. ecce autem e media iam morte renata iuuentus clamorem tollens ad sidera et ordine longo ibat ouans Fabiumque decus Fabiumque salutem certatim et magna memorabant uoce parentem.{{versus|735}} tum qui partitis dissederat ante maniplis 'Sancte' ait 'o genitor, reuocato ad lucis honorem si fas uera queri, cur nobis castra uirosque diuidere est licitum? patiens cur arma dedisti, quae solus rexisse uales? hoc munere lapsi{{versus|740}} aeternas multo cum sanguine uidimus umbras. ocius huc aquilas seruataque signa referte. hic patria est, murique urbis stant pectore in uno. tuque dolos, Poene, atque astus tandem exue notos: cum solo tibi iam Fabio sunt bella gerenda.'{{versus|745}} Haec ubi dicta dedit, mille hinc, uenerabile uisu, caespite de uiridi surgunt properantibus arae. nec prius aut epulas aut munera grata Lyaei fas cuiquam tetigisse fuit quam multa precatus in mensam Fabio sacrum libauit honorem. </poem> {{Liber |Ante=Liber VI |AnteNomen=../Liber VI |Post=Liber VIII |PostNomen=../Liber VIII }} qsnttm5wx18zk5b4ddctggl5dxyrocw 269656 269635 2026-06-08T15:04:58Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/VII]] ad [[Punica/Liber VII]] 269635 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber VII }} {{Liber |Ante=Liber VI |AnteNomen=../Liber VI |Post=Liber VIII |PostNomen=../Liber VIII }} <poem> Interea trepidis Fabius spes unica rebus. ille quidem socios atque aegram uulnere praeceps Ausoniam armabat uiridique ad dura laborum bellator senio iam castra mouebat in hostem, sed mens humana maior non tela nec enses{{versus|5}} nec fortis spectabat equos. tot milia contra Poenorum inuictumque ducem, tot in agmina solus ibat et in sese cuncta arma uirosque gerebat. ac ni sacra seni uis impressumque fuisset sistere Fortunam cunctando aduersa fouentem,{{versus|10}} ultima Dardanii transisset nominis aetas. ille modum superis in Punica castra fauoris addidit et Libyae finem inter prospera bella uincendi statuit. tumefactum cladibus ille Hesperiis lento Poenum moderamine lusit.{{versus|15}} summe ducum, qui regna iterum labentia Troiae et fluxas Latii res maiorumque labores, qui Carmentis opes et regna Euandria seruas, surge, age et emerito sacrum caput insere caelo. At Libyae ductor, postquam noua nomina lecto{{versus|20}} dictatore uigent, raptim mutata Latinis imperia haud frustra reputans, cognoscere hauebat, quae fortuna uiro, quodnam decus, ultima fessis ancora cur Fabius, quem post tot Roma procellas Hannibali putet esse parem. feruore carentes{{versus|25}} angebant anni fraudique inaperta senectus. ocius accitum captiuo ex agmine poscit progeniem ritusque ducis dextraeque labores. Cilnius, Arreti Tyrrhenis ortus in oris, clarum nomen erat. sed laeua adduxerat hora{{versus|30}} Ticini iuuenem ripis, fususque ruentis uulnere equi Libycis praebebat colla catenis. hic ardens exire malis et rumpere uitam, 'Non cum Flaminio tibi res, nec feruida Gracchi in manibus consulta:' inquit 'Tirynthia gens est;{{versus|35}} quam si fata tuis genuissent, Hannibal, oris, terrarum imperium Carthaginis arce uideres. non ego te longa serie per singula ducam. hoc sat erit: nosces Fabios certamine ab uno. Veientum populi uiolata pace negabant{{versus|40}} acceptare iugum, ac uicino Marte furebat ad portas bellum, consulque ciebat ad arma. dilectus uetiti, priuataque castra penates Herculei impleuere. domo, mirabile, ab una patricius iunctis exercitus ibat in armis.{{versus|45}} ter centum exiluere duces. quocumque liberet uno non pauidus rexisses bella magistro. sed dirum egressis omen: Scelerata minaci stridentis sonitu tremuerunt limina portae, maximaque Herculei mugiuit numinis ara.{{versus|50}} inuasere hostem, numerarique aspera uirtus haud est passa uiros, et plures milite caedes. saepe globo densi, saepe et per deuia passim dispersi subiere uices, meritique labore aequato, nulli quisquam uirtute secundus,{{versus|55}} ducere ter centum Tarpeia ad templa triumphos. spes heu fallaces oblitaque corda, caducum mortali quodcumque datur! grex ille uirorum, qui Fabia gente incolumi deforme putabat publica bella geri, pariter cecidere deorum{{versus|60}} inuidia, subitis circumuenientibus armis. nec tamen occisos est cur laetere. supersunt quot tibi si⟨n⟩t Libyaeque satis: certauerit unus ter centum dextris. tam uiuida membra laborque prouidus et cauta sollertia tecta quiete.{{versus|65}} nec uero, calidi, nunc tu, cui sanguinis aetas, foderis in pugna uelocius ilia planta bellatoris equi frenisque momorderis ora.' quem cernens auidum leti post talia Poenus, 'Nequiquam nostras, demens,' ait 'elicis iras{{versus|70}} et captiua paras moriendo euadere uincla. uiuendum est. arta seruentur colla catena.' haec iuuenis, diuisque tumens ausisque secundis. At patres Latiasque nurus raptabat ad aras cura deum. maesto suffusae lumina uultu{{versus|75}} femineus matres graditur chorus: ordine longo Iunoni pallam conceptaque uota dicabant: 'Huc ades, o regina deum, gens casta precamur et ferimus, digno quaecumque est nomine, turba Ausonidum pulchrumque et, acu et subtemine fuluo{{versus|80}} quod nostrae neuere manus, uenerabile donum. ac dum decrescit matrum metus, hoc tibi, diua, interea uelamen erit. si pellere nostris Marmaricam terris nubem dabis, omnis in auro pressa tibi uaria fulgebit gemma corona.'{{versus|85}} necnon et proprio uenerantur Pallada dono Phoebumque armigerumque deum primamque Dionen. tanta adeo, cum res trepidae, reuerentia diuum nascitur: at rarae fumant felicibus arae. Dum Roma antiquos templis indicit honores,{{versus|90}} iam Fabius, tacito procedens agmine et arte bellandi lento similis, praecluserat omnis fortunaeque hostique uias. discedere signis haud licitum, summumque decus, quo tollis ad astra imperii, Romane, caput, parere docebat.{{versus|95}} uerum ubi prima satis conspecta in montibus altis signa procul fulsitque nouis exercitus armis, arrectae spes Sidonii, feruetque secundis fortunae iuuenis. uincendi sola uidetur, quod nondum steterint acies, mora: 'Pergite,' clamat{{versus|100}} 'ite citi, ruite ad portas, propellite uallum pectoribus. quantum campi distamus, ad umbras tantum hosti superest. resides ad bella uocantur, quis pudeat certare, senes. quodcumque uidetis, hoc reliquum est, primo damnatum ut inutile bello.{{versus|105}} en, ubi nunc Gracchi atque ubi nunc sunt fulmina gentis Scipiadae? pulsi Ausonia non ante pauentem dimisere fugam quam terror ad ultima mundi Oceanumque tulit. profugus nunc errat uterque nomina nostra tremens et ripas seruat Hiberi.{{versus|110}} est etiam, cur Flaminio mihi gloria caeso creuerit, et titulis libeat cur figere nostris crudum Marte uiri nomen. quot demere noster huic annos Fabio gladius ualet! et tamen audet. audeat. haud ultra faxo spectetur in armis.'{{versus|115}} Talia uociferans uolucri rapit agmina cursu ac praeuectus equo nunc dextra prouocat hostem nunc uoce increpitat, missa nunc eminus hasta fertur ouans pugnaeque agitat simulacra futurae: ut Thetidis proles Phrygiis Vulcania campis{{versus|120}} arma tulit, clipeo amplexus terramque polumque maternumque fretum totumque in imagine mundum. Cassarum sedet irarum spectator et alti celsus colle iugi domat exultantia corda infractasque minas dilato Marte fatigat{{versus|125}} sollers cunctandi Fabius, ceu nocte sub atra munitis pastor stabulis per ouilia clausum impauidus somni seruat pecus: effera saeuit atque impasta trucis ululatus turba luporum exercet morsuque quatit restantia claustra. {{versus|130}} Inritus incepti mouet inde atque Apula tardo arua Libys passu legit ac nunc ualle residit conditus occulta, si praecipitare sequentem atque inopinata detur circumdare fraude, nunc nocturna parat caecae celantibus umbris{{versus|135}} furta uiae retroque abitum fictosque timores adsimulat, tum castra citus deserta relicta ostentat praeda atque inuitat prodigus hostem: qualis Maeonia passim Maeandrus in ora, cum sibi gurgitibus flexis reuolutus oberrat.{{versus|140}} nulla uacant incepta dolis: simul omnia uersat miscetque exacuens uaria ad conamina mentem, sicut aquae splendor radiatus lampade solis dissultat per tecta uaga sub imagine uibrans luminis et tremula laquearia uerberat umbra.{{versus|145}} iamque dolore furens ita secum immurmurat ira: 'Obuia si primus nobis hic tela tulisset, nullane nunc Trebiae et Trasimenni nomina? nulli lugerent Itali? numquam Phaethontius amnis sanguinea pontum turbasset decolor unda?{{versus|150}} inuentum, dum se cohibet terimurque sedendo, uincendi genus. en quotiens, uelut obuius iret, discinxit ratione dolos fraudesque resoluit.' haec secum, medio somni cum bucina noctem diuideret, iamque excubias sortitus iniquas{{versus|155}} tertius abrupta uigil iret ad arma quiete. uertit iter Daunique retro tellure relicta Campanas remeat notus populator in oras. hic uero, intrauit postquam uberis arua Falerni (diues ea et numquam tellus mentita colono),{{versus|160}} addunt frugiferis inimica incendia ramis. Haud fas, Bacche, tuos tacitum tramittere honores, quamquam magna incepta uocent. memorabere, sacri largitor laticis, grauidae cui nectare uites nulli dant prelis nomen praeferre Falernis.{{versus|165}} Massica sulcabat meliore Falernus in aeuo ensibus ignotis senior iuga. pampinus umbras nondum uua uiridis nudo texebat in aruo, pocula nec norant sucis mulcere Lyaei, fonte sitim et pura soliti defendere lympha.{{versus|170}} attulit hospitio pergentem ad litora Calpes extremumque diem pes dexter et hora Lyaeum, nec pigitum paruosque lares humilisque subire limina caelicolam tecti. cepere uolentem fumosi postes et ritu pauperis aeui{{versus|175}} ante focos mensae, laetus nec senserat hospes aduenisse deum. sed enim de more parentum grato cursabat studio instabatque senectae, donec, opes festas, puris nunc poma canistris composuit, nunc inriguis citus extulit hortis{{versus|180}} rorantis umore dapes, tum lacte fauisque distinxit dulcis epulas nulloque cruore polluta castus mensa Cerealia dona attulit ac primum Vestae detersit honorem undique et in mediam iecit libamina flammam.{{versus|185}} deesse tuos latices, hac sedulitate senili captus, Iacche, uetas. subito, mirabile dictu, fagina pampineo spumarunt pocula suco, pauperis hospitii pretium, uilisque rubenti fluxit mulctra mero, et quercu in cratera cauata{{versus|190}} dulcis odoratis umor sudauit ab uuis. 'En cape' Bacchus ait 'nondum tibi nota, sed olim uiticolae nomen peruulgatura Falerni munera,' et haud ultra latuit deus. inde nitentem lumine purpureo frontem cinxere corymbi,{{versus|195}} et fusae per colla comae, dextraque pependit cantharus, ac uitis thyrso delapsa uirenti festas Nysaeo redimiuit palmite mensas. nec facilis laeto certasse, Falerne, sapori, postquam iterata tibi sunt pocula, iam pede risum,{{versus|200}} iam lingua titubante moues, patrioque Lyaeo tempora quassatus, grates et praemia digna uix intellectis conaris reddere uerbis, donec composuit luctantia lumina Somnus, Somnus, Bacche, tibi comes additus. hinc ubi primo{{versus|205}} ungula dispersit rores Phaethontia Phoebo, uuiferis late florebat Massicus aruis miratus nemora et lucentis sole racemos. it monti decus, atque ex illo tempore diues Tmolus ⟨et⟩ ambrosiis Ariusia pocula sucis{{versus|210}} ac Methymna ferox lacibus cessere Falernis. Haec tum uasta dabat terrisque infestus agebat Hannibal, et sicci stimulabant sanguinis enses, ludificante ducem Fabio. iamque improba castris Ausoniis uota et pugnandi praua libido{{versus|215}} gliscebat: proni decurrere monte parabant. Da famae, da, Musa, uirum, cui uincere bina concessum castra et geminos domitare furores. 'Feruida si nobis corda abruptumque putassent ingenium patres et si clamoribus' inquit{{versus|220}} 'turbari facilem mentem, non ultima rerum et deplorati mandassent Martis habenas. stat pensata diu belli sententia: uincam seruare inuitos urgentisque ultima fata. nulli per Fabium e uobis cecidisse licebit.{{versus|225}} si lucis piget et supremis esse cupido est nominis Ausonii taedetque in tempore tali nullum clade noua claraeque fragore ruinae insignem fecisse locum, reuocandus ab atris Flaminius uobis est sedibus. ille ruendi{{versus|230}} iam dudum properans signum auspiciumque dedisset. an nondum praeceps uicinaque fata uidetis? una, ut debellet, satis est uictoria Poeno. state, uiri, et sentite ducem. cum optabile tempus deposcet dextras, tunc ista ferocia dicta{{versus|235}} aequentur factis. non est, mihi credite, non est arduus in pugnas ferri labor: una reclusis omnes iam portis in campum effuderit hora. magnum illud solisque datum, quos mitis euntis Iuppiter aspexit, magnum est ex hoste reuerti.{{versus|240}} fortunae Libys incumbit flatuque secundo fidit agens puppim. dum desinat aura sinusque destituat tumidos subducto flamine uentus, in rem cunctari fuerit. non ulla perenni amplexu Fortuna fouet. iam copia quanto{{versus|245}} artior et nullo Tyriis certamine quantum detritum est famae! quin inter cetera nostra haud laude afuerit, modo qui++sed parcere dictis sit melius. iam uos acies et proelia et hostem poscitis? o maneat, superi, fiducia talis!{{versus|250}} interea exclusa maioris sorte pericli me solum, quaeso, toti me opponite bello.' his dictis fractus furor et rabida arma quierunt: ut, cum turbatis placidum caput extulit undis Neptunus totumque uidet totique uidetur{{versus|255}} regnator ponto, saeui fera murmura uenti dimittunt nullasque mouent in frontibus alas, tum sensim infusa tranquilla per aequora pace languentes tacito lucent in litore fluctus. Sensit cura sagax Poeni fraudisque ueneno{{versus|260}} adgreditur mentes. pauca atque haec ruris auiti iugera nec multis Fabius uertebat aratris: Massicus uuiferis addebat nomina glaebis. hinc pestem placitum moliri et spargere causas in castra ambiguas. ferro flammisque pepercit{{versus|265}} suspectamque loco pacem dedit arte maligna ceu clandestino traheretur foedere bellum. Intellectus erat Fabio, Tyriosque uidebat dictator saeuire dolos. sed non uacat ~aegre inuidiam gladios inter lituosque timere{{versus|270}} et dubia morsus famae depellere pugna, donec reptantem et nequiquam saepe trahendo huc illuc castra scrutantem proelia Poenum, qua nemorosa iuga et scopulosi uertice colles exurgunt, clausit sparsa ad diuortia turma.{{versus|275}} hinc Laestrygoniae saxoso monte premebant a tergo rupes, undosis squalida terris hinc Literna palus, nec ferri aut militis usum poscebat regio, saeptos sed fraude locorum arta fames poenas miserae exactura Sagunti{{versus|280}} urgebat, finisque aderat Carthaginis armis. Cuncta per et terras et lati stagna profundi condiderat somnus, positoque labore dierum pacem nocte datam mortalibus orbis agebat. at non Sidonium curis flagrantia corda{{versus|285}} ductorem uigilesque metus haurire sinebant dona soporiferae noctis. nam membra cubili erigit et fului circumdat pelle leonis, qua super instratos proiectus gramine campi presserat ante toros. tunc ad tentoria fratris{{versus|290}} fert gressus uicina citos. nec degener ille belligeri ritus taurino membra iacebat effultus tergo et mulcebat tristia somno. haud procul hasta uiri terrae defixa propinquae, et dir⟨a⟩ e summa pendebat cuspide cassis;{{versus|295}} at clipeus circa loricaque et ensis et arcus et telum Baliare simul tellure quiescunt. iuxta lecta manus, iuuenes in Marte probati, et sonipes strato carpebat gramina dorso. ut pepulere leuem intrantis uestigia somnum,{{versus|300}} 'Heus!' inquit (pariterque manus ad tela ferebat) 'quae te cura uigil fessum, germane, fatigat?' ac iam constiterat sociosque in caespite fusos incussa reuocat castrorum ad munera planta, cum Libyae ductor: 'Fabius me noctibus aegris,{{versus|305}} in curas Fabius nos excitat, illa senectus heu fatis quae sola meis currentibus obstat! cernis ut armata circumfundare corona, et uallet clausos collectus miles in orbe⟨m⟩. uerum, age, nunc quando res artae, percipe porro{{versus|310}} quae meditata mihi. latos correpta per agros armenta adsueto belli de more secuntur. cornibus arentis edicam innectere ramos sarmentique leuis fronti religare maniplos, admotus cum feruorem disperserit ignis{{versus|315}} ut passim exultent stimulante dolore iuuenci et uaga per collis ceruice incendia iactent. tum terrore nouo trepidus laxabit iniquas custos excubias maioraque nocte timebit. si cordi consulta (moras extrema recusant){{versus|320}} accingamur' ait. gemino tentoria gressu inde petunt. ingens clipeo ceruice reposta inter equos interque uiros interque iacebat capta manu spolia et rorantia caede Maraxes ac dirum, in somno ceu bella capesseret, amens{{versus|325}} clamorem tum forte dabat dextraque tremente arma toro et notum quaerebat feruidus ensem. huic Mago, inuersa quatiens ut dispulit hasta bellantem somnum, 'Tenebris, fortissime ductor, iras compesce atque in lucem proelia differ.{{versus|330}} ad fraudem occultamque fugam tutosque receptus nunc nocte utendum est. arentis nectere frondes cornibus et latis accensa immittere siluis armenta, oppositi reserent quo claustra manipli, germanus parat atque obsessa euellere castra.{{versus|335}} emergamus, et hic Fabio persuadeat astus non certare dolis.' nihil hinc cunctante, sed acris incepti laeto iuuene, ad tentoria Acherrae festinant, cui parca quies minimumque soporis, nec notum somno noctes aequare: feroci{{versus|340}} peruigil inseruibat equo fessumque leuabat tractando et frenis ora exagitata fouebat. at socii renouant tela arentemque cruorem ferro detergent et dant mucronibus iras. quid fortuna loci poscat, quid tempus, et ipsi{{versus|345}} quaenam agitent, pandunt et coeptis ire ministrum haud segnem hortantur. discurrit tessera castris, intentiquo docent, quae sint properanda, mone⟨n⟩tque quisque suos: instat trepidis stimulatque ruentis nauus abire timor, dum caeca silentia dumque{{versus|350}} maiores umbrae. rapida iam subdita peste uirgulta atque altis surgunt e cornibus ignes. hic uero ut, gliscente malo et quassantibus aegra armentis capita, adiutae pinguescere flammae coepere et uincens fumos erumpere uertex,{{versus|355}} per collis dumosque (lues agit atra) per altos saxosi scopulos montis lymphata feruntur corpora anhela boum, atque obsessis naribus igni luctantur frustra rabidi mugire iuuenci. per iuga, per uallis errat Vulcania pestis{{versus|360}} nusquam stante malo, uicinaque litora fulgent: quam multa adfixus caelo sub nocte serena fluctibus e mediis sulcator nauita ponti astra uidet, quam multa uidet, feruoribus atris cum Calabros urunt ad pinguia pabula saltus,{{versus|365}} uertice Gargani residens incendia pastor. At facie subita uolitantum montibus altis flammarum, quis tunc ce⟨ci⟩dit custodia sorti, horrere atque ipsos nullo spargente uagari credere et indomitos pasci sub collibus ignes.{{versus|370}} caelone exciderint, et magna fulmina dextra torserit Omnipotens, an caecis rupta cauernis fuderit egestas accenso sulphure flammas infelix tellus, media in formidine quaerunt. iamque abeunt, faucesque uiae citus occupat armis{{versus|375}} Poenus et in patulos exultans emicat agros. huc tamen usque uigil processerat arte regendi dictator Trebiam et Tusci post stagna profundi, esset ut Hannibali Fabium Romanaque tela euasisse satis. quin et uestigia pulsi{{versus|380}} et gressus premeret castris, ni sacra uocarent ad patrios ueneranda deos. tum uersus ad urbem adloquitur iuuenem, cui mos tramittere signa et belli summam primasque iubebat habenas, atque his praeformat dictis fingitque monendo:{{versus|385}} 'Si factis nondum, Minuci, te cauta probare erudiit Fortuna meis, nec ducere uerba ad uerum decus ac prauis arcere ualebunt. uidisti clausum Hannibalem. nil miles et alae iuuere aut densis legio conferta maniplis.{{versus|390}} testor te, solus clausi nec deinde morabor. dis sine me libare dapem et sollemnia ferre: hunc iterum atque iterum uinctum uel montibus altis amnibus aut rapidis (modo pugna absistite) tradam. interea (crede experto, non fallimus) aegris{{versus|395}} nil mouisse salus rebus. sit gloria multis et placeat, quippe egregium, prosternere ferro hostem, sed Fabio sit uos seruasse triumphus. plena tibi castra atque intactus uulnere miles creditur: hos nobis (erit haec ti⟨bi⟩ gloria) redde.{{versus|400}} iam cernes Libycum hu⟨i⟩c uallo adsultare leonem, iam praedas offerre tibi, iam uertere terga, respectantem adeo atque iras cum fraude coquentem. claude, oro, castra et cunctas spes eripe pugnae. haec monuisse satis. sed si compescere corda{{versus|405}} non datur oranti, magno te iure pioque dictator capere arma ueto.' sic castra relinquens uallarat monitis ac se referebat ad urbem. Ecce autem flatu classis Phoenissa secundo litora Caietae Laestrygoniosque recessus{{versus|410}} sulcabat rostris portusque intrarat apertos ac totus multo spumabat remige pontus, cum trepidae fremitu uitreis e sedibus antri aequoreae pelago simul emersere sorores ac possessa uident infestis litora proris.{{versus|415}} tum magno perculsa metu Nereia turba attonitae propere refluunt ad limina nota, Telebou⟨m⟩ medio surgunt qua regna profundo pumiceaeque procul sedes. immanis in antro conditur abrupto Proteus ac spumea late{{versus|420}} cautibus obiectis reiectat caerula uates. is postquam (sat gnarus enim rerumque metusque) per uarias lusit formas et terruit atri serpentis squamis horrendaque sibila torsit aut fremuit toruo mutatus membra leone,{{versus|425}} 'Dicite,' ait 'quae causa uiae? quisue ora repente peruasit pallor? cur scire futura libido?' Ad quae Cymodoce, Nympharum maxima natu Italidum: 'Nosti nostros, praesage, timores. quid Tyriae classes ereptaque litora nobis{{versus|430}} portendunt? num migrantur Rhoeteia regna in Libyam superis? aut hos Sarranus habebit nauita iam portus? patria num sede fugatae Atlantem et Calpen extrema habitabimus antra?' Tunc sic euoluens repetita exordia retro{{versus|435}} incipit ambiguus uates reseratque futura: 'Laomedonteus Phrygia cum sedit in Ida pastor et errantis dumosa per auia tauros arguta reuocans ad roscida pascua canna audiuit sacrae lentus certamina formae,{{versus|440}} tum matris currus niueos agitabat olores tempora sollicitus litis seruasse Cupido. paruulus ex umero corytos et aureus arcus fulgebat, nutuque uetans trepidare parentem monstrabat grauidam telis se ferre pharetram.{{versus|445}} ast alius niuea comebat fronte capillos, purpureos alius uestis religabat amictus. cum sic suspirans roseo Venus ore decoros adloquitur natos: "Testis certissima uestrae ecce dies pietatis adest. quis credere saluis{{versus|450}} hoc ausit uobis? de forma atque ore (quid ultra iam superest rerum?) certat Venus. omnia paruis si mea tela dedi blando medicata ueneno, si uester, caelo ac terris qui foedera sancit, stat supplex, cum uultis, auus: uictoria nostra{{versus|455}} Cypron Idymaeas referat de Pallade palmas, de Iunone Paphos centum mihi fumet in aris." dumque haec aligeris instat Cytherea, sonabat omne nemus gradiente dea. iam bellica uirgo, aegide deposita et qua adsuetum casside crinem{{versus|460}} inuoluit, nec compta tamen pacemque serenis condiscens oculis, ibat lucoque ferebat praedicto sacrae uestigia concita plantae. parte alia intrabat iussis Saturnia siluis, iudicium Phrygis et fastus pastoris et Iden{{versus|465}} post fratris latura toros. postrema nitenti adfulsit uultu ridens Venus: omnia circa et nemora et penitus frondosis rupibus antra spirantem sacro traxerunt uertice odorem. nec iudex sedisse ualet, fessique nitoris{{versus|470}} luce cadunt oculi, ac metuit dubitasse uideri. sed uictae fera bella deae uexere per aequor, atque excisa suo pariter cum iudice Troia. tum pius Aeneas terris iactatus et undis Dardanios Itala posuit tellure penatis.{{versus|475}} dum cete ponto innabunt, dum sidera caelo lucebunt, dum sol Indo se litore tollet, hic regna et nullae regnis per saecula metae. at uos, o natae, currit dum immobile filum, Hadriaci fugite infaustas Sasonis harenas.{{versus|480}} sanguineis tumidus ponto miscebitur undis Aufidus et rubros impellet in aequora fluctus, damnatoque deum quondam per carmina campo Aetolae rursus Teucris pugnabitis umbrae. Punica Romuleos quatient mox spicula muros,{{versus|485}} multaque Hasdrubalis fulgebit strage Metaurus. hinc ille in furto genitus patruique piabit idem ultor patrisque necem; tum litus Elissae implebit flammis auelletque Itala Poenum uiscera torrentem et propriis superabit in oris.{{versus|490}} huic Carthago armis, huic Africa nomine cedet, hic dabit ex sese qui tertia bella fatiget et cinerem Libyae ferat in Capitolia uictor.' Quae dum arcana deum uates euoluit in antro, iam monita et Fabium bellique equitumque magister{{versus|495}} exuerat mente ac praeceps tendebat in hostem. pascere nec Poenus prauum ac nutrire furorem deerat et, ut paruo maiora ad proelia damno eliceret, dabat interdum simulantia terga: non aliter, quam qui sparsa per stagna profundi{{versus|500}} euocat e liquidis piscem penetralibus esca, cumque leuem summa uidit iam nare sub unda, ducit sinuato captiuum ad litora lino. Fama furit uersos hostis, Poenumque salutem inuenisse fuga: liceat si uincere, finem{{versus|505}} promitti cladum, sed enim dicione carere uirtutem, et poenas uincentibus esse repostas. clausurum iam castra ducem rursusque referri uaginae iussurum enses, reddatur in armis ut ratio, et purget miles cur uicerit hostem.{{versus|510}} haec uulgus. necnon patrum Saturnia mentes inuidiae stimulo fodit et popularibus auris. tunc indigna fide censent optandaque Poeno, quae mox haud paruo luerent damnata periclo. Diuiditur miles, Fabioque equitumque magistro{{versus|515}} imperia aequantur penitus. cernebat et expers irarum senior, magnas ne penderet alti erroris poenas patria inconsulta, timebat. ac tum, multa putans secum, ut remeauit ab urbe, partitus socias uires, uicina propinquis{{versus|520}} signa iugis locat et specula sublimis ab alta non Romana minus seruat quam Punica castra. nec mora. disiecto Minuci uecordia uallo perdendi simul et pereundi ardebat amore. Quem postquam rapidum uidit procedere castris{{versus|525}} hinc Libys, hinc Fabius, simul accendere sagacis in subitum curas: propere capere arma maniplis edicit uallique tenet munimine turmas Ausonius, torquet totas in proelia uires Poenorum ductor propellitque agmina uoce:{{versus|530}} 'Dum dictator abest, rape, miles, tempora pugnae. non sperata diu plano certamina campo offert ecce deus. quando data copia, longum detergete situm ferro multoque cruore exsatiate, uiri, plenos rubiginis enses.'{{versus|535}} Atque ea Cunctator pensabat ab aggere ualli perlustrans campos oculis, tantoque periclo discere, quinam esset Fabius, te, Roma, dolebat. cui natus iuncta arma ferens 'Dabit improbus,' inquit 'quas dignum est, poenas, qui per suffragia caeca{{versus|540}} inuasit nostros haec ad discrimina fasces. insanae spectate tribus. pro lubrica rostra et uanis fora laeta uiris! nunc munera Martis aequent imperio et solem concedere nocti sciscant imbelles. magna mercede piabunt{{versus|545}} erroris rabiem et nostrum uiolasse parentem.' tum senior, quatiens hastam lacrimisque coortis. 'Sanguine Poenorum, iuuenis, tam tristia dicta sunt abolenda tibi. patiarne ante ora manusque ciuem deleri nostras, aut uincere Poenum,{{versus|550}} me spectante, sinam? non aequauisse minorem soluetur culpa si sunt mihi talia corda? iamque hoc, ne dubites, longaeui, nate, parentis accipe et aeterno fixum sub pectore serua: succensere nefas patriae, nec foedior ulla{{versus|555}} culpa sub extremas fertur mortalibus umbras. sic docuere senes. quantus qualisque fuisti, cum pulsus lare et extorris Capitolia curru intrares exul, tibi corpora caesa, Camille, damnata quot sunt dextra! pacata fuissent{{versus|560}} ni consulta uiro mensque impenetrabilis irae, mutassentque solum sceptris Aeneia regna nullaque nunc stares terrarum uertice, Roma. pone iras, o nate, meas. socia arma feramus et celeremus opem.' iamque intermixta sonabant{{versus|565}} classica, procursusque uiros conliserat acer. Primus claustra manu portae dictator et altos disiecit postis rupitque in proelia cursum. non grauiore mouent uenti certamina mole Odrysius Boreas et Syrtim tollere pollens{{versus|570}} Africus, obnixi cum bella furentia torquent: distraxere fretum ac diuersa ad litora uoluunt aequor quisque suum; sequitur stridente procella nunc huc, nunc illuc, raptum mare et intonat undis. haud prorsus daret ullus honos tellusque subacta{{versus|575}} Phoenicum et Carthago ruens, iniuria quantum orta ex inuidia decoris tulit. omnia namque dura simul deuicta uiro, metus, Hannibal, irae, inuidia, atque una fama et fortuna subactae. Poenus ab excelso rapidos decurrere uallo {{versus|580}} ut uidit, tremuere irae, ceciditque repente cum gemitu spes haud dubiae praesumpta ruinae. quippe aciem denso circumuallauerat orbe hausurus clausos coniectis undique telis. atque hic Dardanius prauo certamine ductor{{versus|585}} iam Styga et aeternas intrarat mente tenebras (nam Fabium auxiliumque uiri sperare pudebat), cum senior gemino complexus proelia cornu ulteriore ligat Poenorum terga corona et modo claudentis aciem nunc, extima cingens,{{versus|590}} clausos ipse tenet. maiorem surgere in arma maioremque dedit cerni Tirynthius. altae scintillant cristae et, mirum, uelocibus ingens per subitum membris uenit uigor: ingerit hastas auersumque premit telorum nubibus hostem:{{versus|595}} qualis post iuuenem, nondum subeunte senecta, rector erat Pylius bellis aetate secunda. Inde ruens Thurin et Buten et Narin et Arsen dat leto fisumque manus conferre Mahalcen, cui decus insigne et quaesitum cuspide nomen.{{versus|600}} tum Garadum largumque comae prosternit Adherben et geminas acies superantem uertice Thulin, qui summas alto prensabat in aggere pinnas, eminus hos, gladio Sapharum gladioque Monaesum et Morinum pugnas aeris stridore cientem,{{versus|605}} dexteriore gena cum sedit letifer ictus, perque tubam fixae decurrens uulnere malae extremo fluxit propulsus murmure sanguis. proximus huic iaculo Nasamonius occidit Idmon. namque super tepido lapsantem sanguine et aegra{{versus|610}} lubrica nitentem nequiquam euadere planta impacto prosternit equo trepideque leuantem membra adflicta solo pressa uiolentius hasta implicuit terrae telumque in caede reliquit. haeret humi cornus motu tremefacta iacentis{{versus|615}} et campo seruat mandatum adfixa cadauer. Necnon exemplo laudis furiata iuuentus, Sullaeque Crassique simul iunctusque Metello Furnius ac melior dextrae Torquatus, inibant proelia et unanimi uel morte emisse uolebant{{versus|620}} spectari Fabio. miser hic uestigia retro dum rapit et molem subducto corpore uitat intorti Bibulus saxi atque in terga refertur, strage super lapsus socium, qua fibula morsus loricae crebro laxata resoluerat ictu,{{versus|625}} accepit lateri penitusque in uiscera adegit extabat fixo quod forte cadauere ferrum. heu sortem necis! euasit Garamantica tela Marmaridumque manus, ut inerti cuspide fusus occideret, telo non in sua uulnera misso.{{versus|630}} uoluitur exanimis, turpatque decora iuuenta ora nouus pallor. membris dimissa solutis arma fluunt, erratque niger per lumina somnus. Venerat ad bellum Tyria Sidone, nepotum excitus prece, et auxilio socia arma ferebat,{{versus|635}} Eoa tumidus pharetrati militis ala, gens Cadmi, Cleadas; fulua cui plurima passim casside et aurato fulgebat gemma monili, qualis ubi Oceani renouatus Lucifer unda laudatur Veneri et certat maioribus astris.{{versus|640}} ostro ipse ac sonipes ostro totumque per agmen purpura Agenoreis saturata micabat aenis. hic auidum pugnae ⟨et⟩ tam clarum excidere nomen Brutum exoptantem, uarie nunc laeuus in orbem, nunc dexter leuibus flexo per deuia gyris{{versus|645}} ludificatus equo, uolucrem post terga sagittam fundit Achaemenio detractans proelia ritu. nec damnata manus, medio sed, flebile, mento armigeri Cascae penetrabilis haesit harundo oblicumque secans subrecta cuspide uulnus{{versus|650}} umenti ferrum admouit tepefacta palato. at Brutus diro casu turbatus amici ausum multa uirum et spargentem in uulnera saeuos fraude fugae calamos, iam nullis cursibus instat prendere cornipedis, sed totam pectoris iram{{versus|655}} mandat atrox hastae telumque uolatile nodo excutit et summum, qua laxa monilia crebro nudabant uersu, tramittit cuspide pectus. labitur intento cornu transfossus, et una arcum laeua cadens, dimisit dextra sagittam.{{versus|660}} At non tam tristi sortitus proelia Marte Phoebei Soractis honor Carmelus agebat. sanguine quippe suo iam Bagrada tinxerat ensem, dux rectorque Nubae populi, iam fusus eidem Zeusis Amyclaei stirps impacata Phalanti,{{versus|665}} quem tulerat mater claro Phoenissa Laconi. talia dum metuit, nec pugnae fisus in hoste tam rapido nec deinde fugae, suadente pauore, per dumos miser in uicina cacumina quercus repserat atque alta sese occultabat in umbra{{versus|670}} Hampsicus, insistens tremulis sub pondere ramis. hunc longa multa orantem Carmelus et altos mutantem saltu ramos transuerberat hasta, ut, qui uiscatos populatur harundine lucos, dum nemoris celsi procera cacumina sensim{{versus|675}} substructa certat tacitus contingere meta, sublimem calamo sequitur crescente uolucrem. effudit uitam, atque alte manante cruore membra pependerunt curuato exanguia ramo. Iamque in palantis ac uersos terga feroces{{versus|680}} pugnabant Itali, subitus cum mole pauenda terrificis Maurus prorumpit Tunger in armis. nigra uiro membra, et furui iuga celsa trahebant cornipedes, totusque nouae formidinis arte concolor aequabat liuentia currus equorum{{versus|685}} terga: nec erectis similes imponere cristis cessarat pennas, aterque tegebat amictus: ceu quondam aeternae regnator noctis, ad imos cum fugeret thalamos Hennaea uirgine rapta, egit nigrantem Stygia caligine currum.{{versus|690}} at Cato, tum prima sparsus lanugine malas, quod peperere decus Circaeo Tuscula dorso moenia, Laertae quondam regnata nepoti, quamquam tardatos turbata fronte Latinos collegisse gradum uidet, imperterritus ipse{{versus|695}} ferrata calce atque effusa largus habena cunctantem impellebat equum. negat obuius ire et trepidat cassa sonipes exterritus umbra. tum celer in pugnam dorso delatus ab alto alipedem planta currum premit atque uolanti{{versus|700}} adsilit a tergo. cecidere et lora repente et stimuli, ferrumque super ceruice tremiscens palluit infelix subducto sanguine Maurus. ora rapit gladio praefixaque cuspide portat. At saeuo Mauorte ferox perrumpit anhelum{{versus|705}} dictator cum caede globum. miserabile uisu, uulneribus fessum ac multo labente cruore ductorem cernit suprema ac foeda precantem. manauere genis lacrimae, clipeoque pauentem protegit et natum stimulans 'Fortissime, labem{{versus|710}} hanc pellamus' ait 'Poenoque ob mitia facta, quod nullos nostris ignis disperserit aruis, dignum expendamus pretium.' tunc arte paterna ac stimulis gaudens iuuenis circumdata Poenum agmina deturbat gladio campumque relaxat,{{versus|715}} donec Sidonius decederet aequore ductor: ceu, stimulante fame, rapuit cum Martius agnum auerso pastore lupus fetumque trementem ore tenet presso, tum, si uestigia cursu auditis celeret balatibus obuia pastor,{{versus|720}} iam sibimet metuens, spirantem dentibus imis reiectat praedam et uacuo fugit aeger hiatu. ~tum demum, Tyriis quas circumfuderat atra tempestas, Stygiae tandem fugere tenebrae. torpebant dextra⟨e⟩, et sese meruisse negabant{{versus|725}} seruari, subitisque bonis mens aegra natabat: ut, qui conlapsa pressi iacuere ruina, eruta cum subito membra et nox atra recessit, coniuent solemque pauent agnoscere uisu. Quis actis senior numerato milite laetus{{versus|730}} collis et tuto repetebat in aggere castra. ecce autem e media iam morte renata iuuentus clamorem tollens ad sidera et ordine longo ibat ouans Fabiumque decus Fabiumque salutem certatim et magna memorabant uoce parentem.{{versus|735}} tum qui partitis dissederat ante maniplis 'Sancte' ait 'o genitor, reuocato ad lucis honorem si fas uera queri, cur nobis castra uirosque diuidere est licitum? patiens cur arma dedisti, quae solus rexisse uales? hoc munere lapsi{{versus|740}} aeternas multo cum sanguine uidimus umbras. ocius huc aquilas seruataque signa referte. hic patria est, murique urbis stant pectore in uno. tuque dolos, Poene, atque astus tandem exue notos: cum solo tibi iam Fabio sunt bella gerenda.'{{versus|745}} Haec ubi dicta dedit, mille hinc, uenerabile uisu, caespite de uiridi surgunt properantibus arae. nec prius aut epulas aut munera grata Lyaei fas cuiquam tetigisse fuit quam multa precatus in mensam Fabio sacrum libauit honorem. </poem> {{Liber |Ante=Liber VI |AnteNomen=../Liber VI |Post=Liber VIII |PostNomen=../Liber VIII }} qsnttm5wx18zk5b4ddctggl5dxyrocw 0 37531 269640 235331 2026-06-08T15:03:34Z Saumache 27923 /* top */ assisted using [[Project:AWB|AWB]] 269640 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber VIII }} {{Liber |Ante=Liber VII |AnteNomen=../Liber VII |Post=Liber IX |PostNomen=../Liber IX }} <poem> Primus Agenoridum cedentia terga uidere Aeneadis dederat Fabius. Romana parentem solum castra uocant, solum uocat Hannibal hostem impatiensque morae fremit: ut sit copia Martis, expectanda uiri fata optandumque sub armis{{versus|5}} Parcarum auxilium. namque hac spirante senecta nequiquam sese Latium sperare cruorem. iam uero concors miles signisque relatis indiuisus honos, iterumque et rursus eidem soli obluctandum Fabio maioribus aegrum{{versus|10}} angebant curis. lentando feruida bella dictator cum multa adeo, tum miles egenus cunctarum ut rerum Tyrius foret, arte sedendi egerat et, quamquam finis pugnaque manuque haud dum partus erat, iam bello uicerat hostem.{{versus|15}} quin etiam ingenio fluxi, sed prima feroces, uaniloquum Celtae genus ac mutabile mentis, respectare domos: maerebant caede sine ulla (insolitum sibi) bella geri, siccasque cruore inter tela siti Mauortis hebescere dextras.{{versus|20}} his super internae labes et ciuica uulnus inuidia augebant. laeuus conatibus Hannon ductoris non ulla domo summittere patres auxilia aut ullis opibus iuuisse sinebat. Quis lacerum curis et rerum extrema pauentem{{versus|25}} ad spes armorum et furialia uota reducit praescia Cannarum Iuno atque elata futuris. namque hac accitam stagnis Laurentibus Annam adfatur uoce et blandis hortatibus implet: 'Sanguine cognato iuuenis tibi, diua, laborat{{versus|30}} Hannibal a uestro nomen memorabile Belo. perge age, et insanos curarum comprime fluctus. excute sollicito Fabium. sola ille Latinos sub iuga mittendi mora iam discingitur armis. cum Varrone manus et cum Varrone serenda{{versus|35}} proelia, nec desit fatis ad signa mouenda. ipsa adero. tendat iamdudum in Iapyga campum. huc Trebiae rursum et Trasimenni fata sequentur.' Tum diua Indigetis castis contermina lucis 'Haud' inquit 'tua ius nobis praecepta morari. {{versus|40}} sit fas, sit tantum, quaeso, retinere fauorem antiquae patriae mandataque magna sororis, quamquam inter Latios Annae stet numen honores.' Multa retro rerum iacet atque ambagibus aeui obtegitur densa caligine mersa uetustas,{{versus|45}} cur Sarrana dicent Oenotri numina templo, regnisque Aeneadum germana colatur Elissae. sed pressis stringam reuocatam ab origine famam narrandi metis breuiterque antiqua reuoluam. Iliaco postquam deserta est hospite Dido{{versus|50}} et spes abruptae, media⟨m⟩ in penetralibus atram festinat furibunda pyram. tum corripit ensem certa necis, profugi donum exitiale mariti. despectus taedae regnis se imponit Iarbas, et tepido fugit Anna rogo. quis rebus egenis{{versus|55}} ferret opem, Nomadum late terrente tyranno? Battus Cyrenen molli tum forte fouebat imperio, mitis Battus lacrimasque dedisse casibus humanis facilis. qui supplice uisa intremuit regum euentus dextramque tetendit.{{versus|60}} atque ea, dum flauas bis tondet messor aristas, seruata interea sedes: nec longius uti his opibus Battoque fuit. nam ferre per aequor exitium miserae iam Pygmaliona docebat. ergo agitur pelago, diuis inimica sibique,{{versus|65}} quod se non dederit comitem in suprema sorori, donec iactatam laceris, miserabile, uelis fatalis turbo in Laurentis expulit oras. non caeli, non illa soli, non gnara colentum Sidonis in Latia trepidabat naufraga terra.{{versus|70}} ecce autem Aeneas sacro comitatus Iulo, iam regni compos, noto sese ore ferebat. qui terrae defixam oculos et multa timentem ac deinde adlapsam genibus lacrimantis Iuli attollit mitique manu intra limina ducit.{{versus|75}} atque ubi iam casus aduersorumque pauorem hospitii leniuit honos, tum discere maesta exposcit cura letum infelicis Elissae. cui sic uerba trahens largis cum fletibus Anna incipit et blandas addit pro tempore uoces: {{versus|80}} 'Nate dea, solus regni lucisque fuisti germanae tu causa meae: mors testis et ille (heu cur non idem mihi tum!) rogus. ora uidere postquam est ereptum miserae tua, litore sedit interdum, stetit interdum, uentosque secuta{{versus|85}} infelix oculis magno clamore uocabat Aenean comitemque tuae se imponere solam orabat paterere rati. mox turbida anhelum rettulit in thalamos cursum subitoque tremore substitit et sacrum timuit tetigisse cubile.{{versus|90}} inde amens nunc sideream fulgentis Iuli effigiem fouet amplexu, nunc tota repente ad uultus conuersa tuos, ab imagine pendet conqueriturque tibi et sperat responsa remitti. non umquam spem ponit amor: iam tecta domumque{{versus|95}} deserit et rursus portus furibunda reuisit, si qui te referant conuerso flamine uenti. ad magicas etiam fallax atque improba gentis Massylae leuitas descendere compulit artes. heu sacri uatum errores! dum numina noctis{{versus|100}} eliciunt spondentque nouis medicamina curis, quod uidi decepta nefas! congessit in atram cuncta tui monumenta pyram et non prospera dona.' Tunc sic Aeneas dulci repetitus amore: 'Tellurem hanc iuro, uota inter nostra frequente⟨r⟩{{versus|105}} auditam uobis, iuro caput, Anna, tibique germanaeque tuae dilectum mitis Iuli, respiciens aegerque animi tum regna reliqui uestra, nec abscessem thalamo, ni magna minatus meque sua ratibus dextra imposuisset et alto{{versus|110}} egisset rapidis classem Cyllenius Euris. sed cur (heu seri monitus!), cur tempore tali incustodito saeuire dedistis amori?' Contra sic infit uoluens uix murmur anhelum inter singultus labrisque trementibus Anna:{{versus|115}} 'Nigro forte Ioui, cui tertia regna laborant, atque atri sociae thalami noua sacra parabam, quis aegram mentem et trepidantia corda leuaret infelix germana tori, furuasque trahebam ipsa manu properans ad uisa pianda bidentis;{{versus|120}} ~namque asper somno dirus me impleuerat horror, terque suam Dido, ter cum clamore uocarat et laeta exultans ostenderat ora Sychaeus. quae dum abigo menti et sub lucem ut uisa secundent oro caelicolas ac uiuo purgor in amni,{{versus|125}} illa cito passu peruecta ad litora mutae oscula, qua steteras, bis terque infixit harenae: deinde amplexa sinu late uestigia fouit, ceu cinerem orbatae pressant ad pectora matres. tum rapido praeceps cursu resolutaque crinem{{versus|130}} euasit propere in celsam, quam struxerat ante magna mole, pyram, cuius de sede dabatur cernere cuncta freta et totam Carthaginis urbem. hic Phrygiam uestem et bacatum induta monile, postquam illum infelix hausit, quo munera primum{{versus|135}} sunt conspecta, diem et conuiuia mente reduxit festasque aduentu mensas teque ordine Troiae narrantem longos se peruigilante labores, in portus amens rorantia lumina flexit: "Di longae noctis, quorum iam numina nobis{{versus|140}} mors instans maiora facit, precor," inquit "adeste et placidi uictos ardore admittite manis. Aeneae coniunx, Veneris nurus, ulta maritum, ⟨uidi constructas nostrae Carthaginis arces. nunc ad uos magni descendet corporis umbra. {{versus|145}} me quoque fors dulci quondam uir notus amore expectat, curas cupiens aequare priores." haec dicens ensem media in praecordia adegit, ensem Dardanii quaesitum in pignus amoris. uiderunt comites tristique per atria planctu{{versus|150}} concurrunt: magnis resonant ululatibus aedes. accepi infelix dirisque exterrita fatis, ora manu lacerans, lymphato regia cursu tecta peto celsosque gradus euadere nitor. ter diro fueram conata incumbere ferro,{{versus|155}} ter cecidi exanimae membris reuoluta sororis. iamque ferebatur uicina per oppida rumor: arma parant Nomadum proceres et saeuus Iarbas. 157a tum Cyrenaeam fatis agitantibus urbem deuenio. hinc uestris pelagi uis adpulit oris.' Motus erat placidumque animum mentemque quietam{{versus|160}} Troius in miseram rector susceperat Annam. iamque omnis luctus omnisque e pectore curas dispulerat, Phrygiis nec iam amplius aduena tectis illa uidebatur. tacito nox atra sopore cuncta per et terras et lati stagna profundi{{versus|165}} condiderat, tristi cum Dido aegerrima uultu has uisa in somnis germanae effundere uoces: 'His, soror, in tectis longae indulgere quieti, heu nimium secura, potes, nec, quae tibi fraudes tendantur, quae circumstent discrimina, cernis?{{versus|170}} at nondum nostro infaustos generique soloque Laomedonteae noscis telluris alumnos? dum caelum rapida stellas uertigine uoluet, lunaque fraterno lustrabit lumine terras, pax nulla Aeneadas inter Tyriosque manebit.{{versus|175}} surge, age: iam tacitas suspecta Lauinia fraudes molitur dirumque nefas sub corde uolutat praeterea, ne falsa putes haec fingere somnum, haud procul hinc paruo descendens fonte Numicus labitur et leni per ualles uoluitur amne.{{versus|180}} huc rapies, germana, uiam tutosque receptus. te sacra excipient hilares in flumina Nymphae, aeternumque Italis numen celebrabere in oris.' sic fata in tenuem Phoenissa euanuit auram. Anna nouis somno excutitur perterrita uisis,{{versus|185}} itque timor totos gelido sudore per artus. tunc, ut erat tenui corpus uelamine tecta, prosiluit stratis humilique egressa fenestra per patulos currit plantis pernicibus agros, donec harenoso, sic fama, Numicius illam{{versus|190}} suscepit gremio uitreisque abscondidit antris. orta dies totum radiis impleuerat orbem, cum nullam Aeneadae thalamis Sidonida nacti et Rutulum magno errantes clamore per agrum uicini ad ripas fluuii manifesta secuntur{{versus|195}} signa pedum, dumque inter se mirantur, ab alto amnis aquas cursumque rapit. tum sedibus imis inter caeruleas uisa est residere sorores Sidonis et placido Teucros adfarier ore. ex illo primis anni celebrata diebus{{versus|200}} per totam Ausoniam uenerando numine culta est. Hanc postquam in tristis Italum Saturnia pugnas hortata est, celeri superum petit aethera curru, optatum Latii tandem potura cruorem. diua deae parere parat magnumque Libyssae{{versus|205}} ductorem gentis nulli conspecta petebat. ille uirum coetu tum forte remotus ab omni incertos rerum euentus bellique uolutans anxia ducebat uigili suspiria uoce. cui dea sic dictis curas solatur amicis:{{versus|210}} 'Quid tantum ulterius, rex o fortissime gentis Sidoniae, ducis cura aegrescente dolorem? omnis iam placata tibi manet ira deorum, omnis Agenoridis rediit fauor. eia, age, segnis rumpe moras, rape Marmaricas in proelia uires.{{versus|215}} mutati fasces. iam bellum atque arma senatus ex inconsulto posuit Tirynthius heros, cumque alio tibi Flaminio sunt bella gerenda. me tibi, ne dubites, summi matrona Tonantis misit. ego Oenotris aeternum numen in oris{{versus|220}} concelebror uestri generata e sanguine Beli. haud mora sit: rapido belli rape fulmina cursu. celsus Iapygios ubi se Garganus in agros> explicat (haud longe tellus), huc derige signa. [haec, ut Roma cadat, sat erit uictoria Poenis.'] dixit et in nubes umentia sustulit ora.{{versus|225}} Cui dux, promissae reuirescens pignore laudis, 'Nympha, decus generis, quo non sacratius ullum numen' ait 'nobis, felix oblata secundes. ast ego te compos pugnae Carthaginis arce marmoreis sistam templis iuxtaque dicabo{{versus|230}} aequatam gemino simulacri munere Dido.' haec fatus socios stimulat tum⟨e⟩factus ouantis: 'Pone grauis curas tormentaque lenta sedendi, fatalis Latio miles. placauimus iras caelicolum, redeunt diui: finita maligno{{versus|235}} hinc Fabio imperia et mutatos consule fasces nuntio. nunc dextras mihi quisque atque illa referto quae Marte exclusus promittere magna solebas. en, numen patrium spondet maiora peractis. uellantur signa, ac diua ducente petamus{{versus|240}} infaustum Phrygibus Diomedis nomine campum.' Dumque Arpos tendunt instincti pectora Poeni, subnixus rapto plebei muneris ostro saeuit iam rostris Varro ingentique ruinae festinans aperire locum fata admouet urbi.{{versus|245}} atque illi sine luce genus surdumque parentum nomen, et immodice uibrabat in ore canoro lingua procax. hinc auctus opes largusque rapinae, infima dum uulgi fouet oblatratque senatum, tantum in quassata bellis caput extulit urbe{{versus|250}} momentum ut rerum et fati foret arbiter unus, quo conseruari Latium uictore puderet. hunc Fabios inter sacrataque nomina Marti Scipiadas interque Ioui spolia alta ferentem Marcellum fastis labem suffragia caeca{{versus|255}} addiderant, Cannasque malum exitiale fouebat ambitus et Graio funestior aequore Campus. idem, ut turbarum sator atque accendere sollers inuidiam prauusque togae, sic debilis arte belligera Martemque rudis uersare nec ullo{{versus|260}} spectatus ferro, lingua sperabat adire ad dextrae decus atque e rostris bella ciebat. ergo alacer Fabiumque morae increpitare professus ad uulgum in patres petulantia uerba ferebat: 'Vos, quorum imperium est, consul praecepta modumque{{versus|265}} bellandi posco. sedeone au⟨t⟩ montibus erro, dum mecum Garamas et adustus corpora Maurus diuidit Italiam? an ferro, quo cingitis, utor? exaudi, bone dictator, quid Martia plebes imperitet: pelli Libyas Romamque leuari{{versus|270}} hoste iubent. num festinant, quos plurima passos tertius exurit lacrimosis casibus annus? ite igitur, capite arma, uiri. mora sola triumpho paruum iter est. quae prima dies ostenderit hostem, et patrum regna et Poenorum bella resoluet.{{versus|275}} ite alacres: Latia deuinctum colla catena Hannibalem Fabio ducam spectante per urbem.' Haec postquam increpuit, portis arma incitus effert impellitque moras: ueluti cum carcere rupto auriga indocilis totas effudit habenas{{versus|280}} et praeceps trepida pendens in uerbera planta impar fertur equis: fumat male concitus axis, ac frena incerto fluitant discordia curru. cernebat Paulus (namque huic communia Campus iura atque arma tulit) labi mergente sinistro{{versus|285}} consule res pessumque dari, sed mobilis ira est turbati uulgi, signataque mente cicatrix undantis aegro frenabat corde dolores. nam cum perdomita est armis iuuenilibus olim Illyris ora uiri, nigro adlatrauerat ore{{versus|290}} uictorem inuidia et uentis iactarat iniquis. hinc inerat metus et durae reuerentia plebis. sed genus admotum superis summumque per altos attingebat auos caelum: numerare parentem Assaracum retro praestabat Amulius auctor{{versus|295}} Assaracusque Iouem, ne⟨c⟩, qui spectasset in armis, abnueret genus. huic Fabius iam castra petenti: 'Si tibi cum Tyrio credis fore maxima bella ductore (inuitus uocem hanc e pectore rumpam) frustraris, Paule. Ausoni⟨d⟩um te proelia dira{{versus|300}} teque hostis castris grauior manet, aut ego multo nequiquam didici casus praenoscere Marte. spondentem audiui (piget heu taedetque senectae, si quas prospicio restat passura ruinas!) cum duce tam fausti Martis, qua uiderit ⟨h⟩ora,{{versus|305}} sumpturum pugnam. quantum nunc, Paule, supremo absumus exitio, uocem hanc si consulis ardens audiuit Poenus! iam latis obuia credo stat campis acies, expectaturque sub ictu alter Flaminius. quantos, insane, ciebis{{versus|310}} Varro uiros! tu (pro superi!) tu protinus arma, tu campum? noscas ante exploresque trahendo, ~quam ritus hostis! tu non, quae copia rerum, quae natura locis, quod sit, rimabere sollers, armorum genus, et stantem super omnia tela{{versus|315}} fortunam aspicies? fer, Paule, indeuia recti pectora. cur, uni patriam si adfligere fas est, uni sit seruare nefas? eget improbus arto iam uictu Libys, et belli feruore retuso laxa fides socium est. non hic domus hospita tecto{{versus|320}} inuitat patrio, non fidae moenibus urbes excipiunt renouatque pari se pube iuuentus. tertia uix superest, crudo quae uenit Hibero, turba uirum. persta et cauti medicamina belli lentus ama. si qua interea inuitauerit aura{{versus|325}} annueritque deus, uelox accede secundis.' Cui breuiter maesto consul sic ore uicissim: 'Mecum erit haec prorsus pietas, mentemque feremus in Poenos, inuicte, tuam. nec me unica fallit cunctandi ratio, qua te grassante senescens{{versus|330}} Hannibal oppressum uidit considere bellum. sed quaenam ira deum? consul datus alter, opinor, Ausoniae est, alter Poenis. trahit omnia secum et metuit demens alio ne consule Roma concidat. e Tyrio consortem accite senatu:{{versus|335}} non tam saeua uolet. nullus qui portet in hostem sufficit insano sonipes. incedere noctis, quae tardent cursum, tenebras dolet, itque superbus tantum non strictis mucronibus, ulla retardet ne pugnas mora, dum uagina ducitur ensis.{{versus|340}} Tarpeiae rupes cognataque sanguine nobis tecta Iouis, quaeque arce sua nunc stantia linquo, moenia felicis patriae, quocumque uocabit summa salus, testor, spreto discrimine iturum. sed si surda mihi pugnabunt castra monenti,{{versus|345}} haud ego uos ultra, nati, dulcemque morabor Assaraci de gente domum, similemue uidebit Varroni Paulum redeuntem saucia Roma.' Sic tum diuersa turbati mente petebant castra duces. at praedictis iam sederat aruis{{versus|350}} Aetolos Poenus seruans ad proelia campos. non alias maiore uirum, maiore sub armis agmine cornipedum concussa est Itala tellus. quippe extrema simul gentique urbique timebant, nec spes certandi plus uno Marte dabatur.{{versus|355}} Faunigenae socio bella inuasere Sicano sacra manus Rutuli, seruant qui Daunia regna Laurentique domo gaudent et fonte Numici, quos Castrum Phrygibusque grauis quondam Ardea misit, quos, celso deuexa iugo Iunonia sedes,{{versus|360}} Lanuuium atque altrix casti Collatia Bruti, quique immite nemus Triuiae, quique ostia Tusci amnis amant tepidoque fouent Almone Cybeben. hinc Tibur, Catille, tuum sacrisque dicatum Fortunae Praeneste iugis Antemnaque, prisco{{versus|365}} Crustumio prior, atque habiles ad aratra Labici. necnon sceptriferi qui potant Thybridis undam, quique Anienis habent ripas gelidoque rigantur Simbruuio rastrisque domant Aequicula rura. his Scaurus monitor, tenero tunc Scaurus in aeuo,{{versus|370}} sed iam signa dabat nascens in saecula uirtus. non illis solitum crispare hastilia campo, nec mos pennigeris pharetram impleuisse sagittis: pila uolunt breuibusque habiles mucronibus enses; aere caput tecti surgunt super agmina cristis.{{versus|375}} At, quos ipsius mensis seposta Lyaei Setia et incelebri miserunt ualle Velitrae, quos Cora, quos spumans immiti Signia musto, et quos pestifera Pomptini uligine campi, qua Saturae nebulosa palus restagnat, et atro{{versus|380}} liuentis caeno per squalida turbidus arua cogit aquas Vfens atque inficit aequora limo, ducit auis pollens nec dextra indignus auorum Scaeuola, cui dirae caelatur laudis honora effigie clipeus: flagrant altaribus ignes,{{versus|385}} Tyrrhenum ualli medio stat Mucius ira in semet uersa, saeuitque ⟨in⟩ imagine uirtus. ~tunc icta species iniere ac bella magistro cernitur effugiens ardentem Porsena dextram. Quis Circaea iuga et scopulosi uerticis Anxur{{versus|390}} Hernicaque impresso raduntur uomere saxa, quis putri pinguis sulcaris Anagnia gleba, Sulla Ferentinis Priuernatumque maniplis ducebat simul excitis, Soraeque iuuentus addita fulgebat telis. hic Scaptia pubes,{{versus|395}} hic Fabrateriae uulgus, nec monte niuoso descendens Atina aberat detritaque bellis S⟨u⟩essa atque a duro Frusino haud imbellis aratro. at, qui Fibreno miscentem flumina Lirim sulphureum tacitisque uadis ad litora lapsum{{versus|400}} accolit, Arpinas, accita pube Venafro ac Larinatum dextris, socia hispidus arma commouet atque uiris ingens exhaurit Aquinum. Tullius aeratas raptabat in agmina turmas, regia progenies et Tullo sanguis ab alto.{{versus|405}} indole pro quanta iuuenis quantumque daturus Ausoniae populis uentura in saecula ciuem! ille, super Gangen, super exauditus et Indos, implebit terras uoce et furialia bella fulmine compescet linguae nec deinde relinquet{{versus|410}} par decus eloquio cuiquam sperare nepotum. Ecce inter primos Therapnaeo a sanguine Clausi exultat rapidis Nero non imitabilis ausis. hunc Amiterna cohors et Bactris nomina ducens Casperia, hunc Foruli magnaeque Reate dicatum{{versus|415}} Caelicolum Matri necnon habitata pruinis Nursia et a Tetrica comitantur rupe cohortes. cunctis hasta decus, clipeusque refertur in orbem, conique implumes et laeuo tegmina crure. ibant et laeti pars Sancum uoce canebant{{versus|420}} auctorem gentis, pars laudes ore ferebat, Sabe, tuas, qui de proprio cognomine primus dixisti populos magna dicione Sabinos. Quid, qui Picenae stimulat telluris alumnos, horridus et squamis et equina Curio crista,{{versus|425}} pars belli quam magna uenit! non aequore uerso tam creber fractis albescit fluctus in undis, nec coetu leuiore, ubi mille per agmina uirgo lunatis acies imitatur Martia peltis, perstrepit et tellus et Amazonius Thermodon.{{versus|430}} hic et, quos pascunt scopulosae rura Numanae, et quis litoreae fumant altaria Cuprae, quique Truentinas seruant cum flumine turris, cernere erat: clipeata procul sub sole corusco agmina sanguinea uibrant in nubila luce.{{versus|435}} stat fucare colus nec Sidone uilior Ancon murice nec Libyco, statque umectata Vomano Hadria et inclemens hirsuti signifer Ascli. ho⟨c⟩ Picus quondam nomen memorabile ab alto Saturno statuit genitor, quem carmine Circe{{versus|440}} exutum formae uolitare per aethera iussit et sparsit croceum plumis fugientis honorem. ante, ut fama docet, tellus possessa Pelasgis, quis Aesis regnator erat fluuioque reliquit nomen et a sese populos tum dixit Asilos.{{versus|445}} Sed non ruricolae firmarunt robore castra deteriore cauis uenientes montibus Vmbri. hos Aesis Sapisque lauant rapidasque sonanti uertice contorquens undas per saxa Metaurus, et lauat ingentem perfundens flumine sacro{{versus|450}} Clitumnus taurum Narque albescentibus undis in Thybrim properans Tiniaeque inglorius umor et Clanis et Rubico et Senonum de nomine Sena. sed pater ingenti medios inlabitur amne Albula et admota perstringit moenia ripa.{{versus|455}} his urbes Arna et laetis Meuania pratis, Hispellum et duro monti per saxa recumbens ⟨N⟩arnia et infestum nebulis umentibus olim Iguuium patuloque iacens sine moenibus aruo Fulgin⟨i⟩a, his populi fortes: Amerinus et armis{{versus|460}} uel rastris laudande Camers, his Sassina, diues lactis, et haud parci Martem coluisse Tudertes. ductor Piso uiros spernaces mortis agebat, ora puer pulcherque habitum, sed corde sagaci aequabat senium atque astu superauerat annos.{{versus|465}} is primam ante aciem pictis radiabat in armis, Arsacidum ut fuluo micat ignea gemma monili. Iamque per Etruscos legio completa maniplos rectorem magno spectabat nomine Galbam. huic genus orditur Minos inclusaque tauro{{versus|470}} Pasiphae, clarique dehinc stant ordine patres. lectos Caere uiros, lectos Cor⟨t⟩ona, superbi Tarchonis domus, et ueteres misere Grauiscae. necnon Argolico dilectum litus Haleso A⟨l⟩sium et obsessae campo squalente Fregenae.{{versus|475}} adfuit et sacris interpres fulminis alis Faesula et antiquus Romanis moenibus horror Clusinum uulgus, cum, Porsena magne, iubebas nequiquam pulsos Romae imperitare Superbos. tunc, quos a niueis exegit Luna metallis,{{versus|480}} insignis portu, quo non spatiosior alter innumeras cepisse rates et claudere pontum, Maeoniaeque decus quondam Vetulonia gentis. bissenos haec prima dedit praecedere fasces et iunxit totidem tacito terrore securis.{{versus|485}} haec altas eboris decorauit honore curulis et princeps Tyrio uestem praetexuit ostro. haec eadem pugnas accendere protulit aere. his mixti Nepesina cohors Aequique Falisci, quique tuos, Flauina, focos, Sabatia quique{{versus|490}} stagna tenent Ciminique lacum, qui Sutria tecta haud procul et sacrum Phoebo Soracte frequentant. spicula bina gerunt: capiti cudone ferino sat cautum: Lycios damnant hastilibus arcus. Hae bellare acies norant. at Marsica pubes{{versus|495}} et bellare manu et chelydris cantare soporem uipereumque herbis hebetare et carmine dentem. Ae⟨e⟩tae prolem Angitiam mala gramina primam monstrauisse ferunt tactuque domare uenena et lunam excussisse polo, stridoribus amnes{{versus|500}} frenantem, ac siluis montes nudasse uocatis. sed populis nomen posuit metuentior hospes, cum fugeret Phrygias trans aequora Marsya Crenas Mygdoniam Phoebi superatus pectine loton. Marruuium ueteris celebratum nomine Marri{{versus|505}} urbibus est illis caput, interiorque per udos Alba sedet campos pomisque rependit aristas. cetera in obscuro famae et sine nomine uulgi, sed numero castella ualent. coniungitur acer Paelignus gelidoque rapit Sulmone cohortes.{{versus|510}} <!-- verses 511-514 where between 523-524--> Nec cedit studio Sidicinus sanguine miles,<!-- Cf. https://books.google.com/books?id=tG09AAAAcAAJ&pg=PA521--> quem genuere Cales. non paruus conditor urbi, ut fama est, Calais, Boreae quem rapta per auras Orithyia uago Geticis nutriuit in antris. haud illo leuior bellis Vestina iuuentus{{versus|515}} agmina densauit uenatu dura ferarum: quae, Fiscelle, tuas arces Pinnamque uirentem pascuaque haud tarde redeuntia tondet Aueiae. Marrucina simul, Frentanis aemula pubes, Corfini populos magnumque Teate trahebat.{{versus|520}} omnibus in pugnam fertur sparus, omnibus alto adsuetae uolucrem caelo demittere fundae. pectora pellis obit caesi uenatibus ursi.<includeonly> <!--the next 4 verses are verses 551-554 of Punica V (https://books.google.com/books?id=tG09AAAAcAAJ&pg=PA333)--> ⟨Nec Sidicina cohors defit. Viriasius armat 523a mille uiros, nulli uictus uel ponere castra 523b uel iunxisse ratem duroque resoluere muros 523c ariete et in turrim subitos immittere pontis.⟩ 523d</includeonly> Iam uero, quos diues opum, quos diues auorum e toto dabat ad bellum Campania tractu,{{versus|525}} ductorum aduentu⟨m⟩ uicinis sedibus Osci seruabant: Sinuessa tepens fluctuque sonorum Vulturnum, quasque euertere silentia Amyclae Fundique et regnata Lamo Caieta domusque Antiphatae, compressa freto, stagnisque palustre{{versus|530}} Liternum et quondam fatorum conscia Cyme. illic Nuceria et Gaurus naualibus acta prole Dicarchea, multo cum milite Graia illic Parthenope ac Poeno non peruia Nola, Allifae et Clanio contemptae semper Acerrae.{{versus|535}} Sarrastis etiam populos totasque uideres Sarni mitis opes; illic, quos sulphure pingues Phlegraei legere sinus, Misenus et ardens ore Giganteo sedes Ithacesia Bai. non Prochyte, non ardentem sortita Typhoea{{versus|540}} Inarime, non antiqui saxosa Telonis insula, nec paruis aberat Calatia muris, Surrentum et pauper sulci Cerealis Abella, in primis Capua, heu rebus seruare serenis inconsulta modum et prauo peritura tumore!{{versus|545}} laetos rectoris formabat Scipio bello. ille uiris pila et ferro circumdare pectus addiderat. leuiora domo de more parentum gestarant tela, ambustas sine cuspide cornos; aclydis usus erat factaeque ad rura bipennis.{{versus|550}} ipse inter medios uenturae ingentia laudis signa dabat: uibrare sudem, tramittere saltu muralis fossas, undosum frangere nando indutus thoraca uadum: spectacula tanta ante acies uirtutis erant. saepe alite planta{{versus|555}} ilia perfossum et campi per aperta uolantem ipse pedes praeuertit ecum, saepe arduus idem castrorum spatium et saxo tramisit et hasta. Martia frons facilesque comae nec pone retroque caesaries breuior. flagrabant lumina miti{{versus|560}} aspectu, gratusque inerat uisentibus horror. Adfuit et Samnis, nondum uergente fauore ad Poenos, sed nec ueteri purgatus ab ira: qui Batulum Nucrasque metunt, Bouiania quique exagitant lustra aut Caudinis faucibus haerent,{{versus|565}} et quos aut Rufrae, quos aut Aesernia, quosue obscura incultis Herdonia misit ab agris. Bruttius, haud dispar animorum, unaque iuuentus Lucanis excita iugis Hirpinaque pubes horrebat telis et tergo hirsuta ferarum.{{versus|570}} hos uenatus alit: lustra incoluere sitimque auertunt fluuio, somnique labore parantur. Additur his Calaber Sallentinaeque cohortes necnon Brundisium, quo desinit Itala tellus. parebat legio audaci permissa Cethego,{{versus|575}} cui socias uires atque indiscreta maniplis arma recensebant: nunc sese ostendere miles Leucosiae e ⟨s⟩copulis, nunc, quem Picentia Paesto misit et exhaustae mox Poeno Marte Cerillae, nunc Silarus quos nutrit aquis, quo gurgite tradunt{{versus|580}} duritiem lapidum mersis inolescere ramis. ille et pugnacis laudauit tela Salerni falcatos ensis, et, quae Buxentia pubes aptabat dextris, inrasae robora clauae. ipse, umero exertus gentili more parentum,{{versus|585}} difficili gaudebat equo roburque iuuentae flexi cornipedis duro exercebat in ore. Vos etiam accisae desolataeque uirorum, Eridani gentes, nullo attendente deorum uotis tunc uestris casura ruistis in arma.{{versus|590}} certauit Mutinae quassata Placentia bello, Mantua mittenda certauit pube Cremonae, Mantua, Musarum domus atque ad sidera cantu euecta Aonio et Smyrnaeis aemula plectris. tum Verona Athesi circumflua et undique sollers{{versus|595}} arua coronantem nutrire Fauentia pinum, Vercellae, fuscique ferax Pollentia uilli, et quondam Teucris comes in Laurentia bella Ocni prisca domus, paruique Bononia Rheni, quique graui remo limosis segniter undis{{versus|600}} lenta paludosae proscindunt stagna Rauennae. tum Troiana manus, tellure antiquitus orti Euganea profugique sacris Antenoris oris. necnon cum Venetis Aquileia ~superfluit armis. tum pernix Ligus et sparsi per saxa Vagenni{{versus|605}} in decus Hannibalis duros misere nepotes. maxima tot populis rector fiducia Brutus ibat et hortando notum accendebat in hostem. laeta uiro grauitas ac mentis amabile pondus et sine tristitia uirtus. non ille rigoris{{versus|610}} ingratas laudes nec nubem frontis amabat nec famam laeuo quaerebat limite uitae. Addiderat ter mille uiros, in Marte sagittae expertos, fidus Sicula regnator ab Aetna. non totidem Ilua uiros, sed laetos cingere ferrum{{versus|615}} armarat patrio, quo nutrit bella, metallo. Ignosset quamuis auido committere pugnam Varroni, quicumque simul tot tela uideret. tantis agminibus Rhoeteo litore quondam feruere, cum magnae Troiam inuasere Mycenae,{{versus|620}} mille rates uidit Leandrius Hellespontus. Vt uentum ad Cannas, urbis uestigia priscae, defigunt diro signa infelicia uallo. nec tanta miseris iamiam impendente ruina cessarunt superi uicinas prodere clades.{{versus|625}} per sudum attonitis pila exarsere maniplis, et celsae toto ceciderunt aggere pinnae, nutantique ruens prostrauit uertice siluas Garganus, fundoque imo mugiuit anhelans Aufidus, et magno late distantia ponto{{versus|630}} terruerunt pauidos accensa Ceraunia nautas. quaesiuit Calaber, subducta luce repente immensis tenebris, et terram et litora Sipus, obseditque frequens castrorum limina bubo. nec densae trepidis apium se inuoluere nubes{{versus|635}} cessarunt aquilis. non unus crine corusco regnorum euersor rubuit letale cometes. castra quoque et uallum rabidae sub nocte silenti inrupere ferae raptique ante ora pauentum adiunctos uigilis sparserunt membra per agros.{{versus|640}} ludificante etiam terroris imagine somnos Gallorum uisi bustis erumpere manes, terque quaterque solo penitus tremuere reuulsae Tarpeiae rupes, atque atro sanguine flumen manauit Iouis in templis, lacrimaeque uetusta{{versus|645}} effigie patris large fluxere Quirini. maior et horrificis sese extulit Allia ripis. non Alpes sedere loco, non nocte dieue ingentis inter stetit Apenninus hiatus. axe super medio, Libyes a parte, coruscae{{versus|650}} in Latium uenere faces, ruptusque fragore horrisono polus, et uultus patuere Tonantis. Aetnaeos quoque contorquens e cautibus ignis Vesbius intonuit, scopulisque in nubila iactis Phlegraeus tetigit trepidantia sidera uertex.{{versus|655}} Ecce inter medios belli praesagus, et ore attonito sensuque simul, clamoribus implet miles castra feris et anhelat clade futura: 'Parcite, crudeles superi. iam stragis aceruis deficiunt campi. uideo per densa uolantem{{versus|660}} agmina ductorem Libyae currusque citatos arma uirum super atque artus et signa trahentem. turbinibus furit insanis et proelia uentus inque oculos inque ora rotat. cadit immemor aeui nequiquam, Trasimenne, tuis Seruilius oris{{versus|665}} subductus. quo, Varro, fugis? pro Iuppiter! ictu procumbit saxi fessis spes ultima Paulus. cesserit huic Trebia exitio. pons ecce cadentum corporibus struitur, reicitque cadauera fumans Aufidus, ac uictrix insultat belua campis.{{versus|670}} gestat Agenoreus nostro de more secures consulis, et sparsos lictor fert sanguine fasces. in Libyam Ausonii portatur pompa triumphi. o dolor! hoc etiam, superi, uidisse iubetis? congesto, laeuae quodcumque auellitur, auro{{versus|675}} metitur Latias uictrix Carthago ruinas.' </poem> {{Liber |Ante=Liber VII |AnteNomen=../Liber VII |Post=Liber IX |PostNomen=../Liber IX }} gtau4ljr1bv1dj6t77uwyk00n1abd7x 269658 269640 2026-06-08T15:05:04Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/VIII]] ad [[Punica/Liber VIII]] 269640 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber VIII }} {{Liber |Ante=Liber VII |AnteNomen=../Liber VII |Post=Liber IX |PostNomen=../Liber IX }} <poem> Primus Agenoridum cedentia terga uidere Aeneadis dederat Fabius. Romana parentem solum castra uocant, solum uocat Hannibal hostem impatiensque morae fremit: ut sit copia Martis, expectanda uiri fata optandumque sub armis{{versus|5}} Parcarum auxilium. namque hac spirante senecta nequiquam sese Latium sperare cruorem. iam uero concors miles signisque relatis indiuisus honos, iterumque et rursus eidem soli obluctandum Fabio maioribus aegrum{{versus|10}} angebant curis. lentando feruida bella dictator cum multa adeo, tum miles egenus cunctarum ut rerum Tyrius foret, arte sedendi egerat et, quamquam finis pugnaque manuque haud dum partus erat, iam bello uicerat hostem.{{versus|15}} quin etiam ingenio fluxi, sed prima feroces, uaniloquum Celtae genus ac mutabile mentis, respectare domos: maerebant caede sine ulla (insolitum sibi) bella geri, siccasque cruore inter tela siti Mauortis hebescere dextras.{{versus|20}} his super internae labes et ciuica uulnus inuidia augebant. laeuus conatibus Hannon ductoris non ulla domo summittere patres auxilia aut ullis opibus iuuisse sinebat. Quis lacerum curis et rerum extrema pauentem{{versus|25}} ad spes armorum et furialia uota reducit praescia Cannarum Iuno atque elata futuris. namque hac accitam stagnis Laurentibus Annam adfatur uoce et blandis hortatibus implet: 'Sanguine cognato iuuenis tibi, diua, laborat{{versus|30}} Hannibal a uestro nomen memorabile Belo. perge age, et insanos curarum comprime fluctus. excute sollicito Fabium. sola ille Latinos sub iuga mittendi mora iam discingitur armis. cum Varrone manus et cum Varrone serenda{{versus|35}} proelia, nec desit fatis ad signa mouenda. ipsa adero. tendat iamdudum in Iapyga campum. huc Trebiae rursum et Trasimenni fata sequentur.' Tum diua Indigetis castis contermina lucis 'Haud' inquit 'tua ius nobis praecepta morari. {{versus|40}} sit fas, sit tantum, quaeso, retinere fauorem antiquae patriae mandataque magna sororis, quamquam inter Latios Annae stet numen honores.' Multa retro rerum iacet atque ambagibus aeui obtegitur densa caligine mersa uetustas,{{versus|45}} cur Sarrana dicent Oenotri numina templo, regnisque Aeneadum germana colatur Elissae. sed pressis stringam reuocatam ab origine famam narrandi metis breuiterque antiqua reuoluam. Iliaco postquam deserta est hospite Dido{{versus|50}} et spes abruptae, media⟨m⟩ in penetralibus atram festinat furibunda pyram. tum corripit ensem certa necis, profugi donum exitiale mariti. despectus taedae regnis se imponit Iarbas, et tepido fugit Anna rogo. quis rebus egenis{{versus|55}} ferret opem, Nomadum late terrente tyranno? Battus Cyrenen molli tum forte fouebat imperio, mitis Battus lacrimasque dedisse casibus humanis facilis. qui supplice uisa intremuit regum euentus dextramque tetendit.{{versus|60}} atque ea, dum flauas bis tondet messor aristas, seruata interea sedes: nec longius uti his opibus Battoque fuit. nam ferre per aequor exitium miserae iam Pygmaliona docebat. ergo agitur pelago, diuis inimica sibique,{{versus|65}} quod se non dederit comitem in suprema sorori, donec iactatam laceris, miserabile, uelis fatalis turbo in Laurentis expulit oras. non caeli, non illa soli, non gnara colentum Sidonis in Latia trepidabat naufraga terra.{{versus|70}} ecce autem Aeneas sacro comitatus Iulo, iam regni compos, noto sese ore ferebat. qui terrae defixam oculos et multa timentem ac deinde adlapsam genibus lacrimantis Iuli attollit mitique manu intra limina ducit.{{versus|75}} atque ubi iam casus aduersorumque pauorem hospitii leniuit honos, tum discere maesta exposcit cura letum infelicis Elissae. cui sic uerba trahens largis cum fletibus Anna incipit et blandas addit pro tempore uoces: {{versus|80}} 'Nate dea, solus regni lucisque fuisti germanae tu causa meae: mors testis et ille (heu cur non idem mihi tum!) rogus. ora uidere postquam est ereptum miserae tua, litore sedit interdum, stetit interdum, uentosque secuta{{versus|85}} infelix oculis magno clamore uocabat Aenean comitemque tuae se imponere solam orabat paterere rati. mox turbida anhelum rettulit in thalamos cursum subitoque tremore substitit et sacrum timuit tetigisse cubile.{{versus|90}} inde amens nunc sideream fulgentis Iuli effigiem fouet amplexu, nunc tota repente ad uultus conuersa tuos, ab imagine pendet conqueriturque tibi et sperat responsa remitti. non umquam spem ponit amor: iam tecta domumque{{versus|95}} deserit et rursus portus furibunda reuisit, si qui te referant conuerso flamine uenti. ad magicas etiam fallax atque improba gentis Massylae leuitas descendere compulit artes. heu sacri uatum errores! dum numina noctis{{versus|100}} eliciunt spondentque nouis medicamina curis, quod uidi decepta nefas! congessit in atram cuncta tui monumenta pyram et non prospera dona.' Tunc sic Aeneas dulci repetitus amore: 'Tellurem hanc iuro, uota inter nostra frequente⟨r⟩{{versus|105}} auditam uobis, iuro caput, Anna, tibique germanaeque tuae dilectum mitis Iuli, respiciens aegerque animi tum regna reliqui uestra, nec abscessem thalamo, ni magna minatus meque sua ratibus dextra imposuisset et alto{{versus|110}} egisset rapidis classem Cyllenius Euris. sed cur (heu seri monitus!), cur tempore tali incustodito saeuire dedistis amori?' Contra sic infit uoluens uix murmur anhelum inter singultus labrisque trementibus Anna:{{versus|115}} 'Nigro forte Ioui, cui tertia regna laborant, atque atri sociae thalami noua sacra parabam, quis aegram mentem et trepidantia corda leuaret infelix germana tori, furuasque trahebam ipsa manu properans ad uisa pianda bidentis;{{versus|120}} ~namque asper somno dirus me impleuerat horror, terque suam Dido, ter cum clamore uocarat et laeta exultans ostenderat ora Sychaeus. quae dum abigo menti et sub lucem ut uisa secundent oro caelicolas ac uiuo purgor in amni,{{versus|125}} illa cito passu peruecta ad litora mutae oscula, qua steteras, bis terque infixit harenae: deinde amplexa sinu late uestigia fouit, ceu cinerem orbatae pressant ad pectora matres. tum rapido praeceps cursu resolutaque crinem{{versus|130}} euasit propere in celsam, quam struxerat ante magna mole, pyram, cuius de sede dabatur cernere cuncta freta et totam Carthaginis urbem. hic Phrygiam uestem et bacatum induta monile, postquam illum infelix hausit, quo munera primum{{versus|135}} sunt conspecta, diem et conuiuia mente reduxit festasque aduentu mensas teque ordine Troiae narrantem longos se peruigilante labores, in portus amens rorantia lumina flexit: "Di longae noctis, quorum iam numina nobis{{versus|140}} mors instans maiora facit, precor," inquit "adeste et placidi uictos ardore admittite manis. Aeneae coniunx, Veneris nurus, ulta maritum, ⟨uidi constructas nostrae Carthaginis arces. nunc ad uos magni descendet corporis umbra. {{versus|145}} me quoque fors dulci quondam uir notus amore expectat, curas cupiens aequare priores." haec dicens ensem media in praecordia adegit, ensem Dardanii quaesitum in pignus amoris. uiderunt comites tristique per atria planctu{{versus|150}} concurrunt: magnis resonant ululatibus aedes. accepi infelix dirisque exterrita fatis, ora manu lacerans, lymphato regia cursu tecta peto celsosque gradus euadere nitor. ter diro fueram conata incumbere ferro,{{versus|155}} ter cecidi exanimae membris reuoluta sororis. iamque ferebatur uicina per oppida rumor: arma parant Nomadum proceres et saeuus Iarbas. 157a tum Cyrenaeam fatis agitantibus urbem deuenio. hinc uestris pelagi uis adpulit oris.' Motus erat placidumque animum mentemque quietam{{versus|160}} Troius in miseram rector susceperat Annam. iamque omnis luctus omnisque e pectore curas dispulerat, Phrygiis nec iam amplius aduena tectis illa uidebatur. tacito nox atra sopore cuncta per et terras et lati stagna profundi{{versus|165}} condiderat, tristi cum Dido aegerrima uultu has uisa in somnis germanae effundere uoces: 'His, soror, in tectis longae indulgere quieti, heu nimium secura, potes, nec, quae tibi fraudes tendantur, quae circumstent discrimina, cernis?{{versus|170}} at nondum nostro infaustos generique soloque Laomedonteae noscis telluris alumnos? dum caelum rapida stellas uertigine uoluet, lunaque fraterno lustrabit lumine terras, pax nulla Aeneadas inter Tyriosque manebit.{{versus|175}} surge, age: iam tacitas suspecta Lauinia fraudes molitur dirumque nefas sub corde uolutat praeterea, ne falsa putes haec fingere somnum, haud procul hinc paruo descendens fonte Numicus labitur et leni per ualles uoluitur amne.{{versus|180}} huc rapies, germana, uiam tutosque receptus. te sacra excipient hilares in flumina Nymphae, aeternumque Italis numen celebrabere in oris.' sic fata in tenuem Phoenissa euanuit auram. Anna nouis somno excutitur perterrita uisis,{{versus|185}} itque timor totos gelido sudore per artus. tunc, ut erat tenui corpus uelamine tecta, prosiluit stratis humilique egressa fenestra per patulos currit plantis pernicibus agros, donec harenoso, sic fama, Numicius illam{{versus|190}} suscepit gremio uitreisque abscondidit antris. orta dies totum radiis impleuerat orbem, cum nullam Aeneadae thalamis Sidonida nacti et Rutulum magno errantes clamore per agrum uicini ad ripas fluuii manifesta secuntur{{versus|195}} signa pedum, dumque inter se mirantur, ab alto amnis aquas cursumque rapit. tum sedibus imis inter caeruleas uisa est residere sorores Sidonis et placido Teucros adfarier ore. ex illo primis anni celebrata diebus{{versus|200}} per totam Ausoniam uenerando numine culta est. Hanc postquam in tristis Italum Saturnia pugnas hortata est, celeri superum petit aethera curru, optatum Latii tandem potura cruorem. diua deae parere parat magnumque Libyssae{{versus|205}} ductorem gentis nulli conspecta petebat. ille uirum coetu tum forte remotus ab omni incertos rerum euentus bellique uolutans anxia ducebat uigili suspiria uoce. cui dea sic dictis curas solatur amicis:{{versus|210}} 'Quid tantum ulterius, rex o fortissime gentis Sidoniae, ducis cura aegrescente dolorem? omnis iam placata tibi manet ira deorum, omnis Agenoridis rediit fauor. eia, age, segnis rumpe moras, rape Marmaricas in proelia uires.{{versus|215}} mutati fasces. iam bellum atque arma senatus ex inconsulto posuit Tirynthius heros, cumque alio tibi Flaminio sunt bella gerenda. me tibi, ne dubites, summi matrona Tonantis misit. ego Oenotris aeternum numen in oris{{versus|220}} concelebror uestri generata e sanguine Beli. haud mora sit: rapido belli rape fulmina cursu. celsus Iapygios ubi se Garganus in agros> explicat (haud longe tellus), huc derige signa. [haec, ut Roma cadat, sat erit uictoria Poenis.'] dixit et in nubes umentia sustulit ora.{{versus|225}} Cui dux, promissae reuirescens pignore laudis, 'Nympha, decus generis, quo non sacratius ullum numen' ait 'nobis, felix oblata secundes. ast ego te compos pugnae Carthaginis arce marmoreis sistam templis iuxtaque dicabo{{versus|230}} aequatam gemino simulacri munere Dido.' haec fatus socios stimulat tum⟨e⟩factus ouantis: 'Pone grauis curas tormentaque lenta sedendi, fatalis Latio miles. placauimus iras caelicolum, redeunt diui: finita maligno{{versus|235}} hinc Fabio imperia et mutatos consule fasces nuntio. nunc dextras mihi quisque atque illa referto quae Marte exclusus promittere magna solebas. en, numen patrium spondet maiora peractis. uellantur signa, ac diua ducente petamus{{versus|240}} infaustum Phrygibus Diomedis nomine campum.' Dumque Arpos tendunt instincti pectora Poeni, subnixus rapto plebei muneris ostro saeuit iam rostris Varro ingentique ruinae festinans aperire locum fata admouet urbi.{{versus|245}} atque illi sine luce genus surdumque parentum nomen, et immodice uibrabat in ore canoro lingua procax. hinc auctus opes largusque rapinae, infima dum uulgi fouet oblatratque senatum, tantum in quassata bellis caput extulit urbe{{versus|250}} momentum ut rerum et fati foret arbiter unus, quo conseruari Latium uictore puderet. hunc Fabios inter sacrataque nomina Marti Scipiadas interque Ioui spolia alta ferentem Marcellum fastis labem suffragia caeca{{versus|255}} addiderant, Cannasque malum exitiale fouebat ambitus et Graio funestior aequore Campus. idem, ut turbarum sator atque accendere sollers inuidiam prauusque togae, sic debilis arte belligera Martemque rudis uersare nec ullo{{versus|260}} spectatus ferro, lingua sperabat adire ad dextrae decus atque e rostris bella ciebat. ergo alacer Fabiumque morae increpitare professus ad uulgum in patres petulantia uerba ferebat: 'Vos, quorum imperium est, consul praecepta modumque{{versus|265}} bellandi posco. sedeone au⟨t⟩ montibus erro, dum mecum Garamas et adustus corpora Maurus diuidit Italiam? an ferro, quo cingitis, utor? exaudi, bone dictator, quid Martia plebes imperitet: pelli Libyas Romamque leuari{{versus|270}} hoste iubent. num festinant, quos plurima passos tertius exurit lacrimosis casibus annus? ite igitur, capite arma, uiri. mora sola triumpho paruum iter est. quae prima dies ostenderit hostem, et patrum regna et Poenorum bella resoluet.{{versus|275}} ite alacres: Latia deuinctum colla catena Hannibalem Fabio ducam spectante per urbem.' Haec postquam increpuit, portis arma incitus effert impellitque moras: ueluti cum carcere rupto auriga indocilis totas effudit habenas{{versus|280}} et praeceps trepida pendens in uerbera planta impar fertur equis: fumat male concitus axis, ac frena incerto fluitant discordia curru. cernebat Paulus (namque huic communia Campus iura atque arma tulit) labi mergente sinistro{{versus|285}} consule res pessumque dari, sed mobilis ira est turbati uulgi, signataque mente cicatrix undantis aegro frenabat corde dolores. nam cum perdomita est armis iuuenilibus olim Illyris ora uiri, nigro adlatrauerat ore{{versus|290}} uictorem inuidia et uentis iactarat iniquis. hinc inerat metus et durae reuerentia plebis. sed genus admotum superis summumque per altos attingebat auos caelum: numerare parentem Assaracum retro praestabat Amulius auctor{{versus|295}} Assaracusque Iouem, ne⟨c⟩, qui spectasset in armis, abnueret genus. huic Fabius iam castra petenti: 'Si tibi cum Tyrio credis fore maxima bella ductore (inuitus uocem hanc e pectore rumpam) frustraris, Paule. Ausoni⟨d⟩um te proelia dira{{versus|300}} teque hostis castris grauior manet, aut ego multo nequiquam didici casus praenoscere Marte. spondentem audiui (piget heu taedetque senectae, si quas prospicio restat passura ruinas!) cum duce tam fausti Martis, qua uiderit ⟨h⟩ora,{{versus|305}} sumpturum pugnam. quantum nunc, Paule, supremo absumus exitio, uocem hanc si consulis ardens audiuit Poenus! iam latis obuia credo stat campis acies, expectaturque sub ictu alter Flaminius. quantos, insane, ciebis{{versus|310}} Varro uiros! tu (pro superi!) tu protinus arma, tu campum? noscas ante exploresque trahendo, ~quam ritus hostis! tu non, quae copia rerum, quae natura locis, quod sit, rimabere sollers, armorum genus, et stantem super omnia tela{{versus|315}} fortunam aspicies? fer, Paule, indeuia recti pectora. cur, uni patriam si adfligere fas est, uni sit seruare nefas? eget improbus arto iam uictu Libys, et belli feruore retuso laxa fides socium est. non hic domus hospita tecto{{versus|320}} inuitat patrio, non fidae moenibus urbes excipiunt renouatque pari se pube iuuentus. tertia uix superest, crudo quae uenit Hibero, turba uirum. persta et cauti medicamina belli lentus ama. si qua interea inuitauerit aura{{versus|325}} annueritque deus, uelox accede secundis.' Cui breuiter maesto consul sic ore uicissim: 'Mecum erit haec prorsus pietas, mentemque feremus in Poenos, inuicte, tuam. nec me unica fallit cunctandi ratio, qua te grassante senescens{{versus|330}} Hannibal oppressum uidit considere bellum. sed quaenam ira deum? consul datus alter, opinor, Ausoniae est, alter Poenis. trahit omnia secum et metuit demens alio ne consule Roma concidat. e Tyrio consortem accite senatu:{{versus|335}} non tam saeua uolet. nullus qui portet in hostem sufficit insano sonipes. incedere noctis, quae tardent cursum, tenebras dolet, itque superbus tantum non strictis mucronibus, ulla retardet ne pugnas mora, dum uagina ducitur ensis.{{versus|340}} Tarpeiae rupes cognataque sanguine nobis tecta Iouis, quaeque arce sua nunc stantia linquo, moenia felicis patriae, quocumque uocabit summa salus, testor, spreto discrimine iturum. sed si surda mihi pugnabunt castra monenti,{{versus|345}} haud ego uos ultra, nati, dulcemque morabor Assaraci de gente domum, similemue uidebit Varroni Paulum redeuntem saucia Roma.' Sic tum diuersa turbati mente petebant castra duces. at praedictis iam sederat aruis{{versus|350}} Aetolos Poenus seruans ad proelia campos. non alias maiore uirum, maiore sub armis agmine cornipedum concussa est Itala tellus. quippe extrema simul gentique urbique timebant, nec spes certandi plus uno Marte dabatur.{{versus|355}} Faunigenae socio bella inuasere Sicano sacra manus Rutuli, seruant qui Daunia regna Laurentique domo gaudent et fonte Numici, quos Castrum Phrygibusque grauis quondam Ardea misit, quos, celso deuexa iugo Iunonia sedes,{{versus|360}} Lanuuium atque altrix casti Collatia Bruti, quique immite nemus Triuiae, quique ostia Tusci amnis amant tepidoque fouent Almone Cybeben. hinc Tibur, Catille, tuum sacrisque dicatum Fortunae Praeneste iugis Antemnaque, prisco{{versus|365}} Crustumio prior, atque habiles ad aratra Labici. necnon sceptriferi qui potant Thybridis undam, quique Anienis habent ripas gelidoque rigantur Simbruuio rastrisque domant Aequicula rura. his Scaurus monitor, tenero tunc Scaurus in aeuo,{{versus|370}} sed iam signa dabat nascens in saecula uirtus. non illis solitum crispare hastilia campo, nec mos pennigeris pharetram impleuisse sagittis: pila uolunt breuibusque habiles mucronibus enses; aere caput tecti surgunt super agmina cristis.{{versus|375}} At, quos ipsius mensis seposta Lyaei Setia et incelebri miserunt ualle Velitrae, quos Cora, quos spumans immiti Signia musto, et quos pestifera Pomptini uligine campi, qua Saturae nebulosa palus restagnat, et atro{{versus|380}} liuentis caeno per squalida turbidus arua cogit aquas Vfens atque inficit aequora limo, ducit auis pollens nec dextra indignus auorum Scaeuola, cui dirae caelatur laudis honora effigie clipeus: flagrant altaribus ignes,{{versus|385}} Tyrrhenum ualli medio stat Mucius ira in semet uersa, saeuitque ⟨in⟩ imagine uirtus. ~tunc icta species iniere ac bella magistro cernitur effugiens ardentem Porsena dextram. Quis Circaea iuga et scopulosi uerticis Anxur{{versus|390}} Hernicaque impresso raduntur uomere saxa, quis putri pinguis sulcaris Anagnia gleba, Sulla Ferentinis Priuernatumque maniplis ducebat simul excitis, Soraeque iuuentus addita fulgebat telis. hic Scaptia pubes,{{versus|395}} hic Fabrateriae uulgus, nec monte niuoso descendens Atina aberat detritaque bellis S⟨u⟩essa atque a duro Frusino haud imbellis aratro. at, qui Fibreno miscentem flumina Lirim sulphureum tacitisque uadis ad litora lapsum{{versus|400}} accolit, Arpinas, accita pube Venafro ac Larinatum dextris, socia hispidus arma commouet atque uiris ingens exhaurit Aquinum. Tullius aeratas raptabat in agmina turmas, regia progenies et Tullo sanguis ab alto.{{versus|405}} indole pro quanta iuuenis quantumque daturus Ausoniae populis uentura in saecula ciuem! ille, super Gangen, super exauditus et Indos, implebit terras uoce et furialia bella fulmine compescet linguae nec deinde relinquet{{versus|410}} par decus eloquio cuiquam sperare nepotum. Ecce inter primos Therapnaeo a sanguine Clausi exultat rapidis Nero non imitabilis ausis. hunc Amiterna cohors et Bactris nomina ducens Casperia, hunc Foruli magnaeque Reate dicatum{{versus|415}} Caelicolum Matri necnon habitata pruinis Nursia et a Tetrica comitantur rupe cohortes. cunctis hasta decus, clipeusque refertur in orbem, conique implumes et laeuo tegmina crure. ibant et laeti pars Sancum uoce canebant{{versus|420}} auctorem gentis, pars laudes ore ferebat, Sabe, tuas, qui de proprio cognomine primus dixisti populos magna dicione Sabinos. Quid, qui Picenae stimulat telluris alumnos, horridus et squamis et equina Curio crista,{{versus|425}} pars belli quam magna uenit! non aequore uerso tam creber fractis albescit fluctus in undis, nec coetu leuiore, ubi mille per agmina uirgo lunatis acies imitatur Martia peltis, perstrepit et tellus et Amazonius Thermodon.{{versus|430}} hic et, quos pascunt scopulosae rura Numanae, et quis litoreae fumant altaria Cuprae, quique Truentinas seruant cum flumine turris, cernere erat: clipeata procul sub sole corusco agmina sanguinea uibrant in nubila luce.{{versus|435}} stat fucare colus nec Sidone uilior Ancon murice nec Libyco, statque umectata Vomano Hadria et inclemens hirsuti signifer Ascli. ho⟨c⟩ Picus quondam nomen memorabile ab alto Saturno statuit genitor, quem carmine Circe{{versus|440}} exutum formae uolitare per aethera iussit et sparsit croceum plumis fugientis honorem. ante, ut fama docet, tellus possessa Pelasgis, quis Aesis regnator erat fluuioque reliquit nomen et a sese populos tum dixit Asilos.{{versus|445}} Sed non ruricolae firmarunt robore castra deteriore cauis uenientes montibus Vmbri. hos Aesis Sapisque lauant rapidasque sonanti uertice contorquens undas per saxa Metaurus, et lauat ingentem perfundens flumine sacro{{versus|450}} Clitumnus taurum Narque albescentibus undis in Thybrim properans Tiniaeque inglorius umor et Clanis et Rubico et Senonum de nomine Sena. sed pater ingenti medios inlabitur amne Albula et admota perstringit moenia ripa.{{versus|455}} his urbes Arna et laetis Meuania pratis, Hispellum et duro monti per saxa recumbens ⟨N⟩arnia et infestum nebulis umentibus olim Iguuium patuloque iacens sine moenibus aruo Fulgin⟨i⟩a, his populi fortes: Amerinus et armis{{versus|460}} uel rastris laudande Camers, his Sassina, diues lactis, et haud parci Martem coluisse Tudertes. ductor Piso uiros spernaces mortis agebat, ora puer pulcherque habitum, sed corde sagaci aequabat senium atque astu superauerat annos.{{versus|465}} is primam ante aciem pictis radiabat in armis, Arsacidum ut fuluo micat ignea gemma monili. Iamque per Etruscos legio completa maniplos rectorem magno spectabat nomine Galbam. huic genus orditur Minos inclusaque tauro{{versus|470}} Pasiphae, clarique dehinc stant ordine patres. lectos Caere uiros, lectos Cor⟨t⟩ona, superbi Tarchonis domus, et ueteres misere Grauiscae. necnon Argolico dilectum litus Haleso A⟨l⟩sium et obsessae campo squalente Fregenae.{{versus|475}} adfuit et sacris interpres fulminis alis Faesula et antiquus Romanis moenibus horror Clusinum uulgus, cum, Porsena magne, iubebas nequiquam pulsos Romae imperitare Superbos. tunc, quos a niueis exegit Luna metallis,{{versus|480}} insignis portu, quo non spatiosior alter innumeras cepisse rates et claudere pontum, Maeoniaeque decus quondam Vetulonia gentis. bissenos haec prima dedit praecedere fasces et iunxit totidem tacito terrore securis.{{versus|485}} haec altas eboris decorauit honore curulis et princeps Tyrio uestem praetexuit ostro. haec eadem pugnas accendere protulit aere. his mixti Nepesina cohors Aequique Falisci, quique tuos, Flauina, focos, Sabatia quique{{versus|490}} stagna tenent Ciminique lacum, qui Sutria tecta haud procul et sacrum Phoebo Soracte frequentant. spicula bina gerunt: capiti cudone ferino sat cautum: Lycios damnant hastilibus arcus. Hae bellare acies norant. at Marsica pubes{{versus|495}} et bellare manu et chelydris cantare soporem uipereumque herbis hebetare et carmine dentem. Ae⟨e⟩tae prolem Angitiam mala gramina primam monstrauisse ferunt tactuque domare uenena et lunam excussisse polo, stridoribus amnes{{versus|500}} frenantem, ac siluis montes nudasse uocatis. sed populis nomen posuit metuentior hospes, cum fugeret Phrygias trans aequora Marsya Crenas Mygdoniam Phoebi superatus pectine loton. Marruuium ueteris celebratum nomine Marri{{versus|505}} urbibus est illis caput, interiorque per udos Alba sedet campos pomisque rependit aristas. cetera in obscuro famae et sine nomine uulgi, sed numero castella ualent. coniungitur acer Paelignus gelidoque rapit Sulmone cohortes.{{versus|510}} <!-- verses 511-514 where between 523-524--> Nec cedit studio Sidicinus sanguine miles,<!-- Cf. https://books.google.com/books?id=tG09AAAAcAAJ&pg=PA521--> quem genuere Cales. non paruus conditor urbi, ut fama est, Calais, Boreae quem rapta per auras Orithyia uago Geticis nutriuit in antris. haud illo leuior bellis Vestina iuuentus{{versus|515}} agmina densauit uenatu dura ferarum: quae, Fiscelle, tuas arces Pinnamque uirentem pascuaque haud tarde redeuntia tondet Aueiae. Marrucina simul, Frentanis aemula pubes, Corfini populos magnumque Teate trahebat.{{versus|520}} omnibus in pugnam fertur sparus, omnibus alto adsuetae uolucrem caelo demittere fundae. pectora pellis obit caesi uenatibus ursi.<includeonly> <!--the next 4 verses are verses 551-554 of Punica V (https://books.google.com/books?id=tG09AAAAcAAJ&pg=PA333)--> ⟨Nec Sidicina cohors defit. Viriasius armat 523a mille uiros, nulli uictus uel ponere castra 523b uel iunxisse ratem duroque resoluere muros 523c ariete et in turrim subitos immittere pontis.⟩ 523d</includeonly> Iam uero, quos diues opum, quos diues auorum e toto dabat ad bellum Campania tractu,{{versus|525}} ductorum aduentu⟨m⟩ uicinis sedibus Osci seruabant: Sinuessa tepens fluctuque sonorum Vulturnum, quasque euertere silentia Amyclae Fundique et regnata Lamo Caieta domusque Antiphatae, compressa freto, stagnisque palustre{{versus|530}} Liternum et quondam fatorum conscia Cyme. illic Nuceria et Gaurus naualibus acta prole Dicarchea, multo cum milite Graia illic Parthenope ac Poeno non peruia Nola, Allifae et Clanio contemptae semper Acerrae.{{versus|535}} Sarrastis etiam populos totasque uideres Sarni mitis opes; illic, quos sulphure pingues Phlegraei legere sinus, Misenus et ardens ore Giganteo sedes Ithacesia Bai. non Prochyte, non ardentem sortita Typhoea{{versus|540}} Inarime, non antiqui saxosa Telonis insula, nec paruis aberat Calatia muris, Surrentum et pauper sulci Cerealis Abella, in primis Capua, heu rebus seruare serenis inconsulta modum et prauo peritura tumore!{{versus|545}} laetos rectoris formabat Scipio bello. ille uiris pila et ferro circumdare pectus addiderat. leuiora domo de more parentum gestarant tela, ambustas sine cuspide cornos; aclydis usus erat factaeque ad rura bipennis.{{versus|550}} ipse inter medios uenturae ingentia laudis signa dabat: uibrare sudem, tramittere saltu muralis fossas, undosum frangere nando indutus thoraca uadum: spectacula tanta ante acies uirtutis erant. saepe alite planta{{versus|555}} ilia perfossum et campi per aperta uolantem ipse pedes praeuertit ecum, saepe arduus idem castrorum spatium et saxo tramisit et hasta. Martia frons facilesque comae nec pone retroque caesaries breuior. flagrabant lumina miti{{versus|560}} aspectu, gratusque inerat uisentibus horror. Adfuit et Samnis, nondum uergente fauore ad Poenos, sed nec ueteri purgatus ab ira: qui Batulum Nucrasque metunt, Bouiania quique exagitant lustra aut Caudinis faucibus haerent,{{versus|565}} et quos aut Rufrae, quos aut Aesernia, quosue obscura incultis Herdonia misit ab agris. Bruttius, haud dispar animorum, unaque iuuentus Lucanis excita iugis Hirpinaque pubes horrebat telis et tergo hirsuta ferarum.{{versus|570}} hos uenatus alit: lustra incoluere sitimque auertunt fluuio, somnique labore parantur. Additur his Calaber Sallentinaeque cohortes necnon Brundisium, quo desinit Itala tellus. parebat legio audaci permissa Cethego,{{versus|575}} cui socias uires atque indiscreta maniplis arma recensebant: nunc sese ostendere miles Leucosiae e ⟨s⟩copulis, nunc, quem Picentia Paesto misit et exhaustae mox Poeno Marte Cerillae, nunc Silarus quos nutrit aquis, quo gurgite tradunt{{versus|580}} duritiem lapidum mersis inolescere ramis. ille et pugnacis laudauit tela Salerni falcatos ensis, et, quae Buxentia pubes aptabat dextris, inrasae robora clauae. ipse, umero exertus gentili more parentum,{{versus|585}} difficili gaudebat equo roburque iuuentae flexi cornipedis duro exercebat in ore. Vos etiam accisae desolataeque uirorum, Eridani gentes, nullo attendente deorum uotis tunc uestris casura ruistis in arma.{{versus|590}} certauit Mutinae quassata Placentia bello, Mantua mittenda certauit pube Cremonae, Mantua, Musarum domus atque ad sidera cantu euecta Aonio et Smyrnaeis aemula plectris. tum Verona Athesi circumflua et undique sollers{{versus|595}} arua coronantem nutrire Fauentia pinum, Vercellae, fuscique ferax Pollentia uilli, et quondam Teucris comes in Laurentia bella Ocni prisca domus, paruique Bononia Rheni, quique graui remo limosis segniter undis{{versus|600}} lenta paludosae proscindunt stagna Rauennae. tum Troiana manus, tellure antiquitus orti Euganea profugique sacris Antenoris oris. necnon cum Venetis Aquileia ~superfluit armis. tum pernix Ligus et sparsi per saxa Vagenni{{versus|605}} in decus Hannibalis duros misere nepotes. maxima tot populis rector fiducia Brutus ibat et hortando notum accendebat in hostem. laeta uiro grauitas ac mentis amabile pondus et sine tristitia uirtus. non ille rigoris{{versus|610}} ingratas laudes nec nubem frontis amabat nec famam laeuo quaerebat limite uitae. Addiderat ter mille uiros, in Marte sagittae expertos, fidus Sicula regnator ab Aetna. non totidem Ilua uiros, sed laetos cingere ferrum{{versus|615}} armarat patrio, quo nutrit bella, metallo. Ignosset quamuis auido committere pugnam Varroni, quicumque simul tot tela uideret. tantis agminibus Rhoeteo litore quondam feruere, cum magnae Troiam inuasere Mycenae,{{versus|620}} mille rates uidit Leandrius Hellespontus. Vt uentum ad Cannas, urbis uestigia priscae, defigunt diro signa infelicia uallo. nec tanta miseris iamiam impendente ruina cessarunt superi uicinas prodere clades.{{versus|625}} per sudum attonitis pila exarsere maniplis, et celsae toto ceciderunt aggere pinnae, nutantique ruens prostrauit uertice siluas Garganus, fundoque imo mugiuit anhelans Aufidus, et magno late distantia ponto{{versus|630}} terruerunt pauidos accensa Ceraunia nautas. quaesiuit Calaber, subducta luce repente immensis tenebris, et terram et litora Sipus, obseditque frequens castrorum limina bubo. nec densae trepidis apium se inuoluere nubes{{versus|635}} cessarunt aquilis. non unus crine corusco regnorum euersor rubuit letale cometes. castra quoque et uallum rabidae sub nocte silenti inrupere ferae raptique ante ora pauentum adiunctos uigilis sparserunt membra per agros.{{versus|640}} ludificante etiam terroris imagine somnos Gallorum uisi bustis erumpere manes, terque quaterque solo penitus tremuere reuulsae Tarpeiae rupes, atque atro sanguine flumen manauit Iouis in templis, lacrimaeque uetusta{{versus|645}} effigie patris large fluxere Quirini. maior et horrificis sese extulit Allia ripis. non Alpes sedere loco, non nocte dieue ingentis inter stetit Apenninus hiatus. axe super medio, Libyes a parte, coruscae{{versus|650}} in Latium uenere faces, ruptusque fragore horrisono polus, et uultus patuere Tonantis. Aetnaeos quoque contorquens e cautibus ignis Vesbius intonuit, scopulisque in nubila iactis Phlegraeus tetigit trepidantia sidera uertex.{{versus|655}} Ecce inter medios belli praesagus, et ore attonito sensuque simul, clamoribus implet miles castra feris et anhelat clade futura: 'Parcite, crudeles superi. iam stragis aceruis deficiunt campi. uideo per densa uolantem{{versus|660}} agmina ductorem Libyae currusque citatos arma uirum super atque artus et signa trahentem. turbinibus furit insanis et proelia uentus inque oculos inque ora rotat. cadit immemor aeui nequiquam, Trasimenne, tuis Seruilius oris{{versus|665}} subductus. quo, Varro, fugis? pro Iuppiter! ictu procumbit saxi fessis spes ultima Paulus. cesserit huic Trebia exitio. pons ecce cadentum corporibus struitur, reicitque cadauera fumans Aufidus, ac uictrix insultat belua campis.{{versus|670}} gestat Agenoreus nostro de more secures consulis, et sparsos lictor fert sanguine fasces. in Libyam Ausonii portatur pompa triumphi. o dolor! hoc etiam, superi, uidisse iubetis? congesto, laeuae quodcumque auellitur, auro{{versus|675}} metitur Latias uictrix Carthago ruinas.' </poem> {{Liber |Ante=Liber VII |AnteNomen=../Liber VII |Post=Liber IX |PostNomen=../Liber IX }} gtau4ljr1bv1dj6t77uwyk00n1abd7x 0 37532 269643 235332 2026-06-08T15:03:38Z Saumache 27923 /* top */ assisted using [[Project:AWB|AWB]] 269643 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber IX }} {{Liber |Ante=Liber VIII |AnteNomen=../Liber VIII |Post=Liber X |PostNomen=../Liber X }} <poem> Turbato monstris Latio cladisque futurae signa per Ausoniam prodentibus inrita diuis, haud secus ac si fausta forent et prospera pugnae omina uenturae, consul traducere noctem exsomnis telumque manu uibrare per umbras{{versus|5}} ac modo segnitie Paulum increpitare, modo acris exercere tubas nocturnaque classica uelle. nec minor in Poeno properi certaminis ardor. erumpunt uallo fortuna urgente sinistra consertaeque manus. nam sparsi ad pabula campis{{versus|10}} uicinis raptanda Macae fudere uolucrem telorum nubem. ante omnis inuadere bella Mancinus gaudens hostilique unguere primus tela cruore cadit, cadit et numerosa iuuentus. nec pecudum fibras Varro et contraria Paulo{{versus|15}} auspicia incusante deum compesceret arma, ni sors alterni iuris, quo castra reguntur, arbitrium pugnae properanti in fata negasset. quae tamen haud ualuit perituris milibus una plus donasse die. rediere in castra, gemente{{versus|20}} haud dubie Paulo, qui crastina iura uideret amenti cessura uiro, frustraque suorum seruatas a caede animas. nam turbidus ira infensusque morae dilata ob proelia ductor 'Sicine, sic' inquit 'grates pretiumque rependis,{{versus|25}} Paule, tui capitis? meruerunt talia, qui te legibus atque urnae dira eripuere minanti? tradant immo hosti reuocatos ilicet enses, tradant arma iube, aut pugnantum deripe dextris. sed uos, quorum oculos atque ora umentia uidi,{{versus|30}} uertere cum consul terga et remeare iuberet, ne morem et pugnae signum expectate petendae. dux sibi quisque uiam rapito, cum spargere primis incipiet radiis Gargana cacumina Phoebus. pandam egomet propere portas. ruite ocius atque hunc{{versus|35}} ereptum reuocata diem.' sic turbidus aegra pestifero pugnae castra incendebat amore. At Paulus, iam non idem nec mente nec ore, sed qualis stratis deleto milite campis post pugnam stetit, ante oculos atque ora futuro{{versus|40}} obuersante malo, ceu iam spe lucis adempta cum stupet exanimata parens natique tepentis nequiquam fouet extremis amplexibus artus, 'Per totiens' inquit 'concussae moenia Romae, perque has, nox Stygia quas iam circumuolat umbra,{{versus|45}} insontis animas, cladi parce obuius ire. dum transit diuum furor et consumitur ira Fortunae, nouus Hannibalis, sat, nomina ferre si discit miles nec frigidus aspicit hostem. nonne uides, cum uicinis auditur in aruis,{{versus|50}} quam subitus linquat pallentia corpora sanguis, quamque fluant arma ante tubas? cunctator et aeger, ut rere, in pugnas Fabius quotcumque sub illis culpatis duxit signis, nunc arma capessunt. at quos Flaminius++sed dira auertite diui.{{versus|55}} sin nostris animus monitis precibusque repugnat, aures pande deo. cecinit Cymaea per orbem haec olim uates et te praesaga tuosque uulgauit terris proauorum aetate furores. iamque alter tibi, nec perplexo carmine, coram{{versus|60}} fata cano uates: sistis ni crastina signa, firmabis nostro Phoebeae dicta Sibyllae sanguine. nec Graio posthac Diomede ferentur, sed te, si perstas, insignes consule campi.' haec Paulus, lacrimaeque oculis ardentibus ortae.{{versus|65}} Necnon et noctem sceleratus polluit error. Xanthippo captus Libycis tolerarat in oris seruitium Satricus, mox inter praemia regi Autololum dono datus ob uirtutis honorem. huic domus et gemini fuerant Sulmone relicti{{versus|70}} matris in uberibus nati, Mancinus et una nomine Rhoeteo Solimus. nam Dardana origo et Phrygio genus a proauo, qui sceptra secutus Aeneae claram muris fundauerat urbem ex sese dictam Solimon. celebrata colonis{{versus|75}} mox Italis paulatim attrito nomine Sulmo. at tum barbaricis Satricus cum rege cateruis aduectus, quo non spretum, si posceret usus, noscere Gaetulis Latias interprete uoces, postquam posse datum Paeligna reuisere tecta{{versus|80}} et patrium sperare Larem, ad conamina noctem aduocat ac furtim castris euadit iniquis. sed fuga nuda uiri. sumpto nam prodere coepta uitabat clipeo et dextra remeabat inermi. exuuias igitur prostrataque corpora campo{{versus|85}} lustrat et exutis Mancini cingitur armis. iamque metus leuior. uerum, cui dempta ferebat exangui spolia et cuius nudauerat artus, natus erat, paulo ante Maca prostratus ab hoste. Ecce sub aduentum noctis primumque soporem{{versus|90}} alter natorum, Solimus, uestigia uallo Ausonio uigil extulerat, dum sorte uicissim alternat portae excubias, fratrisque petebat Mancini stratum sparsa inter funera corpus, furtiua cupiens miserum componere terra.{{versus|95}} nec longum celerarat iter, cum tendere in armis aggere Sidonio uenientem conspicit hostem, quodque dabat fors in subitis necopina, sepulcro Aetoli condit membra occultata Thoantis. inde, ubi nulla sequi propius pone arma uirumque{{versus|100}} incomitata uidet uestigia ferre per umbras, prosiliens tumulo contorquet nuda parentis in terga haud frustra iaculum, Tyriamque sequentum Satricus esse manum et Sidonia uulnera credens, auctorem caeci trepidus circumspicit ictus.{{versus|105}} Verum ubi uictorem iuuenili robore cursus attulit et notis fulsit lux tristis ab armis fraternusque procul luna prodente retexit ante oculos sese et radiauit comminus umbo, exclamat iuuenis subita flammatus ab ira:{{versus|110}} 'Non sim equidem Sulmone satus tua, Satrice, proles nec frater, Mancine, tuus fatearque nepotem Pergameo indignum Solimo, si euadere detur huic nostras impune manus. tu nobile gestes germani spolium ante oculos referasque superba{{versus|115}} me spirante domus Paelignae perfidus arma? haec tibi, cara parens Acca, ad solacia luctus dona feram, nati ut figas aeterna sepulcro.' Talia uociferans stricto mucrone ruebat. ast illi iam tela manu iamque arma fluebant{{versus|120}} audita patria natisque et coniuge et armis, ac membra et sensus gelidus stupefecerat horror. tum uox semanimi miseranda effunditur ore: 'Parce, precor, dextrae, non ut mihi uita supersit (quippe nefas hac uelle frui), sed sanguine nostro{{versus|125}} ne damnes, o nate, manus. Carthaginis ille captiuus, patrias nunc primum aduectus in oras, ille ego sum Satricus, Solimi genus. haud tua, nate, fraus ulla est. iaceres in me cum feruidus hastam, Poenus eram. uerum castris elapsus acerbis{{versus|130}} ad uos et carae properabam coniugis ora: hunc rapui exanimi clipeum. sed iam unice nobis haec fratris tumulis arma excusata reporta. curarum tibi prima tamen sit, nate, referre ductori monitus Paulo, producere bellum{{versus|135}} nitatur Poenoque neget certamina Martis. augurio exultat diuum immensamque propinqua stragem acie sperat. quaeso, cohibete furentem Varronem: namque hunc fama est impellere signa. sat magnum hoc miserae fuerit mihi cardine uitae{{versus|140}} solamen cauisse meis. nunc ultima, nate, inuento simul atque amisso redde parenti oscula.' sic fatus galeam exuit atque rigentis inuadit nati tremebundis colla lacertis: attonito mentis uerbis sanare pudorem{{versus|145}} uulneris impressi ⟨et⟩ telum excusare laborat: 'Quis testis nostris, quis conscius adfuit actis? non nox errorem nigranti condidit umbra? cur trepidas? da, nate, magis, da iungere pectus. absoluo pater ipse manum, atque in fine laborum{{versus|150}} hac condas oculos dextra, precor.' at miser imo pectore suspirans iuuenis non uerba uicesque adloquio uocemue refert, sed sanguinis atri sistere festinat cursum laceroque ligare ocius inlacrimans altum uelamine uulnus.{{versus|155}} tandem inter gemitus miserae erupere querelae: 'Sicine te nobis, genitor, Fortuna reducit in patriam? sic te nato natumque parenti impia restituit? felix o terque quaterque frater, cui fatis genitorem agnoscere ademptum.{{versus|160}} ast ego, Sidoniis imperditus, ecce, parentem uulnere cognosco. saltem hoc, Fortuna, fuisset solamen culpae, dubia ut mihi signa dedisses infausti generis. uerum linquetur iniquis non ultra superis nostros ⟨s⟩celerare labores.'{{versus|165}} Haec dum amens queritur, iam deficiente cruore in uacuas senior uitam disperserat auras. tum iuuenis maestum attollens ad sidera uultum 'Pollutae dextrae et facti Titania testis infandi, quae nocturno mea lumine tela{{versus|170}} derigis in patrium corpus, non amplius' inquit 'his oculis et damnato uiolabere uisu.' haec memorat, simul ense fodit praecordia et atrum sustentans uulnus mananti sanguine signat in clipeo mandata patris: fvge proelia varro,{{versus|175}} ac summi tegimen suspendit cuspide teli defletumque super prosternit membra parentem. Talia uenturae mittebant omina pugnae Ausoniis superi, sensimque abeuntibus umbris conscia nox sceleris roseo cedebat Eoo.{{versus|180}} ductor in arma suos Libys et Romanus in arma excibant de more suos, Poenisque redibat qualis nulla dies omni surrexerit aeuo. 'Non uerborum' inquit 'stimulantum' Poenus 'egetis, Herculeis iter a metis ad Iapygis agros{{versus|185}} uincendo emensi. nusquam est animosa Saguntos, concessere Alpes, pater ipse superbus aquarum Ausoni⟨d⟩um Eridanus captiuo defluit alueo. strage uirum mersus Trebia est, atque ora sepulcro Lydia Flaminio premitur, lateque refulgent{{versus|190}} ossibus ac nullo sulcantur uomere campi. clarior his titulus plusque adlatura cruoris lux oritur. mihi magna satis, sat uero superque bellandi merces sit gloria: cetera uobis uincantur. quicquid diti deuexit Hibero,{{versus|195}} quicquid in Aetnaeis iactauit Roma triumphis, quin etiam Libyco si quid de litore raptum condidit, in uestros ueniet sine sortibus enses. ferte domos quod dextra dabit. nil ductor honoris ex opibus posco. raptor per saecula longa{{versus|200}} Dardanus edomitum uobis spoliauerit orbem. qui Tyria ducis Sarranum ab origine nomen, seu Laurens tibi, Sigeo sulcata colono, adridet tellus, seu sunt Byzacia cordi rura magis centum Cereri fruticantia culmis,{{versus|205}} electos optare dabo inter praemia campos. addam etiam, flaua Thybris quas inrigat unda, captiuis late gregibus depascere ripas. qui uero externo socius mihi sanguine Byrsae signa moues, dextram Ausonia si caede cruentam{{versus|210}} attolles, hinc iam ciuis Carthaginis esto. neu uos Garganus Daunique fefellerit ora, ad muros statis Romae. licet auia longe urbs agat et nostro procul a certamine distet, hic hodie ruet, atque ultra te ad proelia miles{{versus|215}} nulla uoco: ex acie tende in Capitolia cursum.' Haec memorat. tum propulso munimine ualli fossarum rapuere moras, aciemque locorum consilio curuis accommodat ordine ripis. barbaricus laeuo stetit ad certamina cornu{{versus|220}} bellator Nasamon unaque immanior artus Marmarides, tum Maurus atrox Garamasque Macesque et Massylae acies et ferro uiuere laetum uulgus Adyrmachidae pariter, gens accola Nili, corpora ab immodico seruans nigrantia Phoebo.{{versus|225}} quis positum agminibus caput imperiumque Nealces. at parte in dextra, sinuat qua flexibus undam Aufidus et curuo circum errat gurgite ripas, Mago regit. subiere leues, quos horrida misit Pyrene, populi et uario cinxere tumultu{{versus|230}} flumineum latus: effulget caetrata iuuentus, Cantaber ante alios nec tectus tempora Vasco ac torto miscens Baliaris proelia plumbo Baetigenaeque uiri. celsus media ipse coercet agmina, quae patrio firmauit milite quaeque{{versus|235}} Celtarum Eridano perfusis saepe cateruis. sed qua se fluuius retro labentibus undis eripit et nullo cuneos munimine uallat, turritas moles ac propugnacula dorso belua nigranti gestans, ceu mobilis agger,{{versus|240}} nutat et erectos attollit ad aethera muros. cetera iam Numidis circumuolitare uagosque ferre datur cursus et toto feruere campo. Dum Libys incenso dispensat milite uires hortandoque iterum atque iterum insatiabilis urget{{versus|245}} factis quemque suis et se cognoscere iactat qua dextra ueniant stridentis sibila teli, promittitque uiris nulli se defore testem, iam Varro exacta uallo legione mouebat cladum principia, ac pallenti laetus in unda{{versus|250}} laxabat sedem uenturis portitor umbris. stant primi, quos sanguineae pendente uetabant ire notae clipeo, defixique omine torpent. iuxta terribilis facies: miseranda iacebant corpora in amplexu, natusque in pectore patris{{versus|255}} imposita uulnus dextra letale tegebat. effusae lacrimae, Mancinique inde reuersus fraterna sub morte dolor, tum triste mouebat augurium et similes defuncto in corpore uultus. ocius erroris culpam deflendaque facta{{versus|260}} ductori pandunt atque arma uetantia pugnam. ille ardens animi 'Ferte haec' ait 'omnia Paulo. namque illum, cui femineo stant corde timores, mouerit ista manus, quae caede imbuta nefanda, cum Furiae expeterent poenas, fortasse paterno{{versus|265}} signauit moriens sceleratum sanguine carmen.' Tum minitans propere discribit munera pugnae, quaque feras saeuus gentes aciemque Nealces temperat, hac sese Marso cum milite cumque Samnitum opponit signis et Iapyge alumno.{{versus|270}} at campi medio (namque hac in parte uidebat stare ducem Libyae) Seruilius obuia adire arma et Picentis Vmbrosque inferre iubetur. cetera Paulus habet dextro certamina cornu. his super insidias contra Nomadumque uolucrem{{versus|275}} Scipiadae datur ire manum, quaeque arte dolisque scindent se turmae, praedicit spargere bellum. Iamque propinquabant acies, agilique uirorum discursu mixtoque simul calefacta per ora cornipedum hinnitu et multum strepitantibus armis{{versus|280}} errabat caecum turbata per agmina murmur. sic, ubi prima mouent pelago certamina uenti, inclusam rabiem ac sparsuras astra procellas parturit unda freti fundoque emota minacis expirat per saxa sonos atque acta cauernis{{versus|285}} torquet anhelantem spumanti uertice pontum. Nec uero fati tam saeuo in turbine solum terrarum fuit ille labor. discordia demens intrauit caelo superosque ad bella coegit. hinc Mauors, hinc Gradiuum comitatus Apollo{{versus|290}} et domitor tumidi pugnat maris, hinc Venus amens, hinc Vesta et captae stimulatus caede Sagunti Amphitryoniades, pariter ueneranda Cybebe Indigetesque dei Faunusque satorque Quirinus alternusque animae mutato Castore Pollux.{{versus|295}} contra cincta latus ferro Saturnia Iuno et Pallas, Libycis Tritonidos edita lymphis, ac patrius flexis per tempora cornibus Hammon, multaque praeterea diuorum turba minorum. quorum ubi mole simul uenientum et gressibus alma{{versus|300}} intremuit tellus, pars impleuere propinquos diuisi montes, pars sedem nube sub alta ceperunt: uacuo descensum ad proelia caelo. Tollitur immensus deserta ad sidera clamor, Phlegraeis quantas effudit ad aethera uoces{{versus|305}} terrigena in campis exercitus, aut sator aeui quanta Cyclopas noua fulmina uoce poposcit Iuppiter, extructis uidit cum montibus ire magnanimos raptum caelestia regna Gigantas. nec uero prima in tantis concursibus hasta{{versus|310}} ulla fuit: stridens nimbus certante furore telorum simul effusus, cupidaeque cruoris hinc atque hinc animae gemina cecidere procella. ac ⟨p⟩rius insanus dextra qua⟨m⟩ ducitur ensis bellantum pars magna iacet. super ipsa suorum{{versus|315}} corpora consistunt auidi calcantque gementis. nec magis aut Libyco protrudi Dardana nisu auertiue potest pubes, aut ordine pelli fixa suo Sarrana manus, quam uellere sede si coeptet Calpen impacto gurgite pontus.{{versus|320}} amisere ictus spatium, nec morte peracta artatis cecidisse licet. galea horrida flictu aduersae ardescit galeae, clipeusque fatiscit impulsu clipei, atque ensis contunditur ense. pes pede, uirque uiro teritur, tellusque uideri{{versus|325}} sanguine operta nequit, caelumque et sidera pendens abstulit ingestis nox densa sub aethere telis. quis astare loco dederat Fortuna secundo, contorum longo et procerae cuspidis ictu, ceu primas agitent acies, certamina miscent.{{versus|330}} at, quos deinde tenet retrorsum inglorius ordo, missilibus certant pugnas aequare priorum. ultra clamor agit bellum, milesque cupiti Martis inops saeuis impellit uocibus hostem. non ullum defit teli genus. ⟨h⟩i sude pugnas,{{versus|335}} hi pinu flagrante cient, hi pondere pili, at saxis fundaque alius iaculoque uolucri. interdum stridens per nubila fertur harundo, interdumque ipsis metuenda phalarica muris. Speramusne, deae, quarum mihi sacra coluntur,{{versus|340}} mortali totum hunc aperire in saecula uoce posse diem? tantumne datis confidere linguae, ut Cannas uno ore sonem? si gloria uobis nostra placet neque uos magnis auertitis ausis, huc omnis cantus Phoebumque uocate parentem.{{versus|345}} uerum utinam posthac animo, Romane, secunda, quanto nunc aduersa, feras, si⟨n⟩tque hactenus, oro, nec libeat temptare deis an Troia proles par bellum tolerare queat. tuque anxia fati pone, precor, lacrimas et adora uulnera laudes{{versus|350}} perpetuas paritura tibi. nam tempore, Roma, nullo maior eris. mox sic labere secundis ut sola cladum tuearis nomina fama. Iamque inter uarias Fortuna utrimque uirorum alternata uices incerto eluserat iras{{versus|355}} euentu, mediaque diu pendente per ambas spe gentis, paribus Mauors flagrabat in armis: mitia ceu uiridis agitant cum flamina culmos, necdum maturas impellit uentus aristas, huc atque huc it summa seges nutansque uicissim{{versus|360}} alterno lente motu incuruata nitescit. tandem barbaricis perfractam uiribus acri dissipat incurrens aciem clamore Nealces. laxati cunei, perque interualla citatus inrupit trepidis hostis. tum turbine nigro{{versus|365}} sanguinis exundat torrens, nullumque sub una cuspide procumbit corpus. dum uulnera tergo bellator timet Ausonius, per pectora saeuas exceptat mortes et leto dedecus arcet. Stabat cum primis mediae certamine pugnae{{versus|370}} aspera semper amans et par cuicumque periclo Scaeuola, nec tanta uitam iam strage uolebat, sed dignum proauo letum et sub nomine mortem. is postquam frangi res atque augescere uidit exitium, 'Breuis hoc uitae, quodcumque relictum,{{versus|375}} extendamus;' ait 'nam uirtus futtile nomen, ni decori sat sint pariendo tempora leti.' dixit et in medios, qua dext⟨e⟩ra concita Poeni limitem agit, uasto conixus turbine fertur. hic exultantem Caralim atque erepta uolentem{{versus|380}} induere excelso caesi gestamina trunco ense subit, capuloque tenus ferrum impulit ira. uoluitur ille ruens atque arua hostilia morsu adpetit et mortis premit in tellure dolores. nec Gabari⟨s⟩ Sicchaeque uirum tenuere furentes{{versus|385}} concordi uirtute manus; sed perdidit acer, dum stat, decisam Gabar inter proelia dextram; at Siccha auxilium, magno turbante dolore, dum temere accelerat, calcato improuidus ense succidit ac nudae sero uestigia plantae {{versus|390}} damnauit dextraque iacet morientis amici. tandem conuertit fatalia tela Nealcae fulminei gliscens iuuenis furor. exilit ardens nomine tam claro stimulante ad praemia caedis. tum silicem scopulo auulsum, quem montibus altis{{versus|395}} detulerat torrens, raptum contorquet in ora turbidus. incusso crepuerunt pondere malae, ablatusque uiro uultus: concreta cruento per nares cerebro sanies fluit, atraque manant orbibus elisis et trunca lumina fronte.{{versus|400}} sternitur unanimo Marius succurrere Capro conatus metuensque uiro superesse cadenti. lucis idem auspicium ac patrium et commune duobus paupertas: sacro iuuenes Praeneste creati miscuerant studia et iuncta tellure serebant.{{versus|405}} uelle ac nolle ambobus idem sociataque toto mens aeuo ac paruis diues concordia rebus. occubuere simul, uotisque ex omnibus unum id Fortuna dedit, iunctam inter proelia mortem. arma fuere decus uictori bina Symaetho.{{versus|410}} Sed longum tanto laetari munere casus haud licitum Poenis. aderat terrore minaci Scipio conuersae miseratus terga cohortis et cuncti fons Varro mali flauusque comarum Curio et a primo descendens consule Brutus.{{versus|415}} atque his fulta uiris acies repararet ademptum mole noua campum, subito ni turbine Poenus agmina frenasset iam procurrentia ductor. isque ut Varronem procul inter proelia uidit et iuxta sagulo circumuolitare rubenti{{versus|420}} lictorem, 'Nosco pompam atque insignia nosco. Flaminius modo talis' ait. tum feruidus acrem ingentis clipei tonitru praenuntiat iram. heu miser! aequari potuisti funere Paulo, si tibi non ira superum tunc esset ademptum{{versus|425}} Hannibalis cecidisse manu. quam saepe querere, Varro, deis, quod Sidonium defugeris ensem! nam, rapido subitam portans in morte salutem procursu ~incepta in sese discrimina uertit Scipio. nec Poenum, quamquam est ereptus opimae{{versus|430}} caedis honor, mutasse piget maiore sub hoste proelia et erepti Ticina ad flumina patris exigere oblato tandem certamine poenas. stabant educti diuersis orbis in oris, quantos non alias uidit concurrere tellus,{{versus|435}} Marte uiri dextraque pares, sed cetera ductor anteibat Latius, melior pietate fideque. Desiluere caua turbati ad proelia nube, Mauors Scipiadae metuens, Tritonia Poeno, aduentuque deum intrepidis ductoribus ambae{{versus|440}} contremuere acies. ater, qua pectora flectit Pallas, Gorgoneo late micat ignis ab ore sibilaque horrificis torquet serpentibus aegis. fulgent sanguinei, geminum uibrare cometem ut credas, oculi, summaque in casside largus{{versus|445}} undantis uoluit flammas ad sidera uertex. at Mauors, moto proturbans aera telo et clipeo campum inuoluens, Aetnaea Cyclopum munere fundentem loricam incendia gestat ac pulsat fulua consurgens aethera crista.{{versus|450}} Ductores pugnae intenti, quantumque uicissim audere⟨nt⟩, propius mensi, tamen arma ferentis sensere aduenisse deos et laetus uterque spectari superis addebant mentibus iras. iamque ictu ualido libratam a pectore Poeni {{versus|455}} Pallas in oblicum dextra detorserat hastam, et Gradiuus, opem diuae portare ferocis exemplo doctus, porgebat protinus ensem Aetnaeum in pugnas iuueni ac maiora iubebat. tum Virgo ignescens penitus uiolenta repente{{versus|460}} suffudit flammis ora atque obliqua retorquens lumina turbato superauit Gorgona uultu. erexere omnes immania membra chelydri aegide commota, primique furoris ad ictus rettulit ipse pedem sensim a certamine Mauors.{{versus|465}} hic dea conuulsam rapido conamine partem uicini montis scopulisque horrentia saxa in Martem furibunda iacit, longeque relatos expauit sonitus tremefacto litore Sason. At non haec superum fallebant proelia regem.{{versus|470}} demittit propere succinctam nubibus Irim quae nimios frenet motus, ac talia fatur: 'I, dea, et Oenotris uelox adlabere terris germanoque truces, dic, Pallas mitiget iras nec speret fixas Parcarum uertere leges.{{versus|475}} dic etiam: "Ni desistis (nam uirus et aestus flammiferae noui mentis) nec colligis iram, aegide praecellant quantum horrida fulmina nosces."' Quae postquam accepit dubitans Tritonia uirgo nec sat certa diu, patriis an cederet armis,{{versus|480}} 'Absistemus' ait 'campo. sed Pallade pulsa num fata auertet? caeloque arcebit ab alto cernere Gargani feruentia caedibus arua?' haec effata caua Poenum in certamina nube sublatum diuersa tulit terrasque reliquit.{{versus|485}} At Gradiuus atrox remeantis in aethera diuae abscessu reuocat mentes fusosque per aequor ipse manu magna nebulam circumdatus acri restituit pugnae. conuertunt signa nouamque instaurant Itali uersa formidine caedem.{{versus|490}} cum uentis positus custos, cui flamina carcer imperio compressa tenet caelumque ruentes Eurique et Boreae parent Corique Notique, Iunonis precibus promissa haud parua ferentis regnantem Ae⟨t⟩olis Vulturnum in proelia campis{{versus|495}} effrenat. placet hic irae exitiabilis ultor. qui, se postquam Aetnae mersit candente barathro concepitque ignes et flammea protulit ora, euolat horrendo stridore ac Daunia regna perflat agens caecam glomerato puluere nubem.{{versus|500}} eripuere oculos aurae uocemque manusque. uertice harenoso candentis, flebile dictu, torquet in ora globos Italum et bellare maniplis iussa laetatur rabie. tum mole ruinae sternuntur tellure ⟨et⟩ miles et arma tubaeque,{{versus|505}} atque omnis retro flatu occursante refertur lancea et in tergum Rutulis cadit inritus ictus. atque idem flatus Poenorum tela secundant, et uelut ammento contorta hastilia turbo adiuuat ac Tyrias impellit stridulus hastas.{{versus|510}} tum denso fauces praeclusus puluere miles ignauam mortem compresso maeret hiatu. ipse caput flauum caligine conditus atra Vulturnus multaque comam perfusus harena nunc uersos agit a tergo stridentibus alis,{{versus|515}} nunc mediam in frontem ueniens clamante procella obuius arma quatit patuloque insibilat ore. interdum intentos pugnae et iam iamque ferentis hostili iugulo ferrum conamine et ictu auertit dextramque ipso de uulnere uellit.{{versus|520}} nec satis Ausonias passim foedare cohortes: in Martem uomit immixtas mugitibus auras bisque dei summas uibrauit turbine cristas. Quae dum Romuleis exercet proelia turmis Aeolius furor et Martem succendit in iras,{{versus|525}} adfatur Virgo, socia Iunone, parentem: 'Quantos Gradiuus fluctus in Punica castra, respice, agit quantisque furens se caedibus implet! nunc, quaeso, terris descendere non placet Irim? quamquam ego non Teucros (nostro cum pignore regnet{{versus|530}} Roma, et Palladio sedes hac urbe locarim) non Teucros delere aderam, sed lumen alumnae Hannibalem Libyae pelli florentibus annis uita atque extingui primordia tanta negabam.' Excipit hic Iuno longique laboris ab ira{{versus|535}} 'Immo,' ait 'ut noscant gentes, immania quantum regna Iouis ualeant cunctisque potentia quantum antistet, coniunx, superis tua, disice telo flagranti (nil oramus) Carthaginis arces Sidoniamque aciem uasto telluris hiatu{{versus|540}} Tartareis immerge uadis aut obrue ponto.' Contra quae miti respondet Iuppiter ore: 'Certatis fatis et spes extenditis aegras. ille, o nata, libens cui tela inimica ferebas, contundet Tyrios iuuenis ac nomina gentis{{versus|545}} induet et Libycam feret in Capitolia laurum. at, cui tu, coniunx, cui das animosque decusque, (fata cano) auertet populis Laurentibus arma. nec longe cladis metae. uenit hora diesque, qua nullas umquam transisse optauerit Alpes.'{{versus|550}} sic ait atque Irim propere demittit Olympo quae reuocet Martem iubeatque abscedere pugna. nec uetitis luctatus abit Gradiuus in altas cum fremitu nubes, quamquam lituique tubaeque uulneraque et sanguis et clamor et arma iuuarent.{{versus|555}} Vt patuit liber superum certamine tandem laxatusque deo campus, ruit aequore ab imo Poenus quo sensim caelestia fugerat arma, magna uoce trahens equitemque uirosque feraeque turrigerae molem tormentorumque labores.{{versus|560}} atque ubi turbantem leuioris ense cateruas agnouit iuuenem, scintillauitque cruentis ira genis, 'Quaenam Furiae quisue egit in hostem, en, Minuci, deus, ut rursus te credere nobis auderes?' inquit 'genitor tibi natus ab armis{{versus|565}} ille meis ubi nunc Fabius? semel, improbe, nostras sit satis euasisse manus.' atque inde superbis hasta comes dictis murali turbine pectus transforat et uoces uenturas occupat ictu. Nec ferro saeuire sat est. appellitur atra{{versus|570}} mole fera, et monstris componitur Itala pubes. nam praeuectus equo moderantem cuspide Lucas Maurum in bella boues stimulis maioribus ire ac raptare iubet Libycarum armenta ferarum. immane stridens agitur crebroque coacta{{versus|575}} uulnere bellatrix properos fert belua gressus. liuenti dorso turris flammaque uirisque et iaculis armata sedet. procul aspera grando saxorum super arma ruit, passimque uolanti celsus telorum fundit Libys aggere nimbum.{{versus|580}} stat niueis longum stipata per agmina uallum dentibus, atque ebori praefixa comminus hasta fulget ab incuruo derecta cacumine cuspis. hic, inter trepidos rerum, per membra, per arma exigit Vfentis sceleratum belua dentem{{versus|585}} clamantemque ferens calcata per agmina portat. nec leuius Tadio letum: qua tegmine thorax multiplicis lini claudit latus, improba sensim corpore non laeso penetrarunt spicula dentis et sublime uirum clipeo resonante tulerunt.{{versus|590}} haud excussa noui uirtus terrore pericli: utitur ad laudem casu geminumque citato uicinus fronti lumen transuerberat ense. extimulata graui sese fera tollit ad auras uulnere et erectis excussam cruribus alte{{versus|595}} pone iacit uoluens reflexo pondere turrim. arma uirique simul spoliataque belua uisu sternuntur subita, miserandum, mixta ruina. Spargi flagrantis contra bellantia monstra Dardanius taedas ductor iubet et facis atrae,{{versus|600}} quos fera circumfert, compleri sulphure muros. nec iusso mora. collectis fumantia lucent terga elephantorum flammis, raptusque sonoro ignis edax uento per propugnacula fertur. non aliter, Pindo Rhodopeue incendia pastor{{versus|605}} cum iacit, et siluis spatiatur feruida pestis, frondosi ignescunt scopuli, subitoque per alta conlucet iuga dissultans Vulcanius ardor. it fera candenti torrente bitumine corpus amens et laxo diducit limite turmas.{{versus|610}} nec cuiquam uirtus propiora capessere bella: longinquis audent iaculis et harundinis ictu. uritur impatiens et magni corporis aestu huc atque huc iactas accendit belua flammas, donec uicini tandem se fluminis undis{{versus|615}} praecipitem dedit et tenui decepta liquore stagnantis per plana uadi tulit incita longis extantem ripis flammam. tum denique sese gurgitis immersit molem capiente profundo. At qua pugna datur, necdum Maurusia pestis{{versus|620}} igne calet, circumfusi Rhoeteia pubes nunc iaculis, nunc et saxis, nunc alite plumbo eminus incessunt, ut qui castella per altos oppugnat munita locos atque adsidet arces. ausus digna uiro, fortuna digna secunda,{{versus|625}} extulerat dextram ⟨at⟩que aduersum comminus ensem Mincius infelix ausi, sed stridula anhelum feruorem effundens monstri manus abstulit acri implicitum nexu diroque ligamine torsit et superas alte miserum iaculata per auras{{versus|630}} telluri elisis adflixit, flebile, membris. Has inter clades uiso Varrone sub armis increpitans Paulus 'Quin imus comminus' inquit 'ductori Tyrio, quem uinctum colla catenis staturum ante tuos currus promisimus urbi?{{versus|635}} heu patria, heu plebes scelerata et praua fauoris! haud umquam expedies tam dura sorte malorum, quem tibi non nasci fuerit per uota petendum, Varronem Hannibalemne, magis.' dum talia Paulus, urget praecipitis Libys atque in terga ruentum{{versus|640}} ante oculos cunctas ductoris concitat hastas. pulsatur galea et quatiuntur consulis arma. acrius hoc Paulus medios ruit asper in hostis. Tum uero excussus mentem, in certamina Paulo auia diducto, conuertit Varro manuque{{versus|645}} cornipedem inflectens 'Das,' inquit 'patria, poenas, quae Fabio incolumi Varronem ad bella uocasti. quaenam autem mentis uel quae discordia fati Parcarumque latens fraus est? abrumpere cuncta iamdudum cum luce libet. sed comprimit ensem{{versus|650}} nescio qui deus. at ⟨q⟩uae me ad grauiora reseruat! uiuamne? et fractos sparsosque cruore meorum hos referam populo fasces atque ora per urbes iratas spectanda dabo et, quo saeuius ipse Hannibal haud poscat, fugiam et te, Roma, uidebo?'{{versus|655}} plura indignantem telis propioribus hostes egere, et sonipes rapuit laxatus habenas. </poem> {{Liber |Ante=Liber VIII |AnteNomen=../Liber VIII |Post=Liber X |PostNomen=../Liber X }} gtq6y5cvy3f6dclqhgrsdtzk0hzx1g0 269660 269643 2026-06-08T15:05:12Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/IX]] ad [[Punica/Liber IX]] 269643 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber IX }} {{Liber |Ante=Liber VIII |AnteNomen=../Liber VIII |Post=Liber X |PostNomen=../Liber X }} <poem> Turbato monstris Latio cladisque futurae signa per Ausoniam prodentibus inrita diuis, haud secus ac si fausta forent et prospera pugnae omina uenturae, consul traducere noctem exsomnis telumque manu uibrare per umbras{{versus|5}} ac modo segnitie Paulum increpitare, modo acris exercere tubas nocturnaque classica uelle. nec minor in Poeno properi certaminis ardor. erumpunt uallo fortuna urgente sinistra consertaeque manus. nam sparsi ad pabula campis{{versus|10}} uicinis raptanda Macae fudere uolucrem telorum nubem. ante omnis inuadere bella Mancinus gaudens hostilique unguere primus tela cruore cadit, cadit et numerosa iuuentus. nec pecudum fibras Varro et contraria Paulo{{versus|15}} auspicia incusante deum compesceret arma, ni sors alterni iuris, quo castra reguntur, arbitrium pugnae properanti in fata negasset. quae tamen haud ualuit perituris milibus una plus donasse die. rediere in castra, gemente{{versus|20}} haud dubie Paulo, qui crastina iura uideret amenti cessura uiro, frustraque suorum seruatas a caede animas. nam turbidus ira infensusque morae dilata ob proelia ductor 'Sicine, sic' inquit 'grates pretiumque rependis,{{versus|25}} Paule, tui capitis? meruerunt talia, qui te legibus atque urnae dira eripuere minanti? tradant immo hosti reuocatos ilicet enses, tradant arma iube, aut pugnantum deripe dextris. sed uos, quorum oculos atque ora umentia uidi,{{versus|30}} uertere cum consul terga et remeare iuberet, ne morem et pugnae signum expectate petendae. dux sibi quisque uiam rapito, cum spargere primis incipiet radiis Gargana cacumina Phoebus. pandam egomet propere portas. ruite ocius atque hunc{{versus|35}} ereptum reuocata diem.' sic turbidus aegra pestifero pugnae castra incendebat amore. At Paulus, iam non idem nec mente nec ore, sed qualis stratis deleto milite campis post pugnam stetit, ante oculos atque ora futuro{{versus|40}} obuersante malo, ceu iam spe lucis adempta cum stupet exanimata parens natique tepentis nequiquam fouet extremis amplexibus artus, 'Per totiens' inquit 'concussae moenia Romae, perque has, nox Stygia quas iam circumuolat umbra,{{versus|45}} insontis animas, cladi parce obuius ire. dum transit diuum furor et consumitur ira Fortunae, nouus Hannibalis, sat, nomina ferre si discit miles nec frigidus aspicit hostem. nonne uides, cum uicinis auditur in aruis,{{versus|50}} quam subitus linquat pallentia corpora sanguis, quamque fluant arma ante tubas? cunctator et aeger, ut rere, in pugnas Fabius quotcumque sub illis culpatis duxit signis, nunc arma capessunt. at quos Flaminius++sed dira auertite diui.{{versus|55}} sin nostris animus monitis precibusque repugnat, aures pande deo. cecinit Cymaea per orbem haec olim uates et te praesaga tuosque uulgauit terris proauorum aetate furores. iamque alter tibi, nec perplexo carmine, coram{{versus|60}} fata cano uates: sistis ni crastina signa, firmabis nostro Phoebeae dicta Sibyllae sanguine. nec Graio posthac Diomede ferentur, sed te, si perstas, insignes consule campi.' haec Paulus, lacrimaeque oculis ardentibus ortae.{{versus|65}} Necnon et noctem sceleratus polluit error. Xanthippo captus Libycis tolerarat in oris seruitium Satricus, mox inter praemia regi Autololum dono datus ob uirtutis honorem. huic domus et gemini fuerant Sulmone relicti{{versus|70}} matris in uberibus nati, Mancinus et una nomine Rhoeteo Solimus. nam Dardana origo et Phrygio genus a proauo, qui sceptra secutus Aeneae claram muris fundauerat urbem ex sese dictam Solimon. celebrata colonis{{versus|75}} mox Italis paulatim attrito nomine Sulmo. at tum barbaricis Satricus cum rege cateruis aduectus, quo non spretum, si posceret usus, noscere Gaetulis Latias interprete uoces, postquam posse datum Paeligna reuisere tecta{{versus|80}} et patrium sperare Larem, ad conamina noctem aduocat ac furtim castris euadit iniquis. sed fuga nuda uiri. sumpto nam prodere coepta uitabat clipeo et dextra remeabat inermi. exuuias igitur prostrataque corpora campo{{versus|85}} lustrat et exutis Mancini cingitur armis. iamque metus leuior. uerum, cui dempta ferebat exangui spolia et cuius nudauerat artus, natus erat, paulo ante Maca prostratus ab hoste. Ecce sub aduentum noctis primumque soporem{{versus|90}} alter natorum, Solimus, uestigia uallo Ausonio uigil extulerat, dum sorte uicissim alternat portae excubias, fratrisque petebat Mancini stratum sparsa inter funera corpus, furtiua cupiens miserum componere terra.{{versus|95}} nec longum celerarat iter, cum tendere in armis aggere Sidonio uenientem conspicit hostem, quodque dabat fors in subitis necopina, sepulcro Aetoli condit membra occultata Thoantis. inde, ubi nulla sequi propius pone arma uirumque{{versus|100}} incomitata uidet uestigia ferre per umbras, prosiliens tumulo contorquet nuda parentis in terga haud frustra iaculum, Tyriamque sequentum Satricus esse manum et Sidonia uulnera credens, auctorem caeci trepidus circumspicit ictus.{{versus|105}} Verum ubi uictorem iuuenili robore cursus attulit et notis fulsit lux tristis ab armis fraternusque procul luna prodente retexit ante oculos sese et radiauit comminus umbo, exclamat iuuenis subita flammatus ab ira:{{versus|110}} 'Non sim equidem Sulmone satus tua, Satrice, proles nec frater, Mancine, tuus fatearque nepotem Pergameo indignum Solimo, si euadere detur huic nostras impune manus. tu nobile gestes germani spolium ante oculos referasque superba{{versus|115}} me spirante domus Paelignae perfidus arma? haec tibi, cara parens Acca, ad solacia luctus dona feram, nati ut figas aeterna sepulcro.' Talia uociferans stricto mucrone ruebat. ast illi iam tela manu iamque arma fluebant{{versus|120}} audita patria natisque et coniuge et armis, ac membra et sensus gelidus stupefecerat horror. tum uox semanimi miseranda effunditur ore: 'Parce, precor, dextrae, non ut mihi uita supersit (quippe nefas hac uelle frui), sed sanguine nostro{{versus|125}} ne damnes, o nate, manus. Carthaginis ille captiuus, patrias nunc primum aduectus in oras, ille ego sum Satricus, Solimi genus. haud tua, nate, fraus ulla est. iaceres in me cum feruidus hastam, Poenus eram. uerum castris elapsus acerbis{{versus|130}} ad uos et carae properabam coniugis ora: hunc rapui exanimi clipeum. sed iam unice nobis haec fratris tumulis arma excusata reporta. curarum tibi prima tamen sit, nate, referre ductori monitus Paulo, producere bellum{{versus|135}} nitatur Poenoque neget certamina Martis. augurio exultat diuum immensamque propinqua stragem acie sperat. quaeso, cohibete furentem Varronem: namque hunc fama est impellere signa. sat magnum hoc miserae fuerit mihi cardine uitae{{versus|140}} solamen cauisse meis. nunc ultima, nate, inuento simul atque amisso redde parenti oscula.' sic fatus galeam exuit atque rigentis inuadit nati tremebundis colla lacertis: attonito mentis uerbis sanare pudorem{{versus|145}} uulneris impressi ⟨et⟩ telum excusare laborat: 'Quis testis nostris, quis conscius adfuit actis? non nox errorem nigranti condidit umbra? cur trepidas? da, nate, magis, da iungere pectus. absoluo pater ipse manum, atque in fine laborum{{versus|150}} hac condas oculos dextra, precor.' at miser imo pectore suspirans iuuenis non uerba uicesque adloquio uocemue refert, sed sanguinis atri sistere festinat cursum laceroque ligare ocius inlacrimans altum uelamine uulnus.{{versus|155}} tandem inter gemitus miserae erupere querelae: 'Sicine te nobis, genitor, Fortuna reducit in patriam? sic te nato natumque parenti impia restituit? felix o terque quaterque frater, cui fatis genitorem agnoscere ademptum.{{versus|160}} ast ego, Sidoniis imperditus, ecce, parentem uulnere cognosco. saltem hoc, Fortuna, fuisset solamen culpae, dubia ut mihi signa dedisses infausti generis. uerum linquetur iniquis non ultra superis nostros ⟨s⟩celerare labores.'{{versus|165}} Haec dum amens queritur, iam deficiente cruore in uacuas senior uitam disperserat auras. tum iuuenis maestum attollens ad sidera uultum 'Pollutae dextrae et facti Titania testis infandi, quae nocturno mea lumine tela{{versus|170}} derigis in patrium corpus, non amplius' inquit 'his oculis et damnato uiolabere uisu.' haec memorat, simul ense fodit praecordia et atrum sustentans uulnus mananti sanguine signat in clipeo mandata patris: fvge proelia varro,{{versus|175}} ac summi tegimen suspendit cuspide teli defletumque super prosternit membra parentem. Talia uenturae mittebant omina pugnae Ausoniis superi, sensimque abeuntibus umbris conscia nox sceleris roseo cedebat Eoo.{{versus|180}} ductor in arma suos Libys et Romanus in arma excibant de more suos, Poenisque redibat qualis nulla dies omni surrexerit aeuo. 'Non uerborum' inquit 'stimulantum' Poenus 'egetis, Herculeis iter a metis ad Iapygis agros{{versus|185}} uincendo emensi. nusquam est animosa Saguntos, concessere Alpes, pater ipse superbus aquarum Ausoni⟨d⟩um Eridanus captiuo defluit alueo. strage uirum mersus Trebia est, atque ora sepulcro Lydia Flaminio premitur, lateque refulgent{{versus|190}} ossibus ac nullo sulcantur uomere campi. clarior his titulus plusque adlatura cruoris lux oritur. mihi magna satis, sat uero superque bellandi merces sit gloria: cetera uobis uincantur. quicquid diti deuexit Hibero,{{versus|195}} quicquid in Aetnaeis iactauit Roma triumphis, quin etiam Libyco si quid de litore raptum condidit, in uestros ueniet sine sortibus enses. ferte domos quod dextra dabit. nil ductor honoris ex opibus posco. raptor per saecula longa{{versus|200}} Dardanus edomitum uobis spoliauerit orbem. qui Tyria ducis Sarranum ab origine nomen, seu Laurens tibi, Sigeo sulcata colono, adridet tellus, seu sunt Byzacia cordi rura magis centum Cereri fruticantia culmis,{{versus|205}} electos optare dabo inter praemia campos. addam etiam, flaua Thybris quas inrigat unda, captiuis late gregibus depascere ripas. qui uero externo socius mihi sanguine Byrsae signa moues, dextram Ausonia si caede cruentam{{versus|210}} attolles, hinc iam ciuis Carthaginis esto. neu uos Garganus Daunique fefellerit ora, ad muros statis Romae. licet auia longe urbs agat et nostro procul a certamine distet, hic hodie ruet, atque ultra te ad proelia miles{{versus|215}} nulla uoco: ex acie tende in Capitolia cursum.' Haec memorat. tum propulso munimine ualli fossarum rapuere moras, aciemque locorum consilio curuis accommodat ordine ripis. barbaricus laeuo stetit ad certamina cornu{{versus|220}} bellator Nasamon unaque immanior artus Marmarides, tum Maurus atrox Garamasque Macesque et Massylae acies et ferro uiuere laetum uulgus Adyrmachidae pariter, gens accola Nili, corpora ab immodico seruans nigrantia Phoebo.{{versus|225}} quis positum agminibus caput imperiumque Nealces. at parte in dextra, sinuat qua flexibus undam Aufidus et curuo circum errat gurgite ripas, Mago regit. subiere leues, quos horrida misit Pyrene, populi et uario cinxere tumultu{{versus|230}} flumineum latus: effulget caetrata iuuentus, Cantaber ante alios nec tectus tempora Vasco ac torto miscens Baliaris proelia plumbo Baetigenaeque uiri. celsus media ipse coercet agmina, quae patrio firmauit milite quaeque{{versus|235}} Celtarum Eridano perfusis saepe cateruis. sed qua se fluuius retro labentibus undis eripit et nullo cuneos munimine uallat, turritas moles ac propugnacula dorso belua nigranti gestans, ceu mobilis agger,{{versus|240}} nutat et erectos attollit ad aethera muros. cetera iam Numidis circumuolitare uagosque ferre datur cursus et toto feruere campo. Dum Libys incenso dispensat milite uires hortandoque iterum atque iterum insatiabilis urget{{versus|245}} factis quemque suis et se cognoscere iactat qua dextra ueniant stridentis sibila teli, promittitque uiris nulli se defore testem, iam Varro exacta uallo legione mouebat cladum principia, ac pallenti laetus in unda{{versus|250}} laxabat sedem uenturis portitor umbris. stant primi, quos sanguineae pendente uetabant ire notae clipeo, defixique omine torpent. iuxta terribilis facies: miseranda iacebant corpora in amplexu, natusque in pectore patris{{versus|255}} imposita uulnus dextra letale tegebat. effusae lacrimae, Mancinique inde reuersus fraterna sub morte dolor, tum triste mouebat augurium et similes defuncto in corpore uultus. ocius erroris culpam deflendaque facta{{versus|260}} ductori pandunt atque arma uetantia pugnam. ille ardens animi 'Ferte haec' ait 'omnia Paulo. namque illum, cui femineo stant corde timores, mouerit ista manus, quae caede imbuta nefanda, cum Furiae expeterent poenas, fortasse paterno{{versus|265}} signauit moriens sceleratum sanguine carmen.' Tum minitans propere discribit munera pugnae, quaque feras saeuus gentes aciemque Nealces temperat, hac sese Marso cum milite cumque Samnitum opponit signis et Iapyge alumno.{{versus|270}} at campi medio (namque hac in parte uidebat stare ducem Libyae) Seruilius obuia adire arma et Picentis Vmbrosque inferre iubetur. cetera Paulus habet dextro certamina cornu. his super insidias contra Nomadumque uolucrem{{versus|275}} Scipiadae datur ire manum, quaeque arte dolisque scindent se turmae, praedicit spargere bellum. Iamque propinquabant acies, agilique uirorum discursu mixtoque simul calefacta per ora cornipedum hinnitu et multum strepitantibus armis{{versus|280}} errabat caecum turbata per agmina murmur. sic, ubi prima mouent pelago certamina uenti, inclusam rabiem ac sparsuras astra procellas parturit unda freti fundoque emota minacis expirat per saxa sonos atque acta cauernis{{versus|285}} torquet anhelantem spumanti uertice pontum. Nec uero fati tam saeuo in turbine solum terrarum fuit ille labor. discordia demens intrauit caelo superosque ad bella coegit. hinc Mauors, hinc Gradiuum comitatus Apollo{{versus|290}} et domitor tumidi pugnat maris, hinc Venus amens, hinc Vesta et captae stimulatus caede Sagunti Amphitryoniades, pariter ueneranda Cybebe Indigetesque dei Faunusque satorque Quirinus alternusque animae mutato Castore Pollux.{{versus|295}} contra cincta latus ferro Saturnia Iuno et Pallas, Libycis Tritonidos edita lymphis, ac patrius flexis per tempora cornibus Hammon, multaque praeterea diuorum turba minorum. quorum ubi mole simul uenientum et gressibus alma{{versus|300}} intremuit tellus, pars impleuere propinquos diuisi montes, pars sedem nube sub alta ceperunt: uacuo descensum ad proelia caelo. Tollitur immensus deserta ad sidera clamor, Phlegraeis quantas effudit ad aethera uoces{{versus|305}} terrigena in campis exercitus, aut sator aeui quanta Cyclopas noua fulmina uoce poposcit Iuppiter, extructis uidit cum montibus ire magnanimos raptum caelestia regna Gigantas. nec uero prima in tantis concursibus hasta{{versus|310}} ulla fuit: stridens nimbus certante furore telorum simul effusus, cupidaeque cruoris hinc atque hinc animae gemina cecidere procella. ac ⟨p⟩rius insanus dextra qua⟨m⟩ ducitur ensis bellantum pars magna iacet. super ipsa suorum{{versus|315}} corpora consistunt auidi calcantque gementis. nec magis aut Libyco protrudi Dardana nisu auertiue potest pubes, aut ordine pelli fixa suo Sarrana manus, quam uellere sede si coeptet Calpen impacto gurgite pontus.{{versus|320}} amisere ictus spatium, nec morte peracta artatis cecidisse licet. galea horrida flictu aduersae ardescit galeae, clipeusque fatiscit impulsu clipei, atque ensis contunditur ense. pes pede, uirque uiro teritur, tellusque uideri{{versus|325}} sanguine operta nequit, caelumque et sidera pendens abstulit ingestis nox densa sub aethere telis. quis astare loco dederat Fortuna secundo, contorum longo et procerae cuspidis ictu, ceu primas agitent acies, certamina miscent.{{versus|330}} at, quos deinde tenet retrorsum inglorius ordo, missilibus certant pugnas aequare priorum. ultra clamor agit bellum, milesque cupiti Martis inops saeuis impellit uocibus hostem. non ullum defit teli genus. ⟨h⟩i sude pugnas,{{versus|335}} hi pinu flagrante cient, hi pondere pili, at saxis fundaque alius iaculoque uolucri. interdum stridens per nubila fertur harundo, interdumque ipsis metuenda phalarica muris. Speramusne, deae, quarum mihi sacra coluntur,{{versus|340}} mortali totum hunc aperire in saecula uoce posse diem? tantumne datis confidere linguae, ut Cannas uno ore sonem? si gloria uobis nostra placet neque uos magnis auertitis ausis, huc omnis cantus Phoebumque uocate parentem.{{versus|345}} uerum utinam posthac animo, Romane, secunda, quanto nunc aduersa, feras, si⟨n⟩tque hactenus, oro, nec libeat temptare deis an Troia proles par bellum tolerare queat. tuque anxia fati pone, precor, lacrimas et adora uulnera laudes{{versus|350}} perpetuas paritura tibi. nam tempore, Roma, nullo maior eris. mox sic labere secundis ut sola cladum tuearis nomina fama. Iamque inter uarias Fortuna utrimque uirorum alternata uices incerto eluserat iras{{versus|355}} euentu, mediaque diu pendente per ambas spe gentis, paribus Mauors flagrabat in armis: mitia ceu uiridis agitant cum flamina culmos, necdum maturas impellit uentus aristas, huc atque huc it summa seges nutansque uicissim{{versus|360}} alterno lente motu incuruata nitescit. tandem barbaricis perfractam uiribus acri dissipat incurrens aciem clamore Nealces. laxati cunei, perque interualla citatus inrupit trepidis hostis. tum turbine nigro{{versus|365}} sanguinis exundat torrens, nullumque sub una cuspide procumbit corpus. dum uulnera tergo bellator timet Ausonius, per pectora saeuas exceptat mortes et leto dedecus arcet. Stabat cum primis mediae certamine pugnae{{versus|370}} aspera semper amans et par cuicumque periclo Scaeuola, nec tanta uitam iam strage uolebat, sed dignum proauo letum et sub nomine mortem. is postquam frangi res atque augescere uidit exitium, 'Breuis hoc uitae, quodcumque relictum,{{versus|375}} extendamus;' ait 'nam uirtus futtile nomen, ni decori sat sint pariendo tempora leti.' dixit et in medios, qua dext⟨e⟩ra concita Poeni limitem agit, uasto conixus turbine fertur. hic exultantem Caralim atque erepta uolentem{{versus|380}} induere excelso caesi gestamina trunco ense subit, capuloque tenus ferrum impulit ira. uoluitur ille ruens atque arua hostilia morsu adpetit et mortis premit in tellure dolores. nec Gabari⟨s⟩ Sicchaeque uirum tenuere furentes{{versus|385}} concordi uirtute manus; sed perdidit acer, dum stat, decisam Gabar inter proelia dextram; at Siccha auxilium, magno turbante dolore, dum temere accelerat, calcato improuidus ense succidit ac nudae sero uestigia plantae {{versus|390}} damnauit dextraque iacet morientis amici. tandem conuertit fatalia tela Nealcae fulminei gliscens iuuenis furor. exilit ardens nomine tam claro stimulante ad praemia caedis. tum silicem scopulo auulsum, quem montibus altis{{versus|395}} detulerat torrens, raptum contorquet in ora turbidus. incusso crepuerunt pondere malae, ablatusque uiro uultus: concreta cruento per nares cerebro sanies fluit, atraque manant orbibus elisis et trunca lumina fronte.{{versus|400}} sternitur unanimo Marius succurrere Capro conatus metuensque uiro superesse cadenti. lucis idem auspicium ac patrium et commune duobus paupertas: sacro iuuenes Praeneste creati miscuerant studia et iuncta tellure serebant.{{versus|405}} uelle ac nolle ambobus idem sociataque toto mens aeuo ac paruis diues concordia rebus. occubuere simul, uotisque ex omnibus unum id Fortuna dedit, iunctam inter proelia mortem. arma fuere decus uictori bina Symaetho.{{versus|410}} Sed longum tanto laetari munere casus haud licitum Poenis. aderat terrore minaci Scipio conuersae miseratus terga cohortis et cuncti fons Varro mali flauusque comarum Curio et a primo descendens consule Brutus.{{versus|415}} atque his fulta uiris acies repararet ademptum mole noua campum, subito ni turbine Poenus agmina frenasset iam procurrentia ductor. isque ut Varronem procul inter proelia uidit et iuxta sagulo circumuolitare rubenti{{versus|420}} lictorem, 'Nosco pompam atque insignia nosco. Flaminius modo talis' ait. tum feruidus acrem ingentis clipei tonitru praenuntiat iram. heu miser! aequari potuisti funere Paulo, si tibi non ira superum tunc esset ademptum{{versus|425}} Hannibalis cecidisse manu. quam saepe querere, Varro, deis, quod Sidonium defugeris ensem! nam, rapido subitam portans in morte salutem procursu ~incepta in sese discrimina uertit Scipio. nec Poenum, quamquam est ereptus opimae{{versus|430}} caedis honor, mutasse piget maiore sub hoste proelia et erepti Ticina ad flumina patris exigere oblato tandem certamine poenas. stabant educti diuersis orbis in oris, quantos non alias uidit concurrere tellus,{{versus|435}} Marte uiri dextraque pares, sed cetera ductor anteibat Latius, melior pietate fideque. Desiluere caua turbati ad proelia nube, Mauors Scipiadae metuens, Tritonia Poeno, aduentuque deum intrepidis ductoribus ambae{{versus|440}} contremuere acies. ater, qua pectora flectit Pallas, Gorgoneo late micat ignis ab ore sibilaque horrificis torquet serpentibus aegis. fulgent sanguinei, geminum uibrare cometem ut credas, oculi, summaque in casside largus{{versus|445}} undantis uoluit flammas ad sidera uertex. at Mauors, moto proturbans aera telo et clipeo campum inuoluens, Aetnaea Cyclopum munere fundentem loricam incendia gestat ac pulsat fulua consurgens aethera crista.{{versus|450}} Ductores pugnae intenti, quantumque uicissim audere⟨nt⟩, propius mensi, tamen arma ferentis sensere aduenisse deos et laetus uterque spectari superis addebant mentibus iras. iamque ictu ualido libratam a pectore Poeni {{versus|455}} Pallas in oblicum dextra detorserat hastam, et Gradiuus, opem diuae portare ferocis exemplo doctus, porgebat protinus ensem Aetnaeum in pugnas iuueni ac maiora iubebat. tum Virgo ignescens penitus uiolenta repente{{versus|460}} suffudit flammis ora atque obliqua retorquens lumina turbato superauit Gorgona uultu. erexere omnes immania membra chelydri aegide commota, primique furoris ad ictus rettulit ipse pedem sensim a certamine Mauors.{{versus|465}} hic dea conuulsam rapido conamine partem uicini montis scopulisque horrentia saxa in Martem furibunda iacit, longeque relatos expauit sonitus tremefacto litore Sason. At non haec superum fallebant proelia regem.{{versus|470}} demittit propere succinctam nubibus Irim quae nimios frenet motus, ac talia fatur: 'I, dea, et Oenotris uelox adlabere terris germanoque truces, dic, Pallas mitiget iras nec speret fixas Parcarum uertere leges.{{versus|475}} dic etiam: "Ni desistis (nam uirus et aestus flammiferae noui mentis) nec colligis iram, aegide praecellant quantum horrida fulmina nosces."' Quae postquam accepit dubitans Tritonia uirgo nec sat certa diu, patriis an cederet armis,{{versus|480}} 'Absistemus' ait 'campo. sed Pallade pulsa num fata auertet? caeloque arcebit ab alto cernere Gargani feruentia caedibus arua?' haec effata caua Poenum in certamina nube sublatum diuersa tulit terrasque reliquit.{{versus|485}} At Gradiuus atrox remeantis in aethera diuae abscessu reuocat mentes fusosque per aequor ipse manu magna nebulam circumdatus acri restituit pugnae. conuertunt signa nouamque instaurant Itali uersa formidine caedem.{{versus|490}} cum uentis positus custos, cui flamina carcer imperio compressa tenet caelumque ruentes Eurique et Boreae parent Corique Notique, Iunonis precibus promissa haud parua ferentis regnantem Ae⟨t⟩olis Vulturnum in proelia campis{{versus|495}} effrenat. placet hic irae exitiabilis ultor. qui, se postquam Aetnae mersit candente barathro concepitque ignes et flammea protulit ora, euolat horrendo stridore ac Daunia regna perflat agens caecam glomerato puluere nubem.{{versus|500}} eripuere oculos aurae uocemque manusque. uertice harenoso candentis, flebile dictu, torquet in ora globos Italum et bellare maniplis iussa laetatur rabie. tum mole ruinae sternuntur tellure ⟨et⟩ miles et arma tubaeque,{{versus|505}} atque omnis retro flatu occursante refertur lancea et in tergum Rutulis cadit inritus ictus. atque idem flatus Poenorum tela secundant, et uelut ammento contorta hastilia turbo adiuuat ac Tyrias impellit stridulus hastas.{{versus|510}} tum denso fauces praeclusus puluere miles ignauam mortem compresso maeret hiatu. ipse caput flauum caligine conditus atra Vulturnus multaque comam perfusus harena nunc uersos agit a tergo stridentibus alis,{{versus|515}} nunc mediam in frontem ueniens clamante procella obuius arma quatit patuloque insibilat ore. interdum intentos pugnae et iam iamque ferentis hostili iugulo ferrum conamine et ictu auertit dextramque ipso de uulnere uellit.{{versus|520}} nec satis Ausonias passim foedare cohortes: in Martem uomit immixtas mugitibus auras bisque dei summas uibrauit turbine cristas. Quae dum Romuleis exercet proelia turmis Aeolius furor et Martem succendit in iras,{{versus|525}} adfatur Virgo, socia Iunone, parentem: 'Quantos Gradiuus fluctus in Punica castra, respice, agit quantisque furens se caedibus implet! nunc, quaeso, terris descendere non placet Irim? quamquam ego non Teucros (nostro cum pignore regnet{{versus|530}} Roma, et Palladio sedes hac urbe locarim) non Teucros delere aderam, sed lumen alumnae Hannibalem Libyae pelli florentibus annis uita atque extingui primordia tanta negabam.' Excipit hic Iuno longique laboris ab ira{{versus|535}} 'Immo,' ait 'ut noscant gentes, immania quantum regna Iouis ualeant cunctisque potentia quantum antistet, coniunx, superis tua, disice telo flagranti (nil oramus) Carthaginis arces Sidoniamque aciem uasto telluris hiatu{{versus|540}} Tartareis immerge uadis aut obrue ponto.' Contra quae miti respondet Iuppiter ore: 'Certatis fatis et spes extenditis aegras. ille, o nata, libens cui tela inimica ferebas, contundet Tyrios iuuenis ac nomina gentis{{versus|545}} induet et Libycam feret in Capitolia laurum. at, cui tu, coniunx, cui das animosque decusque, (fata cano) auertet populis Laurentibus arma. nec longe cladis metae. uenit hora diesque, qua nullas umquam transisse optauerit Alpes.'{{versus|550}} sic ait atque Irim propere demittit Olympo quae reuocet Martem iubeatque abscedere pugna. nec uetitis luctatus abit Gradiuus in altas cum fremitu nubes, quamquam lituique tubaeque uulneraque et sanguis et clamor et arma iuuarent.{{versus|555}} Vt patuit liber superum certamine tandem laxatusque deo campus, ruit aequore ab imo Poenus quo sensim caelestia fugerat arma, magna uoce trahens equitemque uirosque feraeque turrigerae molem tormentorumque labores.{{versus|560}} atque ubi turbantem leuioris ense cateruas agnouit iuuenem, scintillauitque cruentis ira genis, 'Quaenam Furiae quisue egit in hostem, en, Minuci, deus, ut rursus te credere nobis auderes?' inquit 'genitor tibi natus ab armis{{versus|565}} ille meis ubi nunc Fabius? semel, improbe, nostras sit satis euasisse manus.' atque inde superbis hasta comes dictis murali turbine pectus transforat et uoces uenturas occupat ictu. Nec ferro saeuire sat est. appellitur atra{{versus|570}} mole fera, et monstris componitur Itala pubes. nam praeuectus equo moderantem cuspide Lucas Maurum in bella boues stimulis maioribus ire ac raptare iubet Libycarum armenta ferarum. immane stridens agitur crebroque coacta{{versus|575}} uulnere bellatrix properos fert belua gressus. liuenti dorso turris flammaque uirisque et iaculis armata sedet. procul aspera grando saxorum super arma ruit, passimque uolanti celsus telorum fundit Libys aggere nimbum.{{versus|580}} stat niueis longum stipata per agmina uallum dentibus, atque ebori praefixa comminus hasta fulget ab incuruo derecta cacumine cuspis. hic, inter trepidos rerum, per membra, per arma exigit Vfentis sceleratum belua dentem{{versus|585}} clamantemque ferens calcata per agmina portat. nec leuius Tadio letum: qua tegmine thorax multiplicis lini claudit latus, improba sensim corpore non laeso penetrarunt spicula dentis et sublime uirum clipeo resonante tulerunt.{{versus|590}} haud excussa noui uirtus terrore pericli: utitur ad laudem casu geminumque citato uicinus fronti lumen transuerberat ense. extimulata graui sese fera tollit ad auras uulnere et erectis excussam cruribus alte{{versus|595}} pone iacit uoluens reflexo pondere turrim. arma uirique simul spoliataque belua uisu sternuntur subita, miserandum, mixta ruina. Spargi flagrantis contra bellantia monstra Dardanius taedas ductor iubet et facis atrae,{{versus|600}} quos fera circumfert, compleri sulphure muros. nec iusso mora. collectis fumantia lucent terga elephantorum flammis, raptusque sonoro ignis edax uento per propugnacula fertur. non aliter, Pindo Rhodopeue incendia pastor{{versus|605}} cum iacit, et siluis spatiatur feruida pestis, frondosi ignescunt scopuli, subitoque per alta conlucet iuga dissultans Vulcanius ardor. it fera candenti torrente bitumine corpus amens et laxo diducit limite turmas.{{versus|610}} nec cuiquam uirtus propiora capessere bella: longinquis audent iaculis et harundinis ictu. uritur impatiens et magni corporis aestu huc atque huc iactas accendit belua flammas, donec uicini tandem se fluminis undis{{versus|615}} praecipitem dedit et tenui decepta liquore stagnantis per plana uadi tulit incita longis extantem ripis flammam. tum denique sese gurgitis immersit molem capiente profundo. At qua pugna datur, necdum Maurusia pestis{{versus|620}} igne calet, circumfusi Rhoeteia pubes nunc iaculis, nunc et saxis, nunc alite plumbo eminus incessunt, ut qui castella per altos oppugnat munita locos atque adsidet arces. ausus digna uiro, fortuna digna secunda,{{versus|625}} extulerat dextram ⟨at⟩que aduersum comminus ensem Mincius infelix ausi, sed stridula anhelum feruorem effundens monstri manus abstulit acri implicitum nexu diroque ligamine torsit et superas alte miserum iaculata per auras{{versus|630}} telluri elisis adflixit, flebile, membris. Has inter clades uiso Varrone sub armis increpitans Paulus 'Quin imus comminus' inquit 'ductori Tyrio, quem uinctum colla catenis staturum ante tuos currus promisimus urbi?{{versus|635}} heu patria, heu plebes scelerata et praua fauoris! haud umquam expedies tam dura sorte malorum, quem tibi non nasci fuerit per uota petendum, Varronem Hannibalemne, magis.' dum talia Paulus, urget praecipitis Libys atque in terga ruentum{{versus|640}} ante oculos cunctas ductoris concitat hastas. pulsatur galea et quatiuntur consulis arma. acrius hoc Paulus medios ruit asper in hostis. Tum uero excussus mentem, in certamina Paulo auia diducto, conuertit Varro manuque{{versus|645}} cornipedem inflectens 'Das,' inquit 'patria, poenas, quae Fabio incolumi Varronem ad bella uocasti. quaenam autem mentis uel quae discordia fati Parcarumque latens fraus est? abrumpere cuncta iamdudum cum luce libet. sed comprimit ensem{{versus|650}} nescio qui deus. at ⟨q⟩uae me ad grauiora reseruat! uiuamne? et fractos sparsosque cruore meorum hos referam populo fasces atque ora per urbes iratas spectanda dabo et, quo saeuius ipse Hannibal haud poscat, fugiam et te, Roma, uidebo?'{{versus|655}} plura indignantem telis propioribus hostes egere, et sonipes rapuit laxatus habenas. </poem> {{Liber |Ante=Liber VIII |AnteNomen=../Liber VIII |Post=Liber X |PostNomen=../Liber X }} gtq6y5cvy3f6dclqhgrsdtzk0hzx1g0 0 37533 269632 235333 2026-06-08T15:03:14Z Saumache 27923 /* top */ assisted using [[Project:AWB|AWB]] 269632 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber X }} {{Liber |Ante=Liber IX |AnteNomen=../Liber IX |Post=Liber XI |PostNomen=../Liber XI }} <poem> Paulus, ut aduersam uidet increbrescere pugnam, ceu fera, quae telis circumcingentibus ultro adsilit in ferrum et per uulnera colligit hostem, in medios fert arma globos seseque periclis ingerit atque omni letum molitur ab ense.{{versus|5}} increpat horrendum: 'Perstate et fortiter, oro, pectoribus ferrum accipite ac sine uulnere terga ad manis deferte, uiri. nisi gloria mortis, nil superest. idem sedes adeuntibus imas hic uobis dux Paulus erit.' uelocius inde{{versus|10}} Haemonio Borea pennaque citatior ibat quae redit in pugnas fugientis harundine Parthi, atque ubi certamen primi ciet immemor aeui plenus Gradiuo mentem Cato, fertur in hostis ac iuuenem, quem Vasco leuis, quem spicula densus{{versus|15}} Cantaber urgebat, letalibus eripit armis. abscessere retro pauidique in terga relatos abduxere gradus: ut, laetus ualle remota cum capream uenator agit fessamque propinquo insequitur cursu et sperat iam tangere dextra,{{versus|20}} si ferus aduerso subitum se protulit antro et stetit ante oculos frendens leo: deserit una et color et sanguis et tela minora periclo, nec iam speratae cura est in pectore praedae. nunc in restantis mucronem comminus urget,{{versus|25}} nunc trepidos ac terga mala formidine uersos adsequitur telis. furere ac decorare labores et saeuire iuuat. cadit ingens nominis expers uni turba uiro, atque, alter si detur in armis Paulus Dardaniis, amittant nomina Cannae.{{versus|30}} Tandem inclinato cornu sine more ruebat prima acies, non parca fugae. Labienus et Ocres sternuntur leto atque Opiter quos Setia colle uitifero, celsis Labienum Cingula saxa miserunt muris. iunxit fera tempora leti{{versus|35}} Sidonius non consimili discrimine miles: nam Labienus obit penetrante per ilia corno, fratres, hic umero, cecidere, hic poplite, caesis. oppetis et Tyrio super inguina fixe ueruto Maecenas, cui Maeonia uenerabile terra{{versus|40}} et sceptris olim celebratum nomen Etruscis. per medios agitur, proiecto lucis amore Hannibalem lustrans, Paulus. sors una uidetur aspera, si occumbat ductore superstite Poeno. Quam metuens molem (neque enim certamine sumpto{{versus|45}} tempestas tanta et rabies impune fuisset) in faciem pauidi Iuno conuersa Metelli 'Quid uanos,' inquit 'Latio spes unica consul, incassumque moues fato renuente furores? si superest Paulus, restant Aeneia regna;{{versus|50}} sin secus, Ausoniam tecum trahis. ire tumentem tu contra iuuenem et caput hoc abscidere rebus turbatis, o Paule, paras? nunc Hannibal ipsi (tam laetus bello est) ausit certare Tonanti. et iam conuersis (uidi nam flectere) habenis{{versus|55}} euasit Varro ac sese ad meliora reseruat. sit spatium fatis, et, dum datur, eripe leto hanc nostris maiorem animam: mox bella capesses.' Ad quae suspirans ductor: 'Mortemne sub armis cur poscam, causa ista parum est, quod talia nostrae{{versus|60}} pertulerunt aures suadentem monstra Metellum? i, demens, i, carpe fugam. non hostica tela excipias tergo, superos precor. integer, oro, intactusque abeas atque intres moenia Romae cum Varrone simul. talin', pauidissime, dignum{{versus|65}} me uita pulchraque indignum morte putasti? quippe sinit Poenus, qui nunc contraria bella ipsi ferre Ioui ualeat. pro degener altae uirtutis patrum! quando certamen inire, cuiue uirum mallem memet componere, quam qui{{versus|70}} et uictus dabit et uictor per saecula nomen?' Talibus increpitat mediosque aufertur in hostis ac retro cursum tendentem ad crebra suorum agmina et in densis furantem membra maniplis per conferta uirum et stipata umbonibus arma{{versus|75}} consequitur melior planta atque obtruncat Acherram, ut canis occultos agitat cum Belgicus apros erroresque ferae sollers per deuia mersa nare legit tacitoque premens uestigia rostro lustrat inaccessos uenantum indagine saltus{{versus|80}} nec sistit, nisi conceptum sectatus odorem deprendit spissis arcana cubilia dumis. At coniunx Iouis, ut Paulum depellere dictis nequiquam fuit et consul non desinit irae, in faciem Mauri rursus mutata Gelestae{{versus|85}} auocat ignarum saeuo a certamine Poenum: 'Huc tela, huc' inquit 'dextram implorantibus adfer, o decus aeternum Carthaginis. horrida iuxta stagnantis consul molitur proelia ripas, et laus haud alio maior datur hoste perempto.'{{versus|90}} haec ait et iuuenem diuersa ad proelia raptat. Flumineo Libycam turbabat in aggere pubem— Cristae nomen erat. bis terni iuncta ferebant arma senem circa nati; pauperque penatum (sed domus haud obscura Tuder, notusque per Vmbros{{versus|95}} bellator populos) factis et caede docebat natorum armigeram pugnas tractare cohortem. unanima inde phalanx, crudo ducente magistro, postquam hominum satiata nec⟨e⟩ est, prostrauerat ictu innumero cum turre feram facibusque secutis{{versus|100}} ardentem monstri spectabat laeta ruinam, cum subitus galeae fulgor conoque coruscae maiore intremuere iubae. nec tarda senectus (agnouit nam luce uirum): rapit agmine natos saeua parens ultro in certamina et addere passim{{versus|105}} tela iubet nec manantis ex ore feroci aut quae flagrarent galea exhorrescere flammas. armiger haud aliter magni Iouis, anxia nido cum dignos nutrit gestanda ad fulmina fetus, obuersam spectans ora ad Phaet⟨h⟩ontia prolem,{{versus|110}} explorat dubios Phoebea lampade natos. iamque suis daret ut pugnae documenta uocantis . . . . . . . . . . . et medias hasta uelox praeteruolat auras. haesit multiplici non alte cuspis in auro ac senium inualido dependens prodidit ictu.{{versus|115}} cui Poenus: 'Quinam ad cassos furor impulit ictus exanguem senio dextram? uix prima momordit tegmina Callaici cornus tremebunda metalli. en, reddo tua tela tibi: memorabilis ista a nobis melius discet bellare iuuentus.'{{versus|120}} sic propria miseri transfigit pectora corno. At contra, horrendum, bis terna spicula dextra torta uolant, paribusque ruunt conatibus hastae: haud secus ac Libyca fetam tellure leaenam uenator premit obsesso cum Maurus in antro,{{versus|125}} inuadunt rabidi iam dudum et inania temptant nondum sat firmo catuli certamina dente. consumit clipeo tela et collectus in arma sustinet urgentis crepitantibus ictibus hastas Sidonius ductor, nec iam per uulnera credit{{versus|130}} aut per tot caedes actum satis, iraque anhelat, ni leto det cuncta uirum iungatque parenti corpora et excidat miseros cum stirpe penatis. Tunc Abarim adfatur (namque una hic armiger ira flammabat Martem atque omnis comes ibat in actus):{{versus|135}} 'Suppedita mihi tela. uadis liuentis Auerni demitti globus ille cupit, qui nostra lacessit tegmina: iam stultae fructus pietatis habebit.' haec fatus iaculo Lucam, qui maximus aeui, transadigit: pressa iuuenis cum cuspide labens{{versus|140}} arma super fratrum resupino concidit ore. mortiferum inde manu properantem uellere ferrum pilo Volsonem (namque hoc de strage iacentum fors dabat) adfixa sternit per tegmina nare. tum Vesulum calido lapsantem in sanguine fratrum{{versus|145}} ense metit rapido plenamque (heu barbara uirtus!) abscisi galeam capitis, ceu missile telum, conuersis in terga iacit. Telesinus, ad ossa inliso saxo, qua spina interstruit artus, occumbit, fratrisque uidet labentia membra{{versus|150}} Quercentis, quem funda procul per inane uoluta sopierat, dum supremam Telesinus in auras exhalat lucem et dubitantia lumina condit. at fessus maerore simul cursuque metuque et tamen haud irae uacuus non certa per aequor{{versus|155}} interdum insistens Perusinus membra ferebat. hunc sude, quam raptam Libyci per terga iacentis armiger obtulerat monstri, super inguina fixam, obtruncat quercuque premit uiolentus obusta. temptarat precibus saeuum lenire furorem,{{versus|160}} sed Stygius primos impleuit feruor hiatus, et pulmone tenus demisit anhelitus ignem. tandem cum toto cecidit grege, nomen in Vmbro clarum, Crista, diu populo: ceu fulmine celsa aesculus aut proauis ab origine cognita quercus{{versus|165}} cum fumat percussa Ioui, sacrosque per aeuum aetherio ramos populantur sulphure flammae, donec uicta deo late procumbit et omnem conlabens operit spatioso stipite prolem. Atque ea dum iuxta Tyrius stagna Aufida ductor{{versus|170}} molitur, Paulus, numerosa caede futuram ultus iam mortem, ceu uictor bella gerebat. inter mille uiros iacet ingens P⟨h⟩orcys ab antris Herculeae Calpes, caelatus Gorgone parmam, unde genus ~tristique deae manabat origo.{{versus|175}} hunc obiectantem sese atque antiqua tumentem nomina saxificae monstrosa e stirpe Medusae, dum laeuum petit incumbens uiolentius inguen, detrahit excelsi correptum uertice coni, adflictumque premens, tergo qua balteus imo{{versus|180}} sinuatur coxa⟨e⟩que sedet munimen utrique, coniecto fodit ense super: uomit ille calentem sanguinis effundens per hiantia uiscera riuum et subit Aetolos Atlanticus accola campos. Has inter strages rapido terrore coorti{{versus|185}} inuadunt terga atque auerso turbine miscent bella inopina uiri, Tyrius quos fallere doctos hanc ipsam pugnae rector formarat ad artem, succinctique dolis, fugerent ceu Punica castra, dediderant dextras. tum totis mentibus actam{{versus|190}} in caedes aciem pone atque in terga ruentes praecipitant. non hasta uiro, non deficit ensis: e strage est ferrum atque euulsa cadauere tela. raptum Galba procul (neque enim uirtutis amorem aduersa exemisse ualent) ut uidit ab hoste{{versus|195}} auferri signum, conixus corpore toto uictorem adsequitur letalique occupat ictu. ac dum comprensam caeso de corpore praedam auellit, tardeque manus moribunda remittit, transfixus gladio propere accurrentis Amorgi{{versus|200}} occidit, immoriens magnis non prosperus ausis. Haec inter, ueluti nondum satiasset Enyo iras saeua truces, sublatum puluere campum Vulturnus rotat et candentis torquet harenas. iamque reluctantis stridens immane procella{{versus|205}} per longum tulit ad campi suprema cauisque adflictos ripis tumidum demersit in amnem. hic tibi finis erat, metas hic Aufidus aeui seruabat tacito, non felix Curio, leto. namque, furens animi dum consternata moratur{{versus|210}} agmina et oppositu membrorum sistere certat, in praeceps magna propulsus mole ruentum turbatis hauritur aquis fundoque uolutus Hadriaca iacuit sine nomine mortis harena. Ingens ferre mala et Fortunae subdere colla{{versus|215}} nescius, aduersa fronte incurrebat in arma uincentum consul: pereundi Martius ardor atque animos iam sola dabat fiducia mortis, cum Viriathus agens telis, regnator Hiberae magnanimus terrae, iuxta atque ante ora furentis{{versus|220}} obtruncat Pauli fessum certaminis hostem. heu dolor, heu lacrimae! Seruilius, optima belli, post Paulum belli pars optima, corruit ictu barbarico magnamque cadens leto addidit uno inuidiam Cannis. tristem non pertulit iram{{versus|225}} consul et, insani quamquam contraria uenti exarmat uis atque obtendit puluere lucem, squalentem rumpens ingestae toruus harenae ingreditur nimbum ac ⟨V⟩iriat⟨h⟩um moris Hiberi carmina pulsata fundentem barbara caetra{{versus|230}} inuadit laeuaeque fodit uitalia mammae. hic fuit extremus caedum labor. addere bello haud ultra licuit dextram, nec tanta relictum est uti, Roma, tibi posthac ad proelia Paulo. saxu⟨m⟩ ingens, uasto libratum pondere, caeca{{versus|235}} uenit in ora manu et perfractae cassidis aera ossibus infodiens compleuit sanguine uultus. inde pedem referens, labentia membra propinquo imposuit scopulo atque, undanti uulnere anhelans, sedit terribilis clipeum super ore cruento:{{versus|240}} immanis ceu, depulsis leuioribus hastis, accepit leo cum tandem per pectora ferrum, stat teli patiens media tremebundus harena ac, manante iubis rictuque et naribus unda sanguinis, interdum languentia murmura torquens,{{versus|245}} effundit patulo spumantem ex ore cruorem. tum uero incumbunt Libyes, super ipse citato ductor equo, qua flatus agit, qua peruius ensis, qua sonipes, qua belligero fera belua dente. obrutus hic telis ferri per corpora Piso{{versus|250}} rectorem ut uidit Libyae, conixus in hastam ilia cornipedis subrecta cuspide transit conlapsoque super nequiquam incumbere coeptat, cum Poenus, propere collecto corpore, quamquam cernuus inflexo sonipes effuderat armo:{{versus|255}} 'Vmbraene Ausoniae rediuiua bella retractant post obitum dextra nec in ipsa morte quiescunt?' sic ait atque aegrum coeptanti attollere corpus arduus insurgens totum permiscuit ensem. Ecce, Cydonea uiolatus harundine plantam,{{versus|260}} Lentulus effusis campum linquebat habenis, cum uidet in scopulo rorantem saxa cruore toruoque obtutu labentem in Tartara Paulum. mens abiit, puduitque fugae. tum uisa cremari Roma uiro, tunc ad portas iam stare cruentus{{versus|265}} Hannibal; Aetoli tum primum ante ora fuere sorbentes Latium campi. 'Quid deinde relictum crastina cur Tyrios lux non deducat ad urbem, deseris in tantis puppim si, Paule, procellis? testor caelicolas,' inquit 'ni damna gubernas{{versus|270}} crudelis belli uiuisque in turbine tanto inuitus, plus, Paule, (dolor uerba aspera dictat) plus Varrone noces. cape, quaeso, hunc, unica rerum fessarum spe⟨s⟩, cornipedem. languentia membra ipse leuabo umeris et dorso tuta locabo.'{{versus|275}} Haec inter, lacero manantem ex ore cruorem eiectans, consul: 'Macte o uirtute paterna! nec uero spes angustae, cum talia restent pectora Romuleo regno. calcaribus aufer, qua uulnus permittit, ecum atque hinc ocius urbis{{versus|280}} claudantur portae (ruet haec ad moenia pestis) dic, oro: rerum Fabio tradantur habenae. nostris pugnauit monitis furor. amplius acta quid superest uita, nisi caecae ostendere plebi Paulum scire mori? feror an consumptus in urbem{{versus|285}} uulneribus? quantine emptum uelit Hannibal, ut nos uertentis terga aspiciat? nec talia Paulo pectora, nec manis tam parua intramus imago. ille ego—sed uano quid enim te demoror aeger, Lentule, conquestu? perge atque hinc cuspide fessum{{versus|290}} erige quadrupedem propere.' tum Lentulus urbem magna ferens mandata petit. nec Paulus inultum quod superest de luce sinit: ceu uulnere tigris letifero cedens tandem proiectaque corpus luctatur morti et languentem pandit hiatum{{versus|295}} in uanos morsus, nec sufficientibus irae ictibus extrema lambit uenabula lingua. iamque coruscanti telum propiusque ferenti gressum exultantem et securo caedis Iertae non expectatum surgens defixerat ensem{{versus|300}} Sidoniumque ducem circumspectabat, in illa exoptans animam certantem ponere dextra. sed uicere uirum coeuntibus undique telis et Nomas et Garamas et Celtae et Maurus et Astur. hic finis Paulo. iacet altum pectus et ingens{{versus|305}} dextera, quem, soli si bella agitanda darentur, aequares forsan Fabio. mors additur urbi pulchra decus misitque uiri inter sidera nomen. Postquam spes Italum mentesque in consule lapsae, ceu truncus capitis, saeuis exercitus armis{{versus|310}} sternitur, et uictrix toto fremit Africa campo. hic Picentum acies, hic Vmber Martius, illic Sicana procumbit pubes, hic Hernica turma. passim signa iacent, quae Samnis belliger, et quae Sarrastes populi Marsaeque tulere cohortes.{{versus|315}} transfixi clipei galeaeque et inutile ferrum fractaque conflictu parmarum tegmina et ore cornipedum derepta fero spumantia frena. sanguineus tumidas in campos Aufidus undas eiectat redditque furens sua corpora ripis.{{versus|320}} sic Lagea ratis, uasto uelut insula ponto conspecta, inlisit scopulis ubi nubifer Eurus, naufragium spargens operit freta: iamque per undas et transtra et mali laceroque aplustria uelo ac miseri fluitant reuomentes aequora nautae.{{versus|325}} At Poenus, per longa diem certamina saeuis caedibus emensus, postquam eripuere furori insignem tenebrae lucem, tum denique Martem dimisit tandemque suis in caede pepercit. sed mens inuigilat curis noctisque quietem{{versus|330}} ferre nequit. stimulat dona inter tanta deorum optatas nondum portas intrasse Quirini. proxima lux placet. hinc strictos ferre ocius enses, dum feruet cruor et perfusae caede cohortes, destinat ac iam claustra manu, iam moenia flamma{{versus|335}} occupat et iungit Tarpeia incendia Cannis. Quo turbata uiri coniunx Saturnia coepto irarumque Iouis Latiique haud inscia fati, incautum ardorem atque auidas ad futtile uotum spes iuuenis frenare parat. ciet inde quietis{{versus|340}} regnantem tenebris Somnum, quo saepe ministro edomita inuiti componit lumina fratris, atque huic adridens 'Non te maioribus' inquit 'ausis, diue, uoco nec posco ut mollibus alis des uictum mihi, Somne, Iouem. non mille premendi{{versus|345}} sunt oculi tibi, nec spernens tua numina custos Inachiae multa superandus nocte iuuencae. ductori, precor, immittas noua somnia Poeno, ne Romam et uetitos cupiat nunc uisere muros, quos intrare dabit numquam regnator Olympi.'{{versus|350}} Imperium celer exequitur curuoque uolucris per tenebras portat medicata papauera cornu. ast ubi per tacitum adlapsus tentoria prima Barcaei petiit iuuenis, quatit inde soporas deuexo capiti pennas oculisque quietem{{versus|355}} inrorat, tangens Lethaea tempora uirga. exercent rabidam truculenta insomnia mentem. iamque uidebatur multo sibi milite Thybrim cingere et insultans astare ad moenia Romae. ipse refulgebat Tarpeiae culmine rupis{{versus|360}} elata torquens flagrantia fulmina dextra Iuppiter, et lati fumabant sulphure campi, ac gelidis Anien trepidabat caerulus undis, et densi ante oculos iterumque iterumque tremendum uibrabant ignes. tunc uox effusa per auras:{{versus|365}} 'Sat magna, o iuuenis, prensa est tibi gloria Cannis. siste gradum: nec enim sacris inrumpere muris, Poene, magis dabitur, nostrum quam scindere caelum.' attonitum uisis maioraque bella pauentem post confecta Sopor Iunonia iussa relinquit,{{versus|370}} nec lux terribili purgauit imagine mentem. Quos inter motus somni uanosque tumultus dedita per noctem reliquo cum milite castra nuntiat et praedam pleno trahit agmine Mago. huic ductor laetas Tarpeio uertice mensas{{versus|375}} spondenti, cum quinta diem nox orbe tulisset, celatis superum monitis clausoque pauore, uulnera et exhaustas saeuo certamine uires ac nimium laetis excusat fidere rebus. tum spe deiectus iuuenis, ceu uertere ab ipsis{{versus|380}} terga iuberetur muris ac signa referre, 'Tanta mole' inquit 'non Roma, ut credidit ipsa, sed Varro est uictus. quaenam tam prospera Martis munera destituis fato patriamque moraris! mecum exultet eques: iuro hoc caput, accipe muros{{versus|385}} Iliacos portasque tibi sine Marte patentis.' Dumque ea Mago fremit cauto non credita fratri, iam Latius sese Canusina in moenia miles colligere et profugos uicino cingere uallo coeperat. heu rebus facies inhonora sinistris!{{versus|390}} non aquilae, non signa uiris, non consulis altum imperium, non subnixae lictore secures. trunca atque aegra metu, ceu magna elisa ruina, corpora debilibus nituntur sistere membris. clamor saepe repens et saepe silentia fixis{{versus|395}} in tellurem oculis: nudae plerisque sinistrae detrito clipeo, desunt pugnacibus enses, saucius omnis eques: galeis carpsere superbum cristarum decus et damnarunt Martis honores. at multa thorax perfossus cuspide, et haerens{{versus|400}} loricae interdum Maurusia pendet harundo. interdum maesto socios clamore requirunt. hic Galba, hic Piso et leto non dignus inerti Curio deflentur, grauis illic Scaeuola bello. hos passim, at Pauli pariter ceu dira parentis{{versus|405}} fata gemunt: ut uer⟨b⟩a mali praenuntia numquam cessarit canere et Varronis sistere mentem, utque diem hunc totiens nequiquam auerterit urbi, atque idem quantus dextra. sed cura futuri quos premit, aut fossas instant praeducere muris{{versus|410}} aut portarum aditus, ut rerum est copia, firmant, quaque patet campus planis ingressibus hostis, ceruorum ambustis imitantur cornua ramis, et stilus occulitur, caecum in uestigia telum. Ecce, super clades et non medicabile uulnus,{{versus|415}} reliquias belli atque imperdita corpora Poenis impia formido ac maior iactabat Erinys. trans aequor Tyrios enses atque arma parabant Punica et Hannibalem mutato euadere caelo. dux erat exilio non laetus Marte Metellus,{{versus|420}} sed stirpe haud parui cognominis. is mala bello pectora degeneremque manum ad deformia agebat consulta atque alio positas spectabat in or⟨b⟩e, quis sese occulerent, terras, quo nomina nulla Poenorum aut patriae penetraret fama relictae.{{versus|425}} Quae postquam accepit flammata Scipio mente, quantus Sidonium contra fera proelia miscens ductorem stetit in campis, rapit ocius ensem atque, ubi turpe malum Latioque extrema coquebant coepta uiri, ruptis foribus sese arduus infert.{{versus|430}} tum quatiens strictum cum uoce ante ora pauentum mucronem: 'Tarpeia, pater, qui templa secundam incolis a caelo sedem, et Saturnia, nondum Iliacis mutata malis, tuque aspera pectus aegide Gorgoneos uirgo succincta furores,{{versus|435}} Indigetesque dei, sponte en per numina uestra perque caput, nullo leuius mihi numine, patris magnanimi iuro: numquam Lauinia regna linquam nec linqui patiar, dum uita manebit. ocius en testare deos, si moenia taedis{{versus|440}} flagrabunt Libycis, nullas te ferre, Metelle, ausurum in terras gressus. ni talia sancis, quem tremis et cuius somnos formidine rumpis, Hannibal hic armatus adest. moriere, nec ullo Poenorum melior parietur gloria caeso.'{{versus|445}} his excussa incepta minis. iamque ordine iusso obstringunt animas patriae dictataque iurant sacramenta deis et purgant pectora culpa. Atque ea dum Rutulis turbata mente geruntur, lustrabat campos et saeuae tristia dextrae{{versus|450}} facta recensebat pertractans uulnera uisu Hannibal et magna circumstipante caterua dulcia praebebat trucibus spectacula Poenis. quas strages inter, confossus pectora telis seminecem extremo uitam exhalabat in auras{{versus|455}} mu⟨r⟩mure deficiens iam Cloelius oraque nisu languida uix aegro et dubia ceruice leuabat. agnouit sonipes, arrectisque auribus acrem hinnitum effundens sternit tellure Bagesum, quem tum captiuo portabat in agmina dorso.{{versus|460}} hinc, rapidum glomerans cursum, per lubrica pingui stante cruore soli et t⟨u⟩mulata cadauera caede euolat ac domini consistit ad ora iacentis. inde inclinatus colla et submissus in armos de more inflexis praebebat scandere terga{{versus|465}} cruribus ac proprio quodam trepidabat amore. milite non illo quisquam felicius acri insultarat equo, uel si resupina citato proiectus dorso ferretur membra, uel idem si nudo staret tergo, dum rapta uolucris{{versus|470}} transigeret cursu sonipes certamina campi. At Libys humanos aequantem pectore sensus haud parce miratus ecum, quinam ille sinistrae depugnet morti iuuenis, nomenque decusque erogitat letique simul compendia donat.{{versus|475}} hic Cinna (ad Tyrios namque is sua uerterat arma credulus aduersis, et tum comes ibat ouanti) 'Auribus huic,' inquit 'ductor fortissime, origo est non indigna tuis. quondam sub regibus illa, quae Libycos renuit frenos, sub regibus olim{{versus|480}} Roma fuit. sed enim, solium indignata Superbi ut sceptra exegit, confestim ingentia bella Clusina uenere domo. si Porsena fando auditus tibi, si Cocles, si Lydia castra, ille ope Maeonia et populo succinctus Etrusco{{versus|485}} certabat pulsos per bella reponere reges. multa adeo nequiquam ausi, pressitque tyrannus Ianiculum incumbens u⟨r⟩bi. mox pace probata compressere odia, et positum cum foedere bellum, obsidibusque obstricta fides. mansuescere corda{{versus|490}} nescia, pro superi! et nil non immite parata gens Italum pro laude pati: ⟨b⟩is Cloelia senos nondum complerat primaeui corporis annos, una puellarum Laurentum et pignora pacis inter uirgineas regi tramissa cateruas.{{versus|495}} facta uirum sileo. rege haec et foedere et annis et fluuio spretis mirantem interrita Thybrim tranauit, frangens undam puerilibus ulnis. cui si mutasset sexum natura, reuerti forsan Tyrrhenas tibi non licuisset in oras,{{versus|500}} Porsena. sed iuueni, ne sim tibi longior, hinc est et genus et clara memorandum uirgine nomen.' Talia dum pandit, uicinus parte sinistra per subitum erumpit clamor. permixta ruina inter et arma uirum et lacerata cadauera Pauli{{versus|505}} eruerant corpus media de strage iacentum. heu quis erat! quam non similis modo Punica telis agmina turbanti, uel cum Taulantia regna uertit, et Illyrico sunt addita uincla tyranno! puluere canities atro arentique cruore{{versus|510}} squalebat barba, et perfracti turbine dentes muralis saxi, tum toto corpore uulnus. Quae postquam aspexit, geminatus gaudia ductor Sidonius 'Fuge, Varro,' inquit 'fuge, Varro, superstes, dum iaceat Paulus. patribus Fabioque sedenti{{versus|515}} et populo consul totas edissere Cannas. concedam hanc iterum, si lucis tanta cupido est, concedam tibi, Varro, fugam. at, cui fortia et hoste me digna haud paruo caluerunt corda uigore, funere supremo et tumuli decoretur honore.{{versus|520}} quantus, Paule, iaces! qui tot mihi milibus unus maior laetitiae causa es. cum fata uocabunt, tale precor nobis salua Carthagine letum.' Haec ait et socium mandari corpora terrae, postera cum thalamis Aurora ru⟨b⟩ebit apertis,{{versus|525}} imperat armorumque iubet consurgere aceruos, arsuros, Gradiue, tibi. tum munera iussa, defessi quamquam, accelerant sparsoque propinquos agmine prosternunt lucos: sonat icta bipenni frondosis silua atra iugis. hinc ornus et albae{{versus|530}} populus alta comae, ualidis accisa lacertis, scinditur, hinc ilex proauorum condita saeclo. deuoluunt quercus et amantem litora pinum ac, ferale decus, maestas ad busta cupressos. funereas tum deinde pyras certamine texunt,{{versus|535}} officium infelix et munus inane peremptis, donec anhelantis stagna in Tartessia Phoebus mersit equos, fugiensque polo Titania caecam orbita nigranti traxit caligine noctem. post, ubi fulserunt primis Phaethontia frena{{versus|540}} ignibus atque sui terris rediere colores, supponunt flammam et manantia corpora tabo hostili tellure cremant. subit horrida mentem formido incerti casus, tacitusque pererrat intima corda pauor, si fors ita Martis iniqui{{versus|545}} mox ferat, hac ipsis inimica sede iacendum. at tibi, Bellipotens, sacrum, constructus aceruo ingenti mons armorum surgebat ad astra. ipse, manu celsam pinum flammaque comantem attollens, ductor Gradiuum in uota ciebat:{{versus|550}} 'Primitias pugnae et laeti libamina belli Hannibal Ausonio cremat haec de nomine uictor, et tibi, Mars genitor, uotorum haud surde meorum, arma electa dicat spirantum turba uirorum.' tum face coniecta populatur feruidus ignis{{versus|555}} flagrantem molem, et rupta caligine in auras actus apex claro perfundit lumine campos. hinc citus ad tumulum donataque funera Paulo ibat et hostilis leti iactabat honorem. sublimem eduxere pyram mollisque uirenti{{versus|560}} stramine composuere toros. superaddita dona, funereum decus: expertis inuisus et ensis et clipeus, terrorque modo atque insigne superbum tum laceri fasces, captaeque in Marte secures. non coniunx natiue aderant, non iuncta propinquo{{versus|565}} sanguine turba uirum, aut celsis de more feretris praecedens prisca exequias decorabat imago omnibus exuuiis nudo, iamque Hannibal unus sat decoris laudator erat: fulgentia pingui murice suspirans inicit uelamina et auro{{versus|570}} intextam chlamydem ac supremo adfatur honore: 'I, decus Ausoniae, quo fas est ire superbas uirtute et factis animas. tibi gloria leto iam parta insigni. nostros Fortuna labores uersat adhuc casusque iubet nescire futuros.'{{versus|575}} haec Libys, atque repens crepitantibus undique flammis aetherias anima exultans euasit in auras. Fama dehinc gliscente sono iam sidera adibat, iam maria ac terras, primamque intrauerat urbem. diffidunt muris: solam pauitantibus arcem{{versus|580}} sperauisse sat est. nec enim superesse iuuentam, ac stare Ausoniae uacuum sine corpore nomen, quodque adeo nondum portis inruperit hostis, contemptu cessare putant. iam tecta cremari, ac delubra rapi caedesque ante ora nefandae{{versus|585}} natorum septemque arces fumare uidentur. lux una euersas bis centum in stra⟨g⟩e curulis, ac iuuenum bis tricenis orbata gemebat milibus exhaustae nutantia moenia Romae, atque ea post Trebiam, post Tusci stagna profundi,{{versus|590}} nec socium numero pariter leuiore perempto. sed uero sed enim reliqui pia turba senatus munera sortito inuadunt. celer omnia lustrans clamitat attonitis Fabius: 'Non ulla relicta est, credite, cunctandi ratio. adproperemus, ut hostis{{versus|595}} nequiquam armatos ausit succedere muros. dura inter pauidos alitur fortuna sedendo, et gliscunt aduersa metu. ite ocius, arma deripite, o pubes, templis. uos atria raptim nudate et clipeos in bella refigite captos.{{versus|600}} sat patriae sumus, e numero si ad proelia nostro nil minuit pauor. in patulis illa horrida campis sit metuenda lues, muros haud fregerit umquam exultare leuis nudato corpore Maurus.' Dum Fabius lapsas acuit formidine mentes,{{versus|605}} Varronem aduentare uagus per moenia rumor spargit et occulto perfundit pectora motu: haud secus ac, fractae rector si forte carinae litoribus solus uacuis ex aequore sospes adnatet, incerti trepidant, tendantne negentne{{versus|610}} iactato dextras, ipsamque odere salutem unius amissa superantis puppe magistri. quam restare uiro labem, qui accedere portis audeat ac dirum ueniat pauitantibus omen! Hos mulcens questus Fabius deforme docebat{{versus|615}} cladibus irasci uulgumque arcebat ab ira. aduersis etenim ferri non esse uirorum qui Martem inscribant genti, non posse dolores condere et ex poena solacia poscere luctus. si uero exprobrare sinant, sibi tristius illum{{versus|620}} inluxisse diem, quo castris uiderit ire Varronem, quam quo uideat remeare sine armis. his dictis sedere minae, et conuersa repente pectora: nunc fati miseret, nunc gaudia Poeno consulibus reputant caesis erepta duobus.{{versus|625}} ergo omne effundit longo iam se agmine uulgus gratantum, magnaque actum se credere mente testantur, quod fisus auis sceptrisque superbis Laomedontiadum non desperauerit urbi. Nec minus infelix culpae grandique pudore{{versus|630}} turbatus, consul titubantem ad moenia gressum portabat lacrimans: deiectum attollere uultum ac patriam aspicere et luctus renouare pigebat. quod uero reduci tum se populusque patresque offerrent, non gratari, sed poscere natos{{versus|635}} quisque suos fratresque simul miseraeque parentes ire uidebantur laceranda ad consulis ora. sic igitur muto lictore inuectus in urbem damnatum superis aspernabatur honorem. At patres Fabiusque, procul maerore remoto,{{versus|640}} praecipitant curas. raptim delecta iuuenta seruitia armantur, nec claudit castra saluti postpositus pudor. infixum est Aeneia regna Parcarum in leges quacumque reducere dextra proque arce et sceptris et libertatis honore{{versus|645}} uel famulas armare manus. primaeua suorum corpora praetexto spoliant uelamine et armis insolitis cingunt. puerilis casside uultus clauditur atque hostis pubescere caede iubetur. idem obsecrantis, captiuum uulgus ut auro{{versus|650}} pensarent paruo (nec pauca fuere precantum milia), miranti durarunt prodere Poeno. cuncta adeo scelera et noxam superauerat omnem armatum potuisse capi. tunc terga dedisse damnatis Siculas longe meritare per oras{{versus|655}} impositum, donec Latio decederet hostis. haec tum Roma fuit: post te cui uertere mores si stabat fatis, potius, Carthago, maneres. </poem> {{Liber |Ante=Liber IX |AnteNomen=../Liber IX |Post=Liber XI |PostNomen=../Liber XI }} rkcvgor5mglkgnoauksexiw80x0hwfm 269662 269632 2026-06-08T15:05:26Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/X]] ad [[Punica/Liber X]] 269632 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber X }} {{Liber |Ante=Liber IX |AnteNomen=../Liber IX |Post=Liber XI |PostNomen=../Liber XI }} <poem> Paulus, ut aduersam uidet increbrescere pugnam, ceu fera, quae telis circumcingentibus ultro adsilit in ferrum et per uulnera colligit hostem, in medios fert arma globos seseque periclis ingerit atque omni letum molitur ab ense.{{versus|5}} increpat horrendum: 'Perstate et fortiter, oro, pectoribus ferrum accipite ac sine uulnere terga ad manis deferte, uiri. nisi gloria mortis, nil superest. idem sedes adeuntibus imas hic uobis dux Paulus erit.' uelocius inde{{versus|10}} Haemonio Borea pennaque citatior ibat quae redit in pugnas fugientis harundine Parthi, atque ubi certamen primi ciet immemor aeui plenus Gradiuo mentem Cato, fertur in hostis ac iuuenem, quem Vasco leuis, quem spicula densus{{versus|15}} Cantaber urgebat, letalibus eripit armis. abscessere retro pauidique in terga relatos abduxere gradus: ut, laetus ualle remota cum capream uenator agit fessamque propinquo insequitur cursu et sperat iam tangere dextra,{{versus|20}} si ferus aduerso subitum se protulit antro et stetit ante oculos frendens leo: deserit una et color et sanguis et tela minora periclo, nec iam speratae cura est in pectore praedae. nunc in restantis mucronem comminus urget,{{versus|25}} nunc trepidos ac terga mala formidine uersos adsequitur telis. furere ac decorare labores et saeuire iuuat. cadit ingens nominis expers uni turba uiro, atque, alter si detur in armis Paulus Dardaniis, amittant nomina Cannae.{{versus|30}} Tandem inclinato cornu sine more ruebat prima acies, non parca fugae. Labienus et Ocres sternuntur leto atque Opiter quos Setia colle uitifero, celsis Labienum Cingula saxa miserunt muris. iunxit fera tempora leti{{versus|35}} Sidonius non consimili discrimine miles: nam Labienus obit penetrante per ilia corno, fratres, hic umero, cecidere, hic poplite, caesis. oppetis et Tyrio super inguina fixe ueruto Maecenas, cui Maeonia uenerabile terra{{versus|40}} et sceptris olim celebratum nomen Etruscis. per medios agitur, proiecto lucis amore Hannibalem lustrans, Paulus. sors una uidetur aspera, si occumbat ductore superstite Poeno. Quam metuens molem (neque enim certamine sumpto{{versus|45}} tempestas tanta et rabies impune fuisset) in faciem pauidi Iuno conuersa Metelli 'Quid uanos,' inquit 'Latio spes unica consul, incassumque moues fato renuente furores? si superest Paulus, restant Aeneia regna;{{versus|50}} sin secus, Ausoniam tecum trahis. ire tumentem tu contra iuuenem et caput hoc abscidere rebus turbatis, o Paule, paras? nunc Hannibal ipsi (tam laetus bello est) ausit certare Tonanti. et iam conuersis (uidi nam flectere) habenis{{versus|55}} euasit Varro ac sese ad meliora reseruat. sit spatium fatis, et, dum datur, eripe leto hanc nostris maiorem animam: mox bella capesses.' Ad quae suspirans ductor: 'Mortemne sub armis cur poscam, causa ista parum est, quod talia nostrae{{versus|60}} pertulerunt aures suadentem monstra Metellum? i, demens, i, carpe fugam. non hostica tela excipias tergo, superos precor. integer, oro, intactusque abeas atque intres moenia Romae cum Varrone simul. talin', pauidissime, dignum{{versus|65}} me uita pulchraque indignum morte putasti? quippe sinit Poenus, qui nunc contraria bella ipsi ferre Ioui ualeat. pro degener altae uirtutis patrum! quando certamen inire, cuiue uirum mallem memet componere, quam qui{{versus|70}} et uictus dabit et uictor per saecula nomen?' Talibus increpitat mediosque aufertur in hostis ac retro cursum tendentem ad crebra suorum agmina et in densis furantem membra maniplis per conferta uirum et stipata umbonibus arma{{versus|75}} consequitur melior planta atque obtruncat Acherram, ut canis occultos agitat cum Belgicus apros erroresque ferae sollers per deuia mersa nare legit tacitoque premens uestigia rostro lustrat inaccessos uenantum indagine saltus{{versus|80}} nec sistit, nisi conceptum sectatus odorem deprendit spissis arcana cubilia dumis. At coniunx Iouis, ut Paulum depellere dictis nequiquam fuit et consul non desinit irae, in faciem Mauri rursus mutata Gelestae{{versus|85}} auocat ignarum saeuo a certamine Poenum: 'Huc tela, huc' inquit 'dextram implorantibus adfer, o decus aeternum Carthaginis. horrida iuxta stagnantis consul molitur proelia ripas, et laus haud alio maior datur hoste perempto.'{{versus|90}} haec ait et iuuenem diuersa ad proelia raptat. Flumineo Libycam turbabat in aggere pubem— Cristae nomen erat. bis terni iuncta ferebant arma senem circa nati; pauperque penatum (sed domus haud obscura Tuder, notusque per Vmbros{{versus|95}} bellator populos) factis et caede docebat natorum armigeram pugnas tractare cohortem. unanima inde phalanx, crudo ducente magistro, postquam hominum satiata nec⟨e⟩ est, prostrauerat ictu innumero cum turre feram facibusque secutis{{versus|100}} ardentem monstri spectabat laeta ruinam, cum subitus galeae fulgor conoque coruscae maiore intremuere iubae. nec tarda senectus (agnouit nam luce uirum): rapit agmine natos saeua parens ultro in certamina et addere passim{{versus|105}} tela iubet nec manantis ex ore feroci aut quae flagrarent galea exhorrescere flammas. armiger haud aliter magni Iouis, anxia nido cum dignos nutrit gestanda ad fulmina fetus, obuersam spectans ora ad Phaet⟨h⟩ontia prolem,{{versus|110}} explorat dubios Phoebea lampade natos. iamque suis daret ut pugnae documenta uocantis . . . . . . . . . . . et medias hasta uelox praeteruolat auras. haesit multiplici non alte cuspis in auro ac senium inualido dependens prodidit ictu.{{versus|115}} cui Poenus: 'Quinam ad cassos furor impulit ictus exanguem senio dextram? uix prima momordit tegmina Callaici cornus tremebunda metalli. en, reddo tua tela tibi: memorabilis ista a nobis melius discet bellare iuuentus.'{{versus|120}} sic propria miseri transfigit pectora corno. At contra, horrendum, bis terna spicula dextra torta uolant, paribusque ruunt conatibus hastae: haud secus ac Libyca fetam tellure leaenam uenator premit obsesso cum Maurus in antro,{{versus|125}} inuadunt rabidi iam dudum et inania temptant nondum sat firmo catuli certamina dente. consumit clipeo tela et collectus in arma sustinet urgentis crepitantibus ictibus hastas Sidonius ductor, nec iam per uulnera credit{{versus|130}} aut per tot caedes actum satis, iraque anhelat, ni leto det cuncta uirum iungatque parenti corpora et excidat miseros cum stirpe penatis. Tunc Abarim adfatur (namque una hic armiger ira flammabat Martem atque omnis comes ibat in actus):{{versus|135}} 'Suppedita mihi tela. uadis liuentis Auerni demitti globus ille cupit, qui nostra lacessit tegmina: iam stultae fructus pietatis habebit.' haec fatus iaculo Lucam, qui maximus aeui, transadigit: pressa iuuenis cum cuspide labens{{versus|140}} arma super fratrum resupino concidit ore. mortiferum inde manu properantem uellere ferrum pilo Volsonem (namque hoc de strage iacentum fors dabat) adfixa sternit per tegmina nare. tum Vesulum calido lapsantem in sanguine fratrum{{versus|145}} ense metit rapido plenamque (heu barbara uirtus!) abscisi galeam capitis, ceu missile telum, conuersis in terga iacit. Telesinus, ad ossa inliso saxo, qua spina interstruit artus, occumbit, fratrisque uidet labentia membra{{versus|150}} Quercentis, quem funda procul per inane uoluta sopierat, dum supremam Telesinus in auras exhalat lucem et dubitantia lumina condit. at fessus maerore simul cursuque metuque et tamen haud irae uacuus non certa per aequor{{versus|155}} interdum insistens Perusinus membra ferebat. hunc sude, quam raptam Libyci per terga iacentis armiger obtulerat monstri, super inguina fixam, obtruncat quercuque premit uiolentus obusta. temptarat precibus saeuum lenire furorem,{{versus|160}} sed Stygius primos impleuit feruor hiatus, et pulmone tenus demisit anhelitus ignem. tandem cum toto cecidit grege, nomen in Vmbro clarum, Crista, diu populo: ceu fulmine celsa aesculus aut proauis ab origine cognita quercus{{versus|165}} cum fumat percussa Ioui, sacrosque per aeuum aetherio ramos populantur sulphure flammae, donec uicta deo late procumbit et omnem conlabens operit spatioso stipite prolem. Atque ea dum iuxta Tyrius stagna Aufida ductor{{versus|170}} molitur, Paulus, numerosa caede futuram ultus iam mortem, ceu uictor bella gerebat. inter mille uiros iacet ingens P⟨h⟩orcys ab antris Herculeae Calpes, caelatus Gorgone parmam, unde genus ~tristique deae manabat origo.{{versus|175}} hunc obiectantem sese atque antiqua tumentem nomina saxificae monstrosa e stirpe Medusae, dum laeuum petit incumbens uiolentius inguen, detrahit excelsi correptum uertice coni, adflictumque premens, tergo qua balteus imo{{versus|180}} sinuatur coxa⟨e⟩que sedet munimen utrique, coniecto fodit ense super: uomit ille calentem sanguinis effundens per hiantia uiscera riuum et subit Aetolos Atlanticus accola campos. Has inter strages rapido terrore coorti{{versus|185}} inuadunt terga atque auerso turbine miscent bella inopina uiri, Tyrius quos fallere doctos hanc ipsam pugnae rector formarat ad artem, succinctique dolis, fugerent ceu Punica castra, dediderant dextras. tum totis mentibus actam{{versus|190}} in caedes aciem pone atque in terga ruentes praecipitant. non hasta uiro, non deficit ensis: e strage est ferrum atque euulsa cadauere tela. raptum Galba procul (neque enim uirtutis amorem aduersa exemisse ualent) ut uidit ab hoste{{versus|195}} auferri signum, conixus corpore toto uictorem adsequitur letalique occupat ictu. ac dum comprensam caeso de corpore praedam auellit, tardeque manus moribunda remittit, transfixus gladio propere accurrentis Amorgi{{versus|200}} occidit, immoriens magnis non prosperus ausis. Haec inter, ueluti nondum satiasset Enyo iras saeua truces, sublatum puluere campum Vulturnus rotat et candentis torquet harenas. iamque reluctantis stridens immane procella{{versus|205}} per longum tulit ad campi suprema cauisque adflictos ripis tumidum demersit in amnem. hic tibi finis erat, metas hic Aufidus aeui seruabat tacito, non felix Curio, leto. namque, furens animi dum consternata moratur{{versus|210}} agmina et oppositu membrorum sistere certat, in praeceps magna propulsus mole ruentum turbatis hauritur aquis fundoque uolutus Hadriaca iacuit sine nomine mortis harena. Ingens ferre mala et Fortunae subdere colla{{versus|215}} nescius, aduersa fronte incurrebat in arma uincentum consul: pereundi Martius ardor atque animos iam sola dabat fiducia mortis, cum Viriathus agens telis, regnator Hiberae magnanimus terrae, iuxta atque ante ora furentis{{versus|220}} obtruncat Pauli fessum certaminis hostem. heu dolor, heu lacrimae! Seruilius, optima belli, post Paulum belli pars optima, corruit ictu barbarico magnamque cadens leto addidit uno inuidiam Cannis. tristem non pertulit iram{{versus|225}} consul et, insani quamquam contraria uenti exarmat uis atque obtendit puluere lucem, squalentem rumpens ingestae toruus harenae ingreditur nimbum ac ⟨V⟩iriat⟨h⟩um moris Hiberi carmina pulsata fundentem barbara caetra{{versus|230}} inuadit laeuaeque fodit uitalia mammae. hic fuit extremus caedum labor. addere bello haud ultra licuit dextram, nec tanta relictum est uti, Roma, tibi posthac ad proelia Paulo. saxu⟨m⟩ ingens, uasto libratum pondere, caeca{{versus|235}} uenit in ora manu et perfractae cassidis aera ossibus infodiens compleuit sanguine uultus. inde pedem referens, labentia membra propinquo imposuit scopulo atque, undanti uulnere anhelans, sedit terribilis clipeum super ore cruento:{{versus|240}} immanis ceu, depulsis leuioribus hastis, accepit leo cum tandem per pectora ferrum, stat teli patiens media tremebundus harena ac, manante iubis rictuque et naribus unda sanguinis, interdum languentia murmura torquens,{{versus|245}} effundit patulo spumantem ex ore cruorem. tum uero incumbunt Libyes, super ipse citato ductor equo, qua flatus agit, qua peruius ensis, qua sonipes, qua belligero fera belua dente. obrutus hic telis ferri per corpora Piso{{versus|250}} rectorem ut uidit Libyae, conixus in hastam ilia cornipedis subrecta cuspide transit conlapsoque super nequiquam incumbere coeptat, cum Poenus, propere collecto corpore, quamquam cernuus inflexo sonipes effuderat armo:{{versus|255}} 'Vmbraene Ausoniae rediuiua bella retractant post obitum dextra nec in ipsa morte quiescunt?' sic ait atque aegrum coeptanti attollere corpus arduus insurgens totum permiscuit ensem. Ecce, Cydonea uiolatus harundine plantam,{{versus|260}} Lentulus effusis campum linquebat habenis, cum uidet in scopulo rorantem saxa cruore toruoque obtutu labentem in Tartara Paulum. mens abiit, puduitque fugae. tum uisa cremari Roma uiro, tunc ad portas iam stare cruentus{{versus|265}} Hannibal; Aetoli tum primum ante ora fuere sorbentes Latium campi. 'Quid deinde relictum crastina cur Tyrios lux non deducat ad urbem, deseris in tantis puppim si, Paule, procellis? testor caelicolas,' inquit 'ni damna gubernas{{versus|270}} crudelis belli uiuisque in turbine tanto inuitus, plus, Paule, (dolor uerba aspera dictat) plus Varrone noces. cape, quaeso, hunc, unica rerum fessarum spe⟨s⟩, cornipedem. languentia membra ipse leuabo umeris et dorso tuta locabo.'{{versus|275}} Haec inter, lacero manantem ex ore cruorem eiectans, consul: 'Macte o uirtute paterna! nec uero spes angustae, cum talia restent pectora Romuleo regno. calcaribus aufer, qua uulnus permittit, ecum atque hinc ocius urbis{{versus|280}} claudantur portae (ruet haec ad moenia pestis) dic, oro: rerum Fabio tradantur habenae. nostris pugnauit monitis furor. amplius acta quid superest uita, nisi caecae ostendere plebi Paulum scire mori? feror an consumptus in urbem{{versus|285}} uulneribus? quantine emptum uelit Hannibal, ut nos uertentis terga aspiciat? nec talia Paulo pectora, nec manis tam parua intramus imago. ille ego—sed uano quid enim te demoror aeger, Lentule, conquestu? perge atque hinc cuspide fessum{{versus|290}} erige quadrupedem propere.' tum Lentulus urbem magna ferens mandata petit. nec Paulus inultum quod superest de luce sinit: ceu uulnere tigris letifero cedens tandem proiectaque corpus luctatur morti et languentem pandit hiatum{{versus|295}} in uanos morsus, nec sufficientibus irae ictibus extrema lambit uenabula lingua. iamque coruscanti telum propiusque ferenti gressum exultantem et securo caedis Iertae non expectatum surgens defixerat ensem{{versus|300}} Sidoniumque ducem circumspectabat, in illa exoptans animam certantem ponere dextra. sed uicere uirum coeuntibus undique telis et Nomas et Garamas et Celtae et Maurus et Astur. hic finis Paulo. iacet altum pectus et ingens{{versus|305}} dextera, quem, soli si bella agitanda darentur, aequares forsan Fabio. mors additur urbi pulchra decus misitque uiri inter sidera nomen. Postquam spes Italum mentesque in consule lapsae, ceu truncus capitis, saeuis exercitus armis{{versus|310}} sternitur, et uictrix toto fremit Africa campo. hic Picentum acies, hic Vmber Martius, illic Sicana procumbit pubes, hic Hernica turma. passim signa iacent, quae Samnis belliger, et quae Sarrastes populi Marsaeque tulere cohortes.{{versus|315}} transfixi clipei galeaeque et inutile ferrum fractaque conflictu parmarum tegmina et ore cornipedum derepta fero spumantia frena. sanguineus tumidas in campos Aufidus undas eiectat redditque furens sua corpora ripis.{{versus|320}} sic Lagea ratis, uasto uelut insula ponto conspecta, inlisit scopulis ubi nubifer Eurus, naufragium spargens operit freta: iamque per undas et transtra et mali laceroque aplustria uelo ac miseri fluitant reuomentes aequora nautae.{{versus|325}} At Poenus, per longa diem certamina saeuis caedibus emensus, postquam eripuere furori insignem tenebrae lucem, tum denique Martem dimisit tandemque suis in caede pepercit. sed mens inuigilat curis noctisque quietem{{versus|330}} ferre nequit. stimulat dona inter tanta deorum optatas nondum portas intrasse Quirini. proxima lux placet. hinc strictos ferre ocius enses, dum feruet cruor et perfusae caede cohortes, destinat ac iam claustra manu, iam moenia flamma{{versus|335}} occupat et iungit Tarpeia incendia Cannis. Quo turbata uiri coniunx Saturnia coepto irarumque Iouis Latiique haud inscia fati, incautum ardorem atque auidas ad futtile uotum spes iuuenis frenare parat. ciet inde quietis{{versus|340}} regnantem tenebris Somnum, quo saepe ministro edomita inuiti componit lumina fratris, atque huic adridens 'Non te maioribus' inquit 'ausis, diue, uoco nec posco ut mollibus alis des uictum mihi, Somne, Iouem. non mille premendi{{versus|345}} sunt oculi tibi, nec spernens tua numina custos Inachiae multa superandus nocte iuuencae. ductori, precor, immittas noua somnia Poeno, ne Romam et uetitos cupiat nunc uisere muros, quos intrare dabit numquam regnator Olympi.'{{versus|350}} Imperium celer exequitur curuoque uolucris per tenebras portat medicata papauera cornu. ast ubi per tacitum adlapsus tentoria prima Barcaei petiit iuuenis, quatit inde soporas deuexo capiti pennas oculisque quietem{{versus|355}} inrorat, tangens Lethaea tempora uirga. exercent rabidam truculenta insomnia mentem. iamque uidebatur multo sibi milite Thybrim cingere et insultans astare ad moenia Romae. ipse refulgebat Tarpeiae culmine rupis{{versus|360}} elata torquens flagrantia fulmina dextra Iuppiter, et lati fumabant sulphure campi, ac gelidis Anien trepidabat caerulus undis, et densi ante oculos iterumque iterumque tremendum uibrabant ignes. tunc uox effusa per auras:{{versus|365}} 'Sat magna, o iuuenis, prensa est tibi gloria Cannis. siste gradum: nec enim sacris inrumpere muris, Poene, magis dabitur, nostrum quam scindere caelum.' attonitum uisis maioraque bella pauentem post confecta Sopor Iunonia iussa relinquit,{{versus|370}} nec lux terribili purgauit imagine mentem. Quos inter motus somni uanosque tumultus dedita per noctem reliquo cum milite castra nuntiat et praedam pleno trahit agmine Mago. huic ductor laetas Tarpeio uertice mensas{{versus|375}} spondenti, cum quinta diem nox orbe tulisset, celatis superum monitis clausoque pauore, uulnera et exhaustas saeuo certamine uires ac nimium laetis excusat fidere rebus. tum spe deiectus iuuenis, ceu uertere ab ipsis{{versus|380}} terga iuberetur muris ac signa referre, 'Tanta mole' inquit 'non Roma, ut credidit ipsa, sed Varro est uictus. quaenam tam prospera Martis munera destituis fato patriamque moraris! mecum exultet eques: iuro hoc caput, accipe muros{{versus|385}} Iliacos portasque tibi sine Marte patentis.' Dumque ea Mago fremit cauto non credita fratri, iam Latius sese Canusina in moenia miles colligere et profugos uicino cingere uallo coeperat. heu rebus facies inhonora sinistris!{{versus|390}} non aquilae, non signa uiris, non consulis altum imperium, non subnixae lictore secures. trunca atque aegra metu, ceu magna elisa ruina, corpora debilibus nituntur sistere membris. clamor saepe repens et saepe silentia fixis{{versus|395}} in tellurem oculis: nudae plerisque sinistrae detrito clipeo, desunt pugnacibus enses, saucius omnis eques: galeis carpsere superbum cristarum decus et damnarunt Martis honores. at multa thorax perfossus cuspide, et haerens{{versus|400}} loricae interdum Maurusia pendet harundo. interdum maesto socios clamore requirunt. hic Galba, hic Piso et leto non dignus inerti Curio deflentur, grauis illic Scaeuola bello. hos passim, at Pauli pariter ceu dira parentis{{versus|405}} fata gemunt: ut uer⟨b⟩a mali praenuntia numquam cessarit canere et Varronis sistere mentem, utque diem hunc totiens nequiquam auerterit urbi, atque idem quantus dextra. sed cura futuri quos premit, aut fossas instant praeducere muris{{versus|410}} aut portarum aditus, ut rerum est copia, firmant, quaque patet campus planis ingressibus hostis, ceruorum ambustis imitantur cornua ramis, et stilus occulitur, caecum in uestigia telum. Ecce, super clades et non medicabile uulnus,{{versus|415}} reliquias belli atque imperdita corpora Poenis impia formido ac maior iactabat Erinys. trans aequor Tyrios enses atque arma parabant Punica et Hannibalem mutato euadere caelo. dux erat exilio non laetus Marte Metellus,{{versus|420}} sed stirpe haud parui cognominis. is mala bello pectora degeneremque manum ad deformia agebat consulta atque alio positas spectabat in or⟨b⟩e, quis sese occulerent, terras, quo nomina nulla Poenorum aut patriae penetraret fama relictae.{{versus|425}} Quae postquam accepit flammata Scipio mente, quantus Sidonium contra fera proelia miscens ductorem stetit in campis, rapit ocius ensem atque, ubi turpe malum Latioque extrema coquebant coepta uiri, ruptis foribus sese arduus infert.{{versus|430}} tum quatiens strictum cum uoce ante ora pauentum mucronem: 'Tarpeia, pater, qui templa secundam incolis a caelo sedem, et Saturnia, nondum Iliacis mutata malis, tuque aspera pectus aegide Gorgoneos uirgo succincta furores,{{versus|435}} Indigetesque dei, sponte en per numina uestra perque caput, nullo leuius mihi numine, patris magnanimi iuro: numquam Lauinia regna linquam nec linqui patiar, dum uita manebit. ocius en testare deos, si moenia taedis{{versus|440}} flagrabunt Libycis, nullas te ferre, Metelle, ausurum in terras gressus. ni talia sancis, quem tremis et cuius somnos formidine rumpis, Hannibal hic armatus adest. moriere, nec ullo Poenorum melior parietur gloria caeso.'{{versus|445}} his excussa incepta minis. iamque ordine iusso obstringunt animas patriae dictataque iurant sacramenta deis et purgant pectora culpa. Atque ea dum Rutulis turbata mente geruntur, lustrabat campos et saeuae tristia dextrae{{versus|450}} facta recensebat pertractans uulnera uisu Hannibal et magna circumstipante caterua dulcia praebebat trucibus spectacula Poenis. quas strages inter, confossus pectora telis seminecem extremo uitam exhalabat in auras{{versus|455}} mu⟨r⟩mure deficiens iam Cloelius oraque nisu languida uix aegro et dubia ceruice leuabat. agnouit sonipes, arrectisque auribus acrem hinnitum effundens sternit tellure Bagesum, quem tum captiuo portabat in agmina dorso.{{versus|460}} hinc, rapidum glomerans cursum, per lubrica pingui stante cruore soli et t⟨u⟩mulata cadauera caede euolat ac domini consistit ad ora iacentis. inde inclinatus colla et submissus in armos de more inflexis praebebat scandere terga{{versus|465}} cruribus ac proprio quodam trepidabat amore. milite non illo quisquam felicius acri insultarat equo, uel si resupina citato proiectus dorso ferretur membra, uel idem si nudo staret tergo, dum rapta uolucris{{versus|470}} transigeret cursu sonipes certamina campi. At Libys humanos aequantem pectore sensus haud parce miratus ecum, quinam ille sinistrae depugnet morti iuuenis, nomenque decusque erogitat letique simul compendia donat.{{versus|475}} hic Cinna (ad Tyrios namque is sua uerterat arma credulus aduersis, et tum comes ibat ouanti) 'Auribus huic,' inquit 'ductor fortissime, origo est non indigna tuis. quondam sub regibus illa, quae Libycos renuit frenos, sub regibus olim{{versus|480}} Roma fuit. sed enim, solium indignata Superbi ut sceptra exegit, confestim ingentia bella Clusina uenere domo. si Porsena fando auditus tibi, si Cocles, si Lydia castra, ille ope Maeonia et populo succinctus Etrusco{{versus|485}} certabat pulsos per bella reponere reges. multa adeo nequiquam ausi, pressitque tyrannus Ianiculum incumbens u⟨r⟩bi. mox pace probata compressere odia, et positum cum foedere bellum, obsidibusque obstricta fides. mansuescere corda{{versus|490}} nescia, pro superi! et nil non immite parata gens Italum pro laude pati: ⟨b⟩is Cloelia senos nondum complerat primaeui corporis annos, una puellarum Laurentum et pignora pacis inter uirgineas regi tramissa cateruas.{{versus|495}} facta uirum sileo. rege haec et foedere et annis et fluuio spretis mirantem interrita Thybrim tranauit, frangens undam puerilibus ulnis. cui si mutasset sexum natura, reuerti forsan Tyrrhenas tibi non licuisset in oras,{{versus|500}} Porsena. sed iuueni, ne sim tibi longior, hinc est et genus et clara memorandum uirgine nomen.' Talia dum pandit, uicinus parte sinistra per subitum erumpit clamor. permixta ruina inter et arma uirum et lacerata cadauera Pauli{{versus|505}} eruerant corpus media de strage iacentum. heu quis erat! quam non similis modo Punica telis agmina turbanti, uel cum Taulantia regna uertit, et Illyrico sunt addita uincla tyranno! puluere canities atro arentique cruore{{versus|510}} squalebat barba, et perfracti turbine dentes muralis saxi, tum toto corpore uulnus. Quae postquam aspexit, geminatus gaudia ductor Sidonius 'Fuge, Varro,' inquit 'fuge, Varro, superstes, dum iaceat Paulus. patribus Fabioque sedenti{{versus|515}} et populo consul totas edissere Cannas. concedam hanc iterum, si lucis tanta cupido est, concedam tibi, Varro, fugam. at, cui fortia et hoste me digna haud paruo caluerunt corda uigore, funere supremo et tumuli decoretur honore.{{versus|520}} quantus, Paule, iaces! qui tot mihi milibus unus maior laetitiae causa es. cum fata uocabunt, tale precor nobis salua Carthagine letum.' Haec ait et socium mandari corpora terrae, postera cum thalamis Aurora ru⟨b⟩ebit apertis,{{versus|525}} imperat armorumque iubet consurgere aceruos, arsuros, Gradiue, tibi. tum munera iussa, defessi quamquam, accelerant sparsoque propinquos agmine prosternunt lucos: sonat icta bipenni frondosis silua atra iugis. hinc ornus et albae{{versus|530}} populus alta comae, ualidis accisa lacertis, scinditur, hinc ilex proauorum condita saeclo. deuoluunt quercus et amantem litora pinum ac, ferale decus, maestas ad busta cupressos. funereas tum deinde pyras certamine texunt,{{versus|535}} officium infelix et munus inane peremptis, donec anhelantis stagna in Tartessia Phoebus mersit equos, fugiensque polo Titania caecam orbita nigranti traxit caligine noctem. post, ubi fulserunt primis Phaethontia frena{{versus|540}} ignibus atque sui terris rediere colores, supponunt flammam et manantia corpora tabo hostili tellure cremant. subit horrida mentem formido incerti casus, tacitusque pererrat intima corda pauor, si fors ita Martis iniqui{{versus|545}} mox ferat, hac ipsis inimica sede iacendum. at tibi, Bellipotens, sacrum, constructus aceruo ingenti mons armorum surgebat ad astra. ipse, manu celsam pinum flammaque comantem attollens, ductor Gradiuum in uota ciebat:{{versus|550}} 'Primitias pugnae et laeti libamina belli Hannibal Ausonio cremat haec de nomine uictor, et tibi, Mars genitor, uotorum haud surde meorum, arma electa dicat spirantum turba uirorum.' tum face coniecta populatur feruidus ignis{{versus|555}} flagrantem molem, et rupta caligine in auras actus apex claro perfundit lumine campos. hinc citus ad tumulum donataque funera Paulo ibat et hostilis leti iactabat honorem. sublimem eduxere pyram mollisque uirenti{{versus|560}} stramine composuere toros. superaddita dona, funereum decus: expertis inuisus et ensis et clipeus, terrorque modo atque insigne superbum tum laceri fasces, captaeque in Marte secures. non coniunx natiue aderant, non iuncta propinquo{{versus|565}} sanguine turba uirum, aut celsis de more feretris praecedens prisca exequias decorabat imago omnibus exuuiis nudo, iamque Hannibal unus sat decoris laudator erat: fulgentia pingui murice suspirans inicit uelamina et auro{{versus|570}} intextam chlamydem ac supremo adfatur honore: 'I, decus Ausoniae, quo fas est ire superbas uirtute et factis animas. tibi gloria leto iam parta insigni. nostros Fortuna labores uersat adhuc casusque iubet nescire futuros.'{{versus|575}} haec Libys, atque repens crepitantibus undique flammis aetherias anima exultans euasit in auras. Fama dehinc gliscente sono iam sidera adibat, iam maria ac terras, primamque intrauerat urbem. diffidunt muris: solam pauitantibus arcem{{versus|580}} sperauisse sat est. nec enim superesse iuuentam, ac stare Ausoniae uacuum sine corpore nomen, quodque adeo nondum portis inruperit hostis, contemptu cessare putant. iam tecta cremari, ac delubra rapi caedesque ante ora nefandae{{versus|585}} natorum septemque arces fumare uidentur. lux una euersas bis centum in stra⟨g⟩e curulis, ac iuuenum bis tricenis orbata gemebat milibus exhaustae nutantia moenia Romae, atque ea post Trebiam, post Tusci stagna profundi,{{versus|590}} nec socium numero pariter leuiore perempto. sed uero sed enim reliqui pia turba senatus munera sortito inuadunt. celer omnia lustrans clamitat attonitis Fabius: 'Non ulla relicta est, credite, cunctandi ratio. adproperemus, ut hostis{{versus|595}} nequiquam armatos ausit succedere muros. dura inter pauidos alitur fortuna sedendo, et gliscunt aduersa metu. ite ocius, arma deripite, o pubes, templis. uos atria raptim nudate et clipeos in bella refigite captos.{{versus|600}} sat patriae sumus, e numero si ad proelia nostro nil minuit pauor. in patulis illa horrida campis sit metuenda lues, muros haud fregerit umquam exultare leuis nudato corpore Maurus.' Dum Fabius lapsas acuit formidine mentes,{{versus|605}} Varronem aduentare uagus per moenia rumor spargit et occulto perfundit pectora motu: haud secus ac, fractae rector si forte carinae litoribus solus uacuis ex aequore sospes adnatet, incerti trepidant, tendantne negentne{{versus|610}} iactato dextras, ipsamque odere salutem unius amissa superantis puppe magistri. quam restare uiro labem, qui accedere portis audeat ac dirum ueniat pauitantibus omen! Hos mulcens questus Fabius deforme docebat{{versus|615}} cladibus irasci uulgumque arcebat ab ira. aduersis etenim ferri non esse uirorum qui Martem inscribant genti, non posse dolores condere et ex poena solacia poscere luctus. si uero exprobrare sinant, sibi tristius illum{{versus|620}} inluxisse diem, quo castris uiderit ire Varronem, quam quo uideat remeare sine armis. his dictis sedere minae, et conuersa repente pectora: nunc fati miseret, nunc gaudia Poeno consulibus reputant caesis erepta duobus.{{versus|625}} ergo omne effundit longo iam se agmine uulgus gratantum, magnaque actum se credere mente testantur, quod fisus auis sceptrisque superbis Laomedontiadum non desperauerit urbi. Nec minus infelix culpae grandique pudore{{versus|630}} turbatus, consul titubantem ad moenia gressum portabat lacrimans: deiectum attollere uultum ac patriam aspicere et luctus renouare pigebat. quod uero reduci tum se populusque patresque offerrent, non gratari, sed poscere natos{{versus|635}} quisque suos fratresque simul miseraeque parentes ire uidebantur laceranda ad consulis ora. sic igitur muto lictore inuectus in urbem damnatum superis aspernabatur honorem. At patres Fabiusque, procul maerore remoto,{{versus|640}} praecipitant curas. raptim delecta iuuenta seruitia armantur, nec claudit castra saluti postpositus pudor. infixum est Aeneia regna Parcarum in leges quacumque reducere dextra proque arce et sceptris et libertatis honore{{versus|645}} uel famulas armare manus. primaeua suorum corpora praetexto spoliant uelamine et armis insolitis cingunt. puerilis casside uultus clauditur atque hostis pubescere caede iubetur. idem obsecrantis, captiuum uulgus ut auro{{versus|650}} pensarent paruo (nec pauca fuere precantum milia), miranti durarunt prodere Poeno. cuncta adeo scelera et noxam superauerat omnem armatum potuisse capi. tunc terga dedisse damnatis Siculas longe meritare per oras{{versus|655}} impositum, donec Latio decederet hostis. haec tum Roma fuit: post te cui uertere mores si stabat fatis, potius, Carthago, maneres. </poem> {{Liber |Ante=Liber IX |AnteNomen=../Liber IX |Post=Liber XI |PostNomen=../Liber XI }} rkcvgor5mglkgnoauksexiw80x0hwfm 0 37534 269644 235335 2026-06-08T15:03:40Z Saumache 27923 /* top */ assisted using [[Project:AWB|AWB]] 269644 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber XI }} {{Liber |Ante=Liber X |AnteNomen=../Liber X |Post=Liber XII |PostNomen=../Liber XII }} <poem> Nunc age, quos clades insignis Iapyge campo uerterit ad Libyam populos Sarranaque castra, expediam. stat nulla diu mortalibus usquam, Fortuna titubante, fides. adiungere dextras certauere palam rumpenti foedera Poeno{{versus|5}} (heu nimium faciles laesis diffidere rebus!) saeuior ante alios iras seruasse repostas atque odium renouare ferox in tempore Samnis, mox leuis et sero pressurus facta pudore Bruttius, ambiguis fallax mox Apulus armis,{{versus|10}} tum gens Hirpini uana indocilisque quieti et rupisse indigna fidem: ceu dira per omnis manarent populos foedi contagia morbi. iamque Atella suas iamque et Calatia adegit, fas superante metu, Poenorum in castra cohortes.{{versus|15}} inde Phalanteo leuitas animosa Tarento Ausonium laxare iugum. patefecit amicas alta Croton portas Afrisque ad barbara iussa Thespiadum docuit summittere colla nepotes. idem etiam Locros habuit furor. ora uadosi{{versus|20}} litoris, Argiuos Maior qua Graecia muros seruat et Ionio luitur curuata profundo, laetas res Libyae et fortunam in Marte secuta, iurauit pauitans Tyrio sua proelia Marti. iam uero, Eridani tumidissimus accola, Celtae{{versus|25}} incubuere malis Italum ueteresque doloris tota se socios properarunt iungere mole. Sed fas id Celtis, fas impia bella referre Boiorum fuerit populis: Capuaene furorem, quem Senonum genti, placuisse, et Dardana ab ortu{{versus|30}} moenia barbarico Nom⟨a⟩dum sociata tyranno quisnam mutato tantum nunc tempore credat? luxus et insanis nutrita ignauia lustris consumptusque pudor peccando unisque relictus diuitiis probrosus honor lacerabat hiantem{{versus|35}} desidia populum ac resolutam legibus urbem. insuper exitio truculenta superbia agebat. nec uitiis deerant uires. non largior ulli Ausoniae populo (sic tum Fortuna fouebat) aurique argentique modus; madefacta ueneno{{versus|40}} Assyrio maribus uestis medioque dierum regales epulae atque ortu conuiuia solis deprensa et nulla macula non inlita uita. tum populo saeui patres, plebesque senatus inuidia laeta, et conlidens dissona corda{{versus|45}} seditio. sed enim interea temeraria pubis delicta augebat pollutior ipsa senectus. nec, quos uile genus despectaque lucis origo foedabat, sperare sibi et deposcere primi deerant imperia ac patriae pereuntis habenas.{{versus|50}} quin etiam exhilar⟨ar⟩e uiris conuiuia caede mos olim et miscere epulis spectacula dira certantum ferro, saepe et super ipsa cadentum pocula, respersis non parco sanguine mensis. Has astu adgressus quo uerteret acrius aegras{{versus|55}} ad Tyrios mentes, quae nulla sorte daturam certus erat Romam (neque enim impetrata uolebat)— Pacuuio fuit haud obscurum crimine nomen— hortatur summi partem deposcere iuris atque alternatos sociato consule fasces{{versus|60}} et, si partita renuant sedisse curuli aequatumque decus geminasque uidere secures, ultorem ante oculos atque ora astare repulsae. ergo electa manus gressu fert dicta citato. antistat cunctis praecellens Virrius ore,{{versus|65}} sed genus obscurum nullique furore secundus. qui postquam coetu patrum ingentique senatu impia dementis uulgi ac uix tota profudit consulta ⟨et⟩ tumidis incendit uocibus aures, concordi fremitu renuentum effunditur asper{{versus|70}} toto e concilio clamor, tum quisque fatigat increpitans, uocumque tremit certamine templum. Hic Torquatus, auum fronte aequauisse seuera nobilis, 'Heu Capua portantes talia dicta Romuleis durastis' ait 'succedere muris,{{versus|75}} ad quos non ausi Carthago atque Hannibal arma post Cannas adferre suas? numquamne per auris it uestras, in Tarpeia cum sede Latini orarent paria, haud uerbis, haud uoce, sed acri propulsum dextra, qui tum mandata superbo{{versus|80}} ore adportabat, tanto per limina templi turbine praecipitem reuoluti corporis actum, ut saeuo adflictus saxo spectante piaret tristia dicta Ioue et lueret uerba impia leto? en ego progenies eius, qui sede Tonantis{{versus|85}} expulit orantem et nuda Capitolia consul defendit dextra.' rabidum hinc palmasque uirorum intentantem oculis proauitaque facta parantem ut uidit maiore adeo crudescere motu, excipit his frendens Fabius: 'Pro cuncta pudendi!{{versus|90}} sedes, ecce, uacat, belli uiduata procella: quem, quaeso, e uobis huic imposuisse paratis inque locum Pauli quemnam datis? an tua, Virri, prima atque ante alios sors, concedente senatu, te citat ac nostris aequat iam purpura Brutis?{{versus|95}} i, demens, i, quo tendis; tibi perfida fasces det Carthago suos.' medio feruore loquentis impatiens ultra gemitu cohibere furorem fulminea toruum exclamat Marcellus ab ira: 'Quae tandem et quam lenta tenet patientia mentem,{{versus|100}} o confuse nimis Gradiui turbine Varro, ut perferre queas furibunda insomnia consul? nonne exturbatos iam dudum limine templi praecipites agis ad portas, et discere cogis semiuiros, quod sit nostro de more creati{{versus|105}} consulis imperium? non umquam sobria pubes et peritura breui, moneo, ocius urbe facesse. muros ante tuos, ut par est, debita ductor armatus responsa dabit.' consurgere cuncti hinc pariter magnoque uiros clamore premebant.{{versus|110}} necnon et foribus propere Campana iuuentus extulit ipsa gradum, tantaeque dolore repulsae concitus Hannibalem uoluebat Virrius ore. Fuluius (huic nam spondebant praesagia mentis uenturum decus, et Capuae pereuntis imago{{versus|115}} iam tum erat ante oculos) 'Non si Carthaginis' inquit 'ductorem uestris deuinctum colla catenis Romam uictor agis, posthac intrare Quirini sacratas dabitur sedes. tende ocius, oro, quo mens aegra uocat.' referunt haec inde citati{{versus|120}} mixta minis et torua trucis responsa senatus. Tantane, omnipotens, caligine mersa latere fata placet? ueniet quondam felicior aetas, cum pia Campano gaudebit consule Roma et per bella diu fasces perque arma negatos{{versus|125}} ultro ad magnanimos referet secura nepotes. poena superborum tamen haec durabit auorum, quod non ante suos Capua ad suffragia mittet, quam Carthago suos. Postquam nunc dicta senatus, nunc facta exposuit, tum ueris falsa per artem{{versus|130}} Virrius admiscens cecinit fatale cruenti turbati⟨s⟩ signum belli. furiata iuuentus arma, arma Hannibalemque uolunt. ruit undique uulgus et Poenos in tecta uocant. ingentia facta Sidonii iuuenis celebrant: ut ruperit Alpes{{versus|135}} Herculei socius decoris diuisque propinquas transierit cursu rupes, ut caede referta clauserit Eridani uictor uada, uictor ut idem Lydia Romano turbarit stagna cruore, ut Trebiae ripas aeterno nomine famae{{versus|140}} tradiderit Paulumque idem inter proelia et idem Flaminium, proceres rerum, demiserit umbris. his super excisam primori Marte Saguntum et iuga Pyrenes et Hiberum et sacra parentis iuratumque uiro bellum puerilibus annis{{versus|145}} accumulant. unum, ducibus tot caede peremptis, tot fusis acie, stare inter proelia nullis attactum telis. superum cum munere detur huic sociare uiro dextras et foedere iungi, fastus exanguis populi uanumque tumorem{{versus|150}} nimirum Capua et dominatum perferat urbis, ceu famulis fasces aequataque iura negantis? prorsus enim tanto potiorem nomine habendum Varronem, ut fugiat consul fulgentior ostro. Talia iactantes iam lectam sorte parabant{{versus|155}} mittere quae Tyrios adiungat foedere pubem. sed non inuictum ponebat pectore robur tum solum Decius Capuae decus. isque receptus in medios coetus (neque enim differre dabatur) 'Itis,' ait 'ciues, uiolanda ad iura parentum{{versus|160}} damnatumque caput temerati foederis aris iungitis hospitio? quae tanta obliuio recti? magnu⟨m⟩ atque in magnis positum populisque uirisque ⟨h⟩a⟨u⟩d uersam ostentare fidem! nunc tempus inire proelia pro Rutulis, nunc signa aciemque mouere,{{versus|165}} dum trepidae res, et medicinam uulnera poscunt: is locus officio, cum cessant prospera, cumque dura ad opem Fortuna uocat. nam laeta fouere haud quaquam magni est animi decus. huc, age, adeste. noui dis animas similes et pectora magnis {{versus|170}} numquam angusta malis. capiunt, mihi credite, Cannas et Trasimenna uada et Pauli memorabile letum. hi sunt qui uestris infixum moenibus hostem deiecere manu et Capuam eripuere superbis Samnitum iussis. hi sunt qui iura dedere{{versus|175}} terrore expulso Sidicinaque bella remorunt. quos fugitis socios? quosue additis? ille ego sanguis Dardanius, cui sacra pater, cui nomina liquit ab Ioue ducta Capys magno cognatus Iulo, ille ego semihomines inter Nasamonas et inter{{versus|180}} saeuum atque aequantem ritus Garamanta ferarum Marmarico ponam tentoria mixtus alumno, ductoremque feram, cui nunc pro foedere proque iustitia est ensis solaeque e sanguine laudes? non ita, non Decio permixtum fasque nefasque,{{versus|185}} haec ut uelle queat. nullo nos inuida tanto armauit Natura bono, quam ianua mortis quod patet et uita non aequa exire potestas.' Haec uana auersas Decius iactauit ad auris. ast delecta manus iungebat foedera Poeno.{{versus|190}} iamque aderat praemissa duci turbante tumultu Autololes numerosa cohors. ipse agmine magno festinata citus per campos signa mouebat. et Decius: 'Nunc hora, uiri, nunc tempus. adeste, dum Capua dignum, dum me duce dextera uindex{{versus|195}} molitur facinus: procumbat barbara pubes. pro se quisque alacres rapite hoc decus. hostis adire si parat, obstructas praebete cadauere portas et ferro purgate nefas. hic denique solus eluerit sanguis maculatas crimine mentes.'{{versus|200}} Dumque ea nequiquam non ulli laeta profatur, audita asperitate uiri coeptoque feroci, multa feta gerens ira praecordia, Poenus astabat muris propereque accersere lectos immitem castris Decium iubet. horrida uirtus{{versus|205}} armatumque fide pectus rectique cupido et maior Capua mens imperterrita mole inuicta stabat toruoque minacia uultu iussa ducis uerbisque etiam incessebat amaris. quem Libyae rector tot signa, tot arma ferentis{{versus|210}} spernentem increpitans magno clamore profatur: 'Post Paulum, post Flaminium componimur, eheu, uecordi Decio, mecum certasse uolenti in decus et famam leti. rapite (ite citati) signa, duces. pateatne mihi Campana uetante{{versus|215}} urbs Decio, explorare libet, noua bella mouenti cui patuere Alpes, saxa impellentia caelum atque uni calcata deo.' suffuderat ora sanguis et a toruo surgebant lumine flammae. tum rictus spumans et anhelis faucibus acta{{versus|220}} uersabant penitus dirum suspiria murmur. sic urbem inuectus, toto comitante senatu et uulgo ad spectanda ducis simul ora ruente, effundit cunctam rabiem irarumque procellas. Necnon et Decio propiora pericula mentem{{versus|225}} flammarant, tempusque adeo cernebat adesse, quo laudes ducis inuicti superaret inermis. non illum fuga, non clausi occuluere penates, sed liber, ueluti nullus penetrasset in urbem Hannibal, intrepido seruauerat otia uultu,{{versus|230}} cum iuuenem saeuis, horrendum, concitus armis inuadit globus et pedibus sublime sedentis ductoris sistit. tonat inde ferocibus alte incessens uictor dictis: 'Solusne ruentem fulcire ac reuocare paras a funere Romam,{{versus|235}} o demens? en, qui diuum mihi munera tanta eripiat. Decio prorsus seruabar inerti uincendus, Decio imbelli, cui femina nulla orta in Agenoreis nostrae Carthaginis oris cesserit. huic agedum (nam cur indigna feramus{{versus|240}} magnanimi?), miles, meritas innecte catenas.' dixerat haec, necdum finem conuicia norant: inlatus uelut armentis super ardua colla cum sese imposuit uictorque immane sub ira infremuit leo et immersis grauis unguibus haesit,{{versus|245}} mandit anhelantem pendens ceruice iuuencum. at Decius, dum uincla ligant, 'Necte ocius' inquit '(nam sic Hannibalem decet intrauisse) catenas, foederis infausti pretium. sic uictima prorsus digna cadit Decius. nec enim te sanguine laetum{{versus|250}} humano sit fas caesis placasse iuuencis. en dextra! en foedus! nondum tibi curia necdum templorum intrati postes: iam panditur acri imperio carcer. perge ac primordia tanta accumula paribus factis. mihi fama sub umbras{{versus|255}} te feret oppressum Capuae cecidisse ruinis.' nec plura effari concessum. obnubitur atra ueste caput, trahiturque ferox ante ora suorum. Exin uictor ouans sedato pectore tandem spectandis urbis tectis templisque serenos{{versus|260}} laetus circumfert oculos et singula discit: quis muris sator, et pubes sit quanta sub armis, quot bello pateant argenti aerisque talenta, nunc qualis frenata acies, nunc deinde pedestris copia quanta uiris. monstrant Capitolia celsa{{versus|265}} Stellatisque docent campos Cereremque benignam. iamque diem ad metas defessis Phoebus Olympo impellebat equis, fuscabat et Hesperos umbra paulatim infusa properantem ad litora currum: instituunt de more epulas festamque per urbem{{versus|270}} regifice extructis celebrant conuiuia mensis. ipse, deum cultu et sacro dignatus honore, praecipuis multoque procul splendentibus ostro accipitur sublime toris. non una ministri turba gregis: posuisse dapes his addita cura,{{versus|275}} his adolere focos, his ordine pocula ferre; necnon et certis struitur penus. aspera mensa pondera caelati fulgent antiquitus auri. eripiunt flammae noctem, strepituque mouentum murmurat alta domus. stupet inconsuetus opimae{{versus|280}} Sidonius mensae miles faciemque superbi ignotam luxus oculis mirantibus haurit. uescitur ipse silens et tantos damnat honores esse epulis facilesque coli tanto agmine mensas, donec pulsa fames et Bacchi munera duram{{versus|285}} laxarunt mentem. tum frontis reddita demum laetitia, et positae grauiores pectore curae. Personat Euboica Teuthras testudine, Cymes incola, et obtusas immiti murmure saeuae inter bella tubae permulcet cantibus auris.{{versus|290}}<includeonly> <!-- next verses between parenthesis are verses 453-458 ⟨namque chaos, caecam quondam sine sidere molem 453 non surgente die, ac mundum sine luce canebat. tum deus ut liquidi disclusset stagna profundi tellurisque globum media compage locasset; ut celsum superis habitare dedisset Olympum, castaque Saturni monstrabat saecula patris.⟩</includeonly> iamque Iouem et laetos per furta canebat amores Electraeque toros Atlantidos, unde creatus proles digna deum tum Dardanus, isque Tonanti ut det Eric⟨h⟩thonium magna de stirpe nepotem; hinc Tros, hinc Ilus, generis tunc ordine longo{{versus|295}} Assaracus, nulloque minor famaue manuue tum Capys ut primis dederit sua nomina muris. concelebrant plausu pariter Sidonia pubes Campanaeque manus. ante omnis ductor honori nominis augusto libat carchesia ritu;{{versus|300}} cetera quem sequitur Bacchique e more liquorem inrorat mensis turba ardescitque Lyaeo. Interea, Tyrio resoluta in gaudia coetu conuerso (neque enim, iuuenis non digne sileri, tramittam tua coepta libens famamque negabo{{versus|305}} quamquam imperfectis, magnae tamen indolis, ausis), mens una, inuiolata mero nullisque uenenis potandi exarmata decus, pugnaeque necisque Sidoniae tacito uoluebat pectore molem. quoque esset miranda magis tam sacra libido,{{versus|310}} Pacuuio genitus patrias damnauerat artis. is uariis oneratum epulis atque atria tardo linquentem gressu comitatus pone parentem, postquam posse datum meditata aperire nouosque pandere conatus, et liber parte relicta{{versus|315}} tectorum a tergo patuit locus, 'Accipe digna et Capua et nobis' inquit 'consulta:' (togaque armatum amota nudat latus) 'hoc ego bellum conficere ense paro atque auulsum ferre Tonanti rectoris Libyci uictor caput. hic erit ille,{{versus|320}} qui polluta dolis iam foedera sanciet, ensis. si perferre nequit spectacula tanta senectus et tremit inceptis lasso maioribus aeuo, at tu securis concede penatibus et me linque meae menti. summum quod credis et aequas{{versus|325}} Hannibalem superis, o quantum nomine maior iam Poeno tibi natus erit!' uibrabat ab ore ignis atrox, animusque uiri iam bella gerebat, cum senior, tanti pondus conaminis aegra iam dudum uix aure ferens, tremebundus ibidem{{versus|330}} sternitur et pedibus crebro pauida oscula figens: 'Per si quid superest uitae, per iura parentis perque tuam nostra potiorem, nate, salutem, absiste inceptis, oro, ne sanguine cernam polluta hospitia ac tabo repleta cruento{{versus|335}} pocula et euersas pugnae certamine mensas. tune illum, quem non acies, non moenia et urbes ferre ualent, cum frons propior lumenque corusco igne micat, tune illa uiri quae uertice fundit fulmina pertuleris, si uiso intorserit ense{{versus|340}} diram, qua uertit per campos agmina, uocem? fallit te, mensas inter quod credis inermem. tot bellis quaesita uiro, tot caedibus armat maiestas aeterna ducem. si admoueris ora, Cannas et Trebiam ante oculos Trasimennaque busta{{versus|345}} et Pauli stare ingentem miraberis umbram. quid? tanto in casu comitum iuxtaque iacentum torpebunt dextrae? parce, oro, et desine uelle, cui nequeas uictor superesse. an tristia uincla et Decius non erudiunt componere mentem?'{{versus|350}} Talia commemorans, famae maioris amore flagrantem ut uidit iuuenem surdumque timori, 'Nil ultra posco, refer in conuiuia gressum; approperemus:' ait 'non iam tibi pectora pubis Sidoniae fodienda manu tutantia regem:{{versus|355}} hoc iugulo dextram explora. namque haec tibi ferrum, si Poenum inuasisse paras, per uiscera ferrum nostra est ducendum. tardam ne sperne senectam. opponam membra atque ensem extorquere negatum morte mea eripiam.' lacrimae tunc ore profusae,{{versus|360}} et magna superum cura seruatus in arma Scipiadae Poenus, nec tantum fata dederunt externa peragi dextra. pulcherrimus irae et dignus fieri compos memorabilis ausi, amisit quantam posito conamine laudem,{{versus|365}} cui tantum est uoluisse decus. tum red⟨d⟩ere sese festinant epulis et tristia fronte serenant, donec laeta uirum soluit conuiuia somnus. Postera lux Phaet⟨h⟩ontis equos proferre parabat, iam rapido summis curru splendente sub undis,{{versus|370}} et iuuenis magno generatus Hamilcare duras iam dudum exercet curas. Carthaginis arces ire ferox Mago et patribus portare iubetur nuntius acta ducis. praeda et captiua leguntur corpora dereptaeque uiris sub Marte cruento{{versus|375}} exuuiae, fausti superis libamina belli. altera curarum Libycis dimittitur oris heu Decius, reduci lentas seruatus ad iras, ni poenae iuuenem indignae miseratus ab alto Iuppiter antiquam Batti uertisset ad urbem.{{versus|380}} hic Pellaea uirum Ptolomaei sceptra uehentum eripuere minis, resolutaque uincula collo. atque eadem uitae custos mox deinde quieto accepit tellus ossa inuiolata sepulchro. Nec Venerem interea fugit exoptabile tempus{{versus|385}} Poenorum mentes caeco per laeta premendi exitio et luxu corda importuna domandi. spargere tela manu passim fallentia natis imperat et tacitas in pectora mittere flammas. tum pueris dulce adridens: 'Eat improba Iuno{{versus|390}} et nos (nec mirum, quid enim sumus?) acta secundis despiciat. ualet illa manu, ualet illa lacertis: paruula nos arcu puerili spicula sensim fundimus, et nullus nostro de uulnere sanguis. uerum, agite, o mea turba, precor (nunc tempus), adeste{{versus|395}} et Tyriam pubem tacitis exurite telis. amplexu multoque mero somnoque uirorum profliganda acies, quam non perfregerit ensis, non ignes, non immissis Gradiuus habenis. combibat inlapsos ductor per uiscera luxus,{{versus|400}} nec pudeat picto fultum iacuisse cubili, nec crinem Assyrio perfundere pugnet amomo. ille sub hiberno somnos educere caelo iactator tectis malit consumere noctes, ac ponat ritus uescendi saepe citato{{versus|405}} dum residet sub casside equo, discatque Lyaeo imbellem donare diem. tum deinde madenti post epulas sit grata chelys, segnisque soporas aut nostro uigiles ducat sub numine noctes.' Haec postquam Venus, adplaudit lasciuus et alto{{versus|410}} mittit se caelo niueis exercitus alis. sentit flammiferas pubes Maurusia pennas, et pariter fusis tepuerunt pectora telis. Bacchi dona uolunt epulasque et carmina rursus Pieria liquefacta lyra. non acer aperto{{versus|415}} desudat campo sonipes, non ulla per auras lancea nudatos exercet torta lacertos. mollitae flammis lymphae languentia somno membra fouent, miserisque bonis perit horrida uirtus. ipse etiam, adflatus fallente Cupidine, ductor{{versus|420}} instaurat mensas dapibus repetitque uolentum hospitia et patrias paulatim decolor artis exuit, occulta mentem uitiante sagitta. altera iam patria atque aequo sub honore uocatur altera Carthago Capua, intactumque secundae{{versus|425}} fortunae ingenium uitia adlectantia quassant. nec luxus ullus mersaeque libidine uitae Campanis modus: accumulant uariasque per artis scaenarum certant epulas distinguere ludo, ut strepit assidue Phrygiam ad Nilotica loton{{versus|430}} ~Memphis Amyclaeo passim lasciua Canopo. inprimis dulcem, Poeno laetante, per auris nunc uoce infundit Teuthras, nunc pectine cantum. isque ubi mirantem resonantia pollice fila ductorem uidit Libyae, canere inde superbas{{versus|435}} Aoniae laudes sensim testudinis orsus, concordem citharae mouit per carmina linguam uincere linquentis uitam quae possit olores, atque haec e multis carpsit mollissima mensae: 'Argolicis quondam populis, mirabile dictu,{{versus|440}} exaudita chelys lapidem testudine felix ducere et in muris posuisse uolentia saxa. haec Amphionio uallauit pectine Thebas ac silice aggeribus per se scandente uocatis iussit in immensum cantatas surgere turris.{{versus|445}} altera turbatum plectro moderata profundum et tenuit phocas et in omni Protea forma traxit et aequoreo portauit Ariona dorso. iam quae Peliaca formabat rupe canendo heroum mentes et magni pectora Achillis,{{versus|450}} Centauro dilecta chelys, compesceret iras percussa fide uel pelagi uel tristis Auerni. [namque chaos, caecam quondam sine sidere molem non surgente die, ac mundum sine luce canebat. tum deus ut liquidi ~discisset stagna profundi{{versus|455}} tellurisque globum media compage locasset; ut celsum superis habitare dedisset Olympum, castaque Saturni monstrabat saecula patris.] sed quos pulsabat Riphaeum ad Strymona, nerui, auditus superis, auditus manibus Orpheus,{{versus|460}} emerito fulgent clara inter sidera caelo. hunc etiam mater, tota comitante sororum Aonidum turba, mater mirata canentem. non illo Pangaea iuga aut Mauortius Haemus, non illo modulante sonos stetit ultima Thrace:{{versus|465}} cum siluis uenere ferae, cum montibus amnes, immemor et dulcis nidi positoque uolatu non mota uolucris captiua pependit in aethra. quin etiam, Pagasaea ratis, cum caerula nondum cognita terrere⟨nt⟩ pontoque intrare negarent,{{versus|470}} . . . . . . . . . . . . ad puppim sacrae, cithara eliciente, carinae adductum cantu uenit mare. pallida regna Bistonius uates flammisque Acheronta sonantem placauit plectro et fixit reuolubile saxum. o dirae Ciconum matres Geticique furores{{versus|475}} et damnata deis Rhodope! tulit ora reuulsa in pontum, ripis utraque sequentibus, Hebrus. tum quoque, cum rapidi caput a ceruice recisum portarent fluctus, subito emicuere per undas ad murmur cete toto exultantia ponto.'{{versus|480}} Sic tunc Pierius bellis durata uirorum pectora Castalio frangebat carmine Teuthras. interea placida attulerant iam flamina terris Magonem Libycis. lauro redimita subibat optatos puppis portus, pelagoque micabant {{versus|485}} captiua arma procul celsa fulgentia prora. at patulo surgens iam dudum ex aequore late nauticus implebat resonantia litora clamor, et simul adductis percussa ad pectora tonsis centeno fractus spumabat uerbere pontus.{{versus|490}} nec lentum in medios rapienda ad gaudia uulgus procurrit fluctus, elataque turba fauore certatim ingenti celebrat noua gaudia plausu. aequatur rector diuis: illum undique matres, illum turba minor moniti gaudere nepotes,{{versus|495}} et senior manus et iuxta populusque patresque mactatis superum digna⟨n⟩tur honore iuuencis. sic patriam Mago et portas ingressus ouantis fraternae laudis fama. ruit inde senatus, et multo patrum stipatur curia coetu.{{versus|500}} tum diuos ueneratus auum de more uetusto 'Martem' ait 'egregium et fractas, quis Itala tellus nitebatur, opes, pars ipse haud parua laborum, nuntio. pugnatum superis in uota secundis. est locus, Aetoli signat quem gloria regis,{{versus|505}} possessus quondam prisca inter saecula Dauno. umentis rapido circumdat gurgite campos Aufidus et stagnis intercipit arua refusis, mox fluctus ferit Hadriacos magnoque fragore cedentem impellit retrorsus in aequora pontum.{{versus|510}} hic Varro et magnum Latia inter nomina Paulus nomen, quis rerum ducibus permissa potestas, uixdum depulsa nigrae caligine noctis inuadunt campum et late fulgentibus armis accendunt ultro lucem surgentis Eoi.{{versus|515}} nos contra (nam germanum furor acer agebat optatae pugnae) castris cita signa mouemus. intremit et tellus et pulsus mugit Olympus. hic fluuium et campos abscondit caede uirorum ductor, quo numquam maiorem ad bella tulerunt{{versus|520}} rectorem terrae. uidi cum turbine saeuo Ausonia et sonitu bellantis fusa per agros uni terga daret. uidi cum Varro citato auferretur equo, proiectis degener armis. quin et magnanimum perfosso corpore telis{{versus|525}} strage super socium uidi te, Paule, cadentem. Aegatis ille et seruilia foedera larga ultus caede dies: non plus optasse liberet quam tum concessit dexter deus. altera iam lux si talis redeat, populis sis omnibus una{{versus|530}} tum, Carthago, caput terrasque colare per omnis. testes hi stragis, quos signum inlustre superbis mos laeua gestare uiris.' tum funditur ante ora admirantum praefulgens anulus auro datque fidem uerbis haud paruo insignis aceruo.{{versus|535}} hinc iterum repetens, 'Restat nunc sedibus imis uertenda atque aequanda solo iam subruta Roma. adnitamur:' ait 'uires refouete tot haustas casibus, et pateant non parca aeraria dextris quas emimus bello. defit iam belua, tristis{{versus|540}} Ausoniis terror, necnon alimenta fatigant.' Atque ea dum memorat, toruo conuersus in ora Hannonis uultu, quem gliscens gloria prauum ductori⟨s⟩ studio iam dudum agitabat acerbo: 'Iamne tibi dextras inceptaque nostra probamus?{{versus|545}} iam fas Dardanio me non seruire colono? anne iterum Hannibalem dedi placet? atra ueneno inuidiae nigroque undantia pectora felle, tandem tot titulis totque exorata tropaeis, infelix muta. dextra en, en dextera, quam tu{{versus|550}} Aeneadis lacerare dabas, et litora et amnes et stagna et latos impleuit sanguine campos.' haec Mago, atque animos fauor haud obscurus alebat. Cui, simul inuidia atque ira stimulantibus, Hanno⟨n⟩: 'Talia uesani iuuenis conuicia miror{{versus|555}} haud equidem: tumet ingenio, fraternaque corda non tarde agnoscas et uirus futtile linguae. qui ne mutatum uanis absistere credat, nunc pacem orandum, nunc improba foedere rupto arma reponendu⟨m⟩ et bellum exitiale cauendum{{versus|560}} auctor ego. atque adeo uosmet perpendite, quaeso, quid ferat: haud aliud nobis censere relictum est. tela, uiros, aurum, classis, alimenta precatur belligeramque feram. uictus non plura dedissem. sanguine Dardanio Rutulos saturauimus agros,{{versus|565}} et iacet in campis Latium. deponere curas tandem ergo, bone, da uictor, liceatque sedere in patria, liceat non exhaurire rapacis impensis belli uacuatos saepe penates. nunc en, nunc, inquam (falsa ut praesagia nostra{{versus|570}} sint, oro, mensque augurio ludatur inani), haud procul est funesta dies. atrocia noui corda ac prospicio natas e cladibus iras. uos ego, uos metuo, Cannae. summittite signa atque adeo temptate, agedum, ac deposcite pacem:{{versus|575}} non dabitur. parat ille dolor, mihi credite, maius exitium accepto, citiusque haec foedera uictor quam uictus dabit. atque adeo, qui tanta superbo facta sonas ore et spumanti turbine perflas ignorantum aures, dic, en, germanus in armis {{versus|580}} ille tuus par Gradiuo, per saecula tellus cui similem numquam ductorem in bella creauit, moenia Romuleae cur nondum uiderit urbis? scilicet e gremio matrum rapiamus in hostem nondum portandis habiles grauioribus armis,{{versus|585}} aeratas iussi texamus mille carinas, atque omnis Libyae quaeratur belua terris, ut longa imperia atque armatos proroget annos Hannibal et regnum trahat usque in tempora fati? uos uero (neque enim occulto circumdamur astu){{versus|590}} ne dulcis spoliate domos, castrisque potentum atque opibus sancite modum. pax optima rerum quas homini nouisse datum est, pax una triumphis innumeris potior, pax custodire salutem et ciuis aequare potens reuocetur in arcis{{versus|595}} tandem Sidonias, et fama fugetur ab urbe perfidiae, Phoenissa, tua. si tanta libido armorum tenet atque enses non reddere perstat poscenti patriae, nil suppeditare furori hortor et haec fratri Magonem dicta referre.'{{versus|600}} Plura adnectentem (neque enim satiauerat iras dicendo) clamor turbat diuersa uolentum: 'Si Libyae decus, haud ulli superabilis armis, Hannibal est irae tibi, destituemus ad ipsas uictorem metas nec opum adiumenta feremus,{{versus|605}} inuidia unius sceptra ut iam parta retardet?' inde alacres tribuunt quae belli posceret usus absentique suum iactant sub teste fauorem. mox eadem terris placitum traducere Hiberis, dum malus obtrectat facta immortalia liuor{{versus|610}} nec sinit adiutas ductoris crescere laudes. </poem> {{Liber |Ante=Liber X |AnteNomen=../Liber X |Post=Liber XII |PostNomen=../Liber XII }} 02rxic4sf7e843c22crx5kqr1uj80dm 269664 269644 2026-06-08T15:05:39Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/XI]] ad [[Punica/Liber XI]] 269644 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber XI }} {{Liber |Ante=Liber X |AnteNomen=../Liber X |Post=Liber XII |PostNomen=../Liber XII }} <poem> Nunc age, quos clades insignis Iapyge campo uerterit ad Libyam populos Sarranaque castra, expediam. stat nulla diu mortalibus usquam, Fortuna titubante, fides. adiungere dextras certauere palam rumpenti foedera Poeno{{versus|5}} (heu nimium faciles laesis diffidere rebus!) saeuior ante alios iras seruasse repostas atque odium renouare ferox in tempore Samnis, mox leuis et sero pressurus facta pudore Bruttius, ambiguis fallax mox Apulus armis,{{versus|10}} tum gens Hirpini uana indocilisque quieti et rupisse indigna fidem: ceu dira per omnis manarent populos foedi contagia morbi. iamque Atella suas iamque et Calatia adegit, fas superante metu, Poenorum in castra cohortes.{{versus|15}} inde Phalanteo leuitas animosa Tarento Ausonium laxare iugum. patefecit amicas alta Croton portas Afrisque ad barbara iussa Thespiadum docuit summittere colla nepotes. idem etiam Locros habuit furor. ora uadosi{{versus|20}} litoris, Argiuos Maior qua Graecia muros seruat et Ionio luitur curuata profundo, laetas res Libyae et fortunam in Marte secuta, iurauit pauitans Tyrio sua proelia Marti. iam uero, Eridani tumidissimus accola, Celtae{{versus|25}} incubuere malis Italum ueteresque doloris tota se socios properarunt iungere mole. Sed fas id Celtis, fas impia bella referre Boiorum fuerit populis: Capuaene furorem, quem Senonum genti, placuisse, et Dardana ab ortu{{versus|30}} moenia barbarico Nom⟨a⟩dum sociata tyranno quisnam mutato tantum nunc tempore credat? luxus et insanis nutrita ignauia lustris consumptusque pudor peccando unisque relictus diuitiis probrosus honor lacerabat hiantem{{versus|35}} desidia populum ac resolutam legibus urbem. insuper exitio truculenta superbia agebat. nec uitiis deerant uires. non largior ulli Ausoniae populo (sic tum Fortuna fouebat) aurique argentique modus; madefacta ueneno{{versus|40}} Assyrio maribus uestis medioque dierum regales epulae atque ortu conuiuia solis deprensa et nulla macula non inlita uita. tum populo saeui patres, plebesque senatus inuidia laeta, et conlidens dissona corda{{versus|45}} seditio. sed enim interea temeraria pubis delicta augebat pollutior ipsa senectus. nec, quos uile genus despectaque lucis origo foedabat, sperare sibi et deposcere primi deerant imperia ac patriae pereuntis habenas.{{versus|50}} quin etiam exhilar⟨ar⟩e uiris conuiuia caede mos olim et miscere epulis spectacula dira certantum ferro, saepe et super ipsa cadentum pocula, respersis non parco sanguine mensis. Has astu adgressus quo uerteret acrius aegras{{versus|55}} ad Tyrios mentes, quae nulla sorte daturam certus erat Romam (neque enim impetrata uolebat)— Pacuuio fuit haud obscurum crimine nomen— hortatur summi partem deposcere iuris atque alternatos sociato consule fasces{{versus|60}} et, si partita renuant sedisse curuli aequatumque decus geminasque uidere secures, ultorem ante oculos atque ora astare repulsae. ergo electa manus gressu fert dicta citato. antistat cunctis praecellens Virrius ore,{{versus|65}} sed genus obscurum nullique furore secundus. qui postquam coetu patrum ingentique senatu impia dementis uulgi ac uix tota profudit consulta ⟨et⟩ tumidis incendit uocibus aures, concordi fremitu renuentum effunditur asper{{versus|70}} toto e concilio clamor, tum quisque fatigat increpitans, uocumque tremit certamine templum. Hic Torquatus, auum fronte aequauisse seuera nobilis, 'Heu Capua portantes talia dicta Romuleis durastis' ait 'succedere muris,{{versus|75}} ad quos non ausi Carthago atque Hannibal arma post Cannas adferre suas? numquamne per auris it uestras, in Tarpeia cum sede Latini orarent paria, haud uerbis, haud uoce, sed acri propulsum dextra, qui tum mandata superbo{{versus|80}} ore adportabat, tanto per limina templi turbine praecipitem reuoluti corporis actum, ut saeuo adflictus saxo spectante piaret tristia dicta Ioue et lueret uerba impia leto? en ego progenies eius, qui sede Tonantis{{versus|85}} expulit orantem et nuda Capitolia consul defendit dextra.' rabidum hinc palmasque uirorum intentantem oculis proauitaque facta parantem ut uidit maiore adeo crudescere motu, excipit his frendens Fabius: 'Pro cuncta pudendi!{{versus|90}} sedes, ecce, uacat, belli uiduata procella: quem, quaeso, e uobis huic imposuisse paratis inque locum Pauli quemnam datis? an tua, Virri, prima atque ante alios sors, concedente senatu, te citat ac nostris aequat iam purpura Brutis?{{versus|95}} i, demens, i, quo tendis; tibi perfida fasces det Carthago suos.' medio feruore loquentis impatiens ultra gemitu cohibere furorem fulminea toruum exclamat Marcellus ab ira: 'Quae tandem et quam lenta tenet patientia mentem,{{versus|100}} o confuse nimis Gradiui turbine Varro, ut perferre queas furibunda insomnia consul? nonne exturbatos iam dudum limine templi praecipites agis ad portas, et discere cogis semiuiros, quod sit nostro de more creati{{versus|105}} consulis imperium? non umquam sobria pubes et peritura breui, moneo, ocius urbe facesse. muros ante tuos, ut par est, debita ductor armatus responsa dabit.' consurgere cuncti hinc pariter magnoque uiros clamore premebant.{{versus|110}} necnon et foribus propere Campana iuuentus extulit ipsa gradum, tantaeque dolore repulsae concitus Hannibalem uoluebat Virrius ore. Fuluius (huic nam spondebant praesagia mentis uenturum decus, et Capuae pereuntis imago{{versus|115}} iam tum erat ante oculos) 'Non si Carthaginis' inquit 'ductorem uestris deuinctum colla catenis Romam uictor agis, posthac intrare Quirini sacratas dabitur sedes. tende ocius, oro, quo mens aegra uocat.' referunt haec inde citati{{versus|120}} mixta minis et torua trucis responsa senatus. Tantane, omnipotens, caligine mersa latere fata placet? ueniet quondam felicior aetas, cum pia Campano gaudebit consule Roma et per bella diu fasces perque arma negatos{{versus|125}} ultro ad magnanimos referet secura nepotes. poena superborum tamen haec durabit auorum, quod non ante suos Capua ad suffragia mittet, quam Carthago suos. Postquam nunc dicta senatus, nunc facta exposuit, tum ueris falsa per artem{{versus|130}} Virrius admiscens cecinit fatale cruenti turbati⟨s⟩ signum belli. furiata iuuentus arma, arma Hannibalemque uolunt. ruit undique uulgus et Poenos in tecta uocant. ingentia facta Sidonii iuuenis celebrant: ut ruperit Alpes{{versus|135}} Herculei socius decoris diuisque propinquas transierit cursu rupes, ut caede referta clauserit Eridani uictor uada, uictor ut idem Lydia Romano turbarit stagna cruore, ut Trebiae ripas aeterno nomine famae{{versus|140}} tradiderit Paulumque idem inter proelia et idem Flaminium, proceres rerum, demiserit umbris. his super excisam primori Marte Saguntum et iuga Pyrenes et Hiberum et sacra parentis iuratumque uiro bellum puerilibus annis{{versus|145}} accumulant. unum, ducibus tot caede peremptis, tot fusis acie, stare inter proelia nullis attactum telis. superum cum munere detur huic sociare uiro dextras et foedere iungi, fastus exanguis populi uanumque tumorem{{versus|150}} nimirum Capua et dominatum perferat urbis, ceu famulis fasces aequataque iura negantis? prorsus enim tanto potiorem nomine habendum Varronem, ut fugiat consul fulgentior ostro. Talia iactantes iam lectam sorte parabant{{versus|155}} mittere quae Tyrios adiungat foedere pubem. sed non inuictum ponebat pectore robur tum solum Decius Capuae decus. isque receptus in medios coetus (neque enim differre dabatur) 'Itis,' ait 'ciues, uiolanda ad iura parentum{{versus|160}} damnatumque caput temerati foederis aris iungitis hospitio? quae tanta obliuio recti? magnu⟨m⟩ atque in magnis positum populisque uirisque ⟨h⟩a⟨u⟩d uersam ostentare fidem! nunc tempus inire proelia pro Rutulis, nunc signa aciemque mouere,{{versus|165}} dum trepidae res, et medicinam uulnera poscunt: is locus officio, cum cessant prospera, cumque dura ad opem Fortuna uocat. nam laeta fouere haud quaquam magni est animi decus. huc, age, adeste. noui dis animas similes et pectora magnis {{versus|170}} numquam angusta malis. capiunt, mihi credite, Cannas et Trasimenna uada et Pauli memorabile letum. hi sunt qui uestris infixum moenibus hostem deiecere manu et Capuam eripuere superbis Samnitum iussis. hi sunt qui iura dedere{{versus|175}} terrore expulso Sidicinaque bella remorunt. quos fugitis socios? quosue additis? ille ego sanguis Dardanius, cui sacra pater, cui nomina liquit ab Ioue ducta Capys magno cognatus Iulo, ille ego semihomines inter Nasamonas et inter{{versus|180}} saeuum atque aequantem ritus Garamanta ferarum Marmarico ponam tentoria mixtus alumno, ductoremque feram, cui nunc pro foedere proque iustitia est ensis solaeque e sanguine laudes? non ita, non Decio permixtum fasque nefasque,{{versus|185}} haec ut uelle queat. nullo nos inuida tanto armauit Natura bono, quam ianua mortis quod patet et uita non aequa exire potestas.' Haec uana auersas Decius iactauit ad auris. ast delecta manus iungebat foedera Poeno.{{versus|190}} iamque aderat praemissa duci turbante tumultu Autololes numerosa cohors. ipse agmine magno festinata citus per campos signa mouebat. et Decius: 'Nunc hora, uiri, nunc tempus. adeste, dum Capua dignum, dum me duce dextera uindex{{versus|195}} molitur facinus: procumbat barbara pubes. pro se quisque alacres rapite hoc decus. hostis adire si parat, obstructas praebete cadauere portas et ferro purgate nefas. hic denique solus eluerit sanguis maculatas crimine mentes.'{{versus|200}} Dumque ea nequiquam non ulli laeta profatur, audita asperitate uiri coeptoque feroci, multa feta gerens ira praecordia, Poenus astabat muris propereque accersere lectos immitem castris Decium iubet. horrida uirtus{{versus|205}} armatumque fide pectus rectique cupido et maior Capua mens imperterrita mole inuicta stabat toruoque minacia uultu iussa ducis uerbisque etiam incessebat amaris. quem Libyae rector tot signa, tot arma ferentis{{versus|210}} spernentem increpitans magno clamore profatur: 'Post Paulum, post Flaminium componimur, eheu, uecordi Decio, mecum certasse uolenti in decus et famam leti. rapite (ite citati) signa, duces. pateatne mihi Campana uetante{{versus|215}} urbs Decio, explorare libet, noua bella mouenti cui patuere Alpes, saxa impellentia caelum atque uni calcata deo.' suffuderat ora sanguis et a toruo surgebant lumine flammae. tum rictus spumans et anhelis faucibus acta{{versus|220}} uersabant penitus dirum suspiria murmur. sic urbem inuectus, toto comitante senatu et uulgo ad spectanda ducis simul ora ruente, effundit cunctam rabiem irarumque procellas. Necnon et Decio propiora pericula mentem{{versus|225}} flammarant, tempusque adeo cernebat adesse, quo laudes ducis inuicti superaret inermis. non illum fuga, non clausi occuluere penates, sed liber, ueluti nullus penetrasset in urbem Hannibal, intrepido seruauerat otia uultu,{{versus|230}} cum iuuenem saeuis, horrendum, concitus armis inuadit globus et pedibus sublime sedentis ductoris sistit. tonat inde ferocibus alte incessens uictor dictis: 'Solusne ruentem fulcire ac reuocare paras a funere Romam,{{versus|235}} o demens? en, qui diuum mihi munera tanta eripiat. Decio prorsus seruabar inerti uincendus, Decio imbelli, cui femina nulla orta in Agenoreis nostrae Carthaginis oris cesserit. huic agedum (nam cur indigna feramus{{versus|240}} magnanimi?), miles, meritas innecte catenas.' dixerat haec, necdum finem conuicia norant: inlatus uelut armentis super ardua colla cum sese imposuit uictorque immane sub ira infremuit leo et immersis grauis unguibus haesit,{{versus|245}} mandit anhelantem pendens ceruice iuuencum. at Decius, dum uincla ligant, 'Necte ocius' inquit '(nam sic Hannibalem decet intrauisse) catenas, foederis infausti pretium. sic uictima prorsus digna cadit Decius. nec enim te sanguine laetum{{versus|250}} humano sit fas caesis placasse iuuencis. en dextra! en foedus! nondum tibi curia necdum templorum intrati postes: iam panditur acri imperio carcer. perge ac primordia tanta accumula paribus factis. mihi fama sub umbras{{versus|255}} te feret oppressum Capuae cecidisse ruinis.' nec plura effari concessum. obnubitur atra ueste caput, trahiturque ferox ante ora suorum. Exin uictor ouans sedato pectore tandem spectandis urbis tectis templisque serenos{{versus|260}} laetus circumfert oculos et singula discit: quis muris sator, et pubes sit quanta sub armis, quot bello pateant argenti aerisque talenta, nunc qualis frenata acies, nunc deinde pedestris copia quanta uiris. monstrant Capitolia celsa{{versus|265}} Stellatisque docent campos Cereremque benignam. iamque diem ad metas defessis Phoebus Olympo impellebat equis, fuscabat et Hesperos umbra paulatim infusa properantem ad litora currum: instituunt de more epulas festamque per urbem{{versus|270}} regifice extructis celebrant conuiuia mensis. ipse, deum cultu et sacro dignatus honore, praecipuis multoque procul splendentibus ostro accipitur sublime toris. non una ministri turba gregis: posuisse dapes his addita cura,{{versus|275}} his adolere focos, his ordine pocula ferre; necnon et certis struitur penus. aspera mensa pondera caelati fulgent antiquitus auri. eripiunt flammae noctem, strepituque mouentum murmurat alta domus. stupet inconsuetus opimae{{versus|280}} Sidonius mensae miles faciemque superbi ignotam luxus oculis mirantibus haurit. uescitur ipse silens et tantos damnat honores esse epulis facilesque coli tanto agmine mensas, donec pulsa fames et Bacchi munera duram{{versus|285}} laxarunt mentem. tum frontis reddita demum laetitia, et positae grauiores pectore curae. Personat Euboica Teuthras testudine, Cymes incola, et obtusas immiti murmure saeuae inter bella tubae permulcet cantibus auris.{{versus|290}}<includeonly> <!-- next verses between parenthesis are verses 453-458 ⟨namque chaos, caecam quondam sine sidere molem 453 non surgente die, ac mundum sine luce canebat. tum deus ut liquidi disclusset stagna profundi tellurisque globum media compage locasset; ut celsum superis habitare dedisset Olympum, castaque Saturni monstrabat saecula patris.⟩</includeonly> iamque Iouem et laetos per furta canebat amores Electraeque toros Atlantidos, unde creatus proles digna deum tum Dardanus, isque Tonanti ut det Eric⟨h⟩thonium magna de stirpe nepotem; hinc Tros, hinc Ilus, generis tunc ordine longo{{versus|295}} Assaracus, nulloque minor famaue manuue tum Capys ut primis dederit sua nomina muris. concelebrant plausu pariter Sidonia pubes Campanaeque manus. ante omnis ductor honori nominis augusto libat carchesia ritu;{{versus|300}} cetera quem sequitur Bacchique e more liquorem inrorat mensis turba ardescitque Lyaeo. Interea, Tyrio resoluta in gaudia coetu conuerso (neque enim, iuuenis non digne sileri, tramittam tua coepta libens famamque negabo{{versus|305}} quamquam imperfectis, magnae tamen indolis, ausis), mens una, inuiolata mero nullisque uenenis potandi exarmata decus, pugnaeque necisque Sidoniae tacito uoluebat pectore molem. quoque esset miranda magis tam sacra libido,{{versus|310}} Pacuuio genitus patrias damnauerat artis. is uariis oneratum epulis atque atria tardo linquentem gressu comitatus pone parentem, postquam posse datum meditata aperire nouosque pandere conatus, et liber parte relicta{{versus|315}} tectorum a tergo patuit locus, 'Accipe digna et Capua et nobis' inquit 'consulta:' (togaque armatum amota nudat latus) 'hoc ego bellum conficere ense paro atque auulsum ferre Tonanti rectoris Libyci uictor caput. hic erit ille,{{versus|320}} qui polluta dolis iam foedera sanciet, ensis. si perferre nequit spectacula tanta senectus et tremit inceptis lasso maioribus aeuo, at tu securis concede penatibus et me linque meae menti. summum quod credis et aequas{{versus|325}} Hannibalem superis, o quantum nomine maior iam Poeno tibi natus erit!' uibrabat ab ore ignis atrox, animusque uiri iam bella gerebat, cum senior, tanti pondus conaminis aegra iam dudum uix aure ferens, tremebundus ibidem{{versus|330}} sternitur et pedibus crebro pauida oscula figens: 'Per si quid superest uitae, per iura parentis perque tuam nostra potiorem, nate, salutem, absiste inceptis, oro, ne sanguine cernam polluta hospitia ac tabo repleta cruento{{versus|335}} pocula et euersas pugnae certamine mensas. tune illum, quem non acies, non moenia et urbes ferre ualent, cum frons propior lumenque corusco igne micat, tune illa uiri quae uertice fundit fulmina pertuleris, si uiso intorserit ense{{versus|340}} diram, qua uertit per campos agmina, uocem? fallit te, mensas inter quod credis inermem. tot bellis quaesita uiro, tot caedibus armat maiestas aeterna ducem. si admoueris ora, Cannas et Trebiam ante oculos Trasimennaque busta{{versus|345}} et Pauli stare ingentem miraberis umbram. quid? tanto in casu comitum iuxtaque iacentum torpebunt dextrae? parce, oro, et desine uelle, cui nequeas uictor superesse. an tristia uincla et Decius non erudiunt componere mentem?'{{versus|350}} Talia commemorans, famae maioris amore flagrantem ut uidit iuuenem surdumque timori, 'Nil ultra posco, refer in conuiuia gressum; approperemus:' ait 'non iam tibi pectora pubis Sidoniae fodienda manu tutantia regem:{{versus|355}} hoc iugulo dextram explora. namque haec tibi ferrum, si Poenum inuasisse paras, per uiscera ferrum nostra est ducendum. tardam ne sperne senectam. opponam membra atque ensem extorquere negatum morte mea eripiam.' lacrimae tunc ore profusae,{{versus|360}} et magna superum cura seruatus in arma Scipiadae Poenus, nec tantum fata dederunt externa peragi dextra. pulcherrimus irae et dignus fieri compos memorabilis ausi, amisit quantam posito conamine laudem,{{versus|365}} cui tantum est uoluisse decus. tum red⟨d⟩ere sese festinant epulis et tristia fronte serenant, donec laeta uirum soluit conuiuia somnus. Postera lux Phaet⟨h⟩ontis equos proferre parabat, iam rapido summis curru splendente sub undis,{{versus|370}} et iuuenis magno generatus Hamilcare duras iam dudum exercet curas. Carthaginis arces ire ferox Mago et patribus portare iubetur nuntius acta ducis. praeda et captiua leguntur corpora dereptaeque uiris sub Marte cruento{{versus|375}} exuuiae, fausti superis libamina belli. altera curarum Libycis dimittitur oris heu Decius, reduci lentas seruatus ad iras, ni poenae iuuenem indignae miseratus ab alto Iuppiter antiquam Batti uertisset ad urbem.{{versus|380}} hic Pellaea uirum Ptolomaei sceptra uehentum eripuere minis, resolutaque uincula collo. atque eadem uitae custos mox deinde quieto accepit tellus ossa inuiolata sepulchro. Nec Venerem interea fugit exoptabile tempus{{versus|385}} Poenorum mentes caeco per laeta premendi exitio et luxu corda importuna domandi. spargere tela manu passim fallentia natis imperat et tacitas in pectora mittere flammas. tum pueris dulce adridens: 'Eat improba Iuno{{versus|390}} et nos (nec mirum, quid enim sumus?) acta secundis despiciat. ualet illa manu, ualet illa lacertis: paruula nos arcu puerili spicula sensim fundimus, et nullus nostro de uulnere sanguis. uerum, agite, o mea turba, precor (nunc tempus), adeste{{versus|395}} et Tyriam pubem tacitis exurite telis. amplexu multoque mero somnoque uirorum profliganda acies, quam non perfregerit ensis, non ignes, non immissis Gradiuus habenis. combibat inlapsos ductor per uiscera luxus,{{versus|400}} nec pudeat picto fultum iacuisse cubili, nec crinem Assyrio perfundere pugnet amomo. ille sub hiberno somnos educere caelo iactator tectis malit consumere noctes, ac ponat ritus uescendi saepe citato{{versus|405}} dum residet sub casside equo, discatque Lyaeo imbellem donare diem. tum deinde madenti post epulas sit grata chelys, segnisque soporas aut nostro uigiles ducat sub numine noctes.' Haec postquam Venus, adplaudit lasciuus et alto{{versus|410}} mittit se caelo niueis exercitus alis. sentit flammiferas pubes Maurusia pennas, et pariter fusis tepuerunt pectora telis. Bacchi dona uolunt epulasque et carmina rursus Pieria liquefacta lyra. non acer aperto{{versus|415}} desudat campo sonipes, non ulla per auras lancea nudatos exercet torta lacertos. mollitae flammis lymphae languentia somno membra fouent, miserisque bonis perit horrida uirtus. ipse etiam, adflatus fallente Cupidine, ductor{{versus|420}} instaurat mensas dapibus repetitque uolentum hospitia et patrias paulatim decolor artis exuit, occulta mentem uitiante sagitta. altera iam patria atque aequo sub honore uocatur altera Carthago Capua, intactumque secundae{{versus|425}} fortunae ingenium uitia adlectantia quassant. nec luxus ullus mersaeque libidine uitae Campanis modus: accumulant uariasque per artis scaenarum certant epulas distinguere ludo, ut strepit assidue Phrygiam ad Nilotica loton{{versus|430}} ~Memphis Amyclaeo passim lasciua Canopo. inprimis dulcem, Poeno laetante, per auris nunc uoce infundit Teuthras, nunc pectine cantum. isque ubi mirantem resonantia pollice fila ductorem uidit Libyae, canere inde superbas{{versus|435}} Aoniae laudes sensim testudinis orsus, concordem citharae mouit per carmina linguam uincere linquentis uitam quae possit olores, atque haec e multis carpsit mollissima mensae: 'Argolicis quondam populis, mirabile dictu,{{versus|440}} exaudita chelys lapidem testudine felix ducere et in muris posuisse uolentia saxa. haec Amphionio uallauit pectine Thebas ac silice aggeribus per se scandente uocatis iussit in immensum cantatas surgere turris.{{versus|445}} altera turbatum plectro moderata profundum et tenuit phocas et in omni Protea forma traxit et aequoreo portauit Ariona dorso. iam quae Peliaca formabat rupe canendo heroum mentes et magni pectora Achillis,{{versus|450}} Centauro dilecta chelys, compesceret iras percussa fide uel pelagi uel tristis Auerni. [namque chaos, caecam quondam sine sidere molem non surgente die, ac mundum sine luce canebat. tum deus ut liquidi ~discisset stagna profundi{{versus|455}} tellurisque globum media compage locasset; ut celsum superis habitare dedisset Olympum, castaque Saturni monstrabat saecula patris.] sed quos pulsabat Riphaeum ad Strymona, nerui, auditus superis, auditus manibus Orpheus,{{versus|460}} emerito fulgent clara inter sidera caelo. hunc etiam mater, tota comitante sororum Aonidum turba, mater mirata canentem. non illo Pangaea iuga aut Mauortius Haemus, non illo modulante sonos stetit ultima Thrace:{{versus|465}} cum siluis uenere ferae, cum montibus amnes, immemor et dulcis nidi positoque uolatu non mota uolucris captiua pependit in aethra. quin etiam, Pagasaea ratis, cum caerula nondum cognita terrere⟨nt⟩ pontoque intrare negarent,{{versus|470}} . . . . . . . . . . . . ad puppim sacrae, cithara eliciente, carinae adductum cantu uenit mare. pallida regna Bistonius uates flammisque Acheronta sonantem placauit plectro et fixit reuolubile saxum. o dirae Ciconum matres Geticique furores{{versus|475}} et damnata deis Rhodope! tulit ora reuulsa in pontum, ripis utraque sequentibus, Hebrus. tum quoque, cum rapidi caput a ceruice recisum portarent fluctus, subito emicuere per undas ad murmur cete toto exultantia ponto.'{{versus|480}} Sic tunc Pierius bellis durata uirorum pectora Castalio frangebat carmine Teuthras. interea placida attulerant iam flamina terris Magonem Libycis. lauro redimita subibat optatos puppis portus, pelagoque micabant {{versus|485}} captiua arma procul celsa fulgentia prora. at patulo surgens iam dudum ex aequore late nauticus implebat resonantia litora clamor, et simul adductis percussa ad pectora tonsis centeno fractus spumabat uerbere pontus.{{versus|490}} nec lentum in medios rapienda ad gaudia uulgus procurrit fluctus, elataque turba fauore certatim ingenti celebrat noua gaudia plausu. aequatur rector diuis: illum undique matres, illum turba minor moniti gaudere nepotes,{{versus|495}} et senior manus et iuxta populusque patresque mactatis superum digna⟨n⟩tur honore iuuencis. sic patriam Mago et portas ingressus ouantis fraternae laudis fama. ruit inde senatus, et multo patrum stipatur curia coetu.{{versus|500}} tum diuos ueneratus auum de more uetusto 'Martem' ait 'egregium et fractas, quis Itala tellus nitebatur, opes, pars ipse haud parua laborum, nuntio. pugnatum superis in uota secundis. est locus, Aetoli signat quem gloria regis,{{versus|505}} possessus quondam prisca inter saecula Dauno. umentis rapido circumdat gurgite campos Aufidus et stagnis intercipit arua refusis, mox fluctus ferit Hadriacos magnoque fragore cedentem impellit retrorsus in aequora pontum.{{versus|510}} hic Varro et magnum Latia inter nomina Paulus nomen, quis rerum ducibus permissa potestas, uixdum depulsa nigrae caligine noctis inuadunt campum et late fulgentibus armis accendunt ultro lucem surgentis Eoi.{{versus|515}} nos contra (nam germanum furor acer agebat optatae pugnae) castris cita signa mouemus. intremit et tellus et pulsus mugit Olympus. hic fluuium et campos abscondit caede uirorum ductor, quo numquam maiorem ad bella tulerunt{{versus|520}} rectorem terrae. uidi cum turbine saeuo Ausonia et sonitu bellantis fusa per agros uni terga daret. uidi cum Varro citato auferretur equo, proiectis degener armis. quin et magnanimum perfosso corpore telis{{versus|525}} strage super socium uidi te, Paule, cadentem. Aegatis ille et seruilia foedera larga ultus caede dies: non plus optasse liberet quam tum concessit dexter deus. altera iam lux si talis redeat, populis sis omnibus una{{versus|530}} tum, Carthago, caput terrasque colare per omnis. testes hi stragis, quos signum inlustre superbis mos laeua gestare uiris.' tum funditur ante ora admirantum praefulgens anulus auro datque fidem uerbis haud paruo insignis aceruo.{{versus|535}} hinc iterum repetens, 'Restat nunc sedibus imis uertenda atque aequanda solo iam subruta Roma. adnitamur:' ait 'uires refouete tot haustas casibus, et pateant non parca aeraria dextris quas emimus bello. defit iam belua, tristis{{versus|540}} Ausoniis terror, necnon alimenta fatigant.' Atque ea dum memorat, toruo conuersus in ora Hannonis uultu, quem gliscens gloria prauum ductori⟨s⟩ studio iam dudum agitabat acerbo: 'Iamne tibi dextras inceptaque nostra probamus?{{versus|545}} iam fas Dardanio me non seruire colono? anne iterum Hannibalem dedi placet? atra ueneno inuidiae nigroque undantia pectora felle, tandem tot titulis totque exorata tropaeis, infelix muta. dextra en, en dextera, quam tu{{versus|550}} Aeneadis lacerare dabas, et litora et amnes et stagna et latos impleuit sanguine campos.' haec Mago, atque animos fauor haud obscurus alebat. Cui, simul inuidia atque ira stimulantibus, Hanno⟨n⟩: 'Talia uesani iuuenis conuicia miror{{versus|555}} haud equidem: tumet ingenio, fraternaque corda non tarde agnoscas et uirus futtile linguae. qui ne mutatum uanis absistere credat, nunc pacem orandum, nunc improba foedere rupto arma reponendu⟨m⟩ et bellum exitiale cauendum{{versus|560}} auctor ego. atque adeo uosmet perpendite, quaeso, quid ferat: haud aliud nobis censere relictum est. tela, uiros, aurum, classis, alimenta precatur belligeramque feram. uictus non plura dedissem. sanguine Dardanio Rutulos saturauimus agros,{{versus|565}} et iacet in campis Latium. deponere curas tandem ergo, bone, da uictor, liceatque sedere in patria, liceat non exhaurire rapacis impensis belli uacuatos saepe penates. nunc en, nunc, inquam (falsa ut praesagia nostra{{versus|570}} sint, oro, mensque augurio ludatur inani), haud procul est funesta dies. atrocia noui corda ac prospicio natas e cladibus iras. uos ego, uos metuo, Cannae. summittite signa atque adeo temptate, agedum, ac deposcite pacem:{{versus|575}} non dabitur. parat ille dolor, mihi credite, maius exitium accepto, citiusque haec foedera uictor quam uictus dabit. atque adeo, qui tanta superbo facta sonas ore et spumanti turbine perflas ignorantum aures, dic, en, germanus in armis {{versus|580}} ille tuus par Gradiuo, per saecula tellus cui similem numquam ductorem in bella creauit, moenia Romuleae cur nondum uiderit urbis? scilicet e gremio matrum rapiamus in hostem nondum portandis habiles grauioribus armis,{{versus|585}} aeratas iussi texamus mille carinas, atque omnis Libyae quaeratur belua terris, ut longa imperia atque armatos proroget annos Hannibal et regnum trahat usque in tempora fati? uos uero (neque enim occulto circumdamur astu){{versus|590}} ne dulcis spoliate domos, castrisque potentum atque opibus sancite modum. pax optima rerum quas homini nouisse datum est, pax una triumphis innumeris potior, pax custodire salutem et ciuis aequare potens reuocetur in arcis{{versus|595}} tandem Sidonias, et fama fugetur ab urbe perfidiae, Phoenissa, tua. si tanta libido armorum tenet atque enses non reddere perstat poscenti patriae, nil suppeditare furori hortor et haec fratri Magonem dicta referre.'{{versus|600}} Plura adnectentem (neque enim satiauerat iras dicendo) clamor turbat diuersa uolentum: 'Si Libyae decus, haud ulli superabilis armis, Hannibal est irae tibi, destituemus ad ipsas uictorem metas nec opum adiumenta feremus,{{versus|605}} inuidia unius sceptra ut iam parta retardet?' inde alacres tribuunt quae belli posceret usus absentique suum iactant sub teste fauorem. mox eadem terris placitum traducere Hiberis, dum malus obtrectat facta immortalia liuor{{versus|610}} nec sinit adiutas ductoris crescere laudes. </poem> {{Liber |Ante=Liber X |AnteNomen=../Liber X |Post=Liber XII |PostNomen=../Liber XII }} 02rxic4sf7e843c22crx5kqr1uj80dm 0 37535 269639 235336 2026-06-08T15:03:33Z Saumache 27923 /* top */ assisted using [[Project:AWB|AWB]] 269639 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber X }} {{Liber |Ante=Liber XI |AnteNomen=../Liber XI |Post=Liber XIII |PostNomen=../Liber XIII }} <poem> Iam terra glaciale caput fecundaque nimbis tempora et austrifero nebulosam uertice frontem immitis condebat Hiems, blandisque salubre uer Zephyris tepido mulcebat rura sereno. prorumpit Capua Poenus uicinaque late{{versus|5}} praemisso terrore quatit, ceu condita bruma, dum Riphaea rigent Aquilonis flamina, tandem euoluit serpens arcano membra cubili et spondente die nouus emicat atque coruscum fert caput et saniem sublatis faucibus efflat.{{versus|10}} at Libyci ducis ut fulserunt signa per agros, desolata metu cuncta, et suadente pauore uallo se clausere simul trepidique salutis expectant ipsis metuentes moenibus hostem. Sed non ille uigor qui ruptis Alpibus arma{{versus|15}} intulerat dederatque uias Trebiaque potitus Maeonios Italo scelerauit sanguine fluctus tunc inerat. molli luxu madefacta meroque ~inlecebris somni torpentia membra fluebant. quis gelidas suetum noctes thorace grauatis{{versus|20}} sub Ioue non aequo trahere et tentoria saepe spernere, ubi hiberna ruerent cum grandine nimbi, ac ne nocte quidem clipeiue ensesue reposti, non pharetrae aut iacula, et pro membris arma fuere, tum graue cassis onus maioraque pondera uisa {{versus|25}} parmarum ac nullis fusae stridoribus hastae. Prima instaurantem sensit certamina mitis Parthenope, non diues opum, non spreta uigoris, sed portus traxere ducem secura uolentem aequora, quae peteret ueniens Carthagine puppis.{{versus|30}}<!-- reorder verses 31-37 --> nunc molles urbi ritus atque hospita Musis <!--cf. https://books.google.com/books?id=EZI9AAAAcAAJ&pg=PA7 --> otia et exemptum curis grauioribus aeuum. Sirenum dedit una suum (memorabile) nomen Parthenope muris Acheloias, aequore cuius regnauere diu cantus, cum dulce per undas{{versus|35}} exitium miseris caneret non prospera nautis. haec pone adgressus (nam frontem clauserat aequor) moenia non ullas ualuit perfringere Poenus tota mole uias frustraque inglorius ausi pulsauit quatiens obstructas ariete portas.{{versus|40}} stabat Cannarum Graia ad munimina uictor nequiquam et cautae mentis consulta probabat euentu, qui post Dauni stagnantia regna sanguine Tarpeias ire abstinuisset ad arces. 'En, qui nos segnes et nescire addere cursum{{versus|45}} factis iactastis, quod uobis scandere nuper non acie ex ipsa concessum moenia Romae, intrate atque epulas promissas sede Tonantis his, quae Graia manus defendit, reddite tectis.' talia iactabat famaeque pudore futurae, {{versus|50}} inritus incepti prima si absisteret urbe, audebat cuncta atque acuebat fraudibus enses. sed subitae muris flammae totoque fluebant aggeris anfractu tela improuisa per auras. haud secus, occuluit saxi quo uertice fetus{{versus|55}} ales fulua Iouis, tacito si ad culmina nisu euasit serpens terretque propincus hiatu, illa hostem rostro atque adsuetis fulmina ferre unguibus incessens nidi circumuolat orbem. Tandem ad uicinos Cumarum uertere portus{{versus|60}} defessus subiit uarioque lacessere motu fortunam et famae turbando obstare sinistrae. sed custos urbi Gracchus tutela uel ipsis certior arcebat muris iterumque sedere portis atque aditus iterum sperare uetabat.{{versus|65}} lustrat inops animi rimaturque omnia circum alite uectus equo rursusque hortatibus infit laudum agitare suos: 'Pro di, quis terminus' inquit 'ante urbes standi Graias, oblite tuorum factorum miles? quis erit modus? Alpibus astat{{versus|70}} nimirum maior moles, et scandere caelum pulsantis iubeo scopulos. quamquam altera detur si similis tellus, aliaeque repente sub astra exsurgant rupes, non ibis et arduus arma me ducente feres? tene heu Cumanus hiantem{{versus|75}} agger adhuc murusque tenet Gracchusue, moueri non ausus portis? paruo in discrimine cerno . . . . . . . . . . . an uobis gentes quaecumque labore parastis casu gesta putent? per uos Tyrrhena fauentum stagna deum, per ego et Trebiam cineresque Sagunti{{versus|80}} obtestor, dignos iam uosmet reddite uestra quam trahitis fama et reuocate in pectora Cannas.' Sic ductor fessas luxu attritasque secundis erigere et uerbis temptabat sistere mentes. atque hic perlustrans aditus fulgentia cernit{{versus|85}} arcis templa iugo, quorum tum Virrius, altae immitis ductor Capuae, primordia pandit. 'Non est hoc' inquit 'nostri, quod suspicis, aeui: maiores fecere manus. cum regna timeret Dictaei regis (sic fama est) linquere terras{{versus|90}} Daedalus inuenit nec toto signa sequenti orbe dare, aetherias aliena tollere in auras ausus se penna atque homini monstrare uolatus. suspensum hic librans media inter nubila corpus enauit superosque nouus conterruit ales.{{versus|95}} natum etiam docuit falsae sub imagine plumae attemptare uias uolucrum, lapsumque solutis pennarum remis et non felicibus alis turbida plaudentem uidit freta. dumque dolori indulget subito motis ad pectora palmis,{{versus|100}} nescius heu planctu duxit moderante uolatus. hic pro nubiuago gratus pia templa meatu instituit Phoebi atque audacis exuit alas.' Virrius haec: sed enim ductor numerabat inertis atque actos sine Marte dies ac stare pudebat.{{versus|105}} ingemit aduersis respectansque inrita tecta urbe Dicarchea parat exsatiare dolorem. hic quoque nunc pelagus, nunc muri saxea moles officit audenti defensantumque labores. dumque tenet socios dura atque obsaepta uiarum {{versus|110}} rumpere nitentis lentus labor, ipse propinqua stagnorum terraeque simul miracula lustrat. Primores adsunt Capuae: docet ille, tepentes unde ferant nomen Baiae, comitemque dedisse Dulichiae puppis stagno sua nomina monstrat.{{versus|115}} ast hic Lucrino mansisse uocabula quondam Cocyti memorat medioque in gurgite ponti Herculeum commendat iter, qua discidit aequor Amphitryoniades armenti uictor Hiberi. ille, olim populis dictum Styga, nomine uerso{{versus|120}} stagna inter celebrem nunc mitia monstrat Auernum: tum tristi nemore atque umbris nigrantibus horrens et formidatus uolucri letale uomebat suffuso uirus caelo Stygiaque per urbes religione sacer saeuum retinebat honorem.{{versus|125}} huic uicina palus (fama est Acherontis ad undas pandere iter) caecas stagnante uoragine fauces laxat et horrendos aperit telluris hiatus interdumque nouo perturbat lumine manis. at iuxta caligantis longumque per aeuum{{versus|130}} infernis pressas nebulis pallente sub umbra Cimmerias iacuisse domos noctemque profundam Tartareae narrant urbis. tum sulphure et igni semper anhelantis coctoque bitumine campos ostentant. tellus, atro exundante uapore{{versus|135}} suspirans ustisque diu calefacta medullis, aestuat et Stygios exhalat in aera flatus; ~parturit et tremulis metuendum exsibilat antris, interdumque, cauas luctatus rumpere sedis aut exire fretis, sonitu lugubre minaci{{versus|140}} Mulciber immugit lacerataque uiscera terrae mandit et exesos labefactat murmure montis. tradunt Herculea prostratos mole Gigantas tellurem iniectam quatere, et spiramine anhelo torreri late campos, quotiensque minantur{{versus|145}} rumpere compagem impositam, expallescere caelum. apparet Prochyte saeuum sortita Mimanta, apparet procul Inar⟨i⟩me, quae turbine nigro fumantem premit Iapetum flammasque rebelli ore eiectantem et, si quando euadere detur,{{versus|150}} bella Ioui rursus superisque iterare uolentem. monstrantur Vesuuina iuga atque in uertice summo depasti flammis scopuli stratusque ruina mons circum atque Aetnae fatis certantia saxa. necnon Misenum seruantem Idaea sepulcro{{versus|155}} nomina et Herculeos uidet ipso in litore Baulos: miratur pelagique minas terraeque labores. Quae postquam perspecta uiro, regressus ad altos inde Pheretiadum muros, frondentia laeto palmite deuastat Nysaea cacumina Gauri.{{versus|160}} hinc ad Chalcidicam transfert citus agmina Nolam. campo Nola sedet crebris circumdata in orbem turribus et celso facilem tutatur adiri planitiem uallo, sed, qui non turribus arma defendenda daret, uerum ultro moenia dextra{{versus|165}} protegeret, Marcellus opem auxiliumque ferebat. isque ubi Agenoream procul aduentare per aequor et ferri ad muros nubem uidet, 'Arma, cruentus hostis adest, capite arma, uiri' clamatque capitque. circumstant rapidi iuuenes aptantque frementi {{versus|170}} sanguineas de more iubas. sonat inde, citato agmina disponens passu: 'Tu limina dextrae seruabis portae, Nero; tu conuerte cohortes ad laeuam patrias et Larinatia signa, clarum Volscorum, Tulli, decus. ast ubi iusso,{{versus|175}} per tacitum ruptis subita ui fundite portis telorum in campos nimbum. ferar ipse reuulsa in medios equitumque traham certamina porta.' Dumque ea Marcellus, iam claustra reuellere Poeni et scalis spretis temptabant rumpere muros.{{versus|180}} insonuere tubae passim clamorque uirorum hinnitusque, simul litui raucoque tumultu cornua et in membris concussa furentibus arma. fertur acerba lues disiectis incita portis effusaeque ruunt inopino flumine turmae,{{versus|185}} improbus ut fractis exundat molibus amnis, propulsum ut Borea scopulis impingitur aequor, ut rupto terras inuadunt carcere uenti. nec torrente Libys uiso armorumque uirumque deiectus spe s⟨t⟩are ualet. dux Dardanus instat{{versus|190}} attonito, praegressus equo, tergisque ruentum incumbens hasta socios nunc uoce fatigat: 'Perge, age, fer gressus. dexter deus, horaque nostra est. hac iter ad muros Capuae,' nunc rursus in hostem conuersus: 'Sta. quo raperis? non terga tuorum,{{versus|195}} te, ductor Libyae, increpito: sta. campus et arma et Mars in manibus. dimitto e caede cohortes: spectemur soli. Marcellus proelia posco.' sic rector Latius, iuuenique inuadere pugnam Barcaeo suadebat honor pretiumque pericli.{{versus|200}} Sed non haec placido cernebat pectore Iuno coeptoque auertit suprema in fata ruentem. sistere perculsos ille et reuocare laborat: 'Talesne e gremio Capuae tectisque sinistris egredimur? state, o miseri, quis gloria summa{{versus|205}} dedecori est. nil uos hodie, mihi credite, terga uertentis fidum expectat. meruistis ut omnis ingruat Ausonia, et saeuo Mauorte parastis ne qua spes fusos pacis uitaeque maneret.' uincebat clamore tubas uocisque uigore{{versus|210}} quamuis obstructas saeuus penetrabat in auris. Polydamanteis iuuenis Pedianus in armis bella agitabat atrox Troianaque semina et ortus atque Antenorea sese de stirpe ferebat, haud leuior generis fama sacroque Timauo{{versus|215}} gloria et Euganeis dilectum nomen in oris. huic pater Eridanus Venetaeque ex ordine gentes atque Apono gaudens populus, seu bella cieret seu Musas placidus doctaeque silentia uitae mallet et Aonio plectro mulcere labores,{{versus|220}} non ullum dixere parem, nec notior alter Gradiuo iuuenis nec Phoebo notior alter. qui postquam, effusis urgens uestigia frenis Poenorum, iuxta galeam atque insigne perempti agnouit spolium Pauli (puer illa gerebat{{versus|225}} non paruo laetus ductoris munere Cinyps, dilectus Poeno Cinyps, quo gratior ora non fuit ac nulla nituit plus fronte decoris: quale micat semperque nouum est quod Tiburis aura pascit ebur, uel qui miro candoris honore{{versus|230}} lucet in aure lapis rubris aduectus ab undis.)— quem postquam egregium cristis et casside nota fulgentem extremo Pedianus in agmine uidit, ceu subita ante oculos Pauli emersisset imago sedibus infernis amissaque posceret arma,{{versus|235}} inuadit frendens: 'Tune, ignauissime, sacri portabis capitis, quae non sine crimine uester inuidiaque deum gestaret tegmina ductor? en Paulus.' uocat inde uiri ad spectacula manis et fugientis agit costis penetrabile telum.{{versus|240}} tum delapsus equo galeam atque insignia magni consulis abrumpit dextra spoliatque nitentem. soluitur omne decus leto, niueosque per artus it Stygius color et formae populatur honores. ambrosiae cecidere comae, uiolataque ceruix{{versus|245}} marmoreum in iugulum collo labente recumbit. haud secus Oceano rediens Cythereius ignis, cum sese Veneri iactat splendore refecto, si subita inuadat nubes, hebetatur et atris decrescens tenebris languentia lumina condit.{{versus|250}} ipse etiam rapta Pedianus casside nudos attonitus stupet ad uultus irasque coercet. tum galeam magno socium clamore reportans immitem quatiebat ecum, spumantia saeuo frena cruentantem morsu. cui turbidus armis{{versus|255}} obuia Marcellus rapido tulit ora tumultu adgnoscensque decus 'Macte ⟨o⟩ uirtutis auitae, macte Antenoride! nunc' inquit 'rapta petamus, quod superest, Libyci ductoris tegmina,' et ardens terrificis saeuam fundit stridoribus hastam.{{versus|260}} nec forsan uoti uanus foret, obuia ni uis Gestaris opposito tenuisset corpore telum. qui dum uicinis ductorem protegit armis, transabiit non hunc sitiens grauis hasta cruorem ingentisque minas mutata morte peregit.{{versus|265}} auehitur raptim ductor discrimine leti turbatus cursumque furens ad castra capessit. Iamque fugae immodicus tendit certamine gressum praecipitem uersis Poenorum exercitus armis. adsequitur telis hostis, longasque uiritim{{versus|270}} exsatiant iras cladum caeloque cruentos certatim ostentant et dis ultoribus enses. ille dies primus docuit, quod credere nemo auderet superis, Martis certamine sisti posse ducem Libyae. raptant currusque uirosque{{versus|275}} Massylamque feram, et uiuis auulsa reportant tegmina bellantum atque abeunt, sub cuspide terga contenti uidisse ducis. tum Martis adaequant Marcellum decori: graditur comitante triumpho maior quam ferret cum uictor opima Tonanti.{{versus|280}} Inde furens, postquam uallo uix depulit hostem, ductor Agenoreus 'Quando hanc quantoque cruore hostili labem eluerim? mea terga uidere contigit Ausoniae? mene,' inquit 'summe deorum, post Trebiam statuis tam turpi funere dignum?{{versus|285}} uosque, inuicta diu, nunc heu sine Marte iuuentus, debellata bonis Capuae, non degener ipse gestorum Ausoniis uerti uictricia signa: uobis terga dedi. uidi, cum ad bella uocarem, non secus atque Italo fugere a ductore pauentis.{{versus|290}} quid relicum prisci Martis tibi, qui dare terga me reuocante potes?' fundebat talia Poenus. at Latiae sese Nolana ad moenia turmae portantes spolia insigni clamore ferebant. At consueta grauis per longum audire suorum{{versus|295}} euentus Roma et numquam recreata secundis, adlato tandem faustae certamine pugnae erigitur primoque deum se munere tollit. ante omnis pigra in Martem fugiensque laborum, dum bellum tonat, et sese furata iuuentus{{versus|300}} dat poenas latebrae. tum, qui dulcedine uitae inuenere dolos iurataque foedera Poeno corrupere, notant et purgant crimine gentem. punitur patriam meditati linquere terram consilium infelix scelerataque culpa Metelli.{{versus|305}} talia corda uirum. sed enim nec femina cessat mente aequare uiros et laudis poscere partem. omnis, prae sese portans capitisque manusque antiquum decus ac derepta monilia collo, certatim matrona ruit belloque ministrant.{{versus|310}} haud tanta cessisse uiros in tempore tali laudis sorte piget, factoque in saecula ituro laetantur tribuisse locum. tum celsa senatus subsequitur turba. in medium certamine magno priuatae cumulantur opes. nudare penatis{{versus|315}} ac nihil arcanos uitae melioris ad usus seposuisse iuuat. coit et sine nomine uulgus. corpore sic toto ac membris Roma omnibus usa, exanguis rursus tollebat ad aethera uultus. Addunt spem miseris dulcem Parnasia Cirrha{{versus|320}} portantes responsa uiri. nam laeta ferebant exaudisse adytis, sacra cum uoce tonaret antrum et mugiret Phoebo iam intrata sacerdos: 'Soluite, gens Veneris, grauioris corde timores: aduersa et quicquid duri sub Marte manebat{{versus|325}} exhaustum est uobis. restant leuiora laborum et sine pernicie terror. dis uota precesque ferte modo et tepidos aris libate cruores, neu date terga malis. aderit Gradiuus, et ipse Delius auertet propiora pericula uates{{versus|330}} Troianos notus semper minuisse labores. sed uero, sed enim ante omnis altaria fument centum festa Ioui: centum cadat hostia cultris. ille trucem belli nubem saeuasque procellas in Libyam uiolentus aget: spectabitis ipsi{{versus|335}} aegida turbato quatientem in proelia mundo.' atque ea Parnasi postquam clamata sub antris adlatum, uulgique deus peruenit ad auris, in Capitolinas certatim scanditur arces, sternunturque Ioui et delubrum sanguine honorant;{{versus|340}} tum paeana canunt responsaque fida precantur. Interea adsuetis senior Torquatus in armis Sardoas patrio quatiebat milite terras. namque ortum Iliaca iactans ab origine nomen in bella Hampsagoras Tyrios renouata uocarat.{{versus|345}} proles pulchra uiro nec tali digna parente Hostus erat, cuius fretus fulgente iuuenta ipse asper paci crudos sine uiribus annos barbarici studio ritus refouebat in armis. isque ubi Torquatum raptim properata ferentem{{versus|350}} signa uidet pugnaeque auidas accedere dextras, fraude loci nota latebrosa per auia saltus euolat et prouisa fugae compendia captans uirgulta tegitur ualle ac frondentibus umbris. Insula fluctisono circumuallata profundo{{versus|355}} fastigatur aquis compressaque gurgite terras enormis cohibet nudae sub imagine plantae: inde Ichnusa prius Grais memorata colonis. mox Libyci Sardus generoso sanguine fidens Herculis ex sese mutauit nomina terrae.{{versus|360}} adfluxere etiam et sedes posuere coactas dispersi pelago post eruta Pergama Teucri. nec paruum decus, aduecto cum classe paterna agmine Thespiadum, terris, Iol⟨a⟩e, dedisti. fama est, cum laceris Actaeon flebile membris{{versus|365}} supplicium lueret spectatae ⟨in⟩ fonte Dianae, attonitum nouitate mali fugisse parentem per freta Aristaeum et Sardoos isse recessus. Cyrenen monstrasse ferunt noua litora matrem. serpentum tellus pura ac uiduata uenenis,{{versus|370}} sed tristis caelo et multa uitiata palude. qua uidet Italiam, saxoso torrida dorso exercet scopulis late freta pallidaque intus arua coquit nimium, Cancro fumantibus Austris. cetera propensae Cereris nutrita fauore.{{versus|375}} Hoc habitu terrae nemorosa per inuia crebro Torquatum eludens Hostus Sidonia pugnae tela expectabat sociosque laboris Hiberos. qui postquam appulsis animos auxere carinis, haud mora: prorumpit latebris, aduersaque late{{versus|380}} agmina inhorrescunt, longumque coire uidetur et conferre gradum. media interualla patentis corripiunt campi properatis eminus hastis, donec ad expertos enses, fidissima tela, peruentum. dira inde lues: caeduntque caduntque{{versus|385}} alternique animas saeuo in mucrone relincunt. Non equidem innumeras caedes totque horrida facta sperarim tanto digne pro nomine rerum pandere nec dictis bellantum aequare calorem. sed uos, Calliope, nostro donate labori{{versus|390}} nota parum magni longo tradantur ut aeuo facta uiri, et meritum uati sacremus honorem. Ennius, antiqua Messapi ab origine regis, miscebat primas acies, Latiaeque superbum uitis adornabat dextra⟨m⟩ decus. hispida tellus{{versus|395}} miserunt Calabri: Rudiae genuere uetustae, nunc Rudiae solo memorabile nomen alumno. is prima in pugna (uates ut Thracius olim, infestam bello quateret cum Cyzicus Argo, spicula deposito Rhodopeia pectine torsit){{versus|400}} spectandum sese non parua strage uirorum fecerat, et dextrae gliscebat caedibus ardor. aduolat aeternum sperans fore pelleret Hostus si tantam labem, ac perlibrat uiribus hastam. risit nube sedens uani conamina coepti{{versus|405}} et telum procul in uentos dimisit Apollo, ac super his: 'Nimium iuuenis nimiumque superbi sperata hausisti. sacer hic ac magna sororum Aonidum cura est et dignus Apolline uates. hic canet inlustri primus bella Itala uersu{{versus|410}} attolletque duces caelo, resonare docebit hic Lat⟨i⟩is ⟨H⟩elicona modis nec cedet honore Ascraeo famaue seni.' sic Phoebus, et Hosto ultrix per geminum transcurrit tempus harundo. uertuntur iuuenis casu perculsa per agros{{versus|415}} agmina, et effusae pariter dant terga cateruae. tum pater audita nati nece turbidus irae barbaricum atque immane gemens transfigit anhelum pectus et ad manis urget uestigia nati. At Libyae ductor, Marcello fractus et acri{{versus|420}} contusus pugna, campos damnarat et arma: uerterat ad miseras non aequi Martis Acerras. inde, ubi permisit flammis atque ensibus urbem, Nuceriae nihilo leuior nec parcior ira incussit sese atque aequauit moenia terrae.{{versus|425}} post Casilina sibi multum obluctatus iniquis defendentum armis aegre reserauerat astu limina et obsessis uitam pensauerat auro. iamque in Dauniacos transfundens agmina campos flectebat rabiem quo praeda uel ira uocasset.{{versus|430}} fumabat uersis incensa Petilia tectis, infelix fidei miseraeque secunda Sagunto, at quondam Herculeam seruare superba pharetram. Verterat et mentem Tyria ad conata Tarentus, portisque intrarant Poeni. sed enim arce corusca,{{versus|435}} fisa loco, manus Ausoniae stipata sedebat. hic, miranda mouens, classem quae condita portu astabat (namque angustis e faucibus aequor erumpit scopulos inter patuloque recessu infundit campis secretum gurgite pontum)—{{versus|440}} inclusas igitur, quibus haud enare dabatur arce superposita, claustris maris extulit astu perque auersa tulit portatas arua carinas. lubrica roboreis aderant substramina plaustris, atque recens caesi tergo prolapsa iuuenci{{versus|445}} aequoream rota ducebat per gramina puppim. et iam per collis dumosque ad litus adacta innabat pelago ueniens sine remige classis. Nuntius interea uectis non more carinis terrentem freta curarum feruoribus implet,{{versus|450}} dum procul Oebalios amet expugnare nepotes et primus rostris sulcet naualibus arua, adsessos Capuae muros: claustra ipsa reuelli portarum, ac totum miseris incurrere bellum. linquit coepta ferox, pennasque addente pudore{{versus|455}} atque ira simul immani per proxima motu euolat et minitans auida ad certamina fertur. haud secus, amisso tigris si concita fetu emicet, attonitae paucis lustratur in horis Caucasus et saltu tramittitur alite Ganges,{{versus|460}} donec fulmineo partus uestigia cursu colligat et rabiem prenso consumat in hoste. Obuius huic sparso Centenius agmine raptim funditur audendi prauus facilisque periclis, sed paruum decus Hannibali. nam uitis honore{{versus|465}} perfunctus Latiae subito stimularat agrestis semermemque manum sternendam obiecerat hosti. bis septem demissa neci (nec substitit agmen) milia, bis septem, quae non sollertior ense, sed genus insignis, iustis ducebat in armis{{versus|470}} Fuluius: ast aeque per corpora fusa iacentum raptum iter est, uictorque moram non passus eundi. exequiae tantum famam nomenque uolentem mitificae mentis tenuerunt funere laeto. namque per insidias, infandum, et ab hospite caesus,{{versus|475}} conloquium et promissa petit dum perfida gentis Lucanae, Gracchus caeco circumdatus astu occiderat, laudemque Libys rapiebat humandi. Sed nun⟨c⟩, ut scitum celerare ad moenia Poenum, ⟨h⟩a⟨u⟩d stabat res ulla loco: iam consul uterque{{versus|480}} praecipites aderant, Nola uis omnis, et Arpis aeui floridior Fabius rapida arma ferebat. hinc Nero et hinc uolucris Silanus nocte dieque impellebat agens properata ad bella cohortis. undique conueniunt, pariterque opponere cunctos{{versus|485}} uni ductores iuueni placet. arduus ipse Tifata insidit, propior qua moenibus instat collis, et e tumulis subiectam despicit urbem. uerum ubi tot sese circumfundentibus armis uallatas socium portas unaque negari {{versus|490}} intrauisse sibi Capuaeque erumpere cernit, anxius euentus, nunc ferro frangere coetum obstantum meditatur, init nunc auia coepto consilia atque astu quaerit tot milia portis abstrahere artatis cinctosque resoluere muros.{{versus|495}} sic igitur secum curasque ita corde fatigat: 'Quo, mens aegra, uocas? rursusne pericula sumam non aecus regione loci, Capuaque uidente terga dabo? an residens uicini uertice montis excindi ante oculos patiar socialia tecta?{{versus|500}} non ita me experti Fabius Fabiique magister turbatum, Hesperio cum clausos milite collis euasi uictor sparsosque per arua iuuencos iactare accensis stimulaui cornibus ignes. haud dum omnes abiere doli. defendere nobis{{versus|505}} si Capuam ereptum est, dabitur circumdare Romam.' Haec postquam placita, et tenuit sententia mentem, non expectato, Titan dum gurgite lucem spirantis proferret equos, impellit in agmen uoce manuque uiros et coepta immania pandit:{{versus|510}} 'Perge, age, uince omnem, miles, uirtute laborem et quantum humani possunt se tendere passus, arduus accelera. Romam petis. hoc iter Alpes, hoc Cannae strauere tibi. eia, incute muris umbonem Iliacis Capuaeque repende ruinas:{{versus|515}} quam tanti fuerit cadere, ut Palatia cernas et demigrantem Tarpeia sede Tonantem.' Instincti glomerant gressus. Roma auribus haeret, Roma oculis, creduntque ducis sollertibus actis aptius id coeptum, quam si duxisset ab ipso{{versus|520}} fatali Aeneadis campo. Vulturna citata tramittunt alno uada postremique relincunt tardandis Italis corruptas igne carinas. tum Sidicina legunt pernicibus arua maniplis Threiciamque Calen, uestras a nomine nati,{{versus|525}} Orith⟨y⟩ia, domos. hinc Allifanus Iaccho haud inamatus ager nymphisque habitata Casinis rura euastantur. mox et uicinus Aquinas et quae fumantem texere Giganta Fregellae agmine carpuntur uolucri. fert concitus inde{{versus|530}} per iuga celsa gradum, duris qua rupibus haeret bellator Frusino, et surgit suspensa tumenti dorso frugiferis Cerealis Anagnia glaebis. iamque adeo est campos ingressus et arua Labici, linquens Telegoni pulsatos ariete muros,{{versus|535}} haud dignam inter tanta moram. nec amoena retentant Algida nec iuxta Iunonis tecta Gabinae. praeceps ad ripas immani turbine fertur, sulphureis gelidus qua serpit leniter undis ad genitorem Anio labens sine murmure Thybrim.{{versus|540}} Hic ut signa ferox dimensaque castra locauit et ripas tremefecit eques, perterrita pulsis Ilia prima uadis sacro se coniugis antro condidit, et cunctae fugerunt gurgite nymphae. at matres Latiae, ceu moenia nulla supersint,{{versus|545}} attonitae passim furibundis gressibus errant. ante oculos astant lacerae trepidantibus umbrae, quaeque grauem ad Trebiam quaeque ad Ticina fluenta oppetiere necem: Paulus Gracchusque cruenti Flaminiusque simul, miseris ante ora uagantur.{{versus|550}} clausit turba uias. stat celsus et asper ab ira ingentemque metum toruo domat ore senatus. interdum tamen erumpunt sub casside fusae per tacitum lacrimae: quidnam Fortuna minetur, quidue parent superi? pubes dispersa per altas{{versus|555}} stat turris atque huc uentum sub corde uolutat ut iam Roma satis credat defendere muros. Poenus ut ad somnos uix totam cursibus actae indulsit pubi noctem, uigil ipse nec ullam ad requiem facilis credensque abscedere uitae{{versus|560}} quod sopor eripiat tempus, radiantibus armis induitur Nomadumque iubet prorumpere turmas. inde leuis frenis circum pauitantia fertur quadrupedante sono perculsae moenia Romae. nunc aditus lustrat, clausas nunc cuspide pulsat{{versus|565}} infesta portas fruiturque timore pauentum. nunc lentus celsis astans in collibus intrat urbem oculis discitque locos causasque locorum. ac legeret uisu cuncta et penetraret in omnis spectando partis, ni magno turbine adesset{{versus|570}} Fuluius haud tota Capuae obsidione relicta. tum demum castris turmas inflexit ouantis spectata ductor satiatus pectora Roma. atque ubi nox depulsa polo primaque rubescit lampade Neptunus reuocatque Aurora labores,{{versus|575}} effundit rupto persultans agmina uallo et, quantum clamare ualet: 'Per plurima uestra, o socii, decora et sacras in sanguine dextras, uobis ite pares et tantum audete sub armis quantum Roma timet. reliquam hanc excindite molem:{{versus|580}} nil quod uincatis toto restabit in orbe. neu populi uos Martigenae tardarit origo: intratam Senonum capietis milibus urbem adsuetamque capi. fortasse curulibus altis iam uos exemplo proauorum ad nobile letum{{versus|585}} expectant de more senes mortique parantur.' Talibus hic Poenus, sed contra Oenotria pubes non ullas uoces ducis aut praecepta requirit. sat matres stimulant natique et cara supinas tendentum palmas lacrimantiaque ora parentum.{{versus|590}} ostentant paruos uagituque incita pulsant corda uirum, armatis infigunt oscula dextris. ire uolunt et pro muris opponere densi pectora respectantque suos fletumque resorbent. ut uero impulso patefactae cardine portae{{versus|595}} et simul erupit motis exercitus armis, funditur immixtus gemitu precibusque per altos ad caelum muros clangor, sparsaeque solutis crinibus exululant matres atque ubera nudant. Fuluius anteuolans agmen 'Quis nesciat' inquit{{versus|600}} 'non sponte ad nostros Poenum uenisse penatis? a portis fugit Capuae.' subnectere plura conantem tristis caeli cum murmure uasto turbauit fragor et subita de nube procellae. Iuppiter Aethiopum remeans tellure minantem{{versus|605}} Romuleo Poenum ut uidit succedere uallo, caelicolis raptim excitis defendere tecta Dardana et in septem discurrere iusserat arces. ipse e Tarpeio sublimis uertice cuncta, et uentos simul et nubes et grandinis iras{{versus|610}} fulminaque et tonitrus et nimbos conciet atros. concussi tremuere poli, caelumque tenebris clauditur, et terras caeco nox condit amictu. instat tempestas oculis, hostique propinquo Roma latet. iactae in turmas per nubila flammae{{versus|615}} stridorem seruant, membrisque insibilat ignis. hinc Notus, hinc Boreas, hinc fuscis Africus alis bella mouent, quantis animos et pectora possint irati satiare Iouis. fluit agmen aquarum turbine confusum piceo et nigrante procella{{versus|620}} atque omnis circa campos spumantibus undis inuoluit. celsus summo de culmine montis regnator superum sublata fulmina dextra librauit clipeoque ducis non cedere certi incussit. summa liquefacta est cuspis in hasta,{{versus|625}} et fluxit ceu correptus fornacibus ensis. Ambustis sed enim ductor Sidonius armis sistebat socios et caecum e nubibus ignem murmuraque a uentis misceri uana docebat. tandem, post clades socium caelique ruinam,{{versus|630}} non hoste in nimbis uiso, non ense, referri signa iubet castris maestasque resuscitat iras: 'Ventis debebis nimirum hiemisque procellis unum, Roma, diem. sed non te crastina nobis lux umquam eripiet, descendat Iuppiter ipse{{versus|635}} in terras licet.' infrendens dum talia fatur, ecce serenato clarum iubar emicat axe, purgatusque nitet discussis nubibus aether. Aeneadae sensere deum telisque repostis summissas tendunt alta ad Capitolia dextras{{versus|640}} et festa cingunt montis penetralia lauro. tum uultus, modo non paruo sudore madentis, nunc laetos Iouis aspectant: 'Da, summe deorum, da, pater, ut sacro Libys inter proelia telo concidat. haud alia potis est occumbere dextra.'{{versus|645}} Sic adeo orantes pressere silentia, postquam abstulerat terras nigrantibus Hesperus umbris. quem simul attollens rutilantem lampada Titan obruit et uitae rediit mortalibus usus, Poenus adest, nec se castris Oenotria pubes{{versus|650}} continet. haud dum enses stricti, mediumque iacebat tantum ad bella loci, quantum tramittere iactae sufficerent hastae, cum fulgor hebescere caeli per subitum coepit, densaeque subire tenebrae, atque dies fugere, atque armari ad proelia rursus{{versus|655}} Iuppiter. incumbunt uenti, crassusque rotante Austro nimborum feruet globus. intonat ipse, quod tremat et Rhodope Taurusque et Pindus et Atlas. audiuere lacus Erebi, mersusque profundis agnouit tenebris caelestia bella Typhoeus.{{versus|660}} inuadit Notus ac, piceam cum grandine multa intorquens nubem, cunctantem et uana minantem circumagit castrisque ducem succedere cogit. Verum ubi depositis saepsit sese aggere telis, laeta serenati facies aperitur Olympi,{{versus|665}} nullaque tam mitem credas habuisse Tonantem fulmina, nec placido commota tonitrua caelo. durat et adfirmans non ultra spondet in ipsos ~uenturam~ crebra diem, modo patria uirtus in dextras redeat, nec Romam excindere Poeni{{versus|670}} credant esse nefas. ubi nam tunc fulmina tandem inuiti latuisse Iouis, cum sterneret ensis Aetolos campos? ubi, cum Tyrrhena natarent stagna cruore uirum? 'Pugnat pro moenibus' inquit 'si rector superum tot iactis fulmine telis,{{versus|675}} inter tot motus cur me contra arma ferentem adflixisse piget? uentis hiemique fugaces terga damus. remeet, quaeso, mens illa uigorque, qua uobis, cum pacta patrum, cum foedera adessent, integrare acies placitum.' sic pectora flammat,{{versus|680}} donec ecum Titan spumantia frena resoluat. nec nox composuit curas, somnusue frementem ausus adire uirum, et redeunt cum luce furores. rursus in arma uocat trepidos clipeoque tremendum increpat atque armis imitatur murmura caeli.{{versus|685}} Vt uero accepit tantum confidere diuis Ausonios patres, summissaque Baetis ad oras auxilia, et noctu progressum moenibus agmen, sic agitare fremens obsessos otia, iamque securam Hannibalis Romam, uiolentior instat.{{versus|690}} iamque propinquabat muro, cum Iuppiter aegram Iunonem adloquitur curis mulcetque monendo: 'Nullane Sidonio iuueni, coniunxque sororque cara mihi, non ulla umquam sine fine feroci addes frena uiro? fuerit delere Saguntum,{{versus|695}} exaequare Alpes, imponere uincula sacro Eridano, foedare lacus: etiamne parabit nostras ille domos, nostras perrumpere in arces? siste uirum. namque, ut cernis, iam flagitat ignes et parat accensis imitari fulmina flammis.'{{versus|700}} His dictis grates agit ac turbata per auras deuolat et prensa iuuenis Saturnia dextra 'Quo ruis, o uecors, maioraque bella capessis mortali quam ferre datum?' Iuno inquit (et atram dimouit nubem ueroque apparuit ore){{versus|705}} 'non tibi cum Phrygio res Laurentiue colono: en, age (namque, oculis amota nube parumper, cernere cuncta dabo), surgit qua celsus ad auras, aspice, montis apex, uocitata Palatia regi Parrhasio plena tenet et resonante pharetra{{versus|710}} intenditque arcum et pugnas meditatur Apollo. at, qua uicinis tollit se collibus altae molis Auentinus, uiden', ut Latonia uirgo accensas quatiat Phlegethontis gurgite taedas exertos auide pugnae nudata lacertos?{{versus|715}} parte alia, cerne, ut saeuis Gradiuus in armis implerit dictum proprio de nomine campum. hinc Ianus mouet arma manu, mouet inde Quirinus, quisque suo de colle deus. sed enim aspice, quantus aegida commoueat nimbos flammasque uomentem{{versus|720}} Iuppiter et quantis pascat ferus ignibus iras. huc uultus flecte atque aude spectare Tonantem: quas hiemes, quantos concusso uertice cernis sub nutu tonitrus! oculis qui fulgurat ignis! cede deis tandem et Titania desine bella.'{{versus|725}} sic adfata uirum indocilem pacisque modique, mirantem superum uultus et flammea membra abstrahit ac pacem terris caeloque reponit. Respectans abit et castris auulsa moueri signa iubet ductor remeaturumque minatur.{{versus|730}} redditur extemplo flagrantior aethere lampas, et tremula infuso resplendent caerula Phoebo. at procul e muris uidere ut signa reuelli Aeneadae uersumque ducem, tacita ora uicissim ostentant nutuque docent quod credere magno{{versus|735}} non audent haerente metu, nec abire uolentis sed fraudem insidiasque putant et Punica corda, ac tacitae natis infigunt oscula matres: donec procedens oculis sese abstulit agmen suspectosque dolos dempto terrore resoluit.{{versus|740}} tum uero passim sacra in Capitolia pergunt inque uicem amplexi permixta uoce triumphum Tarpeii clamant Iouis ac delubra coronant. iamque omnis pandunt portas: ruit undique laetum non sperata petens dudum sibi gaudia uulgus.{{versus|745}} hi spectant, quo fixa loco tentoria regis astiterint, hi, qua celsus de sede uocatas adfatus fuerit turmas, ubi belliger Astur atque ubi atrox Garamas saeuusque tetenderit Hammon. corpora nunc uiua sparguntur gurgitis unda,{{versus|750}} nunc Anienicolis statuunt altaria nymphis. tum festam repetunt lustratis moenibus urbem. </poem> {{Liber |Ante=Liber XI |AnteNomen=../Liber XI |Post=Liber XIII |PostNomen=../Liber XIII }} a2k7ncc6oj7x1w79wf7vda2qkf451qs 269666 269639 2026-06-08T15:05:46Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/XII]] ad [[Punica/Liber XII]] 269639 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber X }} {{Liber |Ante=Liber XI |AnteNomen=../Liber XI |Post=Liber XIII |PostNomen=../Liber XIII }} <poem> Iam terra glaciale caput fecundaque nimbis tempora et austrifero nebulosam uertice frontem immitis condebat Hiems, blandisque salubre uer Zephyris tepido mulcebat rura sereno. prorumpit Capua Poenus uicinaque late{{versus|5}} praemisso terrore quatit, ceu condita bruma, dum Riphaea rigent Aquilonis flamina, tandem euoluit serpens arcano membra cubili et spondente die nouus emicat atque coruscum fert caput et saniem sublatis faucibus efflat.{{versus|10}} at Libyci ducis ut fulserunt signa per agros, desolata metu cuncta, et suadente pauore uallo se clausere simul trepidique salutis expectant ipsis metuentes moenibus hostem. Sed non ille uigor qui ruptis Alpibus arma{{versus|15}} intulerat dederatque uias Trebiaque potitus Maeonios Italo scelerauit sanguine fluctus tunc inerat. molli luxu madefacta meroque ~inlecebris somni torpentia membra fluebant. quis gelidas suetum noctes thorace grauatis{{versus|20}} sub Ioue non aequo trahere et tentoria saepe spernere, ubi hiberna ruerent cum grandine nimbi, ac ne nocte quidem clipeiue ensesue reposti, non pharetrae aut iacula, et pro membris arma fuere, tum graue cassis onus maioraque pondera uisa {{versus|25}} parmarum ac nullis fusae stridoribus hastae. Prima instaurantem sensit certamina mitis Parthenope, non diues opum, non spreta uigoris, sed portus traxere ducem secura uolentem aequora, quae peteret ueniens Carthagine puppis.{{versus|30}}<!-- reorder verses 31-37 --> nunc molles urbi ritus atque hospita Musis <!--cf. https://books.google.com/books?id=EZI9AAAAcAAJ&pg=PA7 --> otia et exemptum curis grauioribus aeuum. Sirenum dedit una suum (memorabile) nomen Parthenope muris Acheloias, aequore cuius regnauere diu cantus, cum dulce per undas{{versus|35}} exitium miseris caneret non prospera nautis. haec pone adgressus (nam frontem clauserat aequor) moenia non ullas ualuit perfringere Poenus tota mole uias frustraque inglorius ausi pulsauit quatiens obstructas ariete portas.{{versus|40}} stabat Cannarum Graia ad munimina uictor nequiquam et cautae mentis consulta probabat euentu, qui post Dauni stagnantia regna sanguine Tarpeias ire abstinuisset ad arces. 'En, qui nos segnes et nescire addere cursum{{versus|45}} factis iactastis, quod uobis scandere nuper non acie ex ipsa concessum moenia Romae, intrate atque epulas promissas sede Tonantis his, quae Graia manus defendit, reddite tectis.' talia iactabat famaeque pudore futurae, {{versus|50}} inritus incepti prima si absisteret urbe, audebat cuncta atque acuebat fraudibus enses. sed subitae muris flammae totoque fluebant aggeris anfractu tela improuisa per auras. haud secus, occuluit saxi quo uertice fetus{{versus|55}} ales fulua Iouis, tacito si ad culmina nisu euasit serpens terretque propincus hiatu, illa hostem rostro atque adsuetis fulmina ferre unguibus incessens nidi circumuolat orbem. Tandem ad uicinos Cumarum uertere portus{{versus|60}} defessus subiit uarioque lacessere motu fortunam et famae turbando obstare sinistrae. sed custos urbi Gracchus tutela uel ipsis certior arcebat muris iterumque sedere portis atque aditus iterum sperare uetabat.{{versus|65}} lustrat inops animi rimaturque omnia circum alite uectus equo rursusque hortatibus infit laudum agitare suos: 'Pro di, quis terminus' inquit 'ante urbes standi Graias, oblite tuorum factorum miles? quis erit modus? Alpibus astat{{versus|70}} nimirum maior moles, et scandere caelum pulsantis iubeo scopulos. quamquam altera detur si similis tellus, aliaeque repente sub astra exsurgant rupes, non ibis et arduus arma me ducente feres? tene heu Cumanus hiantem{{versus|75}} agger adhuc murusque tenet Gracchusue, moueri non ausus portis? paruo in discrimine cerno . . . . . . . . . . . an uobis gentes quaecumque labore parastis casu gesta putent? per uos Tyrrhena fauentum stagna deum, per ego et Trebiam cineresque Sagunti{{versus|80}} obtestor, dignos iam uosmet reddite uestra quam trahitis fama et reuocate in pectora Cannas.' Sic ductor fessas luxu attritasque secundis erigere et uerbis temptabat sistere mentes. atque hic perlustrans aditus fulgentia cernit{{versus|85}} arcis templa iugo, quorum tum Virrius, altae immitis ductor Capuae, primordia pandit. 'Non est hoc' inquit 'nostri, quod suspicis, aeui: maiores fecere manus. cum regna timeret Dictaei regis (sic fama est) linquere terras{{versus|90}} Daedalus inuenit nec toto signa sequenti orbe dare, aetherias aliena tollere in auras ausus se penna atque homini monstrare uolatus. suspensum hic librans media inter nubila corpus enauit superosque nouus conterruit ales.{{versus|95}} natum etiam docuit falsae sub imagine plumae attemptare uias uolucrum, lapsumque solutis pennarum remis et non felicibus alis turbida plaudentem uidit freta. dumque dolori indulget subito motis ad pectora palmis,{{versus|100}} nescius heu planctu duxit moderante uolatus. hic pro nubiuago gratus pia templa meatu instituit Phoebi atque audacis exuit alas.' Virrius haec: sed enim ductor numerabat inertis atque actos sine Marte dies ac stare pudebat.{{versus|105}} ingemit aduersis respectansque inrita tecta urbe Dicarchea parat exsatiare dolorem. hic quoque nunc pelagus, nunc muri saxea moles officit audenti defensantumque labores. dumque tenet socios dura atque obsaepta uiarum {{versus|110}} rumpere nitentis lentus labor, ipse propinqua stagnorum terraeque simul miracula lustrat. Primores adsunt Capuae: docet ille, tepentes unde ferant nomen Baiae, comitemque dedisse Dulichiae puppis stagno sua nomina monstrat.{{versus|115}} ast hic Lucrino mansisse uocabula quondam Cocyti memorat medioque in gurgite ponti Herculeum commendat iter, qua discidit aequor Amphitryoniades armenti uictor Hiberi. ille, olim populis dictum Styga, nomine uerso{{versus|120}} stagna inter celebrem nunc mitia monstrat Auernum: tum tristi nemore atque umbris nigrantibus horrens et formidatus uolucri letale uomebat suffuso uirus caelo Stygiaque per urbes religione sacer saeuum retinebat honorem.{{versus|125}} huic uicina palus (fama est Acherontis ad undas pandere iter) caecas stagnante uoragine fauces laxat et horrendos aperit telluris hiatus interdumque nouo perturbat lumine manis. at iuxta caligantis longumque per aeuum{{versus|130}} infernis pressas nebulis pallente sub umbra Cimmerias iacuisse domos noctemque profundam Tartareae narrant urbis. tum sulphure et igni semper anhelantis coctoque bitumine campos ostentant. tellus, atro exundante uapore{{versus|135}} suspirans ustisque diu calefacta medullis, aestuat et Stygios exhalat in aera flatus; ~parturit et tremulis metuendum exsibilat antris, interdumque, cauas luctatus rumpere sedis aut exire fretis, sonitu lugubre minaci{{versus|140}} Mulciber immugit lacerataque uiscera terrae mandit et exesos labefactat murmure montis. tradunt Herculea prostratos mole Gigantas tellurem iniectam quatere, et spiramine anhelo torreri late campos, quotiensque minantur{{versus|145}} rumpere compagem impositam, expallescere caelum. apparet Prochyte saeuum sortita Mimanta, apparet procul Inar⟨i⟩me, quae turbine nigro fumantem premit Iapetum flammasque rebelli ore eiectantem et, si quando euadere detur,{{versus|150}} bella Ioui rursus superisque iterare uolentem. monstrantur Vesuuina iuga atque in uertice summo depasti flammis scopuli stratusque ruina mons circum atque Aetnae fatis certantia saxa. necnon Misenum seruantem Idaea sepulcro{{versus|155}} nomina et Herculeos uidet ipso in litore Baulos: miratur pelagique minas terraeque labores. Quae postquam perspecta uiro, regressus ad altos inde Pheretiadum muros, frondentia laeto palmite deuastat Nysaea cacumina Gauri.{{versus|160}} hinc ad Chalcidicam transfert citus agmina Nolam. campo Nola sedet crebris circumdata in orbem turribus et celso facilem tutatur adiri planitiem uallo, sed, qui non turribus arma defendenda daret, uerum ultro moenia dextra{{versus|165}} protegeret, Marcellus opem auxiliumque ferebat. isque ubi Agenoream procul aduentare per aequor et ferri ad muros nubem uidet, 'Arma, cruentus hostis adest, capite arma, uiri' clamatque capitque. circumstant rapidi iuuenes aptantque frementi {{versus|170}} sanguineas de more iubas. sonat inde, citato agmina disponens passu: 'Tu limina dextrae seruabis portae, Nero; tu conuerte cohortes ad laeuam patrias et Larinatia signa, clarum Volscorum, Tulli, decus. ast ubi iusso,{{versus|175}} per tacitum ruptis subita ui fundite portis telorum in campos nimbum. ferar ipse reuulsa in medios equitumque traham certamina porta.' Dumque ea Marcellus, iam claustra reuellere Poeni et scalis spretis temptabant rumpere muros.{{versus|180}} insonuere tubae passim clamorque uirorum hinnitusque, simul litui raucoque tumultu cornua et in membris concussa furentibus arma. fertur acerba lues disiectis incita portis effusaeque ruunt inopino flumine turmae,{{versus|185}} improbus ut fractis exundat molibus amnis, propulsum ut Borea scopulis impingitur aequor, ut rupto terras inuadunt carcere uenti. nec torrente Libys uiso armorumque uirumque deiectus spe s⟨t⟩are ualet. dux Dardanus instat{{versus|190}} attonito, praegressus equo, tergisque ruentum incumbens hasta socios nunc uoce fatigat: 'Perge, age, fer gressus. dexter deus, horaque nostra est. hac iter ad muros Capuae,' nunc rursus in hostem conuersus: 'Sta. quo raperis? non terga tuorum,{{versus|195}} te, ductor Libyae, increpito: sta. campus et arma et Mars in manibus. dimitto e caede cohortes: spectemur soli. Marcellus proelia posco.' sic rector Latius, iuuenique inuadere pugnam Barcaeo suadebat honor pretiumque pericli.{{versus|200}} Sed non haec placido cernebat pectore Iuno coeptoque auertit suprema in fata ruentem. sistere perculsos ille et reuocare laborat: 'Talesne e gremio Capuae tectisque sinistris egredimur? state, o miseri, quis gloria summa{{versus|205}} dedecori est. nil uos hodie, mihi credite, terga uertentis fidum expectat. meruistis ut omnis ingruat Ausonia, et saeuo Mauorte parastis ne qua spes fusos pacis uitaeque maneret.' uincebat clamore tubas uocisque uigore{{versus|210}} quamuis obstructas saeuus penetrabat in auris. Polydamanteis iuuenis Pedianus in armis bella agitabat atrox Troianaque semina et ortus atque Antenorea sese de stirpe ferebat, haud leuior generis fama sacroque Timauo{{versus|215}} gloria et Euganeis dilectum nomen in oris. huic pater Eridanus Venetaeque ex ordine gentes atque Apono gaudens populus, seu bella cieret seu Musas placidus doctaeque silentia uitae mallet et Aonio plectro mulcere labores,{{versus|220}} non ullum dixere parem, nec notior alter Gradiuo iuuenis nec Phoebo notior alter. qui postquam, effusis urgens uestigia frenis Poenorum, iuxta galeam atque insigne perempti agnouit spolium Pauli (puer illa gerebat{{versus|225}} non paruo laetus ductoris munere Cinyps, dilectus Poeno Cinyps, quo gratior ora non fuit ac nulla nituit plus fronte decoris: quale micat semperque nouum est quod Tiburis aura pascit ebur, uel qui miro candoris honore{{versus|230}} lucet in aure lapis rubris aduectus ab undis.)— quem postquam egregium cristis et casside nota fulgentem extremo Pedianus in agmine uidit, ceu subita ante oculos Pauli emersisset imago sedibus infernis amissaque posceret arma,{{versus|235}} inuadit frendens: 'Tune, ignauissime, sacri portabis capitis, quae non sine crimine uester inuidiaque deum gestaret tegmina ductor? en Paulus.' uocat inde uiri ad spectacula manis et fugientis agit costis penetrabile telum.{{versus|240}} tum delapsus equo galeam atque insignia magni consulis abrumpit dextra spoliatque nitentem. soluitur omne decus leto, niueosque per artus it Stygius color et formae populatur honores. ambrosiae cecidere comae, uiolataque ceruix{{versus|245}} marmoreum in iugulum collo labente recumbit. haud secus Oceano rediens Cythereius ignis, cum sese Veneri iactat splendore refecto, si subita inuadat nubes, hebetatur et atris decrescens tenebris languentia lumina condit.{{versus|250}} ipse etiam rapta Pedianus casside nudos attonitus stupet ad uultus irasque coercet. tum galeam magno socium clamore reportans immitem quatiebat ecum, spumantia saeuo frena cruentantem morsu. cui turbidus armis{{versus|255}} obuia Marcellus rapido tulit ora tumultu adgnoscensque decus 'Macte ⟨o⟩ uirtutis auitae, macte Antenoride! nunc' inquit 'rapta petamus, quod superest, Libyci ductoris tegmina,' et ardens terrificis saeuam fundit stridoribus hastam.{{versus|260}} nec forsan uoti uanus foret, obuia ni uis Gestaris opposito tenuisset corpore telum. qui dum uicinis ductorem protegit armis, transabiit non hunc sitiens grauis hasta cruorem ingentisque minas mutata morte peregit.{{versus|265}} auehitur raptim ductor discrimine leti turbatus cursumque furens ad castra capessit. Iamque fugae immodicus tendit certamine gressum praecipitem uersis Poenorum exercitus armis. adsequitur telis hostis, longasque uiritim{{versus|270}} exsatiant iras cladum caeloque cruentos certatim ostentant et dis ultoribus enses. ille dies primus docuit, quod credere nemo auderet superis, Martis certamine sisti posse ducem Libyae. raptant currusque uirosque{{versus|275}} Massylamque feram, et uiuis auulsa reportant tegmina bellantum atque abeunt, sub cuspide terga contenti uidisse ducis. tum Martis adaequant Marcellum decori: graditur comitante triumpho maior quam ferret cum uictor opima Tonanti.{{versus|280}} Inde furens, postquam uallo uix depulit hostem, ductor Agenoreus 'Quando hanc quantoque cruore hostili labem eluerim? mea terga uidere contigit Ausoniae? mene,' inquit 'summe deorum, post Trebiam statuis tam turpi funere dignum?{{versus|285}} uosque, inuicta diu, nunc heu sine Marte iuuentus, debellata bonis Capuae, non degener ipse gestorum Ausoniis uerti uictricia signa: uobis terga dedi. uidi, cum ad bella uocarem, non secus atque Italo fugere a ductore pauentis.{{versus|290}} quid relicum prisci Martis tibi, qui dare terga me reuocante potes?' fundebat talia Poenus. at Latiae sese Nolana ad moenia turmae portantes spolia insigni clamore ferebant. At consueta grauis per longum audire suorum{{versus|295}} euentus Roma et numquam recreata secundis, adlato tandem faustae certamine pugnae erigitur primoque deum se munere tollit. ante omnis pigra in Martem fugiensque laborum, dum bellum tonat, et sese furata iuuentus{{versus|300}} dat poenas latebrae. tum, qui dulcedine uitae inuenere dolos iurataque foedera Poeno corrupere, notant et purgant crimine gentem. punitur patriam meditati linquere terram consilium infelix scelerataque culpa Metelli.{{versus|305}} talia corda uirum. sed enim nec femina cessat mente aequare uiros et laudis poscere partem. omnis, prae sese portans capitisque manusque antiquum decus ac derepta monilia collo, certatim matrona ruit belloque ministrant.{{versus|310}} haud tanta cessisse uiros in tempore tali laudis sorte piget, factoque in saecula ituro laetantur tribuisse locum. tum celsa senatus subsequitur turba. in medium certamine magno priuatae cumulantur opes. nudare penatis{{versus|315}} ac nihil arcanos uitae melioris ad usus seposuisse iuuat. coit et sine nomine uulgus. corpore sic toto ac membris Roma omnibus usa, exanguis rursus tollebat ad aethera uultus. Addunt spem miseris dulcem Parnasia Cirrha{{versus|320}} portantes responsa uiri. nam laeta ferebant exaudisse adytis, sacra cum uoce tonaret antrum et mugiret Phoebo iam intrata sacerdos: 'Soluite, gens Veneris, grauioris corde timores: aduersa et quicquid duri sub Marte manebat{{versus|325}} exhaustum est uobis. restant leuiora laborum et sine pernicie terror. dis uota precesque ferte modo et tepidos aris libate cruores, neu date terga malis. aderit Gradiuus, et ipse Delius auertet propiora pericula uates{{versus|330}} Troianos notus semper minuisse labores. sed uero, sed enim ante omnis altaria fument centum festa Ioui: centum cadat hostia cultris. ille trucem belli nubem saeuasque procellas in Libyam uiolentus aget: spectabitis ipsi{{versus|335}} aegida turbato quatientem in proelia mundo.' atque ea Parnasi postquam clamata sub antris adlatum, uulgique deus peruenit ad auris, in Capitolinas certatim scanditur arces, sternunturque Ioui et delubrum sanguine honorant;{{versus|340}} tum paeana canunt responsaque fida precantur. Interea adsuetis senior Torquatus in armis Sardoas patrio quatiebat milite terras. namque ortum Iliaca iactans ab origine nomen in bella Hampsagoras Tyrios renouata uocarat.{{versus|345}} proles pulchra uiro nec tali digna parente Hostus erat, cuius fretus fulgente iuuenta ipse asper paci crudos sine uiribus annos barbarici studio ritus refouebat in armis. isque ubi Torquatum raptim properata ferentem{{versus|350}} signa uidet pugnaeque auidas accedere dextras, fraude loci nota latebrosa per auia saltus euolat et prouisa fugae compendia captans uirgulta tegitur ualle ac frondentibus umbris. Insula fluctisono circumuallata profundo{{versus|355}} fastigatur aquis compressaque gurgite terras enormis cohibet nudae sub imagine plantae: inde Ichnusa prius Grais memorata colonis. mox Libyci Sardus generoso sanguine fidens Herculis ex sese mutauit nomina terrae.{{versus|360}} adfluxere etiam et sedes posuere coactas dispersi pelago post eruta Pergama Teucri. nec paruum decus, aduecto cum classe paterna agmine Thespiadum, terris, Iol⟨a⟩e, dedisti. fama est, cum laceris Actaeon flebile membris{{versus|365}} supplicium lueret spectatae ⟨in⟩ fonte Dianae, attonitum nouitate mali fugisse parentem per freta Aristaeum et Sardoos isse recessus. Cyrenen monstrasse ferunt noua litora matrem. serpentum tellus pura ac uiduata uenenis,{{versus|370}} sed tristis caelo et multa uitiata palude. qua uidet Italiam, saxoso torrida dorso exercet scopulis late freta pallidaque intus arua coquit nimium, Cancro fumantibus Austris. cetera propensae Cereris nutrita fauore.{{versus|375}} Hoc habitu terrae nemorosa per inuia crebro Torquatum eludens Hostus Sidonia pugnae tela expectabat sociosque laboris Hiberos. qui postquam appulsis animos auxere carinis, haud mora: prorumpit latebris, aduersaque late{{versus|380}} agmina inhorrescunt, longumque coire uidetur et conferre gradum. media interualla patentis corripiunt campi properatis eminus hastis, donec ad expertos enses, fidissima tela, peruentum. dira inde lues: caeduntque caduntque{{versus|385}} alternique animas saeuo in mucrone relincunt. Non equidem innumeras caedes totque horrida facta sperarim tanto digne pro nomine rerum pandere nec dictis bellantum aequare calorem. sed uos, Calliope, nostro donate labori{{versus|390}} nota parum magni longo tradantur ut aeuo facta uiri, et meritum uati sacremus honorem. Ennius, antiqua Messapi ab origine regis, miscebat primas acies, Latiaeque superbum uitis adornabat dextra⟨m⟩ decus. hispida tellus{{versus|395}} miserunt Calabri: Rudiae genuere uetustae, nunc Rudiae solo memorabile nomen alumno. is prima in pugna (uates ut Thracius olim, infestam bello quateret cum Cyzicus Argo, spicula deposito Rhodopeia pectine torsit){{versus|400}} spectandum sese non parua strage uirorum fecerat, et dextrae gliscebat caedibus ardor. aduolat aeternum sperans fore pelleret Hostus si tantam labem, ac perlibrat uiribus hastam. risit nube sedens uani conamina coepti{{versus|405}} et telum procul in uentos dimisit Apollo, ac super his: 'Nimium iuuenis nimiumque superbi sperata hausisti. sacer hic ac magna sororum Aonidum cura est et dignus Apolline uates. hic canet inlustri primus bella Itala uersu{{versus|410}} attolletque duces caelo, resonare docebit hic Lat⟨i⟩is ⟨H⟩elicona modis nec cedet honore Ascraeo famaue seni.' sic Phoebus, et Hosto ultrix per geminum transcurrit tempus harundo. uertuntur iuuenis casu perculsa per agros{{versus|415}} agmina, et effusae pariter dant terga cateruae. tum pater audita nati nece turbidus irae barbaricum atque immane gemens transfigit anhelum pectus et ad manis urget uestigia nati. At Libyae ductor, Marcello fractus et acri{{versus|420}} contusus pugna, campos damnarat et arma: uerterat ad miseras non aequi Martis Acerras. inde, ubi permisit flammis atque ensibus urbem, Nuceriae nihilo leuior nec parcior ira incussit sese atque aequauit moenia terrae.{{versus|425}} post Casilina sibi multum obluctatus iniquis defendentum armis aegre reserauerat astu limina et obsessis uitam pensauerat auro. iamque in Dauniacos transfundens agmina campos flectebat rabiem quo praeda uel ira uocasset.{{versus|430}} fumabat uersis incensa Petilia tectis, infelix fidei miseraeque secunda Sagunto, at quondam Herculeam seruare superba pharetram. Verterat et mentem Tyria ad conata Tarentus, portisque intrarant Poeni. sed enim arce corusca,{{versus|435}} fisa loco, manus Ausoniae stipata sedebat. hic, miranda mouens, classem quae condita portu astabat (namque angustis e faucibus aequor erumpit scopulos inter patuloque recessu infundit campis secretum gurgite pontum)—{{versus|440}} inclusas igitur, quibus haud enare dabatur arce superposita, claustris maris extulit astu perque auersa tulit portatas arua carinas. lubrica roboreis aderant substramina plaustris, atque recens caesi tergo prolapsa iuuenci{{versus|445}} aequoream rota ducebat per gramina puppim. et iam per collis dumosque ad litus adacta innabat pelago ueniens sine remige classis. Nuntius interea uectis non more carinis terrentem freta curarum feruoribus implet,{{versus|450}} dum procul Oebalios amet expugnare nepotes et primus rostris sulcet naualibus arua, adsessos Capuae muros: claustra ipsa reuelli portarum, ac totum miseris incurrere bellum. linquit coepta ferox, pennasque addente pudore{{versus|455}} atque ira simul immani per proxima motu euolat et minitans auida ad certamina fertur. haud secus, amisso tigris si concita fetu emicet, attonitae paucis lustratur in horis Caucasus et saltu tramittitur alite Ganges,{{versus|460}} donec fulmineo partus uestigia cursu colligat et rabiem prenso consumat in hoste. Obuius huic sparso Centenius agmine raptim funditur audendi prauus facilisque periclis, sed paruum decus Hannibali. nam uitis honore{{versus|465}} perfunctus Latiae subito stimularat agrestis semermemque manum sternendam obiecerat hosti. bis septem demissa neci (nec substitit agmen) milia, bis septem, quae non sollertior ense, sed genus insignis, iustis ducebat in armis{{versus|470}} Fuluius: ast aeque per corpora fusa iacentum raptum iter est, uictorque moram non passus eundi. exequiae tantum famam nomenque uolentem mitificae mentis tenuerunt funere laeto. namque per insidias, infandum, et ab hospite caesus,{{versus|475}} conloquium et promissa petit dum perfida gentis Lucanae, Gracchus caeco circumdatus astu occiderat, laudemque Libys rapiebat humandi. Sed nun⟨c⟩, ut scitum celerare ad moenia Poenum, ⟨h⟩a⟨u⟩d stabat res ulla loco: iam consul uterque{{versus|480}} praecipites aderant, Nola uis omnis, et Arpis aeui floridior Fabius rapida arma ferebat. hinc Nero et hinc uolucris Silanus nocte dieque impellebat agens properata ad bella cohortis. undique conueniunt, pariterque opponere cunctos{{versus|485}} uni ductores iuueni placet. arduus ipse Tifata insidit, propior qua moenibus instat collis, et e tumulis subiectam despicit urbem. uerum ubi tot sese circumfundentibus armis uallatas socium portas unaque negari {{versus|490}} intrauisse sibi Capuaeque erumpere cernit, anxius euentus, nunc ferro frangere coetum obstantum meditatur, init nunc auia coepto consilia atque astu quaerit tot milia portis abstrahere artatis cinctosque resoluere muros.{{versus|495}} sic igitur secum curasque ita corde fatigat: 'Quo, mens aegra, uocas? rursusne pericula sumam non aecus regione loci, Capuaque uidente terga dabo? an residens uicini uertice montis excindi ante oculos patiar socialia tecta?{{versus|500}} non ita me experti Fabius Fabiique magister turbatum, Hesperio cum clausos milite collis euasi uictor sparsosque per arua iuuencos iactare accensis stimulaui cornibus ignes. haud dum omnes abiere doli. defendere nobis{{versus|505}} si Capuam ereptum est, dabitur circumdare Romam.' Haec postquam placita, et tenuit sententia mentem, non expectato, Titan dum gurgite lucem spirantis proferret equos, impellit in agmen uoce manuque uiros et coepta immania pandit:{{versus|510}} 'Perge, age, uince omnem, miles, uirtute laborem et quantum humani possunt se tendere passus, arduus accelera. Romam petis. hoc iter Alpes, hoc Cannae strauere tibi. eia, incute muris umbonem Iliacis Capuaeque repende ruinas:{{versus|515}} quam tanti fuerit cadere, ut Palatia cernas et demigrantem Tarpeia sede Tonantem.' Instincti glomerant gressus. Roma auribus haeret, Roma oculis, creduntque ducis sollertibus actis aptius id coeptum, quam si duxisset ab ipso{{versus|520}} fatali Aeneadis campo. Vulturna citata tramittunt alno uada postremique relincunt tardandis Italis corruptas igne carinas. tum Sidicina legunt pernicibus arua maniplis Threiciamque Calen, uestras a nomine nati,{{versus|525}} Orith⟨y⟩ia, domos. hinc Allifanus Iaccho haud inamatus ager nymphisque habitata Casinis rura euastantur. mox et uicinus Aquinas et quae fumantem texere Giganta Fregellae agmine carpuntur uolucri. fert concitus inde{{versus|530}} per iuga celsa gradum, duris qua rupibus haeret bellator Frusino, et surgit suspensa tumenti dorso frugiferis Cerealis Anagnia glaebis. iamque adeo est campos ingressus et arua Labici, linquens Telegoni pulsatos ariete muros,{{versus|535}} haud dignam inter tanta moram. nec amoena retentant Algida nec iuxta Iunonis tecta Gabinae. praeceps ad ripas immani turbine fertur, sulphureis gelidus qua serpit leniter undis ad genitorem Anio labens sine murmure Thybrim.{{versus|540}} Hic ut signa ferox dimensaque castra locauit et ripas tremefecit eques, perterrita pulsis Ilia prima uadis sacro se coniugis antro condidit, et cunctae fugerunt gurgite nymphae. at matres Latiae, ceu moenia nulla supersint,{{versus|545}} attonitae passim furibundis gressibus errant. ante oculos astant lacerae trepidantibus umbrae, quaeque grauem ad Trebiam quaeque ad Ticina fluenta oppetiere necem: Paulus Gracchusque cruenti Flaminiusque simul, miseris ante ora uagantur.{{versus|550}} clausit turba uias. stat celsus et asper ab ira ingentemque metum toruo domat ore senatus. interdum tamen erumpunt sub casside fusae per tacitum lacrimae: quidnam Fortuna minetur, quidue parent superi? pubes dispersa per altas{{versus|555}} stat turris atque huc uentum sub corde uolutat ut iam Roma satis credat defendere muros. Poenus ut ad somnos uix totam cursibus actae indulsit pubi noctem, uigil ipse nec ullam ad requiem facilis credensque abscedere uitae{{versus|560}} quod sopor eripiat tempus, radiantibus armis induitur Nomadumque iubet prorumpere turmas. inde leuis frenis circum pauitantia fertur quadrupedante sono perculsae moenia Romae. nunc aditus lustrat, clausas nunc cuspide pulsat{{versus|565}} infesta portas fruiturque timore pauentum. nunc lentus celsis astans in collibus intrat urbem oculis discitque locos causasque locorum. ac legeret uisu cuncta et penetraret in omnis spectando partis, ni magno turbine adesset{{versus|570}} Fuluius haud tota Capuae obsidione relicta. tum demum castris turmas inflexit ouantis spectata ductor satiatus pectora Roma. atque ubi nox depulsa polo primaque rubescit lampade Neptunus reuocatque Aurora labores,{{versus|575}} effundit rupto persultans agmina uallo et, quantum clamare ualet: 'Per plurima uestra, o socii, decora et sacras in sanguine dextras, uobis ite pares et tantum audete sub armis quantum Roma timet. reliquam hanc excindite molem:{{versus|580}} nil quod uincatis toto restabit in orbe. neu populi uos Martigenae tardarit origo: intratam Senonum capietis milibus urbem adsuetamque capi. fortasse curulibus altis iam uos exemplo proauorum ad nobile letum{{versus|585}} expectant de more senes mortique parantur.' Talibus hic Poenus, sed contra Oenotria pubes non ullas uoces ducis aut praecepta requirit. sat matres stimulant natique et cara supinas tendentum palmas lacrimantiaque ora parentum.{{versus|590}} ostentant paruos uagituque incita pulsant corda uirum, armatis infigunt oscula dextris. ire uolunt et pro muris opponere densi pectora respectantque suos fletumque resorbent. ut uero impulso patefactae cardine portae{{versus|595}} et simul erupit motis exercitus armis, funditur immixtus gemitu precibusque per altos ad caelum muros clangor, sparsaeque solutis crinibus exululant matres atque ubera nudant. Fuluius anteuolans agmen 'Quis nesciat' inquit{{versus|600}} 'non sponte ad nostros Poenum uenisse penatis? a portis fugit Capuae.' subnectere plura conantem tristis caeli cum murmure uasto turbauit fragor et subita de nube procellae. Iuppiter Aethiopum remeans tellure minantem{{versus|605}} Romuleo Poenum ut uidit succedere uallo, caelicolis raptim excitis defendere tecta Dardana et in septem discurrere iusserat arces. ipse e Tarpeio sublimis uertice cuncta, et uentos simul et nubes et grandinis iras{{versus|610}} fulminaque et tonitrus et nimbos conciet atros. concussi tremuere poli, caelumque tenebris clauditur, et terras caeco nox condit amictu. instat tempestas oculis, hostique propinquo Roma latet. iactae in turmas per nubila flammae{{versus|615}} stridorem seruant, membrisque insibilat ignis. hinc Notus, hinc Boreas, hinc fuscis Africus alis bella mouent, quantis animos et pectora possint irati satiare Iouis. fluit agmen aquarum turbine confusum piceo et nigrante procella{{versus|620}} atque omnis circa campos spumantibus undis inuoluit. celsus summo de culmine montis regnator superum sublata fulmina dextra librauit clipeoque ducis non cedere certi incussit. summa liquefacta est cuspis in hasta,{{versus|625}} et fluxit ceu correptus fornacibus ensis. Ambustis sed enim ductor Sidonius armis sistebat socios et caecum e nubibus ignem murmuraque a uentis misceri uana docebat. tandem, post clades socium caelique ruinam,{{versus|630}} non hoste in nimbis uiso, non ense, referri signa iubet castris maestasque resuscitat iras: 'Ventis debebis nimirum hiemisque procellis unum, Roma, diem. sed non te crastina nobis lux umquam eripiet, descendat Iuppiter ipse{{versus|635}} in terras licet.' infrendens dum talia fatur, ecce serenato clarum iubar emicat axe, purgatusque nitet discussis nubibus aether. Aeneadae sensere deum telisque repostis summissas tendunt alta ad Capitolia dextras{{versus|640}} et festa cingunt montis penetralia lauro. tum uultus, modo non paruo sudore madentis, nunc laetos Iouis aspectant: 'Da, summe deorum, da, pater, ut sacro Libys inter proelia telo concidat. haud alia potis est occumbere dextra.'{{versus|645}} Sic adeo orantes pressere silentia, postquam abstulerat terras nigrantibus Hesperus umbris. quem simul attollens rutilantem lampada Titan obruit et uitae rediit mortalibus usus, Poenus adest, nec se castris Oenotria pubes{{versus|650}} continet. haud dum enses stricti, mediumque iacebat tantum ad bella loci, quantum tramittere iactae sufficerent hastae, cum fulgor hebescere caeli per subitum coepit, densaeque subire tenebrae, atque dies fugere, atque armari ad proelia rursus{{versus|655}} Iuppiter. incumbunt uenti, crassusque rotante Austro nimborum feruet globus. intonat ipse, quod tremat et Rhodope Taurusque et Pindus et Atlas. audiuere lacus Erebi, mersusque profundis agnouit tenebris caelestia bella Typhoeus.{{versus|660}} inuadit Notus ac, piceam cum grandine multa intorquens nubem, cunctantem et uana minantem circumagit castrisque ducem succedere cogit. Verum ubi depositis saepsit sese aggere telis, laeta serenati facies aperitur Olympi,{{versus|665}} nullaque tam mitem credas habuisse Tonantem fulmina, nec placido commota tonitrua caelo. durat et adfirmans non ultra spondet in ipsos ~uenturam~ crebra diem, modo patria uirtus in dextras redeat, nec Romam excindere Poeni{{versus|670}} credant esse nefas. ubi nam tunc fulmina tandem inuiti latuisse Iouis, cum sterneret ensis Aetolos campos? ubi, cum Tyrrhena natarent stagna cruore uirum? 'Pugnat pro moenibus' inquit 'si rector superum tot iactis fulmine telis,{{versus|675}} inter tot motus cur me contra arma ferentem adflixisse piget? uentis hiemique fugaces terga damus. remeet, quaeso, mens illa uigorque, qua uobis, cum pacta patrum, cum foedera adessent, integrare acies placitum.' sic pectora flammat,{{versus|680}} donec ecum Titan spumantia frena resoluat. nec nox composuit curas, somnusue frementem ausus adire uirum, et redeunt cum luce furores. rursus in arma uocat trepidos clipeoque tremendum increpat atque armis imitatur murmura caeli.{{versus|685}} Vt uero accepit tantum confidere diuis Ausonios patres, summissaque Baetis ad oras auxilia, et noctu progressum moenibus agmen, sic agitare fremens obsessos otia, iamque securam Hannibalis Romam, uiolentior instat.{{versus|690}} iamque propinquabat muro, cum Iuppiter aegram Iunonem adloquitur curis mulcetque monendo: 'Nullane Sidonio iuueni, coniunxque sororque cara mihi, non ulla umquam sine fine feroci addes frena uiro? fuerit delere Saguntum,{{versus|695}} exaequare Alpes, imponere uincula sacro Eridano, foedare lacus: etiamne parabit nostras ille domos, nostras perrumpere in arces? siste uirum. namque, ut cernis, iam flagitat ignes et parat accensis imitari fulmina flammis.'{{versus|700}} His dictis grates agit ac turbata per auras deuolat et prensa iuuenis Saturnia dextra 'Quo ruis, o uecors, maioraque bella capessis mortali quam ferre datum?' Iuno inquit (et atram dimouit nubem ueroque apparuit ore){{versus|705}} 'non tibi cum Phrygio res Laurentiue colono: en, age (namque, oculis amota nube parumper, cernere cuncta dabo), surgit qua celsus ad auras, aspice, montis apex, uocitata Palatia regi Parrhasio plena tenet et resonante pharetra{{versus|710}} intenditque arcum et pugnas meditatur Apollo. at, qua uicinis tollit se collibus altae molis Auentinus, uiden', ut Latonia uirgo accensas quatiat Phlegethontis gurgite taedas exertos auide pugnae nudata lacertos?{{versus|715}} parte alia, cerne, ut saeuis Gradiuus in armis implerit dictum proprio de nomine campum. hinc Ianus mouet arma manu, mouet inde Quirinus, quisque suo de colle deus. sed enim aspice, quantus aegida commoueat nimbos flammasque uomentem{{versus|720}} Iuppiter et quantis pascat ferus ignibus iras. huc uultus flecte atque aude spectare Tonantem: quas hiemes, quantos concusso uertice cernis sub nutu tonitrus! oculis qui fulgurat ignis! cede deis tandem et Titania desine bella.'{{versus|725}} sic adfata uirum indocilem pacisque modique, mirantem superum uultus et flammea membra abstrahit ac pacem terris caeloque reponit. Respectans abit et castris auulsa moueri signa iubet ductor remeaturumque minatur.{{versus|730}} redditur extemplo flagrantior aethere lampas, et tremula infuso resplendent caerula Phoebo. at procul e muris uidere ut signa reuelli Aeneadae uersumque ducem, tacita ora uicissim ostentant nutuque docent quod credere magno{{versus|735}} non audent haerente metu, nec abire uolentis sed fraudem insidiasque putant et Punica corda, ac tacitae natis infigunt oscula matres: donec procedens oculis sese abstulit agmen suspectosque dolos dempto terrore resoluit.{{versus|740}} tum uero passim sacra in Capitolia pergunt inque uicem amplexi permixta uoce triumphum Tarpeii clamant Iouis ac delubra coronant. iamque omnis pandunt portas: ruit undique laetum non sperata petens dudum sibi gaudia uulgus.{{versus|745}} hi spectant, quo fixa loco tentoria regis astiterint, hi, qua celsus de sede uocatas adfatus fuerit turmas, ubi belliger Astur atque ubi atrox Garamas saeuusque tetenderit Hammon. corpora nunc uiua sparguntur gurgitis unda,{{versus|750}} nunc Anienicolis statuunt altaria nymphis. tum festam repetunt lustratis moenibus urbem. </poem> {{Liber |Ante=Liber XI |AnteNomen=../Liber XI |Post=Liber XIII |PostNomen=../Liber XIII }} a2k7ncc6oj7x1w79wf7vda2qkf451qs 0 37536 269638 235337 2026-06-08T15:03:31Z Saumache 27923 /* top */ assisted using [[Project:AWB|AWB]] 269638 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber XIII }} {{Liber |Ante=Liber XII |AnteNomen=../Liber XII |Post=Liber XIV |PostNomen=../Liber XIV }} <poem> Segne iter emenso uix dum Tarpeia uideri culmina desierant, toruos cum uersus ad urbem ductor Agenoreus uultus remeare parabat. castra locat, nulla laedens ubi gramina ripa Tutia deducit tenuem sine nomine riuum{{versus|5}} et tacite Tuscis inglorius adfluit undis. hic modo primores socium, modo iussa deorum, nunc sese increpitat: 'Dic o, cui Lydia caede creuerunt stagna et concussa est Daunia tellus armorum tonitru, quas exanimatus in oras{{versus|10}} signa refers? qui mucro tuum, quae lancea tandem intrauit pectus? si nunc existeret alma Carthago ante oculos turrita celsa figura, quas abitus, miles, causas, inlaese, dedisses? "Imbres, o patria, et mixtos cum grandine nimbos{{versus|15}} et tonitrus fugio." procul hanc expellite genti femineam Tyriae labem, nisi luce serena nescire ac liquida Mauortem agitare sub aethra.' Terror adhuc inerat superum ac redolentia in armis fulmina et ante oculos irati pugna Tonantis.{{versus|20}} parendi tamen et cuicumque incumbere iusso durabat uigor, ac sensim diffusus ad oras signa reportandi crescebat in agmine feruor. sic, ubi perrupit stagnantem calculus undam, exiguos format per prima uolumina gyros,{{versus|25}} mox tremulum uibrans motu gliscente liquorem multiplicat crebros sinuati gurgitis orbes, donec postremo laxatis circulus oris contingat geminas patulo curuamine ripas. At contra Argyripae prauum decus (inclita namque{{versus|30}} semina ab Oenea ductoris stirpe trahebat Aetoli--Dasio fuit haud ignobile nomen: laetus opum, sed clauda fides, seseque calenti addiderat Poeno Latiae diffisus habenae)-- is uoluens ueterum memorata antiqua parentum{{versus|35}} 'Longo miles' ait 'quateret cum Teucria bello Pergama et ad muros staret sine sanguine Mauors, sollicitis Calchas (nam sic fortissimus heros poscenti socero saepe inter pocula Dauno narrabat memori Diomedes condita mente)--{{versus|40}} sed Calchas Danais, nisi clausum ex sedibus arcis armisonae curent simulacrum auellere diuae, non umquam adfirmat Therapnaeis Ilion armis cessurum aut Ledae rediturum nomen Amyclas. quippe deis uisum, ne cui perrumpere detur{{versus|45}} effigies ea quas umquam possederit urbes. tum meus adiuncto monstratam euadit in arcem Tydides Ithaco et dextra ⟨a⟩molitus in ipso custodes aditu templi caeleste reportat Palladium ac nostris aperit mala Pergama fatis.{{versus|50}} nam postquam Oenotris fundauit finibus urbem, aeger delicti Phrygium placare colendo numen et Iliacos parat exorare Penatis. ingens iam templum celsa surgebat in arce, Laomedonteae sedes ingrata Mineruae,{{versus|55}} cum medios inter somnos altamque quietem nec celata deam et minitans Tritonia uirgo: "Non haec, Tydide, tantae pro laudis honore digna paras: non Garganus nec Daunia tellus debentur nobis. quaere in Laurentibus aruis{{versus|60}} qui nunc prima locant melioris moenia Troiae. huc uittas castumque refer penetrale parentum." quis trepidus monitis Saturnia regna capessit. iam Phryx condebat Lauinia Pergama uictor armaque Laurenti figebat Troia luco.{{versus|65}} uerum ubi Tyrrheni peruentum ad fluminis undas castraque Tydides posuit fulgentia ripa, Priamidae intremuere metu. tum pignora pacis praetendens dextra ramum canentis oliuae sic orsus Dauni gener inter murmura Teucrum:{{versus|70}} "Pone, Anchisiade, memores irasque metusque. quicquid ad Idaeos Xanthum Simoentaque nobis sanguine sudatum Scaeaeque ad limina portae, haud nostrum est: egere dei duraeque sorores. nunc age, quod superest cur non melioribus aeui{{versus|75}} ducimus auspiciis? dextras iungamus inermis: foederis en haec testis erit." ueniamque precatus Troianam ostentat trepidis de puppe Mineruam. haec ausos Celtas inrumpere moenia Romae corripuit leto neque tot de milibus unum{{versus|80}} ingentis populi patrias dimisit ad aras.' His fractus ductor conuelli signa maniplis optato laetis abitu iubet. itur in agros diues ubi ante omnis colitur Feronia luco et sacer umectat Flauinia rura Capenas.{{versus|85}} fama est intactas longaeui ab origine fani creuisse, in medium congestis undique donis, immensum per tempus opes, lustrisque relictum innumeris aurum solo seruante pauore. hac auidas mentes ac barbara corda rapina{{versus|90}} polluit atque armat contemptu pectora diuum. auia tunc longinqua placent, quae sulcat aratro ad freta porrectis Trinacria Bruttius aruis. Dum Libys haud laetus Regina ad litora tendit, uictor summoto patriis a finibus hoste {{versus|95}} Fuluius infaustam Campana ad moenia clausis portabat famam miserisque extrema mouebat. tum prensans passim, cuicumque est nomen in armis: 'Dedecus hoc defende manu: cur perfida et urbi altera Carthago nostrae post foedera rupta{{versus|100}} et missum ad portas Poenum, post iura petita consulis alterni stat adhuc et turribus altis Hannibalem ac Libycas expectat lenta cohortis?' miscebat dictis facta et nunc robore celsas educi turris, quis uinceret ardua muri,{{versus|105}} cogebat, nunc coniunctas astringere nodis instabat ferroque trabes, quo frangeret altos portarum postes quateretque morantia claustra. hic latera intextus stellatis axibus agger, hic grauida armato surgebat uinea dorso.{{versus|110}} at postquam properata satis quae commonet usus, dat signum atque alacer scalis transcendere muros imperat ac saeuis urbem terroribus implet. Tum subito dextrum offulsit conatibus omen. cerua fuit, raro terris spectata colore,{{versus|115}} quae candore niuem, candore anteiret olores. hanc agreste Capys donum, cum moenia sulco signaret, grato paruae mollitus amore nutrierat sensusque hominis donarat alendo. inde exuta feram docilisque accedere mensis{{versus|120}} atque ultro blanda attactu gaudebat erili. aurato matres adsuetae pectine mitem comere et umenti fluuio reuocare colorem. numen erat iam cerua loci, famulamque Dianae credebant, ac tura deum de more dabantur.{{versus|125}} haec aeui uitaeque tenax felixque senectam mille indefessos uiridem duxisse per annos saeclorum numero Troianis condita tecta aequabat. sed iam longo nox uenerat aeuo. nam, subito incursu saeuorum agitata luporum{{versus|130}} qui noctis tenebris urbem (miserabile bello prodigium) intrarant, primos ad luminis ortus extulerat sese portis pauidaque petebat consternata fuga positos ad moenia campos. exceptam laeto iuuenum certamine ductor{{versus|135}} mactat, diua, tibi (tibi enim haec gratissima sacra) Fuluius atque 'Adsis,' orat 'Latonia, coeptis.' inde alacer fidensque dea circumdata clausis arma mouet, quaque obliquo curuantur in or⟨b⟩e⟨m⟩ moenia flexa sinu, spissa uallata corona{{versus|140}} alligat et telis in morem indaginis ambit. Dum pauitant, spumantis equi fera corda fatigans euehitur porta sublimis Taurea cristis bellator, cui Sidonius superare lacerto ductor et Autololas dabat et Maurusia tela.{{versus|145}} is trepido ac lituum tinnitu stare neganti imperitans uiolenter equo, postquam auribus hostis uicinum sese uidet et clamare propincu⟨m⟩, 'Claudius huic' inquit (praestabat Claudius arte bellandi et merita mille inter proelia fama){{versus|150}} 'huic' inquit 'solum, si qua est fiducia dextrae, det sese campo atque ineat certamina mecum.' Vna mora Aeneadae, postquam uox attigit auris, dum daret auspicium ⟨i⟩usque in certamina ductor: praeuetitum namque et capital committere Martem{{versus|155}} sponte uiris. erumpit ouans, ut Fuluius arma imperio soluit, patulumque inuectus in aequor erigit undantem glomerato puluere nubem. indignatus opem ammenti socioque iuuare expulsum nodo iaculum atque accersere uires{{versus|160}} Taurea uibrabat nudis conatibus hastam: inde ruens ira telum contorquet in auras. at non idem animus Rutulo: spec⟨u⟩latur et omni corpore perlustrat qua sit certissima ferro in uulnus uia, nunc uibrat, nunc comprimit hastam{{versus|165}} mentiturque minas. mediam tunc transiit ictu parmam, sed grato f⟨r⟩audata est sanguine cuspis. tum strictum propere uagina detegit ensem. et iam ferrata rapiebat calce uolantem Taurea cornipedem fugiens minitantia fata.{{versus|170}} nec Rutulus leuior cedentis perdere terga: nam profugo rapidus fusis instabat habenis, utque metus uictum, sic ira et gloria portis uictorem immisit meritique cupido cruoris. ac dum uix oculis, uix credunt mentibus hostem{{versus|175}} confisum nullo comitante inrumpere tectis, per mediam propere trepidantum interritus urbem egit ecum auersaque euasit ad agmina porta. Hinc ardore pari nisuque incurrere muris ignescunt animi penetrataque tecta subire.{{versus|180}} tela simul flammaeque micant. tunc saxeus imber ingruit, et summis ascendunt turribus hastae. nec pronum audendi uirtute excellere cuiquam: aequarunt irae dextras. Dictaea per auras tranat et in medium perlabitur urbis harundo.{{versus|185}} laetatur non hortandi, non plura monendi Fuluius esse locum. rapiunt sibi quisque laborem. quos ubi tam erectos animi uidet, et super esse factorum sibi quemque ducem, ruit impete uasto ad portam magnaeque optat discrimina famae.{{versus|190}} Tres claustra aequaeuo seruabant corpore fratres, quis delecta manus centeni cuique ferebant excubias unaque locum statione tenebant. forma ex his Numitor, cursu plantaque uolucri praestabat Laurens, membrorum mole Taburnus.{{versus|195}} sed non una uiris tela: hic mirabilis arcu, ille hastam quatere ac medicatae cuspidis ictu proelia moliri et nudo non credere ferro, tertius aptabat flammis ac sulphure taedas: qualis Atlantiaco memoratur litore quondam{{versus|200}} monstrum Geryones immane tricorporis irae, cui tres in pugna dextrae uaria arma gerebant: una ignes saeuos, ast altera pone sagittas fundebat, ualidam torquebat tertia cornum, atque uno diuersa dabat tria uulnera nisu.{{versus|205}} hos ubi non aequis uariantes proelia consul conspexit telis et portae limina circum stragem ac perfusos subeuntum sanguine postis, concitat intortam furiatis uiribus hastam. letum triste ferens auras secat Itala taxus{{versus|210}} et, qua nudarat, dum fundit spicula ab alto, arcum protendens Numitor latus, ilia transit. at non obsaepto contentus limine Martem exercere, leuis bello, sed turbidus ausi, Virrius incauto feruore eruperat amens{{versus|215}} reclusa in campum porta miseramque furori uincentum obtulerat pubem. ruit obuia in arma Scipio et oblatum metit insatiabilis agmen. Tifata umbrifero generatum monte Calenum nutrierant audere trucem, nec corpore magno{{versus|220}} mens erat inferior. subsidere saepe leonem, nudus inire caput pugnas, certare iuuenco atque obliqua trucis deducere cornua tauri adsuerat crudoque ~aliqua se attollere facto. is, dum praecipites expellit Virrius urbe,{{versus|225}} seu spreto, seu ne fieret mora, nudus in aequor thorace exierat leuiorque premebat anhelos pondere loricae et palantis uictor agebat. iamque Veliternum media transegerat aluo, iam solitum aequali ludo committere equestris{{versus|230}} Scipiadae pugnas Marium tellure reuulso perculerat saxo. miser implorabat amicum cum gemitu expirans, scopulusque premebat hiantem. sed ualidas saeuo uires duplicante dolore effudit lacrimas pariter cornumque sonantem{{versus|235}} Scipio, solamen properans optabile in armis hostem prostrato morientem ostendere amico. tranauit, uolucris liquidas ceu scinderet auras, hasta uiri pectus rupitque immania membra: quanta est uis agili per caerula summa Liburnae,{{versus|240}} quae, pariter quotiens reuocatae ad pectora tonsae percussere fretum, uentis fugit ocior et se, quam longa est, uno remorum praeterit ictu. Ascanium Volesus, proiectis ocius armis quo leuior peteret muros, per aperta uolantem{{versus|245}} adsequitur planta. deiectum protinus ense ante pedes domini iacuit caput, ipse secutus corruit ulterior procursus impete truncus. nec spes obsessis ultra reserata tueri moenia: conuertunt gressus recipique precantis{{versus|250}} (infandum) excludunt socios dum cardine uerso obnixi torquent obices, munimina sera. acrius hoc instant Itali clausosque fatigant. et, ni caeca sinu terras nox conderet atro, perfractae rapido patuissent milite portae.{{versus|255}} Sed non in requiem pariter cessere tenebrae: hinc sopor impauidus, qualem uictoria mouit; at Capua aut maestis ululantum flebile matrum questibus aut gemitu trepidantum exterrita patrum tormentis finem metamque laboribus orat.{{versus|260}} mussat perfidiae ductor coetuque senatus Virrius a Poeno nullam docet esse salutem, uociferans pulsis uiuendi e pectore curis: 'Speraui sceptra Ausoniae pepigique, sub armis si dexter Poenis deus et Fortuna fuisset,{{versus|265}} ut Capuam Iliaci migrarent regna Quirini. qui quaterent muros Tarpeiaque moenia, misi; nec mihi poscendi uigor afuit, alter ut aequos portaret fasces nostro de nomine consul. hactenus est uixisse satis. dum copia noctis,{{versus|270}} cui cordi comes aeterna est Acherontis ad undam libertas, petat ille meas mensasque dapesque et uictus mentem fuso per membra Lyaeo sopitoque necis morsu medicamina cladis hauriat ac placidis exarmet fata uenenis.'{{versus|275}} haec ait et turba repetit comitante penatis. Aedibus in mediis consurgens ilice multa extruitur rogus, hospitium commune peremptis. nec uulgum cessat furiare dolorque pauorque. nunc menti Decius serae redit et bona uirtus{{versus|280}} exilio punita truci. despectat ab alto sacra Fides agitatque uirum fallacia corda. uox occulta subit passim diffusa per auras: 'Foedera, mortales, ne saeuo rumpite ferro, sed castam seruate Fidem. fulgentibus ostro{{versus|285}} haec potior regnis. dubio qui frangere rerum gaudebit pacta ac tenuis spes linquet amici, non illi domus, aut coniunx, aut uita manebit umquam expers luctus lacrimaeque. aget aequore semper ac tellure premens, aget aegrum nocte dieque{{versus|290}} despecta ac uiolata Fides.' adit omnia iamque concilia ac mensas contingit et abdita nube accumbitque toris epulaturque improba Erinys. ipsa etiam Stygio spumantia pocula tabo porrigit et large poenas letumque ministrat.{{versus|295}} Virrius interea, dum dat penetrare medullas exitio, ascenditque pyram atque amplexibus haeret iungentum fata et subici iubet ocius ignis. Stringebant tenebrae metas, uictorque ruebat. iamque superstantem muro sociosque Milonem{{versus|300}} uoce attollentem pubes Campana uidebat. pandunt attoniti portas trepidoque capessunt castra inimica gradu, quis leto auertere poenas defuerant animi. patet urbs confessa furorem et reserat Tyrio maculatas hospite sedes.{{versus|305}} matronae puerique ruunt maestumque senatus concilium nullique hominum lacrimabile uulgus. stabant innixi pilis exercitus omnis spectabantque uiros et laeta et tristia ferre indocilis nunc propexis in pectora barbis{{versus|310}} uerrere humum, nunc foedantis in puluere crinem canentem et turpi lacrima precibusque pudendis femineum tenues ululatum fundere in auras. Atque ea dum miles miratur inertia facta expectatque ferox sternendi moenia signum,{{versus|315}} ecce repens tacito percurrit pectora sensu religio et saeuas componit numine mentis, ne flammam taedasque uelint, ne templa sub uno in cinerem traxisse rogo. subit intima corda perlabens sensim mitis deus. ille superbae{{versus|320}} fundamenta Capyn posuisse antiquitus urbi non cuiquam uisus passim monet, ille refusis in spatium immensum campis habitanda relinqui utile tecta docet. paulatim atrocibus irae languescunt animis, et uis mollita senescit.{{versus|325}} Pan Ioue missus erat seruari tecta uolente Troia, pendenti similis Pan semper et imo uix ulla inscribens terrae uestigia cornu. dextera lasciuit caesa Tegeatide capra uerbera laeta mouens festa per compita cauda.{{versus|330}} cingit acuta comas et opacat tempora pinus, ac parua erumpunt rubicunda cornua fronte. stant aures, imoque cadit barba hispida mento. pastorale deo baculum, pellisque sinistrum uelat grata latus tenerae de corpore dammae.{{versus|335}} nulla in praeruptum tam prona et inhospita cautes, in qua non librans corpus similisque uolanti cornipedem tulerit praecisa per auia plantam. interdum inflexus medio nascentia tergo respicit adridens hirtae ludibria caudae,{{versus|340}} obtendensque manum solem inferuescere fronti arcet et umbrato perlustrat pascua uisu. hic, postquam mandata dei perfecta malamque sedauit rabiem et permulsit corda furentum, Arcadiae uolucris saltus et amata reuisit{{versus|345}} Maenala, ubi argutis longe de uertice sacro dulce sonans calamis ducit stabula omnia cantu. At legio Ausonidum, flammas ductore iubente arceri portis stantisque relinquere muros (mite decus mentis), condunt ensesque facesque.{{versus|350}} multa deum templis domibusque nitentibus auro egeritur praeda et uictus alimenta superbi, quisque bonis periere, uirum de corpore uestes femineae mensaeque alia tellure petitae poculaque Eoa luxum inritantia gemma.{{versus|355}} nec modus argento, caelataque pondera facti tantum epulis auri, tum passim corpora longo ordine captiua, et domibus deprompta talenta, pascere longincum non deficientia bellum, immensique greges famulae ad conuiuia turbae.{{versus|360}} Fuluius, ut finem spoliandis aedibus aere belligero reuocante dedit, sublimis ab alto suggestu, magnis fautor non futtilis ausis, 'Lanuuio generate,' inquit 'quem Sospita Iuno dat nobis, Milo, Gradiui cape uictor honorem,{{versus|365}} tempora murali cinctus turrita corona.' tum sontes procerum meritosque piacula prima acciet et iusta punit commissa securi. ~hic atrox uirtus (nec enim occuluisse probarim spectatum uel in hoste decus) clamore feroci{{versus|370}} Taurea 'Tune' inquit 'ferro spoliabis inultus te maiorem anima, et iusso lictore recisa ignauos cadet ante pedes fortissima ceruix? haud umquam hoc uobis dederit deus.' inde minaci obtutu toruum contra et furiale renidens{{versus|375}} bellatorem alacer per pectora transigit ensem. cui ductor: 'Patriam moriens comitare cadentem. qui nobis animus, quae dextera cuique uiritim, decernet Mauors. tibi, si rebare pudendum iussa pati, licuit pugnanti occumbere letum.'{{versus|380}} Dum Capua infaustam luit haud sine sanguine culpam, interea geminos terra crudelis Hibera Fortuna abstulerat permiscens tristia laetis Scipiadas, magnumque decus magnumque dolorem. forte Dicarchea iuuenis dum sedit in urbe{{versus|385}} Scipio post belli repetens extrema penatis, huc tristis lacrimas et funera acerba suorum fama tulit. duris quamquam non cedere suetus pulsato lacerat uiolenter pectore amictus. non comites tenuisse ualent, non ullus honorum{{versus|390}} militiaeue pudor. pietas irata sinistris caelicolis furit atque odit solacia luctus. iamque dies iterumque dies absumpta querelis: uersatur species ante ora oculosque parentum. ergo excire parat manis animasque suorum{{versus|395}} adloquioque uirum tantos mulcere dolores. hortatur uicina palus, ubi signat Auerni squalentem introitum stagnans Acherusius umor. noscere uenturos agitat mens protinus annos. Sic ad Cymaeam, quae tum sub nomine Phoebi{{versus|400}} Autonoe tripodas sacros antrumque tenebat, fert gressus iuuenis consultaque pectoris aegri pandit et aspectus orat contingere patrum. nec cuncta⟨ta⟩ diu uates 'Mactare repostis mos umbris' inquit 'consueta piacula nigras{{versus|405}} sub lucem pecudes reclusaeque abdere terrae manantem iugulis spirantum caede cruorem. tunc populos tibi regna suos pallentia mittent. cetera quae poscis maiori uate canentur. namque tibi Elysio repetita oracula campo{{versus|410}} eliciam ueterisque dabo inter sacra Sibyllae cernere fatidicam Phoebei pectoris umbram. uade, age et, a medio cum se nox umida cursu flexerit, ad fauces uicini castus Auerni duc praedicta sacris duro placamina Diti:{{versus|415}} mella simul tecum et puri fer dona Lyaei.' Hoc alacer monitu et promissae nomine uatis, adparat occulto monstrata piacula coepto. inde ubi nox iussam procedens contigit horam, et spatia aequarunt tenebras transacta futuras,{{versus|420}} consurgit stratis pergitque ad turbida portae ostia Tartareae, penitus quis abdita uates promissa implerat Stygioque sedebat in antro. tum, qua se primum rupta tellure recludit inuisus caelo specus atque eructat acerbam{{versus|425}} Cocyti laxo suspirans ore paludem, inducit iuuenem ferroque cauare refossam ocius urget humum atque arcanum murmur anhelans ordine mactari pecudes iubet. ater operto ante omnis taurus regi, tum proxima diuae{{versus|430}} caeditur Hennaeae casta ceruice iuuenca. inde tibi, Alecto, tibi, numquam laeta Megaera, corpora lanigerum procumbunt lecta bidentum. fundunt mella super Bacchique et lactis honorem. 'Sta, iuuenis, faciemque, Erebo quae surgit ab omni,'{{versus|435}} exclamat uates 'patere. accedentia cerno Tartara et ante oculos adsistere tertia regna. ecce ruunt uariae species et quicquid ab imo natum hominum extinctumque chao est' (iam cuncta uidebat, Cyclopas Scyllamque et pastos membra uirorum{{versus|440}} Odrysiae telluris equos): 'contende tueri eductumque tene uagina interritus ensem. quaecumque ante animae tendent potare cruorem dissice, dum castae procedat imago Sibyllae. interea cerne, ut gressus inhumata citatos{{versus|445}} fert umbra et properat tecum coniungere dicta, cui datur ante atros absumpti corporis ignes sanguine non tacto solitas effundere uoces.' aspicit et subito turbatus Scipio uisu 'Quinam te, qui casus,' ait 'dux maxime, fessae{{versus|450}} eripuit patriae, cum talis horrida poscant bella uiros? nec enim dextra concesserit ulli Appius aut astu. decimum lux rettulit ortum, ut te, cum Capua remearem, uulnera uidi mulcentem, hoc uno maestum, quod adire nequires{{versus|455}} saucius ad muros et Martis honore careres.' Contra quae ductor: 'Fesso mihi proxima tandem lux gratos Phaethontis equos auertit et atris aeternum demisit aquis. sed lenta meorum dum uanos ritus cura et sollemnia uulgi{{versus|460}} exequitur, cessat flammis imponere corpus, ut portet tumulis per longum membra paternis. quod te per nostri Martis precor aemula facta, arce quae putris artus medicamina seruant daque uago portas quamprimum Acherontis adire.'{{versus|465}} Tunc iuuenis: 'Gens o ueteris pulcherrima Clausi, haud ulla ante tuam, quamquam non parua fatigent, curarum prior extiterit. namque ista per omnis discrimen seruat populos uariatque iacentum exequias tumuli et cinerum sententia discors.{{versus|470}} tellure, ut perhibent, (is mos anticus) Hibera exanima obscenus consumit corpora uultur. regia cum lucem posuerunt membra, probatum est Hyrcanis adhibere canes. Aegyptia tellus claudit odorato post funus stantia saxo{{versus|475}} corpora et a mensis exanguem haud separat umbram. exhausto instituit Pontus uacuare cerebro ora uirum et longum medicata reponit in aeuum. quid qui reclusa nudos Garamantes harena infodiunt? quid qui saeuo sepelire profundo{{versus|480}} exanimos mandant Libycis Nasamones in oris? at Celtae uacui capitis circumdare gaudent ossa, nefas, auro ac mensis ea pocula seruant. Cecropidae ob patriam Mauortis sorte peremptos decreuere simul communibus urere flammis.{{versus|485}} at gente in Scythica suffixa cadauera truncis lenta dies sepelit putri liquentia tabo.' Talia dum memorant, umbra ueniente Sibyllae Autonoe 'Finem hic' inquit 'sermonibus adde alternis. haec, haec ueri fecunda sacerdos,{{versus|490}} cui tantum patuit rerum, quanto ipse negarit plus nouisse deus. me iam comitante tuorum tempus abire globo et pecudes imponere flammis.' At grauida arcanis Cymes anus attigit ore postquam sacrificum delibauitque cruorem,{{versus|495}} in decus egregiae uultus intenta iuuentae 'Aetherea fruerer cum luce, haud segniter' inquit 'Cymaeo populis uox nostra sonabat in antro. tum te permixtum saeclis rebusque futuris Aeneadum cecini. sed non sat digna mearum{{versus|500}} cura tuis uocum. nec enim conquirere dicta aut seruare fuit proauis sollertia uestris. uerum age, disce, puer, quando cognoscere cordi est, iam tua deque tuis pendentia Dardana fatis. namque tibi cerno properatum oracula uitae{{versus|505}} hinc petere et patrios uisu contingere manis. armifero uictor patrem ulcisceris Hibero creditus ante annos Martem, ferroque resolues gaudia Poenorum et missum laetabere bello omen, Hiberiacis uicta Carthagine terris.{{versus|510}} maius ad imperium posthac capiere, nec ante Iuppiter absistet cura, quam cuncta fugarit in Libyam bella et uincendum duxerit ipse Sidonium tibi rectorem. pudet urbis iniquae quod post haec decus hoc patriaque domoque carebit.'{{versus|515}} sic uates gressumque lacus uertebat ad atros. Tum iuuenis 'Quaecumque datur sors durior aeui, obnitemur,' ait 'culpa modo pectora cessent. sed, te oro, quando uitae tibi causa labores humanos iuuisse fuit, siste, inclita uirgo,{{versus|520}} paulisper gressum et nobis manisque silentum enumera Stygiaeque aperi formidinis aulam.' Adnuit illa quidem, sed 'Non optanda recludis regna:' ait 'hic tenebras habitant uolitantque per umbras innumeri quondam populi. domus omnibus una.{{versus|525}} in medio uastum late se tendit inane: huc, quicquid terrae, quicquid freta et igneus aer nutriuit primo mundi genitalis ab aeuo Mors communis agit: descendunt cuncta, capitque campus iners quantum interiit restatque futurum.{{versus|530}} cingunt regna decem portae: quarum una receptat belligeros dura Gradiui sorte creatos; altera, qui legis posuere atque inclita iura gentibus et primas fundarunt moenibus urbes; tertia ruricolas, Cereris iustissima turba{{versus|535}} quae uenit ad manis et fraudum inlaesa ueneno. exin, qui laetas artis uitaeque colendae inuenere uiam nec dedignanda parenti carmina fuderunt Phoebo, sua limina seruant. proxima, quos uenti saeuaeque hausere procellae,{{versus|540}} naufraga porta rapit: sic illam nomine dicunt. finitima huic noxa grauido et peccasse fatenti uasta patet populo: poenas Rhadamanthus in ipso expetit introitu mortumque exercet inanem. septima femineis reseratur porta cateruis,{{versus|545}} umentis ubi casta fouet Proserpina lucos. infantum hinc gregibus uersasque ad funera taedas passis uirginibus turbaeque in limine lucis est iter extinctae et uagitu ianua nota. tum seducta loco et laxata lucida nocte{{versus|550}} claustra nitent, quae secreti per limitis umbram Elysios ducunt campos: hic turba piorum, nec Stygio in regno, caeli nec posta sub axe, uerum ultra Oceanum sacro contermina fonti Lethaeos potat latices, obliuia mentis.{{versus|555}} extrema hinc auro fulgens iam lucis honorem sentit et admoto splendet ceu sidere lunae. hac animae caelum repetunt ac mille peractis oblitae Ditem redeunt in corpora lustris. has passim nigrum pandens Mors lurida rictum{{versus|560}} itque reditque uias et portis omnibus errat. Tum iacet in spatium sine corpore pigra uorago limosique lacus: large exundantibus urit ripas saeuus aquis Phlegethon et turbine anhelo flammarum resonans saxosa incendia torquet.{{versus|565}} parte alia torrens Cocytos sanguinis atri uerticibus furit et spumanti gurgite fertur. at, magnis semper diuis regique deorum iurari dignata palus, picis horrida riuo, fumiferum uoluit Styx inter sulphura limum.{{versus|570}} tristior his Acheron sanie crassoque ueneno aestuat et gelidam eructans cum murmure harenam descendit nigra lentus per stagna palude. hanc potat saniem non uno Cerberus ore, haec et Tisiphones sunt pocula, et atra Megaera{{versus|575}} hanc sitit ac nullo rabies restinguitur haustu. ultimus erumpit lacrimarum fontibus amnis ante aulam atque aditus et inexorabile limen. Quanta cohors omni stabulante per atria monstro excubat et manis permixto murmure terret!{{versus|580}} luctus edax Maciesque, malis comes addita morbis, et Maeror pastus fletu et sine sanguine Pallor Curaeque Insidiaeque atque hinc queribunda Senectus, hinc angens utraque manu sua guttura Liuor et, deforme malum ac sceleri procliuis, Egestas{{versus|585}} Errorque infido gressu et Discordia gaudens permiscere fretum caelo. sedet ostia Ditis centenis suetus Briareus recludere palmis et Sphinx uirgineos rictus infecta cruore Scyllaque Centaurique truces umbraeque Gigantum.{{versus|590}} Cerberus hic ruptis peragrat cum Tartara uinclis, non ipsa Alecto, non feta furore Megaera audet adire ferum, dum fractis mille catenis uiperea latrans circumligat ilia cauda. Dextra uasta comas nemorosaque brachia fundit{{versus|595}} taxus Cocyti rigua frondosior unda. hic dirae uolucres pastusque cadauere uultur et multus bubo ac sparsis strix sanguine pennis Harpyiaeque fouent nidos atque omnibus haerent condensae foliis: saeuit stridoribus arbor.{{versus|600}} has inter formas coniunx Iunonis Auernae suggestu residens cognoscit crimina regum. stant uincti, seroque piget sub iudice culpae: circum errant Furiae Poenarumque omnis imago. quam uellent numquam sceptris fulsisse superbis!{{versus|605}} insultant duro imperio non digna nec aequa ad superos passi manes, quaeque ante profari non licitum uiuis, tandem permissa queruntur. tunc alius saeuis religatur rupe catenis, ast alius subigit saxum contra ardua montis,{{versus|610}} uipereo domat hunc aeterna Megaera flagello. talia letiferis restant patienda tyrannis. sed te maternos tempus cognoscere uultus, cuius prima uenit non tardis passibus umbra.' Astabat fecunda Iouis Pomponia furto.{{versus|615}} namque ubi cognouit Latio surgentia bella Poenorum Venus, insidias anteire laborans Iunonis fusa sensim per pectora patrem implicuit flamma. quae ni prouisa fuissent, Sidonia Iliacas nunc uirgo accenderet aras.{{versus|620}} ergo ubi gustatus cruor admonuitque Sibylla et dedit alternos ambobus noscere uultus, sic iuuenis prior: 'O magni mihi numinis instar, cara parens, quam, te ut nobis uidisse liceret, optassem Stygias uel leto intrare tenebras!{{versus|625}} quae sors nostra fuit, cui te, cum prima subiret, eripuit sine honore dies et funere carpsit?' excipit his mater: 'Nullos, o nate, labores mors habuit nostra: aetherio dum pondere partum exsoluor, miti dextra Cyllenia proles{{versus|630}} imperio Iouis Elysias deduxit in oras attribuitque paris sedes, ubi magna moratur Alcidae genetrix, ubi sacro munere Leda. uerum age, nate, tuos ortus, ne bella pauescas ulla nec in caelum dubites te attollere factis,{{versus|635}} quando aperire datur nobis, nunc denique disce. sola die caperem medio cum forte petitos ad requiem somnos, subitus mihi membra ligauit amplexus, non ille meo ueniente marito adsuetus facilisque mihi. tum luce corusca,{{versus|640}} implebat quamquam languentia lumina somnu⟨s⟩, uidi, crede, Iouem. nec me mutata fefellit forma dei, quod squalentem conuersus in anguem ingenti traxit curuata uolumina gyro. sed mihi post partum non ultra ducere uitam{{versus|645}} concessum. heu, quantum gemui, quod spiritus ante haec tibi quam noscenda darem discessit in auras!' his alacer colla amplexu materna petebat, umbraque ter frustra per inane petita fefellit. Succedunt simulacra uirum concordia, patris{{versus|650}} unanimique simul patrui. ruit ipse per umbram oscula uana petens iuuenis fumoque uolucri et nebulis similes animas adprendere certat. 'Quis te, care pater, quo stabant Itala regna exosus Latium deus abstulit? hei mihi! nam cur{{versus|655}} ulla fuere adeo quibus a te saeuus abessem momenta? opposito mutassem pectore mortem. quantos funeribus uestris gens Itala passim dat gemitus! tumulus uobis censente senatu Mauortis geminus surgit per gramina campo.'{{versus|660}} nec passi plura, in medio sermone loquentis sic adeo incipiunt. prior haec genitoris imago: 'Ipsa quidem uirtus sibimet pulcherrima merces; dulce tamen uenit ad manis, cum gratia uitae durat apud superos nec edunt obliuia laudem.{{versus|665}} uerum age, fare, decus nostrum, te quanta fatiget militia. heu, quotiens intrat mea pectora terror, cum repeto, quam saeuus eas, ubi magna pericla contingunt tibi. per nostri, fortissime, leti obtestor causas, Martis moderare furori.{{versus|670}} sat tibi sint documenta domus. octaua terebat arentem culmis messem crepitantibus aestas, ex quo cuncta mihi calcata meoque subibat germano deuicta iugum Tartessia tellus. nos miserae muros et tecta renata Sagunto,{{versus|675}} nos dedimus Baetem nullo potare sub hoste, nobis indomitus conuertit terque quaterque germanus terga Hannibalis. pro barbara numquam impolluta fides! peterem cum uictor adesum cladibus Hasdrubalem, subito uenale, cohortes{{versus|680}} Hispanae, uulgus, Libyci quas fecerat auri Hasdrubal, abrupto liquerunt agmine signa. tunc hostis socio desertos milite multum ditior ipse uiris spisso circumdedit orbe. non segnis nobis nec inultis, nate, peracta est{{versus|685}} illa suprema dies, et laude inclusimus aeuum.' Excipit inde suos frater coniungere casus: 'Excelsae turris post ultima rebus in artis subsidium optaram supremaque bella ciebam. fumantis taedas ac lata incendia passim{{versus|690}} et mille iniecere faces. nil nomine leti de superis queror: haud paruo data membra sepulcro nostra cremauerunt in morte haerentibus armis. sed me luctus habet, geminae ne clade ruinae cesserit adfusis oppressa Hispania Poenis.'{{versus|695}} Contra quae iuuenis turbato fletibus ore: 'Di, quaeso, ut merita est, dignas pro talibus ausis Carthago expendat poenas. sed continet acris Pyrenes populos qui uestro Marte probatus excepit fessos et notis Marcius armis{{versus|700}} successit bello. fusos quoque fama ferebat uictores acie atque exacta piacula caedis.' His laeti rediere duces loca amoena piorum, prosequiturque oculis puer adueneratus euntis. iamque aderat multa uix adgnoscendus in umbra{{versus|705}} Paulus et epoto fundebat sanguine uerba: 'Lux Italum, cuius spectaui Martia facta multum uno maiora uiro, descendere nocti atque habitanda semel subigit quis uisere regna?' cui contra talis effundit Scipio uoces:{{versus|710}} 'Armipotens ductor, quam sunt tua fata per urbem lamentata diu! quam paene ruentia tecum traxisti ad Stygias Oenotria tecta tenebras. tum tibi defuncto tumulum Sidonius hostis constituit laudemque tuo quaesiuit honore.'{{versus|715}} dumque audit lacrimans hostilia funera Paulus, ante oculos iam Flaminius, iam Gracchus et aegro absumptus Cannis stabat Seruilius ore. Appellare uiros erat ardor et addere uerba, sed raptabat amor priscos cognoscere manis.{{versus|720}} nunc meritum saeua Brutum immortale securi nomen, nunc superos aequantem laude Camillum, nunc auro Curium non umquam cernit amicum. ora Sibylla docet uenientum et nomina pandit. hic fraudes pacis Pyrrhumque a limine portae{{versus|725}} reiecit uisus orbus, tulit ille ruentem Thybridis in ripas regem solusque reuulso pone ferox ponte exclusit redeuntia regna. 'Si tibi dulce uirum, primo qui foedera bello Phoenicum pepigit, uidisse: hic inclitus ille{{versus|730}} aequoreis uictor cum classe Lutatius armis. si studium et saeuam cognoscere Hamilcaris umbram, ille est (cerne procul) cui frons nec morte remissa irarum seruat rabiem. si iungere cordi est conloquium, sine gustato det sanguine uocem.'{{versus|735}} atque ubi permissum et sitiens se impleuit imago, sic prior increpitat non mitis Scipio uultu: 'Taliane, o fraudum genitor, sunt foedera uobis, aut haec Sicania pepigisti captus in ora? bella tuus toto natus contra omnia pacta{{versus|740}} exercet Latio et perruptis molibus Alpis eluctatus adest: feruet gens Itala Marte barbarico, et refluunt obstructi stragibus amnes.' post quae Poenus ait: 'Decimum modo coeperat annum excessisse puer, nostro cum bella Latinis{{versus|745}} concepit iussu, licitum nec fallere diuos iuratos patri. quod si Laurentia uastat nunc igni regna et Phrygias res uertere temptat, o pietas, o sancta fides, o uera propago! atque utinam amissum reparet decus!' inde citato{{versus|750}} celsus abit gressu, maiorque recessit imago. Exin designat uates, qui iura sub armis poscenti dederint populo primique petitas miscuerint Italis Piraeo litore leges. laetatur spectatque uirum insatiabilis ora{{versus|755}} Scipio et appellet cunctos, ni magna sacerdos admoneat turbae innumera⟨e⟩: 'Quot milia toto credis in orbe, puer, lustras dum singula uisu, descendisse Erebo? nullo non tempore abundans umbrarum huc agitur torrens, uectatque capaci{{versus|760}} agmina mole Charon, et sufficit improba puppis.' post haec ostendens iuuenem sic uirgo profatur: 'Hic ille est, tellure uagus qui uictor in omni cursu signa tulit, cui peruia Bactra Dahaeque, qui Gangen bibit et Pellaeo ponte Niphaten{{versus|765}} astrinxit, cui stant sacro sua moenia Nilo.' incipit Aeneades: 'Libyci certissima proles Hammonis, quando exuperat tua gloria cunctos indubitata duces similique cupidine rerum pectora nostra calent, quae te uia, fare, superbum{{versus|770}} ad decus et summas laudum perduxerit arces.' ille sub haec: 'Turpis lenti sollertia Martis. audendo bella expedias. pigra extulit artis haud umquam sese uirtus. tu magna gerendi praecipita tempus: mors atra impendet agenti.'{{versus|775}} haec effatus abit. Croesi mox aduolat umbra, diues apud superos, sed mors aequarat egenis. Atque hic Elysio tendentem limite cernens effigiem iuuenis, caste cui uitta ligabat purpurea effusos per colla nitentia crines,{{versus|780}} 'Dic,' ait 'hic quinam, uirgo? nam luce refulget praecipua frons sacra uiro, multaeque secuntur mirantes animae et laeto clamore frequentant. qui uultus! quam, si Stygia non esset in umbra, dixissem facile esse deum!' 'Non falleris:' inquit{{versus|785}} docta comes Triuiae 'meruit deus esse uideri, et fuit in tanto non paruum pectore numen. carmine complexus terram, mare, sidera, manis et cantu Musas et Phoebum aequauit honore. atque haec cuncta prius quam cerneret ordine terris {{versus|790}} prodidit ac uestram tulit usque ad sidera Troiam.' Scipio perlustrans oculis laetantibus umbram, 'Si nunc fata darent, ut Romula facta per orbem hic caneret uates, quanto maiora futuros facta eadem intrarent hoc' inquit 'teste nepotes!{{versus|795}} felix Aeacide, cui tali contigit ore gentibus ostendi, creuit tua carmine uirtus.' Sed, quae tanta adeo gras⟨s⟩antum turba, requirens, heroum effigies maiorisque accipit umbras. inuicto stupet Aeacide, stupet Hectore magno{{versus|800}} Aiacisque gradum uenerandaque Nestoris ora miratur, geminos aspectat laetus Atridas iamque Ithacum corde aequantem Peleia facta. uicturam hinc cernit Ledaei Castoris umbram: alternam lucem peragebat in aethere Pollux.{{versus|805}} Sed subito uultus monstrata Lauinia traxit. nam uirgo admonuit tempus cognoscere manis femineos, ne cunctantem lux alma uocaret. 'Felix haec' inquit 'Veneris nurus ordine longo Troiugenas iunxit sociata prole Latinis.{{versus|810}} uis et Martigenae thalamos spectare Quirini? Hersiliam cerne: hirsutos cum sperneret olim gens uicina procos, pastori rapta marito intrauitque casae culmique e stramine fultum pressit laeta torum et soceros reuocauit ab armis.{{versus|815}} aspice Carmentis gressus. Euandria mater haec fuit et uestros tetigit praesaga labores. uis et, quos Tanaquil uultus gerat? haec quoque castae augurio ualuit mentis uenturaque dixit regna uiro et dextros agnouit in alite diuos.{{versus|820}} ecce pudicitiae Latium decus, inclita leti fert frontem atque oculos terrae Lucretia fixos. non datur, heu tibi, Roma (nec est, quod malle deceret), hanc laudem retinere diu. Verginia iuxta, cerne, cruentato uulnus sub pectore seruat,{{versus|825}} tristia defensi ferro monumenta pudoris, et patriam laudat miserando in uulnere dextram. illa est, quae Thybrim, quae fregit Lydia bella, nondum passa marem, qualis optabit habere quondam Roma uiros, contemptrix Cloelia sexus.'{{versus|830}} cum subito aspectu turbatus Scipio poscit, quae poenae causa, et qui sint in crimine manes, tum uirgo: 'Patrios fregit quae curribus artus et stetit adductis super ora trementia frenis, Tullia non ullos satis exhaustura labores{{versus|835}} ardenti Phlegethonte natat. fornacibus atris fons rapidus furit atque ustas sub gurgite cautes egerit et scopulis pulsat flagrantibus ora. illa autem, quae tondetur praecordia rostro alitis (en quantum resonat plangentibus alis{{versus|840}} armiger ad pastus rediens Iouis!), hostibus arcem uirgo, immane nefas, adamato prodidit auro Tarpeia et pactis reserauit claustra Sabinis. iuxta (nonne uides? neque enim leuiora domantur delicta) inlatrat ieiunis faucibus Orthrus,{{versus|845}} armenti quondam custos immanis Hiberi, et morsu petit et polluto euiscerat ungue. nec par poena tamen sceleri: sacraria Vestae polluit exuta sibi uirginitate sacerdos. sed satis haec uidisse, satis. Mox deinde videnti{{versus|850}}<!-- fixed cf. https://books.google.com/books?id=EZI9AAAAcAAJ&pg=PA139 24-oct-2024--> nunc animas tibi, quae potant obliuia, paucas in fine enumerasse paro et remeare tenebris. hic Marius: nec multa dies iam restat ituro aetheriam in lucem. ueniet tibi origine parua in longum imperium consul. nec Sulla morari{{versus|855}} iussa potest aut amne diu potare soporo: lux uocat et nulli diuum mutabile fatum. imperium hic primus rapiet, sed gloria culpae, quod reddet solus, nec tanto in nomine quisquam existet, Sullae qui se uelit esse secundum.{{versus|860}} ille, hirta cui subrigitur coma fronte, decorum et gratum terris Magnus caput: ille deum gens, stelligerum attollens apicem, Troianus Iulo Caesar auo. quantas moles, cum sede reclusa hinc tandem erumpent, terraque marique mouebunt!{{versus|865}} heu miseri, quotiens toto pugnabitis orbe, nec leuiora lues quam uictus crimina, uictor.' Tum iuuenis lacrimans: 'Restare haec ordine duro lamentor rebus Latiis. sed luce remota si nulla est uenia et merito mors ipsa laborat,{{versus|870}} perfidiae Poenus quibus aut Phlegethontis in undis exuret ductor scelus, aut quae digna renatos ales in aeternum laniabit morsibus artus?' 'Ne metue:' exclamat uates 'non uita sequetur inuiolata uirum: patria non ossa quiescent.{{versus|875}} namque ubi fractus opum magnae certamine pugnae pertulerit uinci turpemque orare salutem, rursus bella uolet Macetum instaurare sub armis. damnatusque doli desertis coniuge fida et dulci nato linquet Carthaginis arces{{versus|880}} atque una profugus lustrabit caerula puppe. hinc Cilicis Tauri saxosa cacumina uiset. pro! quanto leuius mortalibus aegra subire seruitia atque hiemes aestusque fugamque fretumque atque famem, quam posse mori! post Itala bella{{versus|885}} Assyrio famulus regi falsusque cupiti Ausoniae motus dubio petet aequora uelo, donec Prusiacas delatus segniter oras altera seruitia imbelli patietur in aeuo et latebram munus regni. perstantibus inde{{versus|890}} Aeneadis reddique sibi poscentibus hostem, pocula furtiuo rapiet properata ueneno ac tandem terras longa formidine soluet.' Haec uates, Erebique cauis se reddidit umbris. tum laetus socios iuuenis portumque reuisit. </poem> {{Liber |Ante=Liber XII |AnteNomen=../Liber XII |Post=Liber XIV |PostNomen=../Liber XIV }} aebgj5t5l5mf67tk1lu6xf8rumdmllw 269668 269638 2026-06-08T15:05:53Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/XIII]] ad [[Punica/Liber XIII]] 269638 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber XIII }} {{Liber |Ante=Liber XII |AnteNomen=../Liber XII |Post=Liber XIV |PostNomen=../Liber XIV }} <poem> Segne iter emenso uix dum Tarpeia uideri culmina desierant, toruos cum uersus ad urbem ductor Agenoreus uultus remeare parabat. castra locat, nulla laedens ubi gramina ripa Tutia deducit tenuem sine nomine riuum{{versus|5}} et tacite Tuscis inglorius adfluit undis. hic modo primores socium, modo iussa deorum, nunc sese increpitat: 'Dic o, cui Lydia caede creuerunt stagna et concussa est Daunia tellus armorum tonitru, quas exanimatus in oras{{versus|10}} signa refers? qui mucro tuum, quae lancea tandem intrauit pectus? si nunc existeret alma Carthago ante oculos turrita celsa figura, quas abitus, miles, causas, inlaese, dedisses? "Imbres, o patria, et mixtos cum grandine nimbos{{versus|15}} et tonitrus fugio." procul hanc expellite genti femineam Tyriae labem, nisi luce serena nescire ac liquida Mauortem agitare sub aethra.' Terror adhuc inerat superum ac redolentia in armis fulmina et ante oculos irati pugna Tonantis.{{versus|20}} parendi tamen et cuicumque incumbere iusso durabat uigor, ac sensim diffusus ad oras signa reportandi crescebat in agmine feruor. sic, ubi perrupit stagnantem calculus undam, exiguos format per prima uolumina gyros,{{versus|25}} mox tremulum uibrans motu gliscente liquorem multiplicat crebros sinuati gurgitis orbes, donec postremo laxatis circulus oris contingat geminas patulo curuamine ripas. At contra Argyripae prauum decus (inclita namque{{versus|30}} semina ab Oenea ductoris stirpe trahebat Aetoli--Dasio fuit haud ignobile nomen: laetus opum, sed clauda fides, seseque calenti addiderat Poeno Latiae diffisus habenae)-- is uoluens ueterum memorata antiqua parentum{{versus|35}} 'Longo miles' ait 'quateret cum Teucria bello Pergama et ad muros staret sine sanguine Mauors, sollicitis Calchas (nam sic fortissimus heros poscenti socero saepe inter pocula Dauno narrabat memori Diomedes condita mente)--{{versus|40}} sed Calchas Danais, nisi clausum ex sedibus arcis armisonae curent simulacrum auellere diuae, non umquam adfirmat Therapnaeis Ilion armis cessurum aut Ledae rediturum nomen Amyclas. quippe deis uisum, ne cui perrumpere detur{{versus|45}} effigies ea quas umquam possederit urbes. tum meus adiuncto monstratam euadit in arcem Tydides Ithaco et dextra ⟨a⟩molitus in ipso custodes aditu templi caeleste reportat Palladium ac nostris aperit mala Pergama fatis.{{versus|50}} nam postquam Oenotris fundauit finibus urbem, aeger delicti Phrygium placare colendo numen et Iliacos parat exorare Penatis. ingens iam templum celsa surgebat in arce, Laomedonteae sedes ingrata Mineruae,{{versus|55}} cum medios inter somnos altamque quietem nec celata deam et minitans Tritonia uirgo: "Non haec, Tydide, tantae pro laudis honore digna paras: non Garganus nec Daunia tellus debentur nobis. quaere in Laurentibus aruis{{versus|60}} qui nunc prima locant melioris moenia Troiae. huc uittas castumque refer penetrale parentum." quis trepidus monitis Saturnia regna capessit. iam Phryx condebat Lauinia Pergama uictor armaque Laurenti figebat Troia luco.{{versus|65}} uerum ubi Tyrrheni peruentum ad fluminis undas castraque Tydides posuit fulgentia ripa, Priamidae intremuere metu. tum pignora pacis praetendens dextra ramum canentis oliuae sic orsus Dauni gener inter murmura Teucrum:{{versus|70}} "Pone, Anchisiade, memores irasque metusque. quicquid ad Idaeos Xanthum Simoentaque nobis sanguine sudatum Scaeaeque ad limina portae, haud nostrum est: egere dei duraeque sorores. nunc age, quod superest cur non melioribus aeui{{versus|75}} ducimus auspiciis? dextras iungamus inermis: foederis en haec testis erit." ueniamque precatus Troianam ostentat trepidis de puppe Mineruam. haec ausos Celtas inrumpere moenia Romae corripuit leto neque tot de milibus unum{{versus|80}} ingentis populi patrias dimisit ad aras.' His fractus ductor conuelli signa maniplis optato laetis abitu iubet. itur in agros diues ubi ante omnis colitur Feronia luco et sacer umectat Flauinia rura Capenas.{{versus|85}} fama est intactas longaeui ab origine fani creuisse, in medium congestis undique donis, immensum per tempus opes, lustrisque relictum innumeris aurum solo seruante pauore. hac auidas mentes ac barbara corda rapina{{versus|90}} polluit atque armat contemptu pectora diuum. auia tunc longinqua placent, quae sulcat aratro ad freta porrectis Trinacria Bruttius aruis. Dum Libys haud laetus Regina ad litora tendit, uictor summoto patriis a finibus hoste {{versus|95}} Fuluius infaustam Campana ad moenia clausis portabat famam miserisque extrema mouebat. tum prensans passim, cuicumque est nomen in armis: 'Dedecus hoc defende manu: cur perfida et urbi altera Carthago nostrae post foedera rupta{{versus|100}} et missum ad portas Poenum, post iura petita consulis alterni stat adhuc et turribus altis Hannibalem ac Libycas expectat lenta cohortis?' miscebat dictis facta et nunc robore celsas educi turris, quis uinceret ardua muri,{{versus|105}} cogebat, nunc coniunctas astringere nodis instabat ferroque trabes, quo frangeret altos portarum postes quateretque morantia claustra. hic latera intextus stellatis axibus agger, hic grauida armato surgebat uinea dorso.{{versus|110}} at postquam properata satis quae commonet usus, dat signum atque alacer scalis transcendere muros imperat ac saeuis urbem terroribus implet. Tum subito dextrum offulsit conatibus omen. cerua fuit, raro terris spectata colore,{{versus|115}} quae candore niuem, candore anteiret olores. hanc agreste Capys donum, cum moenia sulco signaret, grato paruae mollitus amore nutrierat sensusque hominis donarat alendo. inde exuta feram docilisque accedere mensis{{versus|120}} atque ultro blanda attactu gaudebat erili. aurato matres adsuetae pectine mitem comere et umenti fluuio reuocare colorem. numen erat iam cerua loci, famulamque Dianae credebant, ac tura deum de more dabantur.{{versus|125}} haec aeui uitaeque tenax felixque senectam mille indefessos uiridem duxisse per annos saeclorum numero Troianis condita tecta aequabat. sed iam longo nox uenerat aeuo. nam, subito incursu saeuorum agitata luporum{{versus|130}} qui noctis tenebris urbem (miserabile bello prodigium) intrarant, primos ad luminis ortus extulerat sese portis pauidaque petebat consternata fuga positos ad moenia campos. exceptam laeto iuuenum certamine ductor{{versus|135}} mactat, diua, tibi (tibi enim haec gratissima sacra) Fuluius atque 'Adsis,' orat 'Latonia, coeptis.' inde alacer fidensque dea circumdata clausis arma mouet, quaque obliquo curuantur in or⟨b⟩e⟨m⟩ moenia flexa sinu, spissa uallata corona{{versus|140}} alligat et telis in morem indaginis ambit. Dum pauitant, spumantis equi fera corda fatigans euehitur porta sublimis Taurea cristis bellator, cui Sidonius superare lacerto ductor et Autololas dabat et Maurusia tela.{{versus|145}} is trepido ac lituum tinnitu stare neganti imperitans uiolenter equo, postquam auribus hostis uicinum sese uidet et clamare propincu⟨m⟩, 'Claudius huic' inquit (praestabat Claudius arte bellandi et merita mille inter proelia fama){{versus|150}} 'huic' inquit 'solum, si qua est fiducia dextrae, det sese campo atque ineat certamina mecum.' Vna mora Aeneadae, postquam uox attigit auris, dum daret auspicium ⟨i⟩usque in certamina ductor: praeuetitum namque et capital committere Martem{{versus|155}} sponte uiris. erumpit ouans, ut Fuluius arma imperio soluit, patulumque inuectus in aequor erigit undantem glomerato puluere nubem. indignatus opem ammenti socioque iuuare expulsum nodo iaculum atque accersere uires{{versus|160}} Taurea uibrabat nudis conatibus hastam: inde ruens ira telum contorquet in auras. at non idem animus Rutulo: spec⟨u⟩latur et omni corpore perlustrat qua sit certissima ferro in uulnus uia, nunc uibrat, nunc comprimit hastam{{versus|165}} mentiturque minas. mediam tunc transiit ictu parmam, sed grato f⟨r⟩audata est sanguine cuspis. tum strictum propere uagina detegit ensem. et iam ferrata rapiebat calce uolantem Taurea cornipedem fugiens minitantia fata.{{versus|170}} nec Rutulus leuior cedentis perdere terga: nam profugo rapidus fusis instabat habenis, utque metus uictum, sic ira et gloria portis uictorem immisit meritique cupido cruoris. ac dum uix oculis, uix credunt mentibus hostem{{versus|175}} confisum nullo comitante inrumpere tectis, per mediam propere trepidantum interritus urbem egit ecum auersaque euasit ad agmina porta. Hinc ardore pari nisuque incurrere muris ignescunt animi penetrataque tecta subire.{{versus|180}} tela simul flammaeque micant. tunc saxeus imber ingruit, et summis ascendunt turribus hastae. nec pronum audendi uirtute excellere cuiquam: aequarunt irae dextras. Dictaea per auras tranat et in medium perlabitur urbis harundo.{{versus|185}} laetatur non hortandi, non plura monendi Fuluius esse locum. rapiunt sibi quisque laborem. quos ubi tam erectos animi uidet, et super esse factorum sibi quemque ducem, ruit impete uasto ad portam magnaeque optat discrimina famae.{{versus|190}} Tres claustra aequaeuo seruabant corpore fratres, quis delecta manus centeni cuique ferebant excubias unaque locum statione tenebant. forma ex his Numitor, cursu plantaque uolucri praestabat Laurens, membrorum mole Taburnus.{{versus|195}} sed non una uiris tela: hic mirabilis arcu, ille hastam quatere ac medicatae cuspidis ictu proelia moliri et nudo non credere ferro, tertius aptabat flammis ac sulphure taedas: qualis Atlantiaco memoratur litore quondam{{versus|200}} monstrum Geryones immane tricorporis irae, cui tres in pugna dextrae uaria arma gerebant: una ignes saeuos, ast altera pone sagittas fundebat, ualidam torquebat tertia cornum, atque uno diuersa dabat tria uulnera nisu.{{versus|205}} hos ubi non aequis uariantes proelia consul conspexit telis et portae limina circum stragem ac perfusos subeuntum sanguine postis, concitat intortam furiatis uiribus hastam. letum triste ferens auras secat Itala taxus{{versus|210}} et, qua nudarat, dum fundit spicula ab alto, arcum protendens Numitor latus, ilia transit. at non obsaepto contentus limine Martem exercere, leuis bello, sed turbidus ausi, Virrius incauto feruore eruperat amens{{versus|215}} reclusa in campum porta miseramque furori uincentum obtulerat pubem. ruit obuia in arma Scipio et oblatum metit insatiabilis agmen. Tifata umbrifero generatum monte Calenum nutrierant audere trucem, nec corpore magno{{versus|220}} mens erat inferior. subsidere saepe leonem, nudus inire caput pugnas, certare iuuenco atque obliqua trucis deducere cornua tauri adsuerat crudoque ~aliqua se attollere facto. is, dum praecipites expellit Virrius urbe,{{versus|225}} seu spreto, seu ne fieret mora, nudus in aequor thorace exierat leuiorque premebat anhelos pondere loricae et palantis uictor agebat. iamque Veliternum media transegerat aluo, iam solitum aequali ludo committere equestris{{versus|230}} Scipiadae pugnas Marium tellure reuulso perculerat saxo. miser implorabat amicum cum gemitu expirans, scopulusque premebat hiantem. sed ualidas saeuo uires duplicante dolore effudit lacrimas pariter cornumque sonantem{{versus|235}} Scipio, solamen properans optabile in armis hostem prostrato morientem ostendere amico. tranauit, uolucris liquidas ceu scinderet auras, hasta uiri pectus rupitque immania membra: quanta est uis agili per caerula summa Liburnae,{{versus|240}} quae, pariter quotiens reuocatae ad pectora tonsae percussere fretum, uentis fugit ocior et se, quam longa est, uno remorum praeterit ictu. Ascanium Volesus, proiectis ocius armis quo leuior peteret muros, per aperta uolantem{{versus|245}} adsequitur planta. deiectum protinus ense ante pedes domini iacuit caput, ipse secutus corruit ulterior procursus impete truncus. nec spes obsessis ultra reserata tueri moenia: conuertunt gressus recipique precantis{{versus|250}} (infandum) excludunt socios dum cardine uerso obnixi torquent obices, munimina sera. acrius hoc instant Itali clausosque fatigant. et, ni caeca sinu terras nox conderet atro, perfractae rapido patuissent milite portae.{{versus|255}} Sed non in requiem pariter cessere tenebrae: hinc sopor impauidus, qualem uictoria mouit; at Capua aut maestis ululantum flebile matrum questibus aut gemitu trepidantum exterrita patrum tormentis finem metamque laboribus orat.{{versus|260}} mussat perfidiae ductor coetuque senatus Virrius a Poeno nullam docet esse salutem, uociferans pulsis uiuendi e pectore curis: 'Speraui sceptra Ausoniae pepigique, sub armis si dexter Poenis deus et Fortuna fuisset,{{versus|265}} ut Capuam Iliaci migrarent regna Quirini. qui quaterent muros Tarpeiaque moenia, misi; nec mihi poscendi uigor afuit, alter ut aequos portaret fasces nostro de nomine consul. hactenus est uixisse satis. dum copia noctis,{{versus|270}} cui cordi comes aeterna est Acherontis ad undam libertas, petat ille meas mensasque dapesque et uictus mentem fuso per membra Lyaeo sopitoque necis morsu medicamina cladis hauriat ac placidis exarmet fata uenenis.'{{versus|275}} haec ait et turba repetit comitante penatis. Aedibus in mediis consurgens ilice multa extruitur rogus, hospitium commune peremptis. nec uulgum cessat furiare dolorque pauorque. nunc menti Decius serae redit et bona uirtus{{versus|280}} exilio punita truci. despectat ab alto sacra Fides agitatque uirum fallacia corda. uox occulta subit passim diffusa per auras: 'Foedera, mortales, ne saeuo rumpite ferro, sed castam seruate Fidem. fulgentibus ostro{{versus|285}} haec potior regnis. dubio qui frangere rerum gaudebit pacta ac tenuis spes linquet amici, non illi domus, aut coniunx, aut uita manebit umquam expers luctus lacrimaeque. aget aequore semper ac tellure premens, aget aegrum nocte dieque{{versus|290}} despecta ac uiolata Fides.' adit omnia iamque concilia ac mensas contingit et abdita nube accumbitque toris epulaturque improba Erinys. ipsa etiam Stygio spumantia pocula tabo porrigit et large poenas letumque ministrat.{{versus|295}} Virrius interea, dum dat penetrare medullas exitio, ascenditque pyram atque amplexibus haeret iungentum fata et subici iubet ocius ignis. Stringebant tenebrae metas, uictorque ruebat. iamque superstantem muro sociosque Milonem{{versus|300}} uoce attollentem pubes Campana uidebat. pandunt attoniti portas trepidoque capessunt castra inimica gradu, quis leto auertere poenas defuerant animi. patet urbs confessa furorem et reserat Tyrio maculatas hospite sedes.{{versus|305}} matronae puerique ruunt maestumque senatus concilium nullique hominum lacrimabile uulgus. stabant innixi pilis exercitus omnis spectabantque uiros et laeta et tristia ferre indocilis nunc propexis in pectora barbis{{versus|310}} uerrere humum, nunc foedantis in puluere crinem canentem et turpi lacrima precibusque pudendis femineum tenues ululatum fundere in auras. Atque ea dum miles miratur inertia facta expectatque ferox sternendi moenia signum,{{versus|315}} ecce repens tacito percurrit pectora sensu religio et saeuas componit numine mentis, ne flammam taedasque uelint, ne templa sub uno in cinerem traxisse rogo. subit intima corda perlabens sensim mitis deus. ille superbae{{versus|320}} fundamenta Capyn posuisse antiquitus urbi non cuiquam uisus passim monet, ille refusis in spatium immensum campis habitanda relinqui utile tecta docet. paulatim atrocibus irae languescunt animis, et uis mollita senescit.{{versus|325}} Pan Ioue missus erat seruari tecta uolente Troia, pendenti similis Pan semper et imo uix ulla inscribens terrae uestigia cornu. dextera lasciuit caesa Tegeatide capra uerbera laeta mouens festa per compita cauda.{{versus|330}} cingit acuta comas et opacat tempora pinus, ac parua erumpunt rubicunda cornua fronte. stant aures, imoque cadit barba hispida mento. pastorale deo baculum, pellisque sinistrum uelat grata latus tenerae de corpore dammae.{{versus|335}} nulla in praeruptum tam prona et inhospita cautes, in qua non librans corpus similisque uolanti cornipedem tulerit praecisa per auia plantam. interdum inflexus medio nascentia tergo respicit adridens hirtae ludibria caudae,{{versus|340}} obtendensque manum solem inferuescere fronti arcet et umbrato perlustrat pascua uisu. hic, postquam mandata dei perfecta malamque sedauit rabiem et permulsit corda furentum, Arcadiae uolucris saltus et amata reuisit{{versus|345}} Maenala, ubi argutis longe de uertice sacro dulce sonans calamis ducit stabula omnia cantu. At legio Ausonidum, flammas ductore iubente arceri portis stantisque relinquere muros (mite decus mentis), condunt ensesque facesque.{{versus|350}} multa deum templis domibusque nitentibus auro egeritur praeda et uictus alimenta superbi, quisque bonis periere, uirum de corpore uestes femineae mensaeque alia tellure petitae poculaque Eoa luxum inritantia gemma.{{versus|355}} nec modus argento, caelataque pondera facti tantum epulis auri, tum passim corpora longo ordine captiua, et domibus deprompta talenta, pascere longincum non deficientia bellum, immensique greges famulae ad conuiuia turbae.{{versus|360}} Fuluius, ut finem spoliandis aedibus aere belligero reuocante dedit, sublimis ab alto suggestu, magnis fautor non futtilis ausis, 'Lanuuio generate,' inquit 'quem Sospita Iuno dat nobis, Milo, Gradiui cape uictor honorem,{{versus|365}} tempora murali cinctus turrita corona.' tum sontes procerum meritosque piacula prima acciet et iusta punit commissa securi. ~hic atrox uirtus (nec enim occuluisse probarim spectatum uel in hoste decus) clamore feroci{{versus|370}} Taurea 'Tune' inquit 'ferro spoliabis inultus te maiorem anima, et iusso lictore recisa ignauos cadet ante pedes fortissima ceruix? haud umquam hoc uobis dederit deus.' inde minaci obtutu toruum contra et furiale renidens{{versus|375}} bellatorem alacer per pectora transigit ensem. cui ductor: 'Patriam moriens comitare cadentem. qui nobis animus, quae dextera cuique uiritim, decernet Mauors. tibi, si rebare pudendum iussa pati, licuit pugnanti occumbere letum.'{{versus|380}} Dum Capua infaustam luit haud sine sanguine culpam, interea geminos terra crudelis Hibera Fortuna abstulerat permiscens tristia laetis Scipiadas, magnumque decus magnumque dolorem. forte Dicarchea iuuenis dum sedit in urbe{{versus|385}} Scipio post belli repetens extrema penatis, huc tristis lacrimas et funera acerba suorum fama tulit. duris quamquam non cedere suetus pulsato lacerat uiolenter pectore amictus. non comites tenuisse ualent, non ullus honorum{{versus|390}} militiaeue pudor. pietas irata sinistris caelicolis furit atque odit solacia luctus. iamque dies iterumque dies absumpta querelis: uersatur species ante ora oculosque parentum. ergo excire parat manis animasque suorum{{versus|395}} adloquioque uirum tantos mulcere dolores. hortatur uicina palus, ubi signat Auerni squalentem introitum stagnans Acherusius umor. noscere uenturos agitat mens protinus annos. Sic ad Cymaeam, quae tum sub nomine Phoebi{{versus|400}} Autonoe tripodas sacros antrumque tenebat, fert gressus iuuenis consultaque pectoris aegri pandit et aspectus orat contingere patrum. nec cuncta⟨ta⟩ diu uates 'Mactare repostis mos umbris' inquit 'consueta piacula nigras{{versus|405}} sub lucem pecudes reclusaeque abdere terrae manantem iugulis spirantum caede cruorem. tunc populos tibi regna suos pallentia mittent. cetera quae poscis maiori uate canentur. namque tibi Elysio repetita oracula campo{{versus|410}} eliciam ueterisque dabo inter sacra Sibyllae cernere fatidicam Phoebei pectoris umbram. uade, age et, a medio cum se nox umida cursu flexerit, ad fauces uicini castus Auerni duc praedicta sacris duro placamina Diti:{{versus|415}} mella simul tecum et puri fer dona Lyaei.' Hoc alacer monitu et promissae nomine uatis, adparat occulto monstrata piacula coepto. inde ubi nox iussam procedens contigit horam, et spatia aequarunt tenebras transacta futuras,{{versus|420}} consurgit stratis pergitque ad turbida portae ostia Tartareae, penitus quis abdita uates promissa implerat Stygioque sedebat in antro. tum, qua se primum rupta tellure recludit inuisus caelo specus atque eructat acerbam{{versus|425}} Cocyti laxo suspirans ore paludem, inducit iuuenem ferroque cauare refossam ocius urget humum atque arcanum murmur anhelans ordine mactari pecudes iubet. ater operto ante omnis taurus regi, tum proxima diuae{{versus|430}} caeditur Hennaeae casta ceruice iuuenca. inde tibi, Alecto, tibi, numquam laeta Megaera, corpora lanigerum procumbunt lecta bidentum. fundunt mella super Bacchique et lactis honorem. 'Sta, iuuenis, faciemque, Erebo quae surgit ab omni,'{{versus|435}} exclamat uates 'patere. accedentia cerno Tartara et ante oculos adsistere tertia regna. ecce ruunt uariae species et quicquid ab imo natum hominum extinctumque chao est' (iam cuncta uidebat, Cyclopas Scyllamque et pastos membra uirorum{{versus|440}} Odrysiae telluris equos): 'contende tueri eductumque tene uagina interritus ensem. quaecumque ante animae tendent potare cruorem dissice, dum castae procedat imago Sibyllae. interea cerne, ut gressus inhumata citatos{{versus|445}} fert umbra et properat tecum coniungere dicta, cui datur ante atros absumpti corporis ignes sanguine non tacto solitas effundere uoces.' aspicit et subito turbatus Scipio uisu 'Quinam te, qui casus,' ait 'dux maxime, fessae{{versus|450}} eripuit patriae, cum talis horrida poscant bella uiros? nec enim dextra concesserit ulli Appius aut astu. decimum lux rettulit ortum, ut te, cum Capua remearem, uulnera uidi mulcentem, hoc uno maestum, quod adire nequires{{versus|455}} saucius ad muros et Martis honore careres.' Contra quae ductor: 'Fesso mihi proxima tandem lux gratos Phaethontis equos auertit et atris aeternum demisit aquis. sed lenta meorum dum uanos ritus cura et sollemnia uulgi{{versus|460}} exequitur, cessat flammis imponere corpus, ut portet tumulis per longum membra paternis. quod te per nostri Martis precor aemula facta, arce quae putris artus medicamina seruant daque uago portas quamprimum Acherontis adire.'{{versus|465}} Tunc iuuenis: 'Gens o ueteris pulcherrima Clausi, haud ulla ante tuam, quamquam non parua fatigent, curarum prior extiterit. namque ista per omnis discrimen seruat populos uariatque iacentum exequias tumuli et cinerum sententia discors.{{versus|470}} tellure, ut perhibent, (is mos anticus) Hibera exanima obscenus consumit corpora uultur. regia cum lucem posuerunt membra, probatum est Hyrcanis adhibere canes. Aegyptia tellus claudit odorato post funus stantia saxo{{versus|475}} corpora et a mensis exanguem haud separat umbram. exhausto instituit Pontus uacuare cerebro ora uirum et longum medicata reponit in aeuum. quid qui reclusa nudos Garamantes harena infodiunt? quid qui saeuo sepelire profundo{{versus|480}} exanimos mandant Libycis Nasamones in oris? at Celtae uacui capitis circumdare gaudent ossa, nefas, auro ac mensis ea pocula seruant. Cecropidae ob patriam Mauortis sorte peremptos decreuere simul communibus urere flammis.{{versus|485}} at gente in Scythica suffixa cadauera truncis lenta dies sepelit putri liquentia tabo.' Talia dum memorant, umbra ueniente Sibyllae Autonoe 'Finem hic' inquit 'sermonibus adde alternis. haec, haec ueri fecunda sacerdos,{{versus|490}} cui tantum patuit rerum, quanto ipse negarit plus nouisse deus. me iam comitante tuorum tempus abire globo et pecudes imponere flammis.' At grauida arcanis Cymes anus attigit ore postquam sacrificum delibauitque cruorem,{{versus|495}} in decus egregiae uultus intenta iuuentae 'Aetherea fruerer cum luce, haud segniter' inquit 'Cymaeo populis uox nostra sonabat in antro. tum te permixtum saeclis rebusque futuris Aeneadum cecini. sed non sat digna mearum{{versus|500}} cura tuis uocum. nec enim conquirere dicta aut seruare fuit proauis sollertia uestris. uerum age, disce, puer, quando cognoscere cordi est, iam tua deque tuis pendentia Dardana fatis. namque tibi cerno properatum oracula uitae{{versus|505}} hinc petere et patrios uisu contingere manis. armifero uictor patrem ulcisceris Hibero creditus ante annos Martem, ferroque resolues gaudia Poenorum et missum laetabere bello omen, Hiberiacis uicta Carthagine terris.{{versus|510}} maius ad imperium posthac capiere, nec ante Iuppiter absistet cura, quam cuncta fugarit in Libyam bella et uincendum duxerit ipse Sidonium tibi rectorem. pudet urbis iniquae quod post haec decus hoc patriaque domoque carebit.'{{versus|515}} sic uates gressumque lacus uertebat ad atros. Tum iuuenis 'Quaecumque datur sors durior aeui, obnitemur,' ait 'culpa modo pectora cessent. sed, te oro, quando uitae tibi causa labores humanos iuuisse fuit, siste, inclita uirgo,{{versus|520}} paulisper gressum et nobis manisque silentum enumera Stygiaeque aperi formidinis aulam.' Adnuit illa quidem, sed 'Non optanda recludis regna:' ait 'hic tenebras habitant uolitantque per umbras innumeri quondam populi. domus omnibus una.{{versus|525}} in medio uastum late se tendit inane: huc, quicquid terrae, quicquid freta et igneus aer nutriuit primo mundi genitalis ab aeuo Mors communis agit: descendunt cuncta, capitque campus iners quantum interiit restatque futurum.{{versus|530}} cingunt regna decem portae: quarum una receptat belligeros dura Gradiui sorte creatos; altera, qui legis posuere atque inclita iura gentibus et primas fundarunt moenibus urbes; tertia ruricolas, Cereris iustissima turba{{versus|535}} quae uenit ad manis et fraudum inlaesa ueneno. exin, qui laetas artis uitaeque colendae inuenere uiam nec dedignanda parenti carmina fuderunt Phoebo, sua limina seruant. proxima, quos uenti saeuaeque hausere procellae,{{versus|540}} naufraga porta rapit: sic illam nomine dicunt. finitima huic noxa grauido et peccasse fatenti uasta patet populo: poenas Rhadamanthus in ipso expetit introitu mortumque exercet inanem. septima femineis reseratur porta cateruis,{{versus|545}} umentis ubi casta fouet Proserpina lucos. infantum hinc gregibus uersasque ad funera taedas passis uirginibus turbaeque in limine lucis est iter extinctae et uagitu ianua nota. tum seducta loco et laxata lucida nocte{{versus|550}} claustra nitent, quae secreti per limitis umbram Elysios ducunt campos: hic turba piorum, nec Stygio in regno, caeli nec posta sub axe, uerum ultra Oceanum sacro contermina fonti Lethaeos potat latices, obliuia mentis.{{versus|555}} extrema hinc auro fulgens iam lucis honorem sentit et admoto splendet ceu sidere lunae. hac animae caelum repetunt ac mille peractis oblitae Ditem redeunt in corpora lustris. has passim nigrum pandens Mors lurida rictum{{versus|560}} itque reditque uias et portis omnibus errat. Tum iacet in spatium sine corpore pigra uorago limosique lacus: large exundantibus urit ripas saeuus aquis Phlegethon et turbine anhelo flammarum resonans saxosa incendia torquet.{{versus|565}} parte alia torrens Cocytos sanguinis atri uerticibus furit et spumanti gurgite fertur. at, magnis semper diuis regique deorum iurari dignata palus, picis horrida riuo, fumiferum uoluit Styx inter sulphura limum.{{versus|570}} tristior his Acheron sanie crassoque ueneno aestuat et gelidam eructans cum murmure harenam descendit nigra lentus per stagna palude. hanc potat saniem non uno Cerberus ore, haec et Tisiphones sunt pocula, et atra Megaera{{versus|575}} hanc sitit ac nullo rabies restinguitur haustu. ultimus erumpit lacrimarum fontibus amnis ante aulam atque aditus et inexorabile limen. Quanta cohors omni stabulante per atria monstro excubat et manis permixto murmure terret!{{versus|580}} luctus edax Maciesque, malis comes addita morbis, et Maeror pastus fletu et sine sanguine Pallor Curaeque Insidiaeque atque hinc queribunda Senectus, hinc angens utraque manu sua guttura Liuor et, deforme malum ac sceleri procliuis, Egestas{{versus|585}} Errorque infido gressu et Discordia gaudens permiscere fretum caelo. sedet ostia Ditis centenis suetus Briareus recludere palmis et Sphinx uirgineos rictus infecta cruore Scyllaque Centaurique truces umbraeque Gigantum.{{versus|590}} Cerberus hic ruptis peragrat cum Tartara uinclis, non ipsa Alecto, non feta furore Megaera audet adire ferum, dum fractis mille catenis uiperea latrans circumligat ilia cauda. Dextra uasta comas nemorosaque brachia fundit{{versus|595}} taxus Cocyti rigua frondosior unda. hic dirae uolucres pastusque cadauere uultur et multus bubo ac sparsis strix sanguine pennis Harpyiaeque fouent nidos atque omnibus haerent condensae foliis: saeuit stridoribus arbor.{{versus|600}} has inter formas coniunx Iunonis Auernae suggestu residens cognoscit crimina regum. stant uincti, seroque piget sub iudice culpae: circum errant Furiae Poenarumque omnis imago. quam uellent numquam sceptris fulsisse superbis!{{versus|605}} insultant duro imperio non digna nec aequa ad superos passi manes, quaeque ante profari non licitum uiuis, tandem permissa queruntur. tunc alius saeuis religatur rupe catenis, ast alius subigit saxum contra ardua montis,{{versus|610}} uipereo domat hunc aeterna Megaera flagello. talia letiferis restant patienda tyrannis. sed te maternos tempus cognoscere uultus, cuius prima uenit non tardis passibus umbra.' Astabat fecunda Iouis Pomponia furto.{{versus|615}} namque ubi cognouit Latio surgentia bella Poenorum Venus, insidias anteire laborans Iunonis fusa sensim per pectora patrem implicuit flamma. quae ni prouisa fuissent, Sidonia Iliacas nunc uirgo accenderet aras.{{versus|620}} ergo ubi gustatus cruor admonuitque Sibylla et dedit alternos ambobus noscere uultus, sic iuuenis prior: 'O magni mihi numinis instar, cara parens, quam, te ut nobis uidisse liceret, optassem Stygias uel leto intrare tenebras!{{versus|625}} quae sors nostra fuit, cui te, cum prima subiret, eripuit sine honore dies et funere carpsit?' excipit his mater: 'Nullos, o nate, labores mors habuit nostra: aetherio dum pondere partum exsoluor, miti dextra Cyllenia proles{{versus|630}} imperio Iouis Elysias deduxit in oras attribuitque paris sedes, ubi magna moratur Alcidae genetrix, ubi sacro munere Leda. uerum age, nate, tuos ortus, ne bella pauescas ulla nec in caelum dubites te attollere factis,{{versus|635}} quando aperire datur nobis, nunc denique disce. sola die caperem medio cum forte petitos ad requiem somnos, subitus mihi membra ligauit amplexus, non ille meo ueniente marito adsuetus facilisque mihi. tum luce corusca,{{versus|640}} implebat quamquam languentia lumina somnu⟨s⟩, uidi, crede, Iouem. nec me mutata fefellit forma dei, quod squalentem conuersus in anguem ingenti traxit curuata uolumina gyro. sed mihi post partum non ultra ducere uitam{{versus|645}} concessum. heu, quantum gemui, quod spiritus ante haec tibi quam noscenda darem discessit in auras!' his alacer colla amplexu materna petebat, umbraque ter frustra per inane petita fefellit. Succedunt simulacra uirum concordia, patris{{versus|650}} unanimique simul patrui. ruit ipse per umbram oscula uana petens iuuenis fumoque uolucri et nebulis similes animas adprendere certat. 'Quis te, care pater, quo stabant Itala regna exosus Latium deus abstulit? hei mihi! nam cur{{versus|655}} ulla fuere adeo quibus a te saeuus abessem momenta? opposito mutassem pectore mortem. quantos funeribus uestris gens Itala passim dat gemitus! tumulus uobis censente senatu Mauortis geminus surgit per gramina campo.'{{versus|660}} nec passi plura, in medio sermone loquentis sic adeo incipiunt. prior haec genitoris imago: 'Ipsa quidem uirtus sibimet pulcherrima merces; dulce tamen uenit ad manis, cum gratia uitae durat apud superos nec edunt obliuia laudem.{{versus|665}} uerum age, fare, decus nostrum, te quanta fatiget militia. heu, quotiens intrat mea pectora terror, cum repeto, quam saeuus eas, ubi magna pericla contingunt tibi. per nostri, fortissime, leti obtestor causas, Martis moderare furori.{{versus|670}} sat tibi sint documenta domus. octaua terebat arentem culmis messem crepitantibus aestas, ex quo cuncta mihi calcata meoque subibat germano deuicta iugum Tartessia tellus. nos miserae muros et tecta renata Sagunto,{{versus|675}} nos dedimus Baetem nullo potare sub hoste, nobis indomitus conuertit terque quaterque germanus terga Hannibalis. pro barbara numquam impolluta fides! peterem cum uictor adesum cladibus Hasdrubalem, subito uenale, cohortes{{versus|680}} Hispanae, uulgus, Libyci quas fecerat auri Hasdrubal, abrupto liquerunt agmine signa. tunc hostis socio desertos milite multum ditior ipse uiris spisso circumdedit orbe. non segnis nobis nec inultis, nate, peracta est{{versus|685}} illa suprema dies, et laude inclusimus aeuum.' Excipit inde suos frater coniungere casus: 'Excelsae turris post ultima rebus in artis subsidium optaram supremaque bella ciebam. fumantis taedas ac lata incendia passim{{versus|690}} et mille iniecere faces. nil nomine leti de superis queror: haud paruo data membra sepulcro nostra cremauerunt in morte haerentibus armis. sed me luctus habet, geminae ne clade ruinae cesserit adfusis oppressa Hispania Poenis.'{{versus|695}} Contra quae iuuenis turbato fletibus ore: 'Di, quaeso, ut merita est, dignas pro talibus ausis Carthago expendat poenas. sed continet acris Pyrenes populos qui uestro Marte probatus excepit fessos et notis Marcius armis{{versus|700}} successit bello. fusos quoque fama ferebat uictores acie atque exacta piacula caedis.' His laeti rediere duces loca amoena piorum, prosequiturque oculis puer adueneratus euntis. iamque aderat multa uix adgnoscendus in umbra{{versus|705}} Paulus et epoto fundebat sanguine uerba: 'Lux Italum, cuius spectaui Martia facta multum uno maiora uiro, descendere nocti atque habitanda semel subigit quis uisere regna?' cui contra talis effundit Scipio uoces:{{versus|710}} 'Armipotens ductor, quam sunt tua fata per urbem lamentata diu! quam paene ruentia tecum traxisti ad Stygias Oenotria tecta tenebras. tum tibi defuncto tumulum Sidonius hostis constituit laudemque tuo quaesiuit honore.'{{versus|715}} dumque audit lacrimans hostilia funera Paulus, ante oculos iam Flaminius, iam Gracchus et aegro absumptus Cannis stabat Seruilius ore. Appellare uiros erat ardor et addere uerba, sed raptabat amor priscos cognoscere manis.{{versus|720}} nunc meritum saeua Brutum immortale securi nomen, nunc superos aequantem laude Camillum, nunc auro Curium non umquam cernit amicum. ora Sibylla docet uenientum et nomina pandit. hic fraudes pacis Pyrrhumque a limine portae{{versus|725}} reiecit uisus orbus, tulit ille ruentem Thybridis in ripas regem solusque reuulso pone ferox ponte exclusit redeuntia regna. 'Si tibi dulce uirum, primo qui foedera bello Phoenicum pepigit, uidisse: hic inclitus ille{{versus|730}} aequoreis uictor cum classe Lutatius armis. si studium et saeuam cognoscere Hamilcaris umbram, ille est (cerne procul) cui frons nec morte remissa irarum seruat rabiem. si iungere cordi est conloquium, sine gustato det sanguine uocem.'{{versus|735}} atque ubi permissum et sitiens se impleuit imago, sic prior increpitat non mitis Scipio uultu: 'Taliane, o fraudum genitor, sunt foedera uobis, aut haec Sicania pepigisti captus in ora? bella tuus toto natus contra omnia pacta{{versus|740}} exercet Latio et perruptis molibus Alpis eluctatus adest: feruet gens Itala Marte barbarico, et refluunt obstructi stragibus amnes.' post quae Poenus ait: 'Decimum modo coeperat annum excessisse puer, nostro cum bella Latinis{{versus|745}} concepit iussu, licitum nec fallere diuos iuratos patri. quod si Laurentia uastat nunc igni regna et Phrygias res uertere temptat, o pietas, o sancta fides, o uera propago! atque utinam amissum reparet decus!' inde citato{{versus|750}} celsus abit gressu, maiorque recessit imago. Exin designat uates, qui iura sub armis poscenti dederint populo primique petitas miscuerint Italis Piraeo litore leges. laetatur spectatque uirum insatiabilis ora{{versus|755}} Scipio et appellet cunctos, ni magna sacerdos admoneat turbae innumera⟨e⟩: 'Quot milia toto credis in orbe, puer, lustras dum singula uisu, descendisse Erebo? nullo non tempore abundans umbrarum huc agitur torrens, uectatque capaci{{versus|760}} agmina mole Charon, et sufficit improba puppis.' post haec ostendens iuuenem sic uirgo profatur: 'Hic ille est, tellure uagus qui uictor in omni cursu signa tulit, cui peruia Bactra Dahaeque, qui Gangen bibit et Pellaeo ponte Niphaten{{versus|765}} astrinxit, cui stant sacro sua moenia Nilo.' incipit Aeneades: 'Libyci certissima proles Hammonis, quando exuperat tua gloria cunctos indubitata duces similique cupidine rerum pectora nostra calent, quae te uia, fare, superbum{{versus|770}} ad decus et summas laudum perduxerit arces.' ille sub haec: 'Turpis lenti sollertia Martis. audendo bella expedias. pigra extulit artis haud umquam sese uirtus. tu magna gerendi praecipita tempus: mors atra impendet agenti.'{{versus|775}} haec effatus abit. Croesi mox aduolat umbra, diues apud superos, sed mors aequarat egenis. Atque hic Elysio tendentem limite cernens effigiem iuuenis, caste cui uitta ligabat purpurea effusos per colla nitentia crines,{{versus|780}} 'Dic,' ait 'hic quinam, uirgo? nam luce refulget praecipua frons sacra uiro, multaeque secuntur mirantes animae et laeto clamore frequentant. qui uultus! quam, si Stygia non esset in umbra, dixissem facile esse deum!' 'Non falleris:' inquit{{versus|785}} docta comes Triuiae 'meruit deus esse uideri, et fuit in tanto non paruum pectore numen. carmine complexus terram, mare, sidera, manis et cantu Musas et Phoebum aequauit honore. atque haec cuncta prius quam cerneret ordine terris {{versus|790}} prodidit ac uestram tulit usque ad sidera Troiam.' Scipio perlustrans oculis laetantibus umbram, 'Si nunc fata darent, ut Romula facta per orbem hic caneret uates, quanto maiora futuros facta eadem intrarent hoc' inquit 'teste nepotes!{{versus|795}} felix Aeacide, cui tali contigit ore gentibus ostendi, creuit tua carmine uirtus.' Sed, quae tanta adeo gras⟨s⟩antum turba, requirens, heroum effigies maiorisque accipit umbras. inuicto stupet Aeacide, stupet Hectore magno{{versus|800}} Aiacisque gradum uenerandaque Nestoris ora miratur, geminos aspectat laetus Atridas iamque Ithacum corde aequantem Peleia facta. uicturam hinc cernit Ledaei Castoris umbram: alternam lucem peragebat in aethere Pollux.{{versus|805}} Sed subito uultus monstrata Lauinia traxit. nam uirgo admonuit tempus cognoscere manis femineos, ne cunctantem lux alma uocaret. 'Felix haec' inquit 'Veneris nurus ordine longo Troiugenas iunxit sociata prole Latinis.{{versus|810}} uis et Martigenae thalamos spectare Quirini? Hersiliam cerne: hirsutos cum sperneret olim gens uicina procos, pastori rapta marito intrauitque casae culmique e stramine fultum pressit laeta torum et soceros reuocauit ab armis.{{versus|815}} aspice Carmentis gressus. Euandria mater haec fuit et uestros tetigit praesaga labores. uis et, quos Tanaquil uultus gerat? haec quoque castae augurio ualuit mentis uenturaque dixit regna uiro et dextros agnouit in alite diuos.{{versus|820}} ecce pudicitiae Latium decus, inclita leti fert frontem atque oculos terrae Lucretia fixos. non datur, heu tibi, Roma (nec est, quod malle deceret), hanc laudem retinere diu. Verginia iuxta, cerne, cruentato uulnus sub pectore seruat,{{versus|825}} tristia defensi ferro monumenta pudoris, et patriam laudat miserando in uulnere dextram. illa est, quae Thybrim, quae fregit Lydia bella, nondum passa marem, qualis optabit habere quondam Roma uiros, contemptrix Cloelia sexus.'{{versus|830}} cum subito aspectu turbatus Scipio poscit, quae poenae causa, et qui sint in crimine manes, tum uirgo: 'Patrios fregit quae curribus artus et stetit adductis super ora trementia frenis, Tullia non ullos satis exhaustura labores{{versus|835}} ardenti Phlegethonte natat. fornacibus atris fons rapidus furit atque ustas sub gurgite cautes egerit et scopulis pulsat flagrantibus ora. illa autem, quae tondetur praecordia rostro alitis (en quantum resonat plangentibus alis{{versus|840}} armiger ad pastus rediens Iouis!), hostibus arcem uirgo, immane nefas, adamato prodidit auro Tarpeia et pactis reserauit claustra Sabinis. iuxta (nonne uides? neque enim leuiora domantur delicta) inlatrat ieiunis faucibus Orthrus,{{versus|845}} armenti quondam custos immanis Hiberi, et morsu petit et polluto euiscerat ungue. nec par poena tamen sceleri: sacraria Vestae polluit exuta sibi uirginitate sacerdos. sed satis haec uidisse, satis. Mox deinde videnti{{versus|850}}<!-- fixed cf. https://books.google.com/books?id=EZI9AAAAcAAJ&pg=PA139 24-oct-2024--> nunc animas tibi, quae potant obliuia, paucas in fine enumerasse paro et remeare tenebris. hic Marius: nec multa dies iam restat ituro aetheriam in lucem. ueniet tibi origine parua in longum imperium consul. nec Sulla morari{{versus|855}} iussa potest aut amne diu potare soporo: lux uocat et nulli diuum mutabile fatum. imperium hic primus rapiet, sed gloria culpae, quod reddet solus, nec tanto in nomine quisquam existet, Sullae qui se uelit esse secundum.{{versus|860}} ille, hirta cui subrigitur coma fronte, decorum et gratum terris Magnus caput: ille deum gens, stelligerum attollens apicem, Troianus Iulo Caesar auo. quantas moles, cum sede reclusa hinc tandem erumpent, terraque marique mouebunt!{{versus|865}} heu miseri, quotiens toto pugnabitis orbe, nec leuiora lues quam uictus crimina, uictor.' Tum iuuenis lacrimans: 'Restare haec ordine duro lamentor rebus Latiis. sed luce remota si nulla est uenia et merito mors ipsa laborat,{{versus|870}} perfidiae Poenus quibus aut Phlegethontis in undis exuret ductor scelus, aut quae digna renatos ales in aeternum laniabit morsibus artus?' 'Ne metue:' exclamat uates 'non uita sequetur inuiolata uirum: patria non ossa quiescent.{{versus|875}} namque ubi fractus opum magnae certamine pugnae pertulerit uinci turpemque orare salutem, rursus bella uolet Macetum instaurare sub armis. damnatusque doli desertis coniuge fida et dulci nato linquet Carthaginis arces{{versus|880}} atque una profugus lustrabit caerula puppe. hinc Cilicis Tauri saxosa cacumina uiset. pro! quanto leuius mortalibus aegra subire seruitia atque hiemes aestusque fugamque fretumque atque famem, quam posse mori! post Itala bella{{versus|885}} Assyrio famulus regi falsusque cupiti Ausoniae motus dubio petet aequora uelo, donec Prusiacas delatus segniter oras altera seruitia imbelli patietur in aeuo et latebram munus regni. perstantibus inde{{versus|890}} Aeneadis reddique sibi poscentibus hostem, pocula furtiuo rapiet properata ueneno ac tandem terras longa formidine soluet.' Haec uates, Erebique cauis se reddidit umbris. tum laetus socios iuuenis portumque reuisit. </poem> {{Liber |Ante=Liber XII |AnteNomen=../Liber XII |Post=Liber XIV |PostNomen=../Liber XIV }} aebgj5t5l5mf67tk1lu6xf8rumdmllw 0 37537 269637 235338 2026-06-08T15:03:29Z Saumache 27923 /* top */ assisted using [[Project:AWB|AWB]] 269637 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber XIV }} {{Liber |Ante=Liber XIII |AnteNomen=../Liber XIII |Post=Liber XV |PostNomen=../Liber XV }} <poem> Flectite nunc uestros, Heliconis numina, cantus Ortygiae pelagus Siculique ad litoris urbes. muneris hic uestri labor est, modo Daunia regna Aeneadum, modo Sicanios accedere portus, aut Macetum lustrare domos et Achaica rura{{versus|5}} aut uaga Sardoo uestigia tinguere fluctu uel Tyriae quondam regnata mapalia genti extremumue diem et terrarum inuisere metas. sic poscit sparsis Mauors agitatus in oris. ergo age, qua litui, qua ducunt bella, sequamur.{{versus|10}} Ausoniae pars magna iacet Trinacria tellus, ut semel expugnante Noto et uastantibus undis accepit freta caeruleo propulsa tridente. namque per occultum caeca ui turbinis olim impactum pelagus laceratae uiscera terrae{{versus|15}} discidit et medio perrumpens arua profundo cum populis pariter conuulsis transtulit urbes. ex illo seruans rapidus diuortia Nereus saeuo diuiduos coniungi pernegat aestu. sed spatium, quod dissociat consortia terrae,{{versus|20}} latratus fama est (sic arta interuenit unda) et matutinos uolucrum tramittere cantus. multa solo uirtus: iam reddere faenus aratris, iam montis umbrare olea, dare nomina Baccho cornipedemque citum lituis generasse ferendis,{{versus|25}} nectare Cecropias Hyblaeo accedere ceras. hic et Paeonios arcano sulphure fontis, hic Phoebo digna et Musis uenerabere uatum ora excellentum, sacras qui carmine siluas quique Syracosia resonant Helicona camena.{{versus|30}} promptae gens linguae, ast eadem, cum bella cieret, portus aequoreis sueta insignire tropaeis. Post dirum Antipha⟨t⟩ae sceptrum et Cyclopia regna uomere uerterunt primum noua rura Sicano-- Pyrene misit populos, qui nomen ab amne{{versus|35}} ascitum patrio terrae imposuere uacanti. mox Ligurum pubes Siculo ductore nouauit possessis bello mutata uocabula regnis. nec Cres dedecori fuit accola: duxerat actos moenibus e centum non fausta ad proelia Minos,{{versus|40}} Daedaleam repetens poenam. qui fraude nefanda postquam perpetuas iudex concessit ad umbras Cocalidum insidiis, fesso Minoia turba bellandi studio Siculis subsedit in oris. miscuerunt Phrygiam prolem Troianus Acestes{{versus|45}} Troianusque Helymus, structis qui pube secuta in longum ex sese donarunt nomina muris. nec Zanclaea gerunt obscuram moenia famam, dextera quam tribuit posito Saturnia telo. sed decus Hennaeis haud ullum pulchrius oris,{{versus|50}} quam quae Sisyphio fundauit nomen ab Isth⟨m⟩o et multum ante alias Ephyraeis fulget alumnis. hic Arethusa suum piscoso fonte receptat Alpheon sacrae portantem signa coronae. At non aecus amat Trinacria Mulciber antra.{{versus|55}} nam Lipare uastis subter depasta caminis sulphureum uomit exeso de uertice fumum. ast Aetna eructat tremefactis cautibus ignis inclusi gemitus, pelagique imitata furorem murmure per caecos tonat inrequieta fragoris{{versus|60}} nocte dieque simul. fonte e Phlegethontis ut atro flammarum exundat torrens piceaque procella semiambusta rotat liquefactis saxa cauernis. sed quamquam largo flammarum exaestuet intus turbine et adsidue subnascens profluat ignis,{{versus|65}} summo cana iugo cohibet, mirabile dictu, uicinam flammis glaciem, aeternoque rigore ardentes horrent scopuli: stat uertice celsi collis hiemps calidaque niuem tegit atra fauilla. Quid referam Aeolio regnatas nomine terras{{versus|70}} uentorumque domos atque addita claustra procellis? hic uersi penitus Pelopea ad regna Pachyni pulsata Ionio respondent saxa profundo. hic contra Libyamque situm Caurosque furentis cernit deuexas Lilybaeon nobile chelas.{{versus|75}} at, qua diuersi lateris frons tertia terrae uergit in Italiam prolato ad litora dorso, celsus harenosa tollit se mole Pelorus. His longo mitis placide dominator in aeuo praefuerat terris Hieron, tractare sereno{{versus|80}} imperio uulgum pollens et pectora nullo parentum exagitare metu, pactamque per aras haud facilis temerare fidem socialia iura Ausoniis multos seruarat casta per annos. uerum, ubi fata uirum fragili soluere senecta,{{versus|85}} primaeuo cessit sceptrum exitiale nepoti, et placida indomitos accepit regia mores. namque bis octonis nondum rex praeditus annis caligare alto in solio nec pondera regni posse pati et nimium fluxis confidere rebus.{{versus|90}} iamque breui nullum, delicta tuentibus armis, fas notum ignotumque nefas. uilissima regi cura pudor. tam praecipiti materna furori Pyrrhus origo dabat stimulos proauique superbum Aeacidae genus atque aeternus carmine Achilles.{{versus|95}} ergo ardor subitus Poenorum incepta fouendi, nec sceleri mora: ⟨iam⟩ iungit noua foedera, pacto cederet ut Siculis uictor Sidonius oris. sed stabant Poenae, tumulumque negabat Erinys, qua modo pactus erat socium non cernere, terra.{{versus|100}} saeuos namque pati fastus iuuenemque cruento flagrantem luxu et miscentem turpia diris haud ultra faciles, quos ira metusque coquebat, iurati obtruncant. nec iam modus ensibus: addunt femineam caedem atque insontum rapta sororum{{versus|105}} corpora prosternunt ferro. noua saeuit in armis libertas iactatque iugum: pars Punica castra, pars Italos et nota uolunt, nec turba furentum defit quae neutro sociari foedere malit. Tali Trinacriae motu rebusque Sicanis{{versus|110}} exitio regis trepidis, sublimis honore (tertia nam Latios renouarat purpura fasces) Marcellus classem Zanclaeis appulit oris. atque ubi cuncta uiro caedesque exposta tyranni ambiguaeque hominum mentes, Carthaginis arma{{versus|115}} quos teneant et quanta locos, quod uulgus amicum duret Troiugenis, quantos Arethusa tumores concipiat perstetque suas non pandere portas, incumbit bello ac totam per proxima raptim armorum effundit flammato pectore pestem.{{versus|120}} non aliter Boreas, Rhodopes a uertice praeceps cum sese immisit decimoque uolumine pontum expulit in terras, sequitur cum murmure molem eiecti maris et stridentibus adfremit alis. prima Leontinos uastarunt proelia campos,{{versus|125}} regnatam diro quondam Laestrygone terram. instabat ductor, cui tarde uincere Graias par erat ac uinci turmas. ruit aequore toto (femineum credas maribus concurrere uulgum) et Cereri placitos fecundat sanguine campos.{{versus|130}} sternuntur passim, pedibusque euadere letum eripuit rapidus Mauors. nam ut cuique salutem promisit fuga, praeueniens dux occupat ense. 'Ite, gregem metite imbellem ac succidite ferro:' clamat cunctantis urgens umbone cateruas{{versus|135}} 'pigro luctandi studio certamen in umbra molle pati docta et gaudens splendescere oliuo stat, mediocre decus uincentum, ignaua iuuentus. haec laus sola datur, si uiso uincitis hoste.' ingruit audito ductore exercitus omnis,{{versus|140}} solaque, quod superest, secum certamina norunt, quis dextra antistet spoliisque excellat opimis. Euboici non per scopulos inlisa Caphereo Euripi magis unda furit, pontumue sonantem eicit angusto uiolentius ore Propontis,{{versus|145}} nec feruet maiore fretum rapiturque tumultu quod ferit Herculeas extremo sole columnas. Mite tamen dextrae decus inter proelia tanta enituit fama. miles Tyrrhenus (Asilo nomen erat) captus quondam ad Trasimenna fluenta,{{versus|150}} seruitium facile et dominantis mollia iussa expertus Beryae, patrias remearat ad oras sponte fauentis eri, repetitisque impiger armis tum ueteres Siculo casus Mauorte piabat. atque is, dum medios inter fera proelia miscet,{{versus|155}} inlatus Beryae, cui, pacta ad regia misso Poenorum a populis sociataque bella gerenti, aerato cassis munimine clauserat ora, inuadit ferro iuuenem trepideque ferentem instabilis retro gressus prosternit harena.{{versus|160}} at miser audita uictoris uoce trementem cunctantemque animam Stygia ceu sede reducens, cassidis a mento male fidae uincula rumpit iungebatque preces atque addere uerba parabat. sed subito aspectu et noto conterritus ore{{versus|165}} Tyrrhenus ferrumque manu reuocauit et ultro talia cum gemitu lacrimis effudit obortis: 'Ne, quaeso, supplex lucem dubiusque precare: fas hostem seruare mihi. multo optimus ille militiae, cui postremum est primumque, tueri{{versus|170}} inter bella fidem: tu letum euadere nobis das prior et seruas nondum seruatus ab hoste. haud equidem dignum memet, quae tristia uidi, abnuerim dignumque iterum in peiora reuolui, si tibi per medios ignis mediosque per ensis{{versus|175}} non dederit mea dextra uiam.' sic fatur et ultro attollit uitaque exaequat munera uitae. At, compos Sicula primum certaminis ora coepti, Marcellus uictricia signa quieto agmine progrediens Ephyraea ad moenia uertit.{{versus|180}} inde Syracosias castris circumdedit arces. sed ferri languebat amor. sedare monendo pectora caeca uirum atque iras euellere hauebat. nec (renuant si forte sibi et si mitia malle credant esse metum) laxis seruatur omissa{{versus|185}} obsidio claustris: quin contra intentior ipse inuigilat cautis, fronte imperterritus, armis et struit arcana necopina pericula cura. haud secus Eridani stagnis ripaue Caystri innatat albus olor pronoque immobile corpus{{versus|190}} dat fluuio et pedibus tacitas eremigat undas. Interea, dum incerta labat sententia clausis, exciti populi atque urbes socia arma ferebant: incumbens Messena freto minimumque reuulsa discreta Italia atque Osco memorabilis ortu:{{versus|195}} tum Catane, nimium ardenti uicina Typhoeo et generasse pios quondam celeberrima fratres, et cui non licitum fatis, Camarina, moueri: tum, quae nectareis uocat ad certamen Hymetton, audax Hybla, fauis, palmaque arbusta Selinus{{versus|200}} et, iusti quondam portus, nunc litore solo subsidium infidum fugientibus aequora, Myl⟨a⟩e: necnon altus Eryx, necnon e uertice celso Centuripae largoque uirens Entella Lyaeo, Entella, Hectoreo dilectum nomen Acestae.{{versus|205}} non T⟨h⟩apsos, non e tumulis glacialibus Acrae defuerunt. Agyrina manus geminoque Lacone Tyndaris attollens sese adfluit. altus equorum mille rapit turmam atque hinnitibus aera flammat pulueream uoluens Acragas ad inania nubem.{{versus|210}} ductor Grosphus erat, cuius caelata gerebat taurum parma trucem, poenae monimenta uetustae. ille, ubi torreret subiectis corpora flammis, mutabat gemitus mugitibus, actaque ueras credere erat stabulis armenta effundere uoces,{{versus|215}} haud impune quidem: nam dirae conditor artis ipse suo moriens immugit flebile tauro. uenit ab amne trahens nomen Gela, uenit Halaesa et qui praesenti domitant periura Palici pectora supplicio, Troianaque uenit Acesta,{{versus|220}} quique per Aetnaeos Acis petit aequora fines et dulci gratam Nereida perluit unda. aemulus ille tuo quondam, Polypheme, calori, dum fugit agrestem uiolenti pectoris iram, in tenuis liquefactus aquas euasit et hostem{{versus|225}} et tibi uictricem, Galatea, immiscuit undam. necnon qui potant Hypsamque Alabimque sonoro⟨s⟩ et perlucentem splendenti gurgite Achaten, qui fontis, uage Chrysa, tuos et pauperis aluei Hipparin ac facilem superari gurgite parco{{versus|230}} Pantagian rapidique colunt uada flaua Syma⟨e⟩thi. litora Thermarum, prisca dotata camena, armauere suos, qua mergitur Himera ponto Aeolio. nam diuiduas se scindit in oras nec minus occasus petit incita quam petit ortus.{{versus|235}} Nebrodes gemini nutrit diuortia fontis, quo mons Sicania non surgit ditior umbrae. Henna deum lucis sacra⟨s⟩ dedit ardua dextra⟨s⟩. hic specus ingentem laxans telluris hiatum caecum iter ad manis tenebroso limite pandit,{{versus|240}} qua nouus ignotas Hymenaeus uenit in oras, hac Stygius quondam stimulante cupidine rector ausus adire diem, maestoque Acheronte relicto egit in inlicitas currum per inania terras. tum rapta praeceps Hennaea uirgine flexit{{versus|245}} attonitos caeli uisus lucemque pauentis in Styga rursus equos et praedam condidit umbris. Romanos Petraea duces, Romana petiuit foedera Callipolis lapidosique Engyon arui, Hadranum Ergetiumque simul telaque superba{{versus|250}} lanigera Melite et litus piscosa Calacte, quaeque procelloso Cephaloedias ora profundo caeruleis horret campis pascentia cete, et qui correptas sorbentem uerticis haustu atque iterum e fundo iaculantem ad sidera puppis{{versus|255}} Tauromenitana cernunt de sede Charybdim. haec Latium manus et Laurentia signa fouebat. Cetera Elissaeis aderat gens Sicana uotis. mille Agathy⟨r⟩na dedit perflataque Trogilos Austris, mille Thoanteae sedes Phacelina Dianae.{{versus|260}} tergemino uenit numero fecunda Panhormos, seu siluis sectere feras seu retibus aequor uerrere seu caelo libeat traxisse uolucrem. non Herbesos iners, non Naulocha pigra pericli sederunt, non frondosis Morgentia campis{{versus|265}} abstinuit Marte infido. comitata Menaeis uenit Amastra uiris et paruo nomine Tisse et Netum et Mutyce pubesque liquentis Achaeti. Sidonios Drepane atque undae clamosus Helorus et mox seruili uastata Triocala bello,{{versus|270}} Sidonios Arbela ferox et celsus Ietas et bellare Tabas docilis Cossyraque parua nec maior~ Megara iunctae concordibus ausis iuuere et strato Gaulum spectabile ponto, cum sonat alcyones cantu nidosque natantis{{versus|275}} immota gestat sopitis fluctibus unda. ipsa Syracusae patulos urbs inclita muro⟨s⟩ milite collecto uariisque impleuerat armis. ductores facilem impelli laetamque tumultus uaniloquo plebem furiabant insuper ore:{{versus|280}} numquam hoste intratos muros et quattuor arces, et Salaminiacis quantam Eoisque tropaeis ingenio portus urbs inuia fecerit umbram, spectatum proauis: ter centum ante ora triremes unum naufragium, mersasque impune profundo{{versus|285}} clade pharetrigeri subnixas regis Athenas. flammabant uulgum geniti Carthagine fratres, Poeni matre genus, sed quos, sub crimine pulsus urbe Syracosia, Libycis eduxerat oris Trinacrius genitor, geminaque a stirpe parentum{{versus|290}} astus miscebant Tyrios leuitate Sicana. Quae cernens ductor, postquam immedicabile uisum seditio, atque ultro bellum surgebat ab hoste, testatus diuos Siculorum amnesque lacusque et fontis, Arethusa, tuos, ad bella uocari{{versus|295}} inuitum (quae sponte diu non sumpserit, hostem induere arma sibi), telorum turbine uasto adgreditur muros atque armis intonat urbi. par omnis simul ira rapit, certantque ruuntque. turris multiplici surgens ad sidera tecto{{versus|300}} exibat, tabulata decem cui crescere Graius fecerat et multas nemorum consumpserat umbras. armatam hinc igni pinum et deuoluere saxa certabant calidaeque picis diffundere pestem. huic procul ardentem iaculatus lampada Cimber{{versus|305}} conicit et lateri telum exitiabile figit. pascitur adiutu⟨s⟩ Vulcanus turbine uenti, gliscentemque trahens turris per uiscera labem perque altam molem et totiens nascentia tecta scandit ouans rapidusque uorat crepitantia flammis{{versus|310}} ro⟨bo⟩ra et, ingenti simul exundante uapore ad caelum, uictor nutantia culmina lambit. implentur fumo et nebula caliginis atrae, nec cuiquam euasisse datur, ceu fulminis ictu correptae rapido in cineres abi⟨e⟩re ruinae.{{versus|315}} Par contra pelago miseris fortuna carinis. namque ubi se propius tectis urbique tulere, qua portus muris pacatas adplicat undas, improuisa nouo pestis conterruit astu. trabs fabre teres atque erasis undique nodis{{versus|320}} nauali similis malo praefixa gerebat uncae tela manus: ea celso ex aggere muri bellantis curui rapiebat in aera ferri unguibus et mediam reuocata ferebat in urbem. nec solos uis illa uiros, quin saepe triremem{{versus|325}} belligerae rapuere trabes, cum desuper actum incuterent puppi chalybem morsusque tenacis. qui, simul adfixo uicina in robora ferro sustulerant sublime ratem, miserabile uisu, per subitum rursus laxatis arte catenis{{versus|330}} tanta praecipitem reddebant mole profundo ut totam haurirent undae cum milite puppem. his super insidiis angusta foramina murus arte cauata dabat, per quae c⟨l⟩am fundere tela tutum erat, opposito mittentibus aggere ualli.{{versus|335}} ⟨nec⟩ sine fraude labos, arta ne rursus eodem spicula ab hoste uia uicibus contorta redirent. calliditas Graia atque astus pollentior armis Marcellum tantasque minas terraque marique arcebat, stabatque ingens ad moenia bellum.{{versus|340}} Vir fuit Isthmiacis decus immortale colonis, ingenio facile ante alios telluris alumnos, nudus opum, sed cui caelum terraeque paterent. ille, nouus pluuias Titan ut proderet ortu fuscatis tristis radiis, ille, haereat anne{{versus|345}} pendeat instabilis tellus, cur foedere certo hunc adfusa globum Tethys circumliget undis nouerat atque una pelagi lunaeque labores, et pater Oceanus qua lege effunderet aestus. non illum mundi numerasse capacis harenas{{versus|350}} uana fides. puppis etiam constructaque saxa feminea traxisse ferunt contra ardua dextra. Hic dum Italum ductorem astu Teucrosque fatigat, adnabat centum late Sidonia uelis classis subsidio et scindebat caerula rostris.{{versus|355}} erigitur subitas in spes Arethusia proles adiungitque suas portu progressa carinas. nec contra Ausonius tonsis aptare lacertos addubitat mersisque celer fodit aequora remis. uerberibus torsere fretum: salis icta frequenti{{versus|360}} albescit pulsu facies, perque aequora late spumat canenti sulcatus gurgite limes. insultant pariter pelago, ac Neptunia regna tempestate noua trepidant. tum uocibus aequor personat, et clamat scopulis clamoris imago.{{versus|365}} ac iam diffusus uacua bellator in unda cornibus ambierat patulos ad proelia fluctus, nauali claudens umentem indagine campum: ac simili curuata sinu diuersa ruebat classis et artabat lunato caerula gyro.{{versus|370}} nec mora: terrificis saeuae stridoribus aeris, per uacuum late cantu resonante profundum, inc⟨r⟩epuere tubae, quis excitus aequore Triton expauit tortae certantia murmura conchae. uix meminere maris: tam uasto ad proelia nisu{{versus|375}} incumbunt proni positisque in margine puppis extremae plantis nutantes spicula torquent. sternitur effusis pelagi media area telis, celsaque anhelatis exurgens ictibus alnus caerula nigranti findit spumantia sulco.{{versus|380}} Ast aliae latere atque incussi roboris ictu detergent remos, aliae per uiscera pinus tramissis ipso retinentur uulnere rostris quo retinent. medias inter sublimior ibat terribilis uisu puppis, qua nulla per omne{{versus|385}} egressa est Libycis maior naualibus aeuum. sed quater haec centum numeroso remige pontum pulsabat tonsis, ueloque superba capaci cum rapidum hauriret Borean et cornibus omnis colligeret flatus, lento se robore agebat,{{versus|390}} intraret fluctus solis ce⟨u⟩ pulsa lacertis: procurrunt leuitate agili docilesque regentis audiuisse manum Latio cum milite puppes. Has ut per laeuum uenientis aequor Himilco in latus obliquas iussamque incurrere proram{{versus|395}} conspexit, propere diuis in uota uocatis aequoris, intento uolucrem de more sagittam adsignat neruo, utque oculis librauit in hostem et calamo monstrauit iter, diuersa relaxans brachia deduxit uultu comitante per auras{{versus|400}} in uulnus telum ac residentis puppe magistri adfixit plectro dextram. nec deinde regenda puppe manus ualuit flectenti immortua clauo. dumque ad opem accurrit ceu capta nauita puppe, ecce iterum fatoque pari neruoque sagitta{{versus|405}} in medium perlapsa globum transuerberat ictu orba gubernacli subeuntem munera Taurum. Inrumpit Cumana ratis, quam Corbulo ductor lectaque complebat Stabiarum litore pubes. numen erat celsae puppis uicina Dione.{{versus|410}} sed superingestis propior quia subdita telis bella capessebat, media subsedit in unda diuisitque fretum. clamantum spumeus ora Nereus implet aquis, palmaeque, trahente profundo, luctantum frustra summis in fluctibus extant.{{versus|415}} hic audax ira magno per caerula saltu Corbulo transgressus (nam textam robore turrim appulerant nexae ferri compage triremes) euadit tabulata super flammaque comantem multifida pinum celso de culmine quassat.{{versus|420}} inde atros alacer pastosque bitumine torquet, ammentante Noto, Poenorum aplustribus ignes. intrat diffusos pestis Vulcania passim atque implet dispersa foros: trepidatur omisso summis remigio, sed enim tam rebus in artis{{versus|425}} fama mali nondum tanti penetrarat ad imos. at rapidus feruor, per pinguis unguine taedas inlapsus, flammis uictricibus insonat alueo. qua nondum tamen intulerat uim Dardana lampas parcebatque uapor, saxorum grandine dirus {{versus|430}} arcebat fatumque ratis retinebat Himilco. hic miser, igniferam dum uentilat aere pinum, murali saxo per lubrica sanguine transtra uoluitur in fluctus Lycchaei uulnere Cydnus. fax nidore graui foedauit comminus auras{{versus|435}} ambusto instridens pelago. ferus inde citatum missile adorata contorquet Sabratha puppe (Hammon numen erat Libycae gentile carinae cornigeraque sedens spectabat caerula fronte): 'Fer, pater, adflictis, fer,' ait 'Garamantice uates,{{versus|440}} rebus opem inque Italos da certa effundere tela.' has inter uoces tremulo uenit agmine cornus et Neptunicolae transuerberat ora Telonis. Vrgebant nihilo leuius iam in limine mortis, quos fuga praecipitis partem glomerarat in unam{{versus|445}} puppis, adhuc uacuam taedae. sed, proxima cursu fulmineo populatus, ineuitabilis ardor correptam flammis inuoluit ouantibus alnum. primus, ope aequorei funis delapsus in undas, qua nondum Stygios glomerabat Mulciber aestus,{{versus|450}} ambustus socium remis aufertur Himilco. proxima nudarunt miserandi fata Batonis desertam ductore ratem. bonus ille per artem crudo luctari pelago atque exire procellas. idem, quid Boreas, quid uellet crastinus Auster,{{versus|455}} anteibat, nec peruigilem tu fallere uultum obscuro quamuis cursu, Cynosura, ualeres. is, postquam aduersis nullus modus, 'Accipe nostrum, Hammon, sanguinem,' ait 'spectator cladis iniquae.' atque, acto in pectus gladio, dextra inde cruorem{{versus|460}} excipit et large sacra inter cornua fundit. Hos inter Daphnis, deductum ab origine nomen antiqua, fuit infelix, cui linquere saltus et mutare casas infido marmore uisum. at princeps generis quanto maiora parauit{{versus|465}} intra pastorem sibi nomina! Daphnin amarunt Sicelides Musae, dexter donauit auena Phoebus Castalia et iussit, proiectus in herba si quando caneret, laetos per prata, per arua ad Daphnin properare greges riuosque silere.{{versus|470}} ille ubi septena modulatus harundine carmen mulcebat siluas, non umquam tempore eodem Siren adsuetos effudit in aequore cantus, Scyllaei tacuere canes, stetit atra Charybdis, et laetus scopulis audiuit iubila Cyclops.{{versus|475}} progeniem hauserunt et nomen amabile flammae. Innatat ecce super transtris fumantibus asper Ornytos ac longam sibimet facit aequore mortem, qualis Oiliades, fulmen iaculante Minerua, surgentis domuit fluctus ardentibus ulnis.{{versus|480}} transigitur ualida medius, dum se adleuat, alni cuspide Marmarides Sciron. pars subnatat unda membrorum, pars extat aquis totumque per aequor portatur, rigido, miserandum, immortua rostro. accelerant puppes utrimque atque ora ruentum{{versus|485}} sanguinei feriunt remorum aspergine rores. ipse adeo senis ductor Rhoeteius ibat pulsibus et ualido superabat remige uentos. quam rapidis puppem manibus frenare Lilaeus dum temptat, saeua truncatur membra bipenni,{{versus|490}} ac fert haerentis trabibus ratis incita palmas. Sicania Aeoliden portabant transtra Podaetum. hic, aeuo quamquam nondum excessisset ephebos, nec sat maturus laudum, seu feruida corda seu laeui traxere dei, bellique cupido, {{versus|495}} arma puer niueis aptarat picta lacertis et freta gaudebat celsa turbare Chimaera. iamque super Rutula, super et Garamantide pinu ibat ouans, melior remo meliorque sagitta, et iam turrigerum demerserat aequore Nessum.{{versus|500}} heu puero malesuada rudi noua gloria pugnae! dum cristam galeae trucis exuuiasque precatur de duce Marcello superos temerarius, hasta excepit raptim uulnus letale remissa, pro qualis! seu splendentem sub sidera nisu{{versus|505}} exigeret discum, iaculo seu nubila supra surgeret, aligeras ferret seu puluere plantas uix tacto, uel dimens⟨i⟩ spatia improba campi transiret uelox saltu, decuere labores. sat prorsus, sat erat decoris discrimine tuto,{{versus|510}} sat laudis. cur facta, puer, maiora petebas? illum, ubi labentem pepulerunt tela sub undas, ossa Syracosio fraudatum naufraga busto, fleuerunt freta, fleuerunt Cyclopia saxa et Cyane et Anapus et Ortygie Arethusa.{{versus|515}} Parte alia Perseus (puppem hanc Tiberinus agebat) quaque uehebatur Crantor Sidonius Io concurrunt. iniecta ligant hinc uincula ferri atque illinc, steteruntque rates ad proelia nexae. nec iaculo aut longe certatur harundine fusa:{{versus|520}} comminus et gladio terrestria proelia miscent. perrumpunt Itali, qua caedes prima reclusit monstrauitque uiam; uasta sed mole catenas hortatur socios et uincla abrumpere ferri ac parat hostili resoluta puppe receptos{{versus|525}} auehere et paribus pelago diducere ab armis-- Aetnaeo Polyphemus erat nutritus in antro atque inde antiquae nomen feritatis amabat. ubera praebuerat paruo lupa, corporis alti terribilis moles, mens aspera, uultus in ira{{versus|530}} semper et ad caedes Cyclopia corde libido. isque relaxatis membrorum pondere uinclis impulerat puppim et mergebat gurgite tonsas duxissetque ratem, pressa Laronius hasta ni propere duro nitentem exurgere uelox{{versus|535}} adfixet transtro. uix morte incepta remittit: namque manus seruat dum suetos languida ductus, ignauum summo traxit super aequore remum. Perculsi cuneo Poeni densentur in unum, quod caret hoste, latus, subito cum pondere uictus,{{versus|540}} insiliente mari, summergitur alueus undis. scuta uirum cristaeque et inerti spicula ferro tutelaeque deum fluitant. hic robore fracto pugnat inops chalybis seseque in proelia rursus armat naufragio, remis male feruidus ille{{versus|545}} festinat spoliare ratem, discrimine nullo nautarum interdum conuulsa sedilia torquens. non plectro ratis aut frangendae in uulnera prorae parcitur, et pelago repetuntur nantia tela. uulneribus patulis intrat mare. mox sua ponto{{versus|550}} singultante anima propulsa refunditur unda. nec desunt, qui correptos complexibus artis immergant pelago et, iaculis cessantibus, hostem morte sua perimant. remeantum gurgite mentes crudescunt, ac pro ferro stat fluctibus uti.{{versus|555}} haurit sanguineus contorta cadauera uertex. hinc clamor, gemitus illinc mortesque fugaeque remorumque fragor flictuque sonantia rostra. perfusum bello feruet mare. fessus acerbis terga fuga celeri Libyae conuertit ad oras{{versus|560}} exigua sese furatus Himilco carina. Concessere mari tandem Graiusque Libysque, et iam captiuae uinclis ad litora longo ordine ducuntur puppes. flagrantibus alto stant aliae taedis. splendet lucente profundo{{versus|565}} Mulciber, et tremula uibratur imagine pontus. ardet nota fretis Cyane pennataque Siren, ardet et Europe, niuei sub imagine tauri uecta Ioue ac prenso tramittens aequora cornu, et quae fusa comas curuum per caerula piscem{{versus|570}} Nereis umenti moderatur roscida freno. uritur undiuagus Python et corniger Hammon et, quae Sidonios uultus portabat Elissae, bis ternis ratis ordinibus grassata per undas. at uinclis trahitur cognata in litora Anapus{{versus|575}} Gorgoneasque ferens ad sidera Pegasus alas. ducitur et Libyae puppis signata figuram et Triton captiuus et ardua rupibus Aetne, spirantis rogus Enceladi, Cadmeaque Sidon. Nec mora tum trepidos hac clade inrumpere muros{{versus|580}} signaque ferre deum templis iam iamque fuisset, ni subito importuna lues inimicaque pestis, inuidia diuum pelagique labore parata, polluto miseris rapuisset gaudia caelo. criniger aestiferis Titan feruoribus auras{{versus|585}} et patulam Cyanen lateque palustribus undis stagnantem Stygio Cocyti oppleuit odore temporaque autumni laetis florentia donis foedauit rapidoque accendit fulminis igni. fumabat crassus nebulis caliginis aer,{{versus|590}} squalebat tellus uitiato feruida dorso nec uictum dabat aut ullas languentibus umbras, atque ater picea uapor expirabat in aethra. uim primi sensere canes. mox nubibus atris fluxit deficiens penna labente uolucris.{{versus|595}} inde ferae siluis sterni. tum serpere labes Tartarea atque haustis populari castra maniplis. arebat lingua, et gelidus per uiscera sudor corpore manabat tremulo. descendere fauces abnuerant siccae iussorum alimenta ciborum.{{versus|600}} aspera pulmonem tussis quatit, et per anhela igneus efflatur sitientum spiritus ora. lumina ferre grauem uix sufficientia lucem unca nare iacent, saniesque immixta cruore expuitur, membrisque cutis tegit ossa peresis.{{versus|605}} heu dolor! insignis notis bellator in armis ignauo rapitur leto. iactantur in ignem dona superba uirum, multo Mauorte parata. succubuit medicina malis. cumulantur aceruo labentum et magno cineres sese aggere tollunt.{{versus|610}} passim etiam deserta iacent inhumataque late corpora, pestiferos tetigisse timentibus artus. serpit pascendo crescens Acherusia pestis nec leuiore quatit Trinacria moenia luctu Poenorumque parem castris fert atra laborem.{{versus|615}} aequato par exitio et communis ubique ira deum atque eadem leti uersatur imago. Nulla tamen Latios fregit uis dura malorum, incolumi ductore, uiros, clademque rependit unum inter strages tutum caput. ut grauis ergo{{versus|620}} primum letiferos repressit Sirius aestus, et minuere auidae mortis contagia pestes, ceu, sidente Noto cum se maria alta reponunt, propulsa inuadit piscator caerula cumba, sic tandem ereptam morbis grassantibus armat{{versus|625}} Marcellus pubem, lustratis rite maniplis. circumstant alacres signa auditisque tubarum respirant laeti clangoribus. itur in hostem, et, si fata ferant, iuuat inter proelia ferro posse mori. socium miseret, qui sorte pudenda{{versus|630}} in morem pecudum effudere cubilibus atris inlaudatam animam. tumulos inhonoraque busta respiciunt, et uel nullo iacuisse sepulcro quam debellari morbis placet. ardua primus ad muros dux signa rapit. tenuata iacendo{{versus|635}} et macie in galeis abscondunt ora, malusque, ne sit spes hosti, uelatur casside pallor. infundunt rapidum conuulsis moenibus agmen condensique ruunt: tot bellis inuia tecta tot⟨que⟩ uno introitu capiuntur militis arces.{{versus|640}} Totum, qua uehitur Titan, non ulla per orbem tum sese Isthmiacis aequassent oppida tectis. tot delubra deum totque intra moenia portus, adde fora et celsis suggesta theatra columnis certantisque mari moles, adde ordine longo{{versus|645}} innumeras spatioque domos aequare superbas rura. quid, inclusos porrecto limite longis porticibus sacros iuuenum certamine lucos? quid tot captiuis fulgentia culmina rostris armaque fixa deis, aut quae Marathonius hostis{{versus|650}} perdidit aut Libya quae sunt aduecta subacta? hic Agathocleis sedes ornata tropaeis, hic mites Hieronis opes; hic sancta uetustas artificum manibus. non usquam clarior illo gloria picturae saeclo; non aera iuuabat{{versus|655}} ~quem scire Ephyren; fuluo certauerit auro uestis spirantis referens subtemine uultus-- quae radio caelat Babylon uel murice picto laeta Tyros, quaeque Attalicis uariata per artem aulaeis scribuntur acu aut Memphitide tela.{{versus|660}} iam simul argento fulgentia pocula, mixta quis gemma quaesitus honos, simulacra deorum numen ab arte datum seruantia; munera Rubri praeterea ponti depexaque uellera ramis, femineus pudor. His tectis opibusque potitus{{versus|665}} Ausonius ductor, postquam sublimis ab alto aggere despexit trepidam clangoribus urbem, inque suo positum nutu, stent moenia regum an nullos oriens uideat lux crastina muros, ingemuit nimio iuris tantumque licere{{versus|670}} horruit et propere reuocata militis ira iussit stare domos, indulgens templa uetustis incolere atque habitare deis. sic parcere uictis pro praeda fuit, et sese contenta nec ullo sanguine pollutis plausit Victoria pennis.{{versus|675}} tu quoque ductoris lacrimas, memorande, tulisti, defensor patriae, meditantem in puluere formas nec turbatum animi tanta feriente ruina. ast relicum uulgus resoluta in gaudia mente certarunt uicti uictoribus. aemulus ipse{{versus|680}} ingenii superum seruando condidit urbem. ergo extat saeclis stabitque insigne tropaeum et dabit antiquos ductorum noscere mores. Felices populi, si, quondam ut bella solebant, nunc quoque inexhaustas pax nostra relinqueret urbes!{{versus|685}} at, ni cura uiri qui nunc dedit otia mundo effrenum arceret populandi cuncta furorem, nudassent auidae terrasque fretumque rapinae. </poem> {{Liber |Ante=Liber XIII |AnteNomen=../Liber XIII |Post=Liber XV |PostNomen=../Liber XV }} 4db9jdn42ggqzd3ttuzwcb8u8drco2a 269670 269637 2026-06-08T15:06:02Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/XIV]] ad [[Punica/Liber XIV]] 269637 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber XIV }} {{Liber |Ante=Liber XIII |AnteNomen=../Liber XIII |Post=Liber XV |PostNomen=../Liber XV }} <poem> Flectite nunc uestros, Heliconis numina, cantus Ortygiae pelagus Siculique ad litoris urbes. muneris hic uestri labor est, modo Daunia regna Aeneadum, modo Sicanios accedere portus, aut Macetum lustrare domos et Achaica rura{{versus|5}} aut uaga Sardoo uestigia tinguere fluctu uel Tyriae quondam regnata mapalia genti extremumue diem et terrarum inuisere metas. sic poscit sparsis Mauors agitatus in oris. ergo age, qua litui, qua ducunt bella, sequamur.{{versus|10}} Ausoniae pars magna iacet Trinacria tellus, ut semel expugnante Noto et uastantibus undis accepit freta caeruleo propulsa tridente. namque per occultum caeca ui turbinis olim impactum pelagus laceratae uiscera terrae{{versus|15}} discidit et medio perrumpens arua profundo cum populis pariter conuulsis transtulit urbes. ex illo seruans rapidus diuortia Nereus saeuo diuiduos coniungi pernegat aestu. sed spatium, quod dissociat consortia terrae,{{versus|20}} latratus fama est (sic arta interuenit unda) et matutinos uolucrum tramittere cantus. multa solo uirtus: iam reddere faenus aratris, iam montis umbrare olea, dare nomina Baccho cornipedemque citum lituis generasse ferendis,{{versus|25}} nectare Cecropias Hyblaeo accedere ceras. hic et Paeonios arcano sulphure fontis, hic Phoebo digna et Musis uenerabere uatum ora excellentum, sacras qui carmine siluas quique Syracosia resonant Helicona camena.{{versus|30}} promptae gens linguae, ast eadem, cum bella cieret, portus aequoreis sueta insignire tropaeis. Post dirum Antipha⟨t⟩ae sceptrum et Cyclopia regna uomere uerterunt primum noua rura Sicano-- Pyrene misit populos, qui nomen ab amne{{versus|35}} ascitum patrio terrae imposuere uacanti. mox Ligurum pubes Siculo ductore nouauit possessis bello mutata uocabula regnis. nec Cres dedecori fuit accola: duxerat actos moenibus e centum non fausta ad proelia Minos,{{versus|40}} Daedaleam repetens poenam. qui fraude nefanda postquam perpetuas iudex concessit ad umbras Cocalidum insidiis, fesso Minoia turba bellandi studio Siculis subsedit in oris. miscuerunt Phrygiam prolem Troianus Acestes{{versus|45}} Troianusque Helymus, structis qui pube secuta in longum ex sese donarunt nomina muris. nec Zanclaea gerunt obscuram moenia famam, dextera quam tribuit posito Saturnia telo. sed decus Hennaeis haud ullum pulchrius oris,{{versus|50}} quam quae Sisyphio fundauit nomen ab Isth⟨m⟩o et multum ante alias Ephyraeis fulget alumnis. hic Arethusa suum piscoso fonte receptat Alpheon sacrae portantem signa coronae. At non aecus amat Trinacria Mulciber antra.{{versus|55}} nam Lipare uastis subter depasta caminis sulphureum uomit exeso de uertice fumum. ast Aetna eructat tremefactis cautibus ignis inclusi gemitus, pelagique imitata furorem murmure per caecos tonat inrequieta fragoris{{versus|60}} nocte dieque simul. fonte e Phlegethontis ut atro flammarum exundat torrens piceaque procella semiambusta rotat liquefactis saxa cauernis. sed quamquam largo flammarum exaestuet intus turbine et adsidue subnascens profluat ignis,{{versus|65}} summo cana iugo cohibet, mirabile dictu, uicinam flammis glaciem, aeternoque rigore ardentes horrent scopuli: stat uertice celsi collis hiemps calidaque niuem tegit atra fauilla. Quid referam Aeolio regnatas nomine terras{{versus|70}} uentorumque domos atque addita claustra procellis? hic uersi penitus Pelopea ad regna Pachyni pulsata Ionio respondent saxa profundo. hic contra Libyamque situm Caurosque furentis cernit deuexas Lilybaeon nobile chelas.{{versus|75}} at, qua diuersi lateris frons tertia terrae uergit in Italiam prolato ad litora dorso, celsus harenosa tollit se mole Pelorus. His longo mitis placide dominator in aeuo praefuerat terris Hieron, tractare sereno{{versus|80}} imperio uulgum pollens et pectora nullo parentum exagitare metu, pactamque per aras haud facilis temerare fidem socialia iura Ausoniis multos seruarat casta per annos. uerum, ubi fata uirum fragili soluere senecta,{{versus|85}} primaeuo cessit sceptrum exitiale nepoti, et placida indomitos accepit regia mores. namque bis octonis nondum rex praeditus annis caligare alto in solio nec pondera regni posse pati et nimium fluxis confidere rebus.{{versus|90}} iamque breui nullum, delicta tuentibus armis, fas notum ignotumque nefas. uilissima regi cura pudor. tam praecipiti materna furori Pyrrhus origo dabat stimulos proauique superbum Aeacidae genus atque aeternus carmine Achilles.{{versus|95}} ergo ardor subitus Poenorum incepta fouendi, nec sceleri mora: ⟨iam⟩ iungit noua foedera, pacto cederet ut Siculis uictor Sidonius oris. sed stabant Poenae, tumulumque negabat Erinys, qua modo pactus erat socium non cernere, terra.{{versus|100}} saeuos namque pati fastus iuuenemque cruento flagrantem luxu et miscentem turpia diris haud ultra faciles, quos ira metusque coquebat, iurati obtruncant. nec iam modus ensibus: addunt femineam caedem atque insontum rapta sororum{{versus|105}} corpora prosternunt ferro. noua saeuit in armis libertas iactatque iugum: pars Punica castra, pars Italos et nota uolunt, nec turba furentum defit quae neutro sociari foedere malit. Tali Trinacriae motu rebusque Sicanis{{versus|110}} exitio regis trepidis, sublimis honore (tertia nam Latios renouarat purpura fasces) Marcellus classem Zanclaeis appulit oris. atque ubi cuncta uiro caedesque exposta tyranni ambiguaeque hominum mentes, Carthaginis arma{{versus|115}} quos teneant et quanta locos, quod uulgus amicum duret Troiugenis, quantos Arethusa tumores concipiat perstetque suas non pandere portas, incumbit bello ac totam per proxima raptim armorum effundit flammato pectore pestem.{{versus|120}} non aliter Boreas, Rhodopes a uertice praeceps cum sese immisit decimoque uolumine pontum expulit in terras, sequitur cum murmure molem eiecti maris et stridentibus adfremit alis. prima Leontinos uastarunt proelia campos,{{versus|125}} regnatam diro quondam Laestrygone terram. instabat ductor, cui tarde uincere Graias par erat ac uinci turmas. ruit aequore toto (femineum credas maribus concurrere uulgum) et Cereri placitos fecundat sanguine campos.{{versus|130}} sternuntur passim, pedibusque euadere letum eripuit rapidus Mauors. nam ut cuique salutem promisit fuga, praeueniens dux occupat ense. 'Ite, gregem metite imbellem ac succidite ferro:' clamat cunctantis urgens umbone cateruas{{versus|135}} 'pigro luctandi studio certamen in umbra molle pati docta et gaudens splendescere oliuo stat, mediocre decus uincentum, ignaua iuuentus. haec laus sola datur, si uiso uincitis hoste.' ingruit audito ductore exercitus omnis,{{versus|140}} solaque, quod superest, secum certamina norunt, quis dextra antistet spoliisque excellat opimis. Euboici non per scopulos inlisa Caphereo Euripi magis unda furit, pontumue sonantem eicit angusto uiolentius ore Propontis,{{versus|145}} nec feruet maiore fretum rapiturque tumultu quod ferit Herculeas extremo sole columnas. Mite tamen dextrae decus inter proelia tanta enituit fama. miles Tyrrhenus (Asilo nomen erat) captus quondam ad Trasimenna fluenta,{{versus|150}} seruitium facile et dominantis mollia iussa expertus Beryae, patrias remearat ad oras sponte fauentis eri, repetitisque impiger armis tum ueteres Siculo casus Mauorte piabat. atque is, dum medios inter fera proelia miscet,{{versus|155}} inlatus Beryae, cui, pacta ad regia misso Poenorum a populis sociataque bella gerenti, aerato cassis munimine clauserat ora, inuadit ferro iuuenem trepideque ferentem instabilis retro gressus prosternit harena.{{versus|160}} at miser audita uictoris uoce trementem cunctantemque animam Stygia ceu sede reducens, cassidis a mento male fidae uincula rumpit iungebatque preces atque addere uerba parabat. sed subito aspectu et noto conterritus ore{{versus|165}} Tyrrhenus ferrumque manu reuocauit et ultro talia cum gemitu lacrimis effudit obortis: 'Ne, quaeso, supplex lucem dubiusque precare: fas hostem seruare mihi. multo optimus ille militiae, cui postremum est primumque, tueri{{versus|170}} inter bella fidem: tu letum euadere nobis das prior et seruas nondum seruatus ab hoste. haud equidem dignum memet, quae tristia uidi, abnuerim dignumque iterum in peiora reuolui, si tibi per medios ignis mediosque per ensis{{versus|175}} non dederit mea dextra uiam.' sic fatur et ultro attollit uitaque exaequat munera uitae. At, compos Sicula primum certaminis ora coepti, Marcellus uictricia signa quieto agmine progrediens Ephyraea ad moenia uertit.{{versus|180}} inde Syracosias castris circumdedit arces. sed ferri languebat amor. sedare monendo pectora caeca uirum atque iras euellere hauebat. nec (renuant si forte sibi et si mitia malle credant esse metum) laxis seruatur omissa{{versus|185}} obsidio claustris: quin contra intentior ipse inuigilat cautis, fronte imperterritus, armis et struit arcana necopina pericula cura. haud secus Eridani stagnis ripaue Caystri innatat albus olor pronoque immobile corpus{{versus|190}} dat fluuio et pedibus tacitas eremigat undas. Interea, dum incerta labat sententia clausis, exciti populi atque urbes socia arma ferebant: incumbens Messena freto minimumque reuulsa discreta Italia atque Osco memorabilis ortu:{{versus|195}} tum Catane, nimium ardenti uicina Typhoeo et generasse pios quondam celeberrima fratres, et cui non licitum fatis, Camarina, moueri: tum, quae nectareis uocat ad certamen Hymetton, audax Hybla, fauis, palmaque arbusta Selinus{{versus|200}} et, iusti quondam portus, nunc litore solo subsidium infidum fugientibus aequora, Myl⟨a⟩e: necnon altus Eryx, necnon e uertice celso Centuripae largoque uirens Entella Lyaeo, Entella, Hectoreo dilectum nomen Acestae.{{versus|205}} non T⟨h⟩apsos, non e tumulis glacialibus Acrae defuerunt. Agyrina manus geminoque Lacone Tyndaris attollens sese adfluit. altus equorum mille rapit turmam atque hinnitibus aera flammat pulueream uoluens Acragas ad inania nubem.{{versus|210}} ductor Grosphus erat, cuius caelata gerebat taurum parma trucem, poenae monimenta uetustae. ille, ubi torreret subiectis corpora flammis, mutabat gemitus mugitibus, actaque ueras credere erat stabulis armenta effundere uoces,{{versus|215}} haud impune quidem: nam dirae conditor artis ipse suo moriens immugit flebile tauro. uenit ab amne trahens nomen Gela, uenit Halaesa et qui praesenti domitant periura Palici pectora supplicio, Troianaque uenit Acesta,{{versus|220}} quique per Aetnaeos Acis petit aequora fines et dulci gratam Nereida perluit unda. aemulus ille tuo quondam, Polypheme, calori, dum fugit agrestem uiolenti pectoris iram, in tenuis liquefactus aquas euasit et hostem{{versus|225}} et tibi uictricem, Galatea, immiscuit undam. necnon qui potant Hypsamque Alabimque sonoro⟨s⟩ et perlucentem splendenti gurgite Achaten, qui fontis, uage Chrysa, tuos et pauperis aluei Hipparin ac facilem superari gurgite parco{{versus|230}} Pantagian rapidique colunt uada flaua Syma⟨e⟩thi. litora Thermarum, prisca dotata camena, armauere suos, qua mergitur Himera ponto Aeolio. nam diuiduas se scindit in oras nec minus occasus petit incita quam petit ortus.{{versus|235}} Nebrodes gemini nutrit diuortia fontis, quo mons Sicania non surgit ditior umbrae. Henna deum lucis sacra⟨s⟩ dedit ardua dextra⟨s⟩. hic specus ingentem laxans telluris hiatum caecum iter ad manis tenebroso limite pandit,{{versus|240}} qua nouus ignotas Hymenaeus uenit in oras, hac Stygius quondam stimulante cupidine rector ausus adire diem, maestoque Acheronte relicto egit in inlicitas currum per inania terras. tum rapta praeceps Hennaea uirgine flexit{{versus|245}} attonitos caeli uisus lucemque pauentis in Styga rursus equos et praedam condidit umbris. Romanos Petraea duces, Romana petiuit foedera Callipolis lapidosique Engyon arui, Hadranum Ergetiumque simul telaque superba{{versus|250}} lanigera Melite et litus piscosa Calacte, quaeque procelloso Cephaloedias ora profundo caeruleis horret campis pascentia cete, et qui correptas sorbentem uerticis haustu atque iterum e fundo iaculantem ad sidera puppis{{versus|255}} Tauromenitana cernunt de sede Charybdim. haec Latium manus et Laurentia signa fouebat. Cetera Elissaeis aderat gens Sicana uotis. mille Agathy⟨r⟩na dedit perflataque Trogilos Austris, mille Thoanteae sedes Phacelina Dianae.{{versus|260}} tergemino uenit numero fecunda Panhormos, seu siluis sectere feras seu retibus aequor uerrere seu caelo libeat traxisse uolucrem. non Herbesos iners, non Naulocha pigra pericli sederunt, non frondosis Morgentia campis{{versus|265}} abstinuit Marte infido. comitata Menaeis uenit Amastra uiris et paruo nomine Tisse et Netum et Mutyce pubesque liquentis Achaeti. Sidonios Drepane atque undae clamosus Helorus et mox seruili uastata Triocala bello,{{versus|270}} Sidonios Arbela ferox et celsus Ietas et bellare Tabas docilis Cossyraque parua nec maior~ Megara iunctae concordibus ausis iuuere et strato Gaulum spectabile ponto, cum sonat alcyones cantu nidosque natantis{{versus|275}} immota gestat sopitis fluctibus unda. ipsa Syracusae patulos urbs inclita muro⟨s⟩ milite collecto uariisque impleuerat armis. ductores facilem impelli laetamque tumultus uaniloquo plebem furiabant insuper ore:{{versus|280}} numquam hoste intratos muros et quattuor arces, et Salaminiacis quantam Eoisque tropaeis ingenio portus urbs inuia fecerit umbram, spectatum proauis: ter centum ante ora triremes unum naufragium, mersasque impune profundo{{versus|285}} clade pharetrigeri subnixas regis Athenas. flammabant uulgum geniti Carthagine fratres, Poeni matre genus, sed quos, sub crimine pulsus urbe Syracosia, Libycis eduxerat oris Trinacrius genitor, geminaque a stirpe parentum{{versus|290}} astus miscebant Tyrios leuitate Sicana. Quae cernens ductor, postquam immedicabile uisum seditio, atque ultro bellum surgebat ab hoste, testatus diuos Siculorum amnesque lacusque et fontis, Arethusa, tuos, ad bella uocari{{versus|295}} inuitum (quae sponte diu non sumpserit, hostem induere arma sibi), telorum turbine uasto adgreditur muros atque armis intonat urbi. par omnis simul ira rapit, certantque ruuntque. turris multiplici surgens ad sidera tecto{{versus|300}} exibat, tabulata decem cui crescere Graius fecerat et multas nemorum consumpserat umbras. armatam hinc igni pinum et deuoluere saxa certabant calidaeque picis diffundere pestem. huic procul ardentem iaculatus lampada Cimber{{versus|305}} conicit et lateri telum exitiabile figit. pascitur adiutu⟨s⟩ Vulcanus turbine uenti, gliscentemque trahens turris per uiscera labem perque altam molem et totiens nascentia tecta scandit ouans rapidusque uorat crepitantia flammis{{versus|310}} ro⟨bo⟩ra et, ingenti simul exundante uapore ad caelum, uictor nutantia culmina lambit. implentur fumo et nebula caliginis atrae, nec cuiquam euasisse datur, ceu fulminis ictu correptae rapido in cineres abi⟨e⟩re ruinae.{{versus|315}} Par contra pelago miseris fortuna carinis. namque ubi se propius tectis urbique tulere, qua portus muris pacatas adplicat undas, improuisa nouo pestis conterruit astu. trabs fabre teres atque erasis undique nodis{{versus|320}} nauali similis malo praefixa gerebat uncae tela manus: ea celso ex aggere muri bellantis curui rapiebat in aera ferri unguibus et mediam reuocata ferebat in urbem. nec solos uis illa uiros, quin saepe triremem{{versus|325}} belligerae rapuere trabes, cum desuper actum incuterent puppi chalybem morsusque tenacis. qui, simul adfixo uicina in robora ferro sustulerant sublime ratem, miserabile uisu, per subitum rursus laxatis arte catenis{{versus|330}} tanta praecipitem reddebant mole profundo ut totam haurirent undae cum milite puppem. his super insidiis angusta foramina murus arte cauata dabat, per quae c⟨l⟩am fundere tela tutum erat, opposito mittentibus aggere ualli.{{versus|335}} ⟨nec⟩ sine fraude labos, arta ne rursus eodem spicula ab hoste uia uicibus contorta redirent. calliditas Graia atque astus pollentior armis Marcellum tantasque minas terraque marique arcebat, stabatque ingens ad moenia bellum.{{versus|340}} Vir fuit Isthmiacis decus immortale colonis, ingenio facile ante alios telluris alumnos, nudus opum, sed cui caelum terraeque paterent. ille, nouus pluuias Titan ut proderet ortu fuscatis tristis radiis, ille, haereat anne{{versus|345}} pendeat instabilis tellus, cur foedere certo hunc adfusa globum Tethys circumliget undis nouerat atque una pelagi lunaeque labores, et pater Oceanus qua lege effunderet aestus. non illum mundi numerasse capacis harenas{{versus|350}} uana fides. puppis etiam constructaque saxa feminea traxisse ferunt contra ardua dextra. Hic dum Italum ductorem astu Teucrosque fatigat, adnabat centum late Sidonia uelis classis subsidio et scindebat caerula rostris.{{versus|355}} erigitur subitas in spes Arethusia proles adiungitque suas portu progressa carinas. nec contra Ausonius tonsis aptare lacertos addubitat mersisque celer fodit aequora remis. uerberibus torsere fretum: salis icta frequenti{{versus|360}} albescit pulsu facies, perque aequora late spumat canenti sulcatus gurgite limes. insultant pariter pelago, ac Neptunia regna tempestate noua trepidant. tum uocibus aequor personat, et clamat scopulis clamoris imago.{{versus|365}} ac iam diffusus uacua bellator in unda cornibus ambierat patulos ad proelia fluctus, nauali claudens umentem indagine campum: ac simili curuata sinu diuersa ruebat classis et artabat lunato caerula gyro.{{versus|370}} nec mora: terrificis saeuae stridoribus aeris, per uacuum late cantu resonante profundum, inc⟨r⟩epuere tubae, quis excitus aequore Triton expauit tortae certantia murmura conchae. uix meminere maris: tam uasto ad proelia nisu{{versus|375}} incumbunt proni positisque in margine puppis extremae plantis nutantes spicula torquent. sternitur effusis pelagi media area telis, celsaque anhelatis exurgens ictibus alnus caerula nigranti findit spumantia sulco.{{versus|380}} Ast aliae latere atque incussi roboris ictu detergent remos, aliae per uiscera pinus tramissis ipso retinentur uulnere rostris quo retinent. medias inter sublimior ibat terribilis uisu puppis, qua nulla per omne{{versus|385}} egressa est Libycis maior naualibus aeuum. sed quater haec centum numeroso remige pontum pulsabat tonsis, ueloque superba capaci cum rapidum hauriret Borean et cornibus omnis colligeret flatus, lento se robore agebat,{{versus|390}} intraret fluctus solis ce⟨u⟩ pulsa lacertis: procurrunt leuitate agili docilesque regentis audiuisse manum Latio cum milite puppes. Has ut per laeuum uenientis aequor Himilco in latus obliquas iussamque incurrere proram{{versus|395}} conspexit, propere diuis in uota uocatis aequoris, intento uolucrem de more sagittam adsignat neruo, utque oculis librauit in hostem et calamo monstrauit iter, diuersa relaxans brachia deduxit uultu comitante per auras{{versus|400}} in uulnus telum ac residentis puppe magistri adfixit plectro dextram. nec deinde regenda puppe manus ualuit flectenti immortua clauo. dumque ad opem accurrit ceu capta nauita puppe, ecce iterum fatoque pari neruoque sagitta{{versus|405}} in medium perlapsa globum transuerberat ictu orba gubernacli subeuntem munera Taurum. Inrumpit Cumana ratis, quam Corbulo ductor lectaque complebat Stabiarum litore pubes. numen erat celsae puppis uicina Dione.{{versus|410}} sed superingestis propior quia subdita telis bella capessebat, media subsedit in unda diuisitque fretum. clamantum spumeus ora Nereus implet aquis, palmaeque, trahente profundo, luctantum frustra summis in fluctibus extant.{{versus|415}} hic audax ira magno per caerula saltu Corbulo transgressus (nam textam robore turrim appulerant nexae ferri compage triremes) euadit tabulata super flammaque comantem multifida pinum celso de culmine quassat.{{versus|420}} inde atros alacer pastosque bitumine torquet, ammentante Noto, Poenorum aplustribus ignes. intrat diffusos pestis Vulcania passim atque implet dispersa foros: trepidatur omisso summis remigio, sed enim tam rebus in artis{{versus|425}} fama mali nondum tanti penetrarat ad imos. at rapidus feruor, per pinguis unguine taedas inlapsus, flammis uictricibus insonat alueo. qua nondum tamen intulerat uim Dardana lampas parcebatque uapor, saxorum grandine dirus {{versus|430}} arcebat fatumque ratis retinebat Himilco. hic miser, igniferam dum uentilat aere pinum, murali saxo per lubrica sanguine transtra uoluitur in fluctus Lycchaei uulnere Cydnus. fax nidore graui foedauit comminus auras{{versus|435}} ambusto instridens pelago. ferus inde citatum missile adorata contorquet Sabratha puppe (Hammon numen erat Libycae gentile carinae cornigeraque sedens spectabat caerula fronte): 'Fer, pater, adflictis, fer,' ait 'Garamantice uates,{{versus|440}} rebus opem inque Italos da certa effundere tela.' has inter uoces tremulo uenit agmine cornus et Neptunicolae transuerberat ora Telonis. Vrgebant nihilo leuius iam in limine mortis, quos fuga praecipitis partem glomerarat in unam{{versus|445}} puppis, adhuc uacuam taedae. sed, proxima cursu fulmineo populatus, ineuitabilis ardor correptam flammis inuoluit ouantibus alnum. primus, ope aequorei funis delapsus in undas, qua nondum Stygios glomerabat Mulciber aestus,{{versus|450}} ambustus socium remis aufertur Himilco. proxima nudarunt miserandi fata Batonis desertam ductore ratem. bonus ille per artem crudo luctari pelago atque exire procellas. idem, quid Boreas, quid uellet crastinus Auster,{{versus|455}} anteibat, nec peruigilem tu fallere uultum obscuro quamuis cursu, Cynosura, ualeres. is, postquam aduersis nullus modus, 'Accipe nostrum, Hammon, sanguinem,' ait 'spectator cladis iniquae.' atque, acto in pectus gladio, dextra inde cruorem{{versus|460}} excipit et large sacra inter cornua fundit. Hos inter Daphnis, deductum ab origine nomen antiqua, fuit infelix, cui linquere saltus et mutare casas infido marmore uisum. at princeps generis quanto maiora parauit{{versus|465}} intra pastorem sibi nomina! Daphnin amarunt Sicelides Musae, dexter donauit auena Phoebus Castalia et iussit, proiectus in herba si quando caneret, laetos per prata, per arua ad Daphnin properare greges riuosque silere.{{versus|470}} ille ubi septena modulatus harundine carmen mulcebat siluas, non umquam tempore eodem Siren adsuetos effudit in aequore cantus, Scyllaei tacuere canes, stetit atra Charybdis, et laetus scopulis audiuit iubila Cyclops.{{versus|475}} progeniem hauserunt et nomen amabile flammae. Innatat ecce super transtris fumantibus asper Ornytos ac longam sibimet facit aequore mortem, qualis Oiliades, fulmen iaculante Minerua, surgentis domuit fluctus ardentibus ulnis.{{versus|480}} transigitur ualida medius, dum se adleuat, alni cuspide Marmarides Sciron. pars subnatat unda membrorum, pars extat aquis totumque per aequor portatur, rigido, miserandum, immortua rostro. accelerant puppes utrimque atque ora ruentum{{versus|485}} sanguinei feriunt remorum aspergine rores. ipse adeo senis ductor Rhoeteius ibat pulsibus et ualido superabat remige uentos. quam rapidis puppem manibus frenare Lilaeus dum temptat, saeua truncatur membra bipenni,{{versus|490}} ac fert haerentis trabibus ratis incita palmas. Sicania Aeoliden portabant transtra Podaetum. hic, aeuo quamquam nondum excessisset ephebos, nec sat maturus laudum, seu feruida corda seu laeui traxere dei, bellique cupido, {{versus|495}} arma puer niueis aptarat picta lacertis et freta gaudebat celsa turbare Chimaera. iamque super Rutula, super et Garamantide pinu ibat ouans, melior remo meliorque sagitta, et iam turrigerum demerserat aequore Nessum.{{versus|500}} heu puero malesuada rudi noua gloria pugnae! dum cristam galeae trucis exuuiasque precatur de duce Marcello superos temerarius, hasta excepit raptim uulnus letale remissa, pro qualis! seu splendentem sub sidera nisu{{versus|505}} exigeret discum, iaculo seu nubila supra surgeret, aligeras ferret seu puluere plantas uix tacto, uel dimens⟨i⟩ spatia improba campi transiret uelox saltu, decuere labores. sat prorsus, sat erat decoris discrimine tuto,{{versus|510}} sat laudis. cur facta, puer, maiora petebas? illum, ubi labentem pepulerunt tela sub undas, ossa Syracosio fraudatum naufraga busto, fleuerunt freta, fleuerunt Cyclopia saxa et Cyane et Anapus et Ortygie Arethusa.{{versus|515}} Parte alia Perseus (puppem hanc Tiberinus agebat) quaque uehebatur Crantor Sidonius Io concurrunt. iniecta ligant hinc uincula ferri atque illinc, steteruntque rates ad proelia nexae. nec iaculo aut longe certatur harundine fusa:{{versus|520}} comminus et gladio terrestria proelia miscent. perrumpunt Itali, qua caedes prima reclusit monstrauitque uiam; uasta sed mole catenas hortatur socios et uincla abrumpere ferri ac parat hostili resoluta puppe receptos{{versus|525}} auehere et paribus pelago diducere ab armis-- Aetnaeo Polyphemus erat nutritus in antro atque inde antiquae nomen feritatis amabat. ubera praebuerat paruo lupa, corporis alti terribilis moles, mens aspera, uultus in ira{{versus|530}} semper et ad caedes Cyclopia corde libido. isque relaxatis membrorum pondere uinclis impulerat puppim et mergebat gurgite tonsas duxissetque ratem, pressa Laronius hasta ni propere duro nitentem exurgere uelox{{versus|535}} adfixet transtro. uix morte incepta remittit: namque manus seruat dum suetos languida ductus, ignauum summo traxit super aequore remum. Perculsi cuneo Poeni densentur in unum, quod caret hoste, latus, subito cum pondere uictus,{{versus|540}} insiliente mari, summergitur alueus undis. scuta uirum cristaeque et inerti spicula ferro tutelaeque deum fluitant. hic robore fracto pugnat inops chalybis seseque in proelia rursus armat naufragio, remis male feruidus ille{{versus|545}} festinat spoliare ratem, discrimine nullo nautarum interdum conuulsa sedilia torquens. non plectro ratis aut frangendae in uulnera prorae parcitur, et pelago repetuntur nantia tela. uulneribus patulis intrat mare. mox sua ponto{{versus|550}} singultante anima propulsa refunditur unda. nec desunt, qui correptos complexibus artis immergant pelago et, iaculis cessantibus, hostem morte sua perimant. remeantum gurgite mentes crudescunt, ac pro ferro stat fluctibus uti.{{versus|555}} haurit sanguineus contorta cadauera uertex. hinc clamor, gemitus illinc mortesque fugaeque remorumque fragor flictuque sonantia rostra. perfusum bello feruet mare. fessus acerbis terga fuga celeri Libyae conuertit ad oras{{versus|560}} exigua sese furatus Himilco carina. Concessere mari tandem Graiusque Libysque, et iam captiuae uinclis ad litora longo ordine ducuntur puppes. flagrantibus alto stant aliae taedis. splendet lucente profundo{{versus|565}} Mulciber, et tremula uibratur imagine pontus. ardet nota fretis Cyane pennataque Siren, ardet et Europe, niuei sub imagine tauri uecta Ioue ac prenso tramittens aequora cornu, et quae fusa comas curuum per caerula piscem{{versus|570}} Nereis umenti moderatur roscida freno. uritur undiuagus Python et corniger Hammon et, quae Sidonios uultus portabat Elissae, bis ternis ratis ordinibus grassata per undas. at uinclis trahitur cognata in litora Anapus{{versus|575}} Gorgoneasque ferens ad sidera Pegasus alas. ducitur et Libyae puppis signata figuram et Triton captiuus et ardua rupibus Aetne, spirantis rogus Enceladi, Cadmeaque Sidon. Nec mora tum trepidos hac clade inrumpere muros{{versus|580}} signaque ferre deum templis iam iamque fuisset, ni subito importuna lues inimicaque pestis, inuidia diuum pelagique labore parata, polluto miseris rapuisset gaudia caelo. criniger aestiferis Titan feruoribus auras{{versus|585}} et patulam Cyanen lateque palustribus undis stagnantem Stygio Cocyti oppleuit odore temporaque autumni laetis florentia donis foedauit rapidoque accendit fulminis igni. fumabat crassus nebulis caliginis aer,{{versus|590}} squalebat tellus uitiato feruida dorso nec uictum dabat aut ullas languentibus umbras, atque ater picea uapor expirabat in aethra. uim primi sensere canes. mox nubibus atris fluxit deficiens penna labente uolucris.{{versus|595}} inde ferae siluis sterni. tum serpere labes Tartarea atque haustis populari castra maniplis. arebat lingua, et gelidus per uiscera sudor corpore manabat tremulo. descendere fauces abnuerant siccae iussorum alimenta ciborum.{{versus|600}} aspera pulmonem tussis quatit, et per anhela igneus efflatur sitientum spiritus ora. lumina ferre grauem uix sufficientia lucem unca nare iacent, saniesque immixta cruore expuitur, membrisque cutis tegit ossa peresis.{{versus|605}} heu dolor! insignis notis bellator in armis ignauo rapitur leto. iactantur in ignem dona superba uirum, multo Mauorte parata. succubuit medicina malis. cumulantur aceruo labentum et magno cineres sese aggere tollunt.{{versus|610}} passim etiam deserta iacent inhumataque late corpora, pestiferos tetigisse timentibus artus. serpit pascendo crescens Acherusia pestis nec leuiore quatit Trinacria moenia luctu Poenorumque parem castris fert atra laborem.{{versus|615}} aequato par exitio et communis ubique ira deum atque eadem leti uersatur imago. Nulla tamen Latios fregit uis dura malorum, incolumi ductore, uiros, clademque rependit unum inter strages tutum caput. ut grauis ergo{{versus|620}} primum letiferos repressit Sirius aestus, et minuere auidae mortis contagia pestes, ceu, sidente Noto cum se maria alta reponunt, propulsa inuadit piscator caerula cumba, sic tandem ereptam morbis grassantibus armat{{versus|625}} Marcellus pubem, lustratis rite maniplis. circumstant alacres signa auditisque tubarum respirant laeti clangoribus. itur in hostem, et, si fata ferant, iuuat inter proelia ferro posse mori. socium miseret, qui sorte pudenda{{versus|630}} in morem pecudum effudere cubilibus atris inlaudatam animam. tumulos inhonoraque busta respiciunt, et uel nullo iacuisse sepulcro quam debellari morbis placet. ardua primus ad muros dux signa rapit. tenuata iacendo{{versus|635}} et macie in galeis abscondunt ora, malusque, ne sit spes hosti, uelatur casside pallor. infundunt rapidum conuulsis moenibus agmen condensique ruunt: tot bellis inuia tecta tot⟨que⟩ uno introitu capiuntur militis arces.{{versus|640}} Totum, qua uehitur Titan, non ulla per orbem tum sese Isthmiacis aequassent oppida tectis. tot delubra deum totque intra moenia portus, adde fora et celsis suggesta theatra columnis certantisque mari moles, adde ordine longo{{versus|645}} innumeras spatioque domos aequare superbas rura. quid, inclusos porrecto limite longis porticibus sacros iuuenum certamine lucos? quid tot captiuis fulgentia culmina rostris armaque fixa deis, aut quae Marathonius hostis{{versus|650}} perdidit aut Libya quae sunt aduecta subacta? hic Agathocleis sedes ornata tropaeis, hic mites Hieronis opes; hic sancta uetustas artificum manibus. non usquam clarior illo gloria picturae saeclo; non aera iuuabat{{versus|655}} ~quem scire Ephyren; fuluo certauerit auro uestis spirantis referens subtemine uultus-- quae radio caelat Babylon uel murice picto laeta Tyros, quaeque Attalicis uariata per artem aulaeis scribuntur acu aut Memphitide tela.{{versus|660}} iam simul argento fulgentia pocula, mixta quis gemma quaesitus honos, simulacra deorum numen ab arte datum seruantia; munera Rubri praeterea ponti depexaque uellera ramis, femineus pudor. His tectis opibusque potitus{{versus|665}} Ausonius ductor, postquam sublimis ab alto aggere despexit trepidam clangoribus urbem, inque suo positum nutu, stent moenia regum an nullos oriens uideat lux crastina muros, ingemuit nimio iuris tantumque licere{{versus|670}} horruit et propere reuocata militis ira iussit stare domos, indulgens templa uetustis incolere atque habitare deis. sic parcere uictis pro praeda fuit, et sese contenta nec ullo sanguine pollutis plausit Victoria pennis.{{versus|675}} tu quoque ductoris lacrimas, memorande, tulisti, defensor patriae, meditantem in puluere formas nec turbatum animi tanta feriente ruina. ast relicum uulgus resoluta in gaudia mente certarunt uicti uictoribus. aemulus ipse{{versus|680}} ingenii superum seruando condidit urbem. ergo extat saeclis stabitque insigne tropaeum et dabit antiquos ductorum noscere mores. Felices populi, si, quondam ut bella solebant, nunc quoque inexhaustas pax nostra relinqueret urbes!{{versus|685}} at, ni cura uiri qui nunc dedit otia mundo effrenum arceret populandi cuncta furorem, nudassent auidae terrasque fretumque rapinae. </poem> {{Liber |Ante=Liber XIII |AnteNomen=../Liber XIII |Post=Liber XV |PostNomen=../Liber XV }} 4db9jdn42ggqzd3ttuzwcb8u8drco2a 0 37538 269642 235339 2026-06-08T15:03:37Z Saumache 27923 /* top */ assisted using [[Project:AWB|AWB]] 269642 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber XV }} {{Liber |Ante=Liber XIV |AnteNomen=../Liber XIV |Post=Liber XVI |PostNomen=../Liber XVI }} <poem> At noua Romuleum carpebat cura senatum, quis trepidas gentes Martemque subiret Hiberum attritis rebus. geminus iacet hoste superbo Scipio, belligeri, Mauortia pectora, fratres. hinc metus, in Tyrias ne iam Tartessia leges{{versus|5}} concedat tellus propioraque bella pauescat. anxia turba patrum quasso medicamina maesti imperio circumspectant diuosque precantur qui laceris ausit ductor succedere castris. Absterret iuuenem patrios patruique piare{{versus|10}} optantem manes tristi conterrita luctu et reputans annos cognato sanguine turba. si gentem petat infaustam, inter busta suorum decertandum hosti, qui fregerit arma duorum, qui consulta, ducum ac flagret meliore Gradiuo.{{versus|15}} nec promptum teneris immania bella lacertis moliri regimenque rudi deposcere in aeuo. Has lauri residens iuuenis uiridante sub umbra aedibus extremis uoluebat pectore curas, cum subito adsistunt dextra laeuaque per auras{{versus|20}} allapsae, haud paulum mortali maior imago, hinc Virtus, illinc uirtuti inimica Voluptas. altera Achaemenium spirabat uertice odorem ambrosias diffusa comas et ueste refulgens ostrum qua fuluo Tyrium suffuderat auro;{{versus|25}} fronte decor quaesitus acu, lasciuaque crebras ancipiti motu iaciebant lumina flammas. alterius dispar habitus: frons hirta nec umquam composita mutata coma, stans uultus, et ore incessuque uiro propior laetique pudoris{{versus|30}} celsa umeros niueae fulgebat stamine pallae. Occupat inde prior promissis fisa Voluptas: "quis furor hic, non digne puer, consumere bello florem aeui? Cannaene tibi grauiorque palude Maeonius Stygia lacus excessere Padusque?{{versus|35}} quem tandem ad finem bellando fata lacesses? tune etiam temptare paras Atlantica regna Sidoniasque domos? moneo, certare periclis desine et armisonae caput obiectare procellae. ni fugis hos ritus, Virtus te saeua iubebit{{versus|40}} per medias uolitare acies mediosque per ignes. haec patrem patruumque tuos, haec prodiga Paulum, haec Decios Stygias Erebi detrusit ad undas dum cineri titulum memorandaque nomina bustis praetendit nec sensurae, quod gesserit, umbrae.{{versus|45}} at si me comitere, puer, non limite duro iam tibi decurrat concessi temporis aetas. haud umquam trepidos abrumpet bucina somnos, non glaciem Arctoam, non experiere furentis ardorem Cancri nec mensas saepe cruento{{versus|50}} gramine compositas. aberunt sitis aspera et haustus sub galea puluis plenique timore labores. sed current albusque dies horaeque serenae, et molli dabitur uictu sperare senectam. quantas ipse deus laetos generauit in usus{{versus|55}} res homini plenaque dedit bona gaudia dextra! atque idem, exemplar lenis mortalibus aeui, imperturbata placidus tenet otia mente. illa ego sum, Anchisae Venerem Simoentis ad undas quae iunxi, generis uobis unde editus auctor.{{versus|60}} illa ego sum, uerti superum quae saepe parentem nunc auis in formam, nunc torui in cornua tauri. huc aduerte aures. currit mortalibus aeuum, nec nasci bis posse datur. fugit hora, rapitque Tartareus torrens ac secum ferre sub umbras,{{versus|65}} si qua animo placuere, negat. quis luce suprema dimisisse meas sero non ingemit horas?" Postquam conticuit finisque est addita dictis, tum Virtus "quasnam iuuenem florentibus" inquit "pellicis in fraudes annis uitaeque tenebras,{{versus|70}} cui ratio et magnae caelestia semina mentis munere sunt concessa deum? mortalibus alti quantum caelicolae, tantundem animalibus isti praecellunt cunctis. tribuit namque ipsa minores hos terris Natura deos; sed foedere certo{{versus|75}} degeneres tenebris animas damnauit Auernis. at quis aetherii seruatur seminis ortus, caeli porta patet. referam quid cuncta domantem Amphitryoniaden? quid, cui, post Seras et Indos captiuo Liber cum signa referret ab Euro{{versus|80}} Caucaseae currum duxere per oppida tigres? quid suspiratos magno in discrimine nautis Ledaeos referam fratres uestrumque Quirinum? nonne uides, hominum ut celsos ad sidera uultus sustulerit deus ac sublimia finxerit ora{{versus|85}} cum pecudes uolucrumque genus formasque ferarum segnem atque obscenam passim strauisset in aluum? ad laudes genitum, capiat si munera diuum felix ad laudes hominum genus. huc, age, paulum aspice (nec longe repetam), modo Roma minanti{{versus|90}} impar Fidenae contentaque crescere asylo quo sese extulerit dextris; idem aspice, late florentes quondam luxus quas uerterit urbes. quippe nec ira deum tantum nec tela nec hostes, quantum sola noces animis illapsa, Voluptas.{{versus|95}} Ebrietas tibi foeda comes, tibi Luxus et atris circa te semper uolitans Infamia pennis; mecum Honor ac Laudes et laeto Gloria uultu et Decus ac niueis Victoria concolor alis. me cinctus lauro producit ad astra Triumphus.{{versus|100}} casta mihi domus et celso stant colle penates; ardua saxoso perducit semita cliuo. asper principio (neque enim mihi fallere mos est) prosequitur labor. annitendum intrare uolenti, nec bona censendum, quae Fors infida dedisse{{versus|105}} atque eadem rapuisse ualet. mox celsus ab alto infra te cernes hominum genus. omnia contra experienda manent, quam spondet blanda Voluptas. stramine proiectus duro patiere sub astris insomnes noctes frigusque famemque domabis.{{versus|110}} idem iustitiae cultor, quaecumque capesses, testes factorum stare arbitrabere diuos. tunc, quotiens patriae rerumque pericula poscent, arma feres primus, primus te in moenia tolles hostica nec ferro mentem uincere nec auro.{{versus|115}} hinc tibi non Tyrio uitiatas murice uestes nec donum deforme uiro fragrantis amomi, sed dabo, qui uestrum saeuo nunc Marte fatigat imperium, superare manu laurumque superbam in gremio Iouis excisis deponere Poenis."{{versus|120}} Quae postquam cecinit sacrato pectore Virtus, exemplis laetum uultuque audita probantem conuertit iuuenem. sed enim indignata Voluptas non tenuit uoces. "nil uos iam demoror ultra" exclamat; "uenient, uenient mea tempora quondam,{{versus|125}} cum docilis nostris magno certamine Roma seruiet imperiis et honos mihi habebitur uni." sic quassans caput in nubes se sustulit atras. At iuuenis plenus monitis ingentia corde molitur iussaeque calet uirtutis amore.{{versus|130}} ardua rostra petit nullo fera bella uolente et grauia ancipitis deposcit munera Martis. arrecti cunctorum animi. pars lumina patris, pars credunt toruos patrui reuirescere uultus. sed quamquam instinctis tacitus tamen aegra pericli{{versus|135}} pectora subrepit terror, molemque pauentes expendunt belli, et numerat fauor anxius annos. Dumque ea confuso percenset murmure uulgus, ecce per obliquum caeli squalentibus auro effulgens maculis ferri inter nubila uisus{{versus|140}} anguis et ardenti radiare per aera sulco quaque ad caeliferi tendit plaga litus Atlantis, perlabi resonante polo. bis terque coruscum addidit augurio fulmen pater, et uaga late per subitum moto strepuere tonitrua mundo.{{versus|145}} tum uero capere arma iubent genibusque salutant summissi augurium: hac iret, qua ducere diuos perspicuum et patrio monstraret semita signo. Certatim comites rerum bellique ministros agglomerant sese atque acres sociare labores{{versus|150}} exposcunt, laudumque loco est isdem esse sub armis. tum noua caeruleum descendit classis in aequor. it comes Ausonia atque in terras transit Hiberas, ut, cum saeua fretis immisit proelia, Corus Isthmon curuata sublime superiacit unda{{versus|155}} et spumante ruens per saxa gementia fluctu Ionium Aegaeo miscet mare. celsus in arma emicat ac prima stans Scipio puppe profatur: "diue tridentipotens, cuius maria ire per alta ordimur, si iusta paro, decurrere classi{{versus|160}} da, pater, ac nostros ne sperne iuuare labores. per pontum pia bella ueho." leuis inde secunda aspirans aura propellit carbasa flatus. iamque agiles, Tyrrhena sonant qua caerula, puppes Ausonium euasere latus Ligurumque citatis{{versus|165}} litora tramittunt proris. hinc gurgite ab alto tellurem procul irrumpentem in sidera cernunt, aerias Alpes. occurrunt moenia Grais condita Massiliae. populis haec cincta superbis, barbarus immani cum territet accola ritu,{{versus|170}} antiquae morem patriae cultumque habitumque Phocais armiferas inter tenet hospita gentes. hinc legit Ausonius sinuatos gurgite ductor anfractus pelagi. nemoroso uertice celsus apparet collis, fugiuntque in nubila siluae{{versus|175}} Pyrenes, tunc Emporiae ueteresque per ortus Graiorum uulgus, tunc hospita Tarraco Baccho. considunt portu. securae gurgite clauso stant puppes, positusque labor terrorque profundi. Nox similes morti dederat placidissima somnos.{{versus|180}} uisa uiro stare effigies ante ora parentis atque hac aspectu turbatum uoce monere: "nate, salus quondam genitoris, nate, parentis et post fata decus, bellorum dira creatrix euastanda tibi tellus, et caede superbi{{versus|185}} ductores Libyae cauta uirtute domandi, qui sua nunc trinis diducunt agmina castris. si conferre manum libeat coeantque uocatae hinc atque hinc acies, ualeat quis ferre ruentes tergemina cum mole uiros? absiste labore{{versus|190}} ancipiti, sed nec segnis potiora capesse. urbs colitur Teucro quondam fundata uetusto, nomine Carthago. Tyrius tenet incola muros. ut Libyae sua, sic terris memorabile Hiberis haec caput est. non ulla opibus certauerit auri,{{versus|195}} non portu celsoue situ, non dotibus arui uberis aut agili fabricanda ad tela uigore. inuade auersis, nate, hanc ductoribus urbem. nulla acies famae tantum praedaeue pararit." Talia monstrabat genitor propiusque monebat,{{versus|200}} cum iuuenem sopor et dilapsa reliquit imago. surgit et infernis habitantia numina lucis ac supplex patrios compellat nomine manes: "este duces bello et monstratam ducite ad urbem! uobis ultor ego et Sarrano murice fulgens{{versus|205}} inferias mittam fusis insignis Hiberis et tumulis addam sacros certamine ludos." praegreditur celeratque uias et corripit agmen pernici rapidum cursu camposque fatigat. sic, ubi prosiluit Pisaeo carcere praeceps,{{versus|210}} non solum ante alios, sed enim, mirabile dictu, ante suos it uictor equus, currumque per auras haud ulli durant uisus aequare uolantem. Iamque Hyperionia lux septima lampade surgens sensim attollebat propius subeuntibus arces{{versus|215}} urbis et admoto crescebant culmina gressu. at pelago uectus seruata Laelius hora, quam dederat ductor subigendae ad moenia classi, a tergo affusis cingebat tecta carinis. Carthago impenso naturae adiuta fauore{{versus|220}} excelsos tollit pelago circumflua muros. artatas ponti fauces modica insula claudit, qua Titan ortu terras aspergit Eoo. at qua prospectat Phoebi iuga sera cadentis, pigram in planitiem stagnantes egerit undas,{{versus|225}} quas auget ueniens refluusque reciprocat aestus. sed gelidas a fronte sedet sublimis ad Arctos urbs imposta iugo pronumque excurrit in aequor et tuta alterno defendit moenia fluctu. Audax, ceu plano gradiens uictricia campo{{versus|230}} ferret signa, iugum certabat scandere miles. Aris, ductor erat qui contra, amplexus in artis auxilium atque excelsa loci, praesaepserat arcem. pugnabat natura soli, paruoque superne bellantum nisu passim per prona uoluti{{versus|235}} truncato instabiles fundebant corpore uitam. uerum ubi concessit pelagi reuolubilis unda et fluctus rapido fugiebat in aequora lapsu, quaque modo excelsae sulcarant caerula puppes, hac impune dabat Nereus transcurrere planta,{{versus|240}} hinc tacite nitens informidatus adire ductor Dardanius subitam trahit aequore pubem perque undas muris pedes aduolat. inde citati a tergo accelerant, qua fisus fluctibus Aris incustoditam sine milite liquerat urbem.{{versus|245}} tum prostratus humi, miserandum, uicta catenis Poenus colla dedit populumque addixit inermem. hanc oriens uidit Titan, cum surgeret, urbem uallari castris captamque aspexit eandem ocius Hesperio quam gurgite tingeret axem.{{versus|250}} Aurora ingrediens terris exegerat umbras principio statuunt aras. cadit ardua taurus uictima Neptuno pariter pariterque Tonanti. tum merita aequantur donis, ac praemia uirtus sanguine parta capit. phaleris hic pectora fulget,{{versus|255}} hic torque aurato circumdat bellica colla, ille nitet celsus muralis honore coronae. Laelius ante omnes, cui dextera clara domusque, ter dena boue et aequorei certaminis alto donatur titulo Poenique recentibus armis{{versus|260}} rectoris. tunc hasta uiris, tunc Martia cuique uexilla, ut meritum, et praedae libamina dantur. Postquam perfectae laudes hominumque deumque, captiuae spectantur opes digestaque praeda: hoc aurum patribus, bello haec Martique talenta,{{versus|265}} hoc regum donis, diuum hoc ante omnia templis, cetera bellantum dextrae pulchroque labori. quin etiam accitus populi regnator Hiberi, cui sponsa et sponsae defixus in ossibus ardor. hanc notam formae concessit laetus ouansque{{versus|270}} indelibata gaudenti uirgine donum. tum uacui curis uicino litore mensas instituunt festoque agitant conuiuia ludo. Laelius effatur: "macte, o uenerande, pudici, ductor, macte animi. cedat tibi gloria lausque{{versus|275}} magnorum heroum celebrataque carmine uirtus. mille Mycenaeas qui traxit in aequora proras rector, et Inachiis qui Thessala miscuit arma, femineo socium uiolarunt foedus amore, nullaque tum Phrygio steterunt tentoria campo,{{versus|280}} captiuis non plena toris; tibi barbara soli sanctius Iliaca seruata est Phoebade uirgo." haec atque his paria alterno sermone serebant, donec Nox atro circumdata corpus amictu nigrantes inuexit equos suasitque quietem.{{versus|285}} Emathio interea tellus Aetola tumultu feruebat Macetum subitis perculsa carinis. proximus hinc hosti dextras iungebat Acarnan. causa noui motus Poenis regique Philippo in bellum Ausonium sociatae foedere uires.{{versus|290}} hic gente egregius ueterisque ab origine regni Aeacidum sceptris proauoque tumebat Achille. ille et nocturnis conterruit Oricon armis quaque per Illyricum Taulantius incola litus exiguos habitat non ullo nomine muros,{{versus|295}} turbidus incessit telis, ille aequore uectus nunc et Phaeacum Thesprotiaque arua lacessens Epirum cassis lustrabat futilis ausis, nunc et Anactoria signa ostentauit in ora Ambraciosque sinus Olpaeaque litora bello{{versus|300}} perfudit rapido. pepulit uada feruida remis Leucatae et Phoebi uidit citus Actia templa. nec portus Ithacae, Laertia regna, Samenque liquit inaccessam fluctuque sonantia cano saxa Cephallenum et scopulosis Neriton aruis.{{versus|305}} ille etiam Pelopis sedes et Achaica adire moenia praegaudens tristem Calydona Dianae Oeneasque domos, Curetica tecta, subibat promittens contra Hesperiam sua proelia Grais tum lustrata Ephyre Patraeque et regia Pleuron{{versus|310}} Parnasusque biceps Phoeboque loquentia saxa. ac saepe ad patrios bello reuocante penates, cum modo Sarmaticus regna infestaret Orestis, aspera nunc Dolopum uis exundasset in agros, incepto tamen haud facilis desistere uano{{versus|315}} belli per Graias umbram circumtulit oras, donec nunc pelago, nunc terra exutus omisit spem positam in Tyriis et supplex foedera sanxi. Dardana nec legem regno accepisse refugit. Tunc et Tyndarei Latias fortuna Tarenti{{versus|320}} auxit opes laudemque simul. nam perfida tandem urbs Fabio deuicta seni, postremus in armis ductoris titulus cauti. sollertia tutum tum quoque adepta decus captis sine sanguine muris. namque ut compertum, qui Punica signa regebat{{versus|325}} feminea exuri flamma, tacitusque quietae exin uirtuti placuit dolus, ire sorori (nam castris erat in Rutulis) germanus amatae cogitur et magnis muliebria uincere corda pollicitis, si reclusas tramittere portas{{versus|330}} concedat Libycus rector, uotique potitus euicto Fabius Poeno circumdata telis incustodita penetrauit moenia nocte. Sed quisnam auersos Phoebum tunc iungere ab urbe Romulea dubitaret equos, qui tempore eodem{{versus|335}} Marcellum acciperet letum oppetiisse sub armis? moles illa uiri calidoque habitata Gradiuo pectora et haud ullis umquam tremefacta periclis, heu quantum Hannibalem clara factura ruina, procubuere. iacet campis Carthaginis horror{{versus|340}} forsan Scipiadae confecti nomina belli rapturus, si quis paulum deus adderet aeuo. Collis Agenoreum dirimebat ab aggere uallum Ausonio (Dauni Mauors consederat aruis). curarum comes et summi Crispinus honoris{{versus|345}} Marcello socius communia bella ciebat. ad quem Marcellus: "gestit lustrare propinquas mens siluas medioque uiros imponere monti, ne Libys occultis tumulum prior occupet ausis. si cordi est, te participem, Crispine, laboris{{versus|350}} esse uelim. numquam desunt consulta duobus." haec ubi sedere, ardentes attollere sese iam dudum certant in equos. Marcellus, ut arma aptantem natum aspexit laetumque tumultu "uincis" ait "nostros mirando ardore uigores.{{versus|355}} sit praematurus felix labor. urbe Sicana qualem te uidi, nondum permitteret aetas cum tibi bella, meo tractantem proelia uultu! huc, decus, huc, nostrum, lateri te iunge paterno et me disce nouum Martem temptare magistro."{{versus|360}} tum pueri colla amplectens sic pauca precatur: "summe deum, Libyco faxis de praeside nunc his, his umeris tibi opima feram." nec plura, sereno sanguineos fudit cum Iuppiter aethere rores atque atris arma aspersit non prospera guttis.{{versus|365}} uixdum finitis intrarant uocibus artas letiferi collis fauces, cum turba uolucris inuadunt Nomades iaculis nimboque feruntur aetherio similes caeca fundente latebra armatos in bella globos. circumdata postquam{{versus|370}} nil restare uidet uirtus, quod debeat ultra iam superis, magnum secum portare sub umbras nomen mortis auet. tortae nunc eminus hastae altius insurgit, nunc saeuit comminus ense. forsan et enasset rapidi freta saeua pericli,{{versus|375}} ni telum aduersos nati uenisset in artus. tum patriae tremuere manus, laxataque luctu fluxerunt rigidis arma infelicia palmis. obuia nudatum tramittit lancea pectus, labensque impresso signauit gramina mento.{{versus|380}} At postquam Tyrius saeua inter proelia ductor infixum aduerso uidit sub pectore telum, immane exclamat: "Latias, Carthago, timere desine iam leges. iacet exitiabile nomen, Ausonii columen regni. sed dextera nostrae{{versus|385}} tam similis non obscuras mittatur ad umbras. magnanima inuidia uirtus caret." alta sepulcri protinus exstruitur caeloque educitur ara. conuectant siluis ingentia robora. credas Sidonium cecidisse ducem. tum tura dapesque{{versus|390}} et fasces clipeusque uiri, pompa ultima, fertur. ipse facem subdens "laus" inquit "parta perennis. Marcellum abstulimus Latio. deponere forsan gens Italum tandem arma uelit. uos ite superbae exsequias animae et cinerem donate supremi{{versus|395}} muneris officio; numquam hoc tibi, Roma, negabo." alterius par atque eadem fortuna laborum consulis: exanimum sonipes ad signa reuexit. Talia in Ausonia. sed non et talis Hiberis armorum euentus campis. Carthaginis omnes{{versus|400}} per subitum raptae pernix uictoria late terruerat gentes. ducibus spes una salutis, si socias iungant uires. ingentibus orsum auspiciis iuuenem, ceu patria gestet in armis fulmina, sublimi uallatam uertice montis{{versus|405}} et scopulis urbem, cumulatam strage uirorum non toto rapuisse die, qua Martius ille Hannibal in terra consumpto uerterit anno nec pube aequandam nec opum ubertate Saguntum. Proximus applicito saxosis aggere siluis{{versus|410}} tendebat fratris spirans ingentia facta Hasdrubal. hic robur mixtusque rebellibus Afris Cantaber, hic uolucri Mauro pernicior Astur; tantaque maiestas terra rectoris Hibera, Hannibalis quantus Laurenti terror in ora.{{versus|415}} forte dies priscum Tyriis sollemnis honorem rettulerat, quo primum orsi Carthaginis altae fundamenta nouam coepere mapalibus urbem, et laetus repetens gentis primordia ductor festa coronatis agitabat gaudia signis{{versus|420}} pacificans diuos. fraternum laena nitebat demissa ex umeris donum, quam foederis arti Trinacrius Libyco rex inter munera pignus miserat, Aeoliis gestatum insigne tyrannis. aurata puerum rapiebat ad aethera penna{{versus|425}} per nubes aquila intexto librata uolatu. antrum ingens iuxta, quod acus simulauit in ostro, Cyclopum domus. hic recubans manantia tabo corpora letifero sorbet Polyphemus hiatu. circa fracta iacent excussaque morsibus ossa.{{versus|430}} ipse manu extenta Laertia pocula poscit permiscetque mero ructatos ore cruores. Conspicuus Siculi Tyrius subteminis arte gramineas pacem superum poscebat ad aras. ecce inter medios hostilia nuntius arma{{versus|435}} quadrupedante inuectus equo aduentare ferebat. turbatae mentes, imperfectusque deorum cessit honos. ruptis linquunt altaria sacris. clauduntur uallo, tenuemque ut roscida misit lucem Aurora polo, rapiunt certamina Martis.{{versus|440}} audax Scipiadae stridentem Sabbura cornum excepit, geminaeque acies uelut omine motae. exclamat Latius ductor: "prima hostia uobis, sacrati manes, campo iacet. en age, miles, in pugnam et caedes, qualis spirantibus ire{{versus|445}} adsueras ducibus, talis rue." dumque ea fatur, incumbunt. Myconum Laenas Cirtamque Latinus et Thysdrum Maro et incestum Catilina Nealcen germanae thalamo obtruncat. cadit obuius acri Cartalo Nasidio, Libycae regnator harenae.{{versus|450}} te quoque Pyrenes uidit conterrita tellus permixtum Poenis et uix credenda furentem, magnum Dardaniae, Laeli, decus, omnia felix cui natura dedit nullo renuente deorum. ille foro auditus, cum dulcia soluerat ora,{{versus|455}} aequabat Pyliae Neleia mella senectae, ille, ubi suspensi patres et curia uocem posceret, ut cantu ducebat corda senatus; idem, cum subitum campo perstrinxerat aures murmur triste tubae, tanto feruore ruebat{{versus|460}} in pugnam atque acies, ut natum ad sola liqueret bella. nihil uitae peragi sine laude placebat. tunc effurtiua tractantem proelia luce deiecit Galam. sacris Carthaginis illum supposito mater partu subduxerat olim;{{versus|465}} sed stant nulla diu deceptis gaudia diuis. tunc Alabim Maurumque Dracen demisit ad umbras, femineo clamore Dracen extrema rogantem. huius ceruicem gladio inter uerba precesque amputat. absciso durabant murmura collo.{{versus|470}} At non ductori Libyco par ardor in armis. frondosi collis latebras ac saxa capessit auia, nec caedes extremaue damna mouebant agminis. Italiam profugus spectabat et Alpes, praemia magna fugae. tacitum dat tessera signum{{versus|475}} dimissa in colles pugna siluasque ferantur dispersi et summam, quicumque euaserit, arcem Pyrenes culmenque petat. tum primus honore armorum exuto et parma celatus Hibera in montes abit atque uolens palantia linquit{{versus|480}} agmina. desertis Latius uictricia signa immittit miles castris (non urbe recepta plus ulla partum praedae) tenuitque moratas a caede, ut Libycus ductor prouiderat, iras, fluminei ueluti deprensus gurgitis undis{{versus|485}} auulsa parte inguinibus causaque pericli enatat intento praedae fiber auius hoste. Impiger occultis Poenus postquam abditur umbris saxosae fidens siluae, maiora petuntur rursus bella retro et superari certior hostis.{{versus|490}} Pyrenes tumulo clipeum cum carmine figunt: HASDRVBALIS SPOLIVM GRADIVO SCIPIO VICTOR. Terrore interea posito trans ardua montis Bebrycia populos armabat Poenus in aula mercandi dextras largus belloque parata{{versus|495}} prodigere in bellum facilis. praemissa feroces augebant animos argenti pondera et auri parta metalliferis longo discrimine terris. hinc noua complerunt haud tardo milite castra uenales animae, Rhodani qui gurgite gaudent,{{versus|500}} quorum serpit Arar per rura pigerrimus undae. iamque hieme affecta mitescere coeperat annus. inde iter ingrediens rapidum per Celtica rura miratur domitas Alpes ac peruia montis ardua et Herculeae quaerit uestigia plantae{{versus|505}} germanique uias diuinis comparat ausis. Vt uero uentum in culmen castrisque resedit Hannibalis, "quos Roma," inquit "quos altius, oro, attollit muros, qui post haec moenia fratri uicta meo stent incolumes? sit gloria dextrae{{versus|510}} felix tanta precor, neue usque ad sidera adisse inuideat laeuus nobis deus." agmine celso inde alacer, qua munitum decliuis ab alto agger monstrat iter, properatis deuolat armis. non tanto strepuere metu primordia belli.{{versus|515}} nunc geminum Hannibalem, nunc iactant bina coire hinc atque hinc castra et pastos per prospera bella sanguine ductores Italo coniungere Martem et duplicare acies. uenturum ad moenia cursu hostem praecipiti et uisurum haerentia porta{{versus|520}} spicula Elissaeis nuper contorta lacertis. His super infrendens sic secum Oenotria Tellus: "tantone (heu superi!) spernor contempta furore Sidoniae gentis, quae quondam sceptra timentem nati Saturnum nostris considere in oris{{versus|525}} et regnare dedi? decima haec iam uertitur aestas, ex quo proterimur. iuuenis, cui sola supersunt in superos bella, extremo de litore rapta intulit arma mihi temeratisque Alpibus ardens in nostros descendit agros. quot corpora texi{{versus|530}} caesorum stratis totiens deformis alumnis! nulla mihi floret bacis felicibus arbor immatura seges rapido succiditur ense culmina uillarum nostrum delapsa feruntur in gremium foedantque suis mea regna ruinis.{{versus|535}} hunc etiam, uastis qui nunc sese intulit oris, perpetiar miseras quaerentem exurere belli reliquias? tum me scindat uagus Afer aratro, et Libys Ausoniis commendet semina sulcis ni cuncta, exsultant quae latis agmina campis,{{versus|540}} uno condiderim tumulo." dum talia uersat et thalamos claudit Nox atra deumque hominumque, tendit Amyclaei praeceps ad castra nepotis. is tum Lucanis cohibentem finibus arma Poenum uicini seruabat caespite ualli.{{versus|545}} hic iuuenem aggreditur Latiae telluris imago: "Clausorum decus atque erepto maxima Romae spes Nero Marcello, rumpe atque expelle quietem. magnum aliquid tibi, si patriae uis addere fatis, audendum est, quod depulso quoque moenibus hoste{{versus|550}} uictores fecisse tremant. fulgentibus armis Poenus inundauit campos, qua Sena relictum Gallorum a populis seruat per saecula nomen. ni propere alipedes rapis ad certamina turmas, serus deletae post auxiliabere Romae.{{versus|555}} surge, age, fer gressus. patulos regione Matauri damnaui tumulis Poenorum atque ossibus agros." his dictis abit atque abscedens uisa pauentem attrahere et fractis turmas propellere portis. Rumpit flammato turbatus corde soporem{{versus|560}} ac supplex geminas tendens ad sidera palmas Tellurem Noctemque et caelo sparsa precatur astra ducemque uiae tacito sub lumine Phoeben. inde legit dignas tanta ad conamina dextras, quaque iacet superi Larinas accola ponti,{{versus|565}} qua duri bello gens Marrucina fidemque exuere indocilis sociis Frentanus in armis, tum qua uitiferos domitat Praetutia pubes laeta laboris agros, et penna et fulmine et undis hibernis et Achaemenio uelocior arcu{{versus|570}} euolat. hortator sibi quisque "age, perge, salutem Ausoniae ancipites superi et, stet Roma cadatne, in pedibus posuere tuis" clamantque ruuntque. hortandi genus acer habet praecedere ductor. illum augent cursus annisi aequare sequendo{{versus|575}} atque indefessi noctemque diemque feruntur. At Roma aduersi tantum et mala gliscere belli accipiens trepidare metu nimiumque Neronem sperauisse queri atque uno sibi uulnere posse auferri restantem animam. non arma nec aurum{{versus|580}} nec pubem nec, quem fundat, superesse cruorem. scilicet Hasdrubalem inuadat, qui ad proelia soli Hannibali satis esse nequit? iam rursus, ubi arma auertisse suo cognorit deuia uallo, haesurum portis Poenum. uenisse, superbo{{versus|585}} qui fratri certet, cui maxima gloria cedat urbis deletae. fremit amens corde sub imo ordo patrum ac magno interea meditatur amore seruandi decoris, quonam se fine minanti seruitio eripiat diuosque euadat iniquos.{{versus|590}} hos inter gemitus obscuro noctis opacae succedit castris Nero, quae coniuncta feroci Liuius Hasdrubali uallo custode tenebat. belliger is quondam scitusque accendere Martem floruerat primo clarus pugnator in aeuo.{{versus|595}} mox falso laesus non aequi crimine uulgi secretis ruris tristes absconderat annos. sed postquam grauior moles terrorque periclo poscebat propiore uirum, reuocatus ad arma tot caesis ducibus patriae donauerat iram.{{versus|600}} At non Hasdrubalem fraudes latuere recentum armorum, quamquam tenebris nox texerat astus. pulueris in clipeis uestigia uisa mouebant et, propen signum accursus, sonipesque uirique substricti corpus. bis clarum, bucina, signum{{versus|605}} praeterea gemino prodebat iuncta magistro castra regi. uerum fratri si uita supersit, qui tandem licitum socias coniungere uires consulibus? sed enim solum, dum uera patescant, cunctandi restare dolum Martemque trahendi.{{versus|610}} nec consulta fugae segni formidine differt. Nox, somni genetrix, mortalia pectora curis purgarat, tenebraeque horrenda silentia alebant. erepit suspensa ferens uestigia castris et muta elabi tacito iubet agmina passu.{{versus|615}} illunem nacti per rura tacentia noctem accelerant uitantque sonos; sed percita falli sub tanto motu Tellus nequit. implicat actas caeco errore uias umbrisque fauentibus arto circumagit spatio sua per uestigia ductos.{{versus|620}} nam qua curuatas sinuosis flexibus amnis obliquat ripas refluoque per aspera lapsu in sese redit, hac casso ducente labore exiguum inuoluunt frustratis gressibus orbem, inque errore uiae tenebrarum munus ademptum.{{versus|625}} Lux surgit panditque fugam. ruit acer apertis turbo equitum portis, atque omnes ferrea late tempestas operit campos. nondum arma manusque permixtae, iam tela bibunt praemissa cruorem. hinc iussae Poenum fugientem sistere pennae{{versus|630}} Dictaeae uolitant, hinc lancea turbine nigro fert letum cuicumque uiro, quem prenderit ictus. deponunt abitus curam trepidique coactas constituunt acies et spes ad proelia uertunt. Ipse inter medios (nam rerum dura uidebat){{versus|635}} Sidonius ductor tergo sublimis ab alto quadrupedantis equi tendens uocemque manusque: "per decora extremo uobis quaesita sub axe, per fratris laudes oro, uenisse probemus germanum Hannibalis. Latio Fortuna laborat{{versus|640}} aduersis documenta dare atque ostendere, quantus uerterit in Rutulos domitor telluris Hiberae suetus ad Herculeas miles bellare columnas. forsitan et pugnas ueniat germanus in ipsas. digna uiro, digna, obtestor, spectacula pleno{{versus|645}} corporibus properate solo. quicumque timeri dux bello poterat, fratri iacet. unica nunc spes, e poena ac latebris infracto Liuius aeuo, damnatum, offertur uobis, caput. ite agite, oro, sternite ductorem, cum quo concurrere fratri{{versus|650}} sit pudor, et turpi finem donate senectae." At contra Nero: "quid cessas clusisse labores ingentis belli? pedibus tibi gloria, miles, parta ingens. nunc accumula coepta ardua dextra. heu temere abducto liquisti robore castra,{{versus|655}} ni factum absoluit uictoria. praecipe laudem. aduentu cecidisse tuo memorabitur hostis." Parte alia insignis nudatis casside canis Liuius: "huc, iuuenes, huc me spectate ruentem in pugnas, quantumque meus patefecerit ensis,{{versus|660}} tantum intrate loci et tandem praecludite ferro iam nimium patulas Poenis grassantibus Alpes. quod ni ueloci prosternimus agmina Marte et fulmen subitum Carthaginis Hannibal adsit, qui deus infernis quemquam nostrum eximat umbris?"{{versus|665}} hinc galea capite accepta dicta horrida ferro sancit et obtectus senium fera proelia miscet. illum per cuneos et per densissima campi corpora tot dantem leto, quot spicula torsit, turbati fugere Macae, fugere feroces{{versus|670}} Autololes Rhodanique comas intonsa iuuentus. Fatidicis Nabis ueniens Hammonis harenis improba miscebat securus proelia fati ceu tutante deo ac patriis spolia Itala templis fixurum uano tumidus promiserat ore.{{versus|675}} ardebat gemma Garamantide caerula uestis, ut cum sparsa micant stellarum lumina caelo, et gemmis galeam clipeumque accenderat auro. casside cornigera dependens infula sacros prae se terrores diuumque ferebat honorem.{{versus|680}} arcus erat pharetraeque uiro atque incocta cerastis spicula et armatus peragebat bella ueneno. necnon cornipedis tergo de more repostus sustentata genu per campum pondera conti Sarmatici prona aduersos urgebat in hostes.{{versus|685}} tum quoque transfixum telo per membra, per arma consulis ante oculos magno clamore Sabellum asportabat ouans et ouans Hammona canebat. non tulit hanc iram tantosque in corde tumores barbarico senior telumque intorsit et una{{versus|690}} praedam animamque simul uictori uictor ademit. Adsilit audito tristis clamore ruinae Hasdrubal et coeptantem Arabum raptare perempto gemmiferi spolium cultus auroque rigentes exuuias iaculum a tergo perlibrat ad ossa.{{versus|695}} Iam correpta miser geminis uelamina palmis carpebat propere et trepidos nudauerat artus: concidit ac sacras uestes atque aurea fila reddidit exanimo spoliatum lapsus in hostem. at Canthus Rutilum, Canthus possessor harenae,{{versus|700}} qua celebre inuicti nomen posuere Philaeni, ditem ouium Rutilum obtruncat, cui mille sub altis lanigerae balant stabulis. ipse otia molli exercens cura gelido nunc flumine soles frangebat nimios pecori, nunc laetus in herba{{versus|705}} tondebat niueae splendentia uellera lanae aut, pecus e pastu cum sese ad tecta referret, noscentes matres spectabat ouilibus agnos. occubuit clipei transfixo proditus aere et sero ingemuit stabulis exisse paternis.{{versus|710}} Acrius hoc Italum pubes incurrit et urget, ut torrens, ut tempestas, ut flamma corusci fulminis, ut Borean pontus fugit, ut caua currunt nubila, cum pelago caelum permiscuit Eurus. « procerae stabant, Celtarum signa, cohortes,{{versus|715}} prima acies. hos impulsu cuneoque feroci laxat uis subita, et fessos errore uiarum nec soli faciles longique laboris anhelos auertit patrius genti pauor. addere tergo hastas Ausonius teloque instare sequaci{{versus|720}} nec donare fugam. cadit uno uulnere Thyrmis, non uno Rhodanus, profligatumque sagittae lancea deturbat Morinum et iam iamque cadentem. cedentes urget totas largitus habenas Liuius acer equo et turmis abeuntibus infert{{versus|725}} cornipedem. tunc auersi surgentia colla disicit ense Mosae. percussit pondere terram cum galea ex alto lapsum caput; at residentem turbatus rapuit sonipes in proelia truncum. hic Cato (nam medio uibrabat et ipse tumultu){{versus|730}} "si, primas" inquit "bello cum amisimus Alpes, hic iuueni oppositus Tyrio foret! ei mihi quanta cessauit Latio dextra, et quot funera Poenis donarunt praui suffragia tristia campi!" Iamque inclinabant acies, cunctisque pauorem{{versus|735}} Gallorum induerat pauor, et Fortuna ruebat Sidonia: ad Rutulos Victoria uerterat alas. celsus ceu prima reflorescente iuuenta ibat consul ouans, maior maiorque uideri. ecce trahens secum canentem puluere turmam{{versus|740}} ductor Agenoreus subit intorquensque lacertis tela sonat: "cohibete fugam. cui cedimus hosti? nonne pudet? conuersa senex marcentibus annis agmina agit. nunc, quaeso, mihi nunc dextera in armis degenerat, nostrique piget? mihi Belus auorum{{versus|745}} principium, mihi cognatum Sidonia Dido nomen et ante omnes bello numerandus Hamilcar est genitor, mihi, cui cedunt montesque lacusque et campi atque amnes, frater. me magna secundum Carthago putat Hannibali, me Baetis in oris{{versus|750}} aequant germano passae mea proelia gentes." talia dum memorat medios ablatus in hostes, ut noua conspecti fulserunt consulis arma, hastam praepropero nisu iacit. illa per oras aerati clipei et loricae tegmina summo{{versus|755}} incidit haud felix umero parceque petitum perstrinxit corpus nec multo tincta cruore, uana sed optanti promisit gaudia Poeno. Turbati Rutuli, confusaque pectora uisu terrifico. tunc increpitans conamina consul:{{versus|760}} "femineis laesum uana inter proelia corpus unguibus aut palmis credas puerilibus ictum. ite, docete, uiri, Romanae uulnera suerint quanta afferre manus." tum uero effunditur ingens telorum uis, et densa sol uincitur umbra.{{versus|765}} iamque per extentos alterna strage uirorum corpora fusa iacent campos demersaque in undam iunxerunt cumulo crescente cadauera ripas, ut, cum uenatu saltus exercet opacos Dictynna et laetae praebet spectacula matri{{versus|770}} aut Pindi nemora excutiens aut Maenala lustrans (omnis Naiadum plenis comitata pharetris turba ruit, striduntque sagittiferi coryti), tum per saxa ferae perque ipsa cubilia fusae, per ualles fluuiosque atque antra uirentia musco{{versus|775}} multa strage iacent; exsultat uertice montis gratam perlustrans oculis Latonia praedam. Audito ante alios senioris uulnere rumpit per medios Nero saeuus iter uisaque uirorum aequali pugna "quid enim, quid deinde relictumst{{versus|780}} Italiae fatis? hunc si non uincitis hostem, Hannibalem uincetis?" ait. ruit ocius amens in medios, Tyriumque ducem inter prima frementem agmina ut aspexit, rabidi ceu belua ponti per longum sterili ad pastus iactata profundo,{{versus|785}} cum procul in fluctu piscem male saucia uidit, aestuat et lustrans nantem sub gurgite praedam absorbet late permixtum piscibus aequor, non telo mora, non dictis. "haud amplius" inquit "elabere mihi. non hic nemora auia fallent{{versus|790}} Pyrenes, nec promissis frustrabere uanis, ut quondam terra fallax deprensus Hibera euasti nostram mentito foedere dextram." Haec Nero et intorquet iaculum, nec futilis ictus. nam latere extremo cuspis librata resedit.{{versus|795}} inuadit stricto super haec interritus ense collapsique premens umbone trementia membra "si qua sub extremo casu mandata referri germano uis forte tuo, portabimus" inquit. contra Sidonius: "leto non terreor ullo.{{versus|800}} utere Marte tuo, dum nostris manibus adsit actutum uindex. mea si suprema referre fratri uerba paras, mando Capitolia uictor exurat cinerique Iouis permisceat ossa et cineres nostros." cupientem annectere plura{{versus|805}} feruentemque ira mortis transuerberat ense et rapit infidum uictor caput. agmina fuso sternuntur duce non ultra fidentia Marti. Iamque diem solisque uices nox abstulit atra, cum uires parco uictu somnoque reducunt,{{versus|810}} ac nondum remeante die uictricia signa, qua uentum, referunt clausis formidine castris. tum Nero procera sublimia cuspide portans ora ducis caesi "Cannas pensauimus," inquit "Hannibal, et Trebiam et Thrasymenni litora tecum{{versus|815}} fraterno capite. i, duplica nunc perfida bella et geminas accerse acies. haec praemia restant, qui tua tramissis optarint Alpibus arma." compressit lacrimas Poenus minuitque ferendo constanter mala et inferias in tempore dignas{{versus|820}} missurum fratri clauso commurmurat ore. tum castris procul amotis aduersa quiete dissimulans dubia exclusit certamina Martis. </poem> {{Liber |Ante=Liber XIV |AnteNomen=../Liber XIV |Post=Liber XVI |PostNomen=../Liber XVI }} tat6rhn2d052j9irmp8sohw7i2g1qbp 269672 269642 2026-06-08T15:06:10Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/XV]] ad [[Punica/Liber XV]] 269642 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber XV }} {{Liber |Ante=Liber XIV |AnteNomen=../Liber XIV |Post=Liber XVI |PostNomen=../Liber XVI }} <poem> At noua Romuleum carpebat cura senatum, quis trepidas gentes Martemque subiret Hiberum attritis rebus. geminus iacet hoste superbo Scipio, belligeri, Mauortia pectora, fratres. hinc metus, in Tyrias ne iam Tartessia leges{{versus|5}} concedat tellus propioraque bella pauescat. anxia turba patrum quasso medicamina maesti imperio circumspectant diuosque precantur qui laceris ausit ductor succedere castris. Absterret iuuenem patrios patruique piare{{versus|10}} optantem manes tristi conterrita luctu et reputans annos cognato sanguine turba. si gentem petat infaustam, inter busta suorum decertandum hosti, qui fregerit arma duorum, qui consulta, ducum ac flagret meliore Gradiuo.{{versus|15}} nec promptum teneris immania bella lacertis moliri regimenque rudi deposcere in aeuo. Has lauri residens iuuenis uiridante sub umbra aedibus extremis uoluebat pectore curas, cum subito adsistunt dextra laeuaque per auras{{versus|20}} allapsae, haud paulum mortali maior imago, hinc Virtus, illinc uirtuti inimica Voluptas. altera Achaemenium spirabat uertice odorem ambrosias diffusa comas et ueste refulgens ostrum qua fuluo Tyrium suffuderat auro;{{versus|25}} fronte decor quaesitus acu, lasciuaque crebras ancipiti motu iaciebant lumina flammas. alterius dispar habitus: frons hirta nec umquam composita mutata coma, stans uultus, et ore incessuque uiro propior laetique pudoris{{versus|30}} celsa umeros niueae fulgebat stamine pallae. Occupat inde prior promissis fisa Voluptas: "quis furor hic, non digne puer, consumere bello florem aeui? Cannaene tibi grauiorque palude Maeonius Stygia lacus excessere Padusque?{{versus|35}} quem tandem ad finem bellando fata lacesses? tune etiam temptare paras Atlantica regna Sidoniasque domos? moneo, certare periclis desine et armisonae caput obiectare procellae. ni fugis hos ritus, Virtus te saeua iubebit{{versus|40}} per medias uolitare acies mediosque per ignes. haec patrem patruumque tuos, haec prodiga Paulum, haec Decios Stygias Erebi detrusit ad undas dum cineri titulum memorandaque nomina bustis praetendit nec sensurae, quod gesserit, umbrae.{{versus|45}} at si me comitere, puer, non limite duro iam tibi decurrat concessi temporis aetas. haud umquam trepidos abrumpet bucina somnos, non glaciem Arctoam, non experiere furentis ardorem Cancri nec mensas saepe cruento{{versus|50}} gramine compositas. aberunt sitis aspera et haustus sub galea puluis plenique timore labores. sed current albusque dies horaeque serenae, et molli dabitur uictu sperare senectam. quantas ipse deus laetos generauit in usus{{versus|55}} res homini plenaque dedit bona gaudia dextra! atque idem, exemplar lenis mortalibus aeui, imperturbata placidus tenet otia mente. illa ego sum, Anchisae Venerem Simoentis ad undas quae iunxi, generis uobis unde editus auctor.{{versus|60}} illa ego sum, uerti superum quae saepe parentem nunc auis in formam, nunc torui in cornua tauri. huc aduerte aures. currit mortalibus aeuum, nec nasci bis posse datur. fugit hora, rapitque Tartareus torrens ac secum ferre sub umbras,{{versus|65}} si qua animo placuere, negat. quis luce suprema dimisisse meas sero non ingemit horas?" Postquam conticuit finisque est addita dictis, tum Virtus "quasnam iuuenem florentibus" inquit "pellicis in fraudes annis uitaeque tenebras,{{versus|70}} cui ratio et magnae caelestia semina mentis munere sunt concessa deum? mortalibus alti quantum caelicolae, tantundem animalibus isti praecellunt cunctis. tribuit namque ipsa minores hos terris Natura deos; sed foedere certo{{versus|75}} degeneres tenebris animas damnauit Auernis. at quis aetherii seruatur seminis ortus, caeli porta patet. referam quid cuncta domantem Amphitryoniaden? quid, cui, post Seras et Indos captiuo Liber cum signa referret ab Euro{{versus|80}} Caucaseae currum duxere per oppida tigres? quid suspiratos magno in discrimine nautis Ledaeos referam fratres uestrumque Quirinum? nonne uides, hominum ut celsos ad sidera uultus sustulerit deus ac sublimia finxerit ora{{versus|85}} cum pecudes uolucrumque genus formasque ferarum segnem atque obscenam passim strauisset in aluum? ad laudes genitum, capiat si munera diuum felix ad laudes hominum genus. huc, age, paulum aspice (nec longe repetam), modo Roma minanti{{versus|90}} impar Fidenae contentaque crescere asylo quo sese extulerit dextris; idem aspice, late florentes quondam luxus quas uerterit urbes. quippe nec ira deum tantum nec tela nec hostes, quantum sola noces animis illapsa, Voluptas.{{versus|95}} Ebrietas tibi foeda comes, tibi Luxus et atris circa te semper uolitans Infamia pennis; mecum Honor ac Laudes et laeto Gloria uultu et Decus ac niueis Victoria concolor alis. me cinctus lauro producit ad astra Triumphus.{{versus|100}} casta mihi domus et celso stant colle penates; ardua saxoso perducit semita cliuo. asper principio (neque enim mihi fallere mos est) prosequitur labor. annitendum intrare uolenti, nec bona censendum, quae Fors infida dedisse{{versus|105}} atque eadem rapuisse ualet. mox celsus ab alto infra te cernes hominum genus. omnia contra experienda manent, quam spondet blanda Voluptas. stramine proiectus duro patiere sub astris insomnes noctes frigusque famemque domabis.{{versus|110}} idem iustitiae cultor, quaecumque capesses, testes factorum stare arbitrabere diuos. tunc, quotiens patriae rerumque pericula poscent, arma feres primus, primus te in moenia tolles hostica nec ferro mentem uincere nec auro.{{versus|115}} hinc tibi non Tyrio uitiatas murice uestes nec donum deforme uiro fragrantis amomi, sed dabo, qui uestrum saeuo nunc Marte fatigat imperium, superare manu laurumque superbam in gremio Iouis excisis deponere Poenis."{{versus|120}} Quae postquam cecinit sacrato pectore Virtus, exemplis laetum uultuque audita probantem conuertit iuuenem. sed enim indignata Voluptas non tenuit uoces. "nil uos iam demoror ultra" exclamat; "uenient, uenient mea tempora quondam,{{versus|125}} cum docilis nostris magno certamine Roma seruiet imperiis et honos mihi habebitur uni." sic quassans caput in nubes se sustulit atras. At iuuenis plenus monitis ingentia corde molitur iussaeque calet uirtutis amore.{{versus|130}} ardua rostra petit nullo fera bella uolente et grauia ancipitis deposcit munera Martis. arrecti cunctorum animi. pars lumina patris, pars credunt toruos patrui reuirescere uultus. sed quamquam instinctis tacitus tamen aegra pericli{{versus|135}} pectora subrepit terror, molemque pauentes expendunt belli, et numerat fauor anxius annos. Dumque ea confuso percenset murmure uulgus, ecce per obliquum caeli squalentibus auro effulgens maculis ferri inter nubila uisus{{versus|140}} anguis et ardenti radiare per aera sulco quaque ad caeliferi tendit plaga litus Atlantis, perlabi resonante polo. bis terque coruscum addidit augurio fulmen pater, et uaga late per subitum moto strepuere tonitrua mundo.{{versus|145}} tum uero capere arma iubent genibusque salutant summissi augurium: hac iret, qua ducere diuos perspicuum et patrio monstraret semita signo. Certatim comites rerum bellique ministros agglomerant sese atque acres sociare labores{{versus|150}} exposcunt, laudumque loco est isdem esse sub armis. tum noua caeruleum descendit classis in aequor. it comes Ausonia atque in terras transit Hiberas, ut, cum saeua fretis immisit proelia, Corus Isthmon curuata sublime superiacit unda{{versus|155}} et spumante ruens per saxa gementia fluctu Ionium Aegaeo miscet mare. celsus in arma emicat ac prima stans Scipio puppe profatur: "diue tridentipotens, cuius maria ire per alta ordimur, si iusta paro, decurrere classi{{versus|160}} da, pater, ac nostros ne sperne iuuare labores. per pontum pia bella ueho." leuis inde secunda aspirans aura propellit carbasa flatus. iamque agiles, Tyrrhena sonant qua caerula, puppes Ausonium euasere latus Ligurumque citatis{{versus|165}} litora tramittunt proris. hinc gurgite ab alto tellurem procul irrumpentem in sidera cernunt, aerias Alpes. occurrunt moenia Grais condita Massiliae. populis haec cincta superbis, barbarus immani cum territet accola ritu,{{versus|170}} antiquae morem patriae cultumque habitumque Phocais armiferas inter tenet hospita gentes. hinc legit Ausonius sinuatos gurgite ductor anfractus pelagi. nemoroso uertice celsus apparet collis, fugiuntque in nubila siluae{{versus|175}} Pyrenes, tunc Emporiae ueteresque per ortus Graiorum uulgus, tunc hospita Tarraco Baccho. considunt portu. securae gurgite clauso stant puppes, positusque labor terrorque profundi. Nox similes morti dederat placidissima somnos.{{versus|180}} uisa uiro stare effigies ante ora parentis atque hac aspectu turbatum uoce monere: "nate, salus quondam genitoris, nate, parentis et post fata decus, bellorum dira creatrix euastanda tibi tellus, et caede superbi{{versus|185}} ductores Libyae cauta uirtute domandi, qui sua nunc trinis diducunt agmina castris. si conferre manum libeat coeantque uocatae hinc atque hinc acies, ualeat quis ferre ruentes tergemina cum mole uiros? absiste labore{{versus|190}} ancipiti, sed nec segnis potiora capesse. urbs colitur Teucro quondam fundata uetusto, nomine Carthago. Tyrius tenet incola muros. ut Libyae sua, sic terris memorabile Hiberis haec caput est. non ulla opibus certauerit auri,{{versus|195}} non portu celsoue situ, non dotibus arui uberis aut agili fabricanda ad tela uigore. inuade auersis, nate, hanc ductoribus urbem. nulla acies famae tantum praedaeue pararit." Talia monstrabat genitor propiusque monebat,{{versus|200}} cum iuuenem sopor et dilapsa reliquit imago. surgit et infernis habitantia numina lucis ac supplex patrios compellat nomine manes: "este duces bello et monstratam ducite ad urbem! uobis ultor ego et Sarrano murice fulgens{{versus|205}} inferias mittam fusis insignis Hiberis et tumulis addam sacros certamine ludos." praegreditur celeratque uias et corripit agmen pernici rapidum cursu camposque fatigat. sic, ubi prosiluit Pisaeo carcere praeceps,{{versus|210}} non solum ante alios, sed enim, mirabile dictu, ante suos it uictor equus, currumque per auras haud ulli durant uisus aequare uolantem. Iamque Hyperionia lux septima lampade surgens sensim attollebat propius subeuntibus arces{{versus|215}} urbis et admoto crescebant culmina gressu. at pelago uectus seruata Laelius hora, quam dederat ductor subigendae ad moenia classi, a tergo affusis cingebat tecta carinis. Carthago impenso naturae adiuta fauore{{versus|220}} excelsos tollit pelago circumflua muros. artatas ponti fauces modica insula claudit, qua Titan ortu terras aspergit Eoo. at qua prospectat Phoebi iuga sera cadentis, pigram in planitiem stagnantes egerit undas,{{versus|225}} quas auget ueniens refluusque reciprocat aestus. sed gelidas a fronte sedet sublimis ad Arctos urbs imposta iugo pronumque excurrit in aequor et tuta alterno defendit moenia fluctu. Audax, ceu plano gradiens uictricia campo{{versus|230}} ferret signa, iugum certabat scandere miles. Aris, ductor erat qui contra, amplexus in artis auxilium atque excelsa loci, praesaepserat arcem. pugnabat natura soli, paruoque superne bellantum nisu passim per prona uoluti{{versus|235}} truncato instabiles fundebant corpore uitam. uerum ubi concessit pelagi reuolubilis unda et fluctus rapido fugiebat in aequora lapsu, quaque modo excelsae sulcarant caerula puppes, hac impune dabat Nereus transcurrere planta,{{versus|240}} hinc tacite nitens informidatus adire ductor Dardanius subitam trahit aequore pubem perque undas muris pedes aduolat. inde citati a tergo accelerant, qua fisus fluctibus Aris incustoditam sine milite liquerat urbem.{{versus|245}} tum prostratus humi, miserandum, uicta catenis Poenus colla dedit populumque addixit inermem. hanc oriens uidit Titan, cum surgeret, urbem uallari castris captamque aspexit eandem ocius Hesperio quam gurgite tingeret axem.{{versus|250}} Aurora ingrediens terris exegerat umbras principio statuunt aras. cadit ardua taurus uictima Neptuno pariter pariterque Tonanti. tum merita aequantur donis, ac praemia uirtus sanguine parta capit. phaleris hic pectora fulget,{{versus|255}} hic torque aurato circumdat bellica colla, ille nitet celsus muralis honore coronae. Laelius ante omnes, cui dextera clara domusque, ter dena boue et aequorei certaminis alto donatur titulo Poenique recentibus armis{{versus|260}} rectoris. tunc hasta uiris, tunc Martia cuique uexilla, ut meritum, et praedae libamina dantur. Postquam perfectae laudes hominumque deumque, captiuae spectantur opes digestaque praeda: hoc aurum patribus, bello haec Martique talenta,{{versus|265}} hoc regum donis, diuum hoc ante omnia templis, cetera bellantum dextrae pulchroque labori. quin etiam accitus populi regnator Hiberi, cui sponsa et sponsae defixus in ossibus ardor. hanc notam formae concessit laetus ouansque{{versus|270}} indelibata gaudenti uirgine donum. tum uacui curis uicino litore mensas instituunt festoque agitant conuiuia ludo. Laelius effatur: "macte, o uenerande, pudici, ductor, macte animi. cedat tibi gloria lausque{{versus|275}} magnorum heroum celebrataque carmine uirtus. mille Mycenaeas qui traxit in aequora proras rector, et Inachiis qui Thessala miscuit arma, femineo socium uiolarunt foedus amore, nullaque tum Phrygio steterunt tentoria campo,{{versus|280}} captiuis non plena toris; tibi barbara soli sanctius Iliaca seruata est Phoebade uirgo." haec atque his paria alterno sermone serebant, donec Nox atro circumdata corpus amictu nigrantes inuexit equos suasitque quietem.{{versus|285}} Emathio interea tellus Aetola tumultu feruebat Macetum subitis perculsa carinis. proximus hinc hosti dextras iungebat Acarnan. causa noui motus Poenis regique Philippo in bellum Ausonium sociatae foedere uires.{{versus|290}} hic gente egregius ueterisque ab origine regni Aeacidum sceptris proauoque tumebat Achille. ille et nocturnis conterruit Oricon armis quaque per Illyricum Taulantius incola litus exiguos habitat non ullo nomine muros,{{versus|295}} turbidus incessit telis, ille aequore uectus nunc et Phaeacum Thesprotiaque arua lacessens Epirum cassis lustrabat futilis ausis, nunc et Anactoria signa ostentauit in ora Ambraciosque sinus Olpaeaque litora bello{{versus|300}} perfudit rapido. pepulit uada feruida remis Leucatae et Phoebi uidit citus Actia templa. nec portus Ithacae, Laertia regna, Samenque liquit inaccessam fluctuque sonantia cano saxa Cephallenum et scopulosis Neriton aruis.{{versus|305}} ille etiam Pelopis sedes et Achaica adire moenia praegaudens tristem Calydona Dianae Oeneasque domos, Curetica tecta, subibat promittens contra Hesperiam sua proelia Grais tum lustrata Ephyre Patraeque et regia Pleuron{{versus|310}} Parnasusque biceps Phoeboque loquentia saxa. ac saepe ad patrios bello reuocante penates, cum modo Sarmaticus regna infestaret Orestis, aspera nunc Dolopum uis exundasset in agros, incepto tamen haud facilis desistere uano{{versus|315}} belli per Graias umbram circumtulit oras, donec nunc pelago, nunc terra exutus omisit spem positam in Tyriis et supplex foedera sanxi. Dardana nec legem regno accepisse refugit. Tunc et Tyndarei Latias fortuna Tarenti{{versus|320}} auxit opes laudemque simul. nam perfida tandem urbs Fabio deuicta seni, postremus in armis ductoris titulus cauti. sollertia tutum tum quoque adepta decus captis sine sanguine muris. namque ut compertum, qui Punica signa regebat{{versus|325}} feminea exuri flamma, tacitusque quietae exin uirtuti placuit dolus, ire sorori (nam castris erat in Rutulis) germanus amatae cogitur et magnis muliebria uincere corda pollicitis, si reclusas tramittere portas{{versus|330}} concedat Libycus rector, uotique potitus euicto Fabius Poeno circumdata telis incustodita penetrauit moenia nocte. Sed quisnam auersos Phoebum tunc iungere ab urbe Romulea dubitaret equos, qui tempore eodem{{versus|335}} Marcellum acciperet letum oppetiisse sub armis? moles illa uiri calidoque habitata Gradiuo pectora et haud ullis umquam tremefacta periclis, heu quantum Hannibalem clara factura ruina, procubuere. iacet campis Carthaginis horror{{versus|340}} forsan Scipiadae confecti nomina belli rapturus, si quis paulum deus adderet aeuo. Collis Agenoreum dirimebat ab aggere uallum Ausonio (Dauni Mauors consederat aruis). curarum comes et summi Crispinus honoris{{versus|345}} Marcello socius communia bella ciebat. ad quem Marcellus: "gestit lustrare propinquas mens siluas medioque uiros imponere monti, ne Libys occultis tumulum prior occupet ausis. si cordi est, te participem, Crispine, laboris{{versus|350}} esse uelim. numquam desunt consulta duobus." haec ubi sedere, ardentes attollere sese iam dudum certant in equos. Marcellus, ut arma aptantem natum aspexit laetumque tumultu "uincis" ait "nostros mirando ardore uigores.{{versus|355}} sit praematurus felix labor. urbe Sicana qualem te uidi, nondum permitteret aetas cum tibi bella, meo tractantem proelia uultu! huc, decus, huc, nostrum, lateri te iunge paterno et me disce nouum Martem temptare magistro."{{versus|360}} tum pueri colla amplectens sic pauca precatur: "summe deum, Libyco faxis de praeside nunc his, his umeris tibi opima feram." nec plura, sereno sanguineos fudit cum Iuppiter aethere rores atque atris arma aspersit non prospera guttis.{{versus|365}} uixdum finitis intrarant uocibus artas letiferi collis fauces, cum turba uolucris inuadunt Nomades iaculis nimboque feruntur aetherio similes caeca fundente latebra armatos in bella globos. circumdata postquam{{versus|370}} nil restare uidet uirtus, quod debeat ultra iam superis, magnum secum portare sub umbras nomen mortis auet. tortae nunc eminus hastae altius insurgit, nunc saeuit comminus ense. forsan et enasset rapidi freta saeua pericli,{{versus|375}} ni telum aduersos nati uenisset in artus. tum patriae tremuere manus, laxataque luctu fluxerunt rigidis arma infelicia palmis. obuia nudatum tramittit lancea pectus, labensque impresso signauit gramina mento.{{versus|380}} At postquam Tyrius saeua inter proelia ductor infixum aduerso uidit sub pectore telum, immane exclamat: "Latias, Carthago, timere desine iam leges. iacet exitiabile nomen, Ausonii columen regni. sed dextera nostrae{{versus|385}} tam similis non obscuras mittatur ad umbras. magnanima inuidia uirtus caret." alta sepulcri protinus exstruitur caeloque educitur ara. conuectant siluis ingentia robora. credas Sidonium cecidisse ducem. tum tura dapesque{{versus|390}} et fasces clipeusque uiri, pompa ultima, fertur. ipse facem subdens "laus" inquit "parta perennis. Marcellum abstulimus Latio. deponere forsan gens Italum tandem arma uelit. uos ite superbae exsequias animae et cinerem donate supremi{{versus|395}} muneris officio; numquam hoc tibi, Roma, negabo." alterius par atque eadem fortuna laborum consulis: exanimum sonipes ad signa reuexit. Talia in Ausonia. sed non et talis Hiberis armorum euentus campis. Carthaginis omnes{{versus|400}} per subitum raptae pernix uictoria late terruerat gentes. ducibus spes una salutis, si socias iungant uires. ingentibus orsum auspiciis iuuenem, ceu patria gestet in armis fulmina, sublimi uallatam uertice montis{{versus|405}} et scopulis urbem, cumulatam strage uirorum non toto rapuisse die, qua Martius ille Hannibal in terra consumpto uerterit anno nec pube aequandam nec opum ubertate Saguntum. Proximus applicito saxosis aggere siluis{{versus|410}} tendebat fratris spirans ingentia facta Hasdrubal. hic robur mixtusque rebellibus Afris Cantaber, hic uolucri Mauro pernicior Astur; tantaque maiestas terra rectoris Hibera, Hannibalis quantus Laurenti terror in ora.{{versus|415}} forte dies priscum Tyriis sollemnis honorem rettulerat, quo primum orsi Carthaginis altae fundamenta nouam coepere mapalibus urbem, et laetus repetens gentis primordia ductor festa coronatis agitabat gaudia signis{{versus|420}} pacificans diuos. fraternum laena nitebat demissa ex umeris donum, quam foederis arti Trinacrius Libyco rex inter munera pignus miserat, Aeoliis gestatum insigne tyrannis. aurata puerum rapiebat ad aethera penna{{versus|425}} per nubes aquila intexto librata uolatu. antrum ingens iuxta, quod acus simulauit in ostro, Cyclopum domus. hic recubans manantia tabo corpora letifero sorbet Polyphemus hiatu. circa fracta iacent excussaque morsibus ossa.{{versus|430}} ipse manu extenta Laertia pocula poscit permiscetque mero ructatos ore cruores. Conspicuus Siculi Tyrius subteminis arte gramineas pacem superum poscebat ad aras. ecce inter medios hostilia nuntius arma{{versus|435}} quadrupedante inuectus equo aduentare ferebat. turbatae mentes, imperfectusque deorum cessit honos. ruptis linquunt altaria sacris. clauduntur uallo, tenuemque ut roscida misit lucem Aurora polo, rapiunt certamina Martis.{{versus|440}} audax Scipiadae stridentem Sabbura cornum excepit, geminaeque acies uelut omine motae. exclamat Latius ductor: "prima hostia uobis, sacrati manes, campo iacet. en age, miles, in pugnam et caedes, qualis spirantibus ire{{versus|445}} adsueras ducibus, talis rue." dumque ea fatur, incumbunt. Myconum Laenas Cirtamque Latinus et Thysdrum Maro et incestum Catilina Nealcen germanae thalamo obtruncat. cadit obuius acri Cartalo Nasidio, Libycae regnator harenae.{{versus|450}} te quoque Pyrenes uidit conterrita tellus permixtum Poenis et uix credenda furentem, magnum Dardaniae, Laeli, decus, omnia felix cui natura dedit nullo renuente deorum. ille foro auditus, cum dulcia soluerat ora,{{versus|455}} aequabat Pyliae Neleia mella senectae, ille, ubi suspensi patres et curia uocem posceret, ut cantu ducebat corda senatus; idem, cum subitum campo perstrinxerat aures murmur triste tubae, tanto feruore ruebat{{versus|460}} in pugnam atque acies, ut natum ad sola liqueret bella. nihil uitae peragi sine laude placebat. tunc effurtiua tractantem proelia luce deiecit Galam. sacris Carthaginis illum supposito mater partu subduxerat olim;{{versus|465}} sed stant nulla diu deceptis gaudia diuis. tunc Alabim Maurumque Dracen demisit ad umbras, femineo clamore Dracen extrema rogantem. huius ceruicem gladio inter uerba precesque amputat. absciso durabant murmura collo.{{versus|470}} At non ductori Libyco par ardor in armis. frondosi collis latebras ac saxa capessit auia, nec caedes extremaue damna mouebant agminis. Italiam profugus spectabat et Alpes, praemia magna fugae. tacitum dat tessera signum{{versus|475}} dimissa in colles pugna siluasque ferantur dispersi et summam, quicumque euaserit, arcem Pyrenes culmenque petat. tum primus honore armorum exuto et parma celatus Hibera in montes abit atque uolens palantia linquit{{versus|480}} agmina. desertis Latius uictricia signa immittit miles castris (non urbe recepta plus ulla partum praedae) tenuitque moratas a caede, ut Libycus ductor prouiderat, iras, fluminei ueluti deprensus gurgitis undis{{versus|485}} auulsa parte inguinibus causaque pericli enatat intento praedae fiber auius hoste. Impiger occultis Poenus postquam abditur umbris saxosae fidens siluae, maiora petuntur rursus bella retro et superari certior hostis.{{versus|490}} Pyrenes tumulo clipeum cum carmine figunt: HASDRVBALIS SPOLIVM GRADIVO SCIPIO VICTOR. Terrore interea posito trans ardua montis Bebrycia populos armabat Poenus in aula mercandi dextras largus belloque parata{{versus|495}} prodigere in bellum facilis. praemissa feroces augebant animos argenti pondera et auri parta metalliferis longo discrimine terris. hinc noua complerunt haud tardo milite castra uenales animae, Rhodani qui gurgite gaudent,{{versus|500}} quorum serpit Arar per rura pigerrimus undae. iamque hieme affecta mitescere coeperat annus. inde iter ingrediens rapidum per Celtica rura miratur domitas Alpes ac peruia montis ardua et Herculeae quaerit uestigia plantae{{versus|505}} germanique uias diuinis comparat ausis. Vt uero uentum in culmen castrisque resedit Hannibalis, "quos Roma," inquit "quos altius, oro, attollit muros, qui post haec moenia fratri uicta meo stent incolumes? sit gloria dextrae{{versus|510}} felix tanta precor, neue usque ad sidera adisse inuideat laeuus nobis deus." agmine celso inde alacer, qua munitum decliuis ab alto agger monstrat iter, properatis deuolat armis. non tanto strepuere metu primordia belli.{{versus|515}} nunc geminum Hannibalem, nunc iactant bina coire hinc atque hinc castra et pastos per prospera bella sanguine ductores Italo coniungere Martem et duplicare acies. uenturum ad moenia cursu hostem praecipiti et uisurum haerentia porta{{versus|520}} spicula Elissaeis nuper contorta lacertis. His super infrendens sic secum Oenotria Tellus: "tantone (heu superi!) spernor contempta furore Sidoniae gentis, quae quondam sceptra timentem nati Saturnum nostris considere in oris{{versus|525}} et regnare dedi? decima haec iam uertitur aestas, ex quo proterimur. iuuenis, cui sola supersunt in superos bella, extremo de litore rapta intulit arma mihi temeratisque Alpibus ardens in nostros descendit agros. quot corpora texi{{versus|530}} caesorum stratis totiens deformis alumnis! nulla mihi floret bacis felicibus arbor immatura seges rapido succiditur ense culmina uillarum nostrum delapsa feruntur in gremium foedantque suis mea regna ruinis.{{versus|535}} hunc etiam, uastis qui nunc sese intulit oris, perpetiar miseras quaerentem exurere belli reliquias? tum me scindat uagus Afer aratro, et Libys Ausoniis commendet semina sulcis ni cuncta, exsultant quae latis agmina campis,{{versus|540}} uno condiderim tumulo." dum talia uersat et thalamos claudit Nox atra deumque hominumque, tendit Amyclaei praeceps ad castra nepotis. is tum Lucanis cohibentem finibus arma Poenum uicini seruabat caespite ualli.{{versus|545}} hic iuuenem aggreditur Latiae telluris imago: "Clausorum decus atque erepto maxima Romae spes Nero Marcello, rumpe atque expelle quietem. magnum aliquid tibi, si patriae uis addere fatis, audendum est, quod depulso quoque moenibus hoste{{versus|550}} uictores fecisse tremant. fulgentibus armis Poenus inundauit campos, qua Sena relictum Gallorum a populis seruat per saecula nomen. ni propere alipedes rapis ad certamina turmas, serus deletae post auxiliabere Romae.{{versus|555}} surge, age, fer gressus. patulos regione Matauri damnaui tumulis Poenorum atque ossibus agros." his dictis abit atque abscedens uisa pauentem attrahere et fractis turmas propellere portis. Rumpit flammato turbatus corde soporem{{versus|560}} ac supplex geminas tendens ad sidera palmas Tellurem Noctemque et caelo sparsa precatur astra ducemque uiae tacito sub lumine Phoeben. inde legit dignas tanta ad conamina dextras, quaque iacet superi Larinas accola ponti,{{versus|565}} qua duri bello gens Marrucina fidemque exuere indocilis sociis Frentanus in armis, tum qua uitiferos domitat Praetutia pubes laeta laboris agros, et penna et fulmine et undis hibernis et Achaemenio uelocior arcu{{versus|570}} euolat. hortator sibi quisque "age, perge, salutem Ausoniae ancipites superi et, stet Roma cadatne, in pedibus posuere tuis" clamantque ruuntque. hortandi genus acer habet praecedere ductor. illum augent cursus annisi aequare sequendo{{versus|575}} atque indefessi noctemque diemque feruntur. At Roma aduersi tantum et mala gliscere belli accipiens trepidare metu nimiumque Neronem sperauisse queri atque uno sibi uulnere posse auferri restantem animam. non arma nec aurum{{versus|580}} nec pubem nec, quem fundat, superesse cruorem. scilicet Hasdrubalem inuadat, qui ad proelia soli Hannibali satis esse nequit? iam rursus, ubi arma auertisse suo cognorit deuia uallo, haesurum portis Poenum. uenisse, superbo{{versus|585}} qui fratri certet, cui maxima gloria cedat urbis deletae. fremit amens corde sub imo ordo patrum ac magno interea meditatur amore seruandi decoris, quonam se fine minanti seruitio eripiat diuosque euadat iniquos.{{versus|590}} hos inter gemitus obscuro noctis opacae succedit castris Nero, quae coniuncta feroci Liuius Hasdrubali uallo custode tenebat. belliger is quondam scitusque accendere Martem floruerat primo clarus pugnator in aeuo.{{versus|595}} mox falso laesus non aequi crimine uulgi secretis ruris tristes absconderat annos. sed postquam grauior moles terrorque periclo poscebat propiore uirum, reuocatus ad arma tot caesis ducibus patriae donauerat iram.{{versus|600}} At non Hasdrubalem fraudes latuere recentum armorum, quamquam tenebris nox texerat astus. pulueris in clipeis uestigia uisa mouebant et, propen signum accursus, sonipesque uirique substricti corpus. bis clarum, bucina, signum{{versus|605}} praeterea gemino prodebat iuncta magistro castra regi. uerum fratri si uita supersit, qui tandem licitum socias coniungere uires consulibus? sed enim solum, dum uera patescant, cunctandi restare dolum Martemque trahendi.{{versus|610}} nec consulta fugae segni formidine differt. Nox, somni genetrix, mortalia pectora curis purgarat, tenebraeque horrenda silentia alebant. erepit suspensa ferens uestigia castris et muta elabi tacito iubet agmina passu.{{versus|615}} illunem nacti per rura tacentia noctem accelerant uitantque sonos; sed percita falli sub tanto motu Tellus nequit. implicat actas caeco errore uias umbrisque fauentibus arto circumagit spatio sua per uestigia ductos.{{versus|620}} nam qua curuatas sinuosis flexibus amnis obliquat ripas refluoque per aspera lapsu in sese redit, hac casso ducente labore exiguum inuoluunt frustratis gressibus orbem, inque errore uiae tenebrarum munus ademptum.{{versus|625}} Lux surgit panditque fugam. ruit acer apertis turbo equitum portis, atque omnes ferrea late tempestas operit campos. nondum arma manusque permixtae, iam tela bibunt praemissa cruorem. hinc iussae Poenum fugientem sistere pennae{{versus|630}} Dictaeae uolitant, hinc lancea turbine nigro fert letum cuicumque uiro, quem prenderit ictus. deponunt abitus curam trepidique coactas constituunt acies et spes ad proelia uertunt. Ipse inter medios (nam rerum dura uidebat){{versus|635}} Sidonius ductor tergo sublimis ab alto quadrupedantis equi tendens uocemque manusque: "per decora extremo uobis quaesita sub axe, per fratris laudes oro, uenisse probemus germanum Hannibalis. Latio Fortuna laborat{{versus|640}} aduersis documenta dare atque ostendere, quantus uerterit in Rutulos domitor telluris Hiberae suetus ad Herculeas miles bellare columnas. forsitan et pugnas ueniat germanus in ipsas. digna uiro, digna, obtestor, spectacula pleno{{versus|645}} corporibus properate solo. quicumque timeri dux bello poterat, fratri iacet. unica nunc spes, e poena ac latebris infracto Liuius aeuo, damnatum, offertur uobis, caput. ite agite, oro, sternite ductorem, cum quo concurrere fratri{{versus|650}} sit pudor, et turpi finem donate senectae." At contra Nero: "quid cessas clusisse labores ingentis belli? pedibus tibi gloria, miles, parta ingens. nunc accumula coepta ardua dextra. heu temere abducto liquisti robore castra,{{versus|655}} ni factum absoluit uictoria. praecipe laudem. aduentu cecidisse tuo memorabitur hostis." Parte alia insignis nudatis casside canis Liuius: "huc, iuuenes, huc me spectate ruentem in pugnas, quantumque meus patefecerit ensis,{{versus|660}} tantum intrate loci et tandem praecludite ferro iam nimium patulas Poenis grassantibus Alpes. quod ni ueloci prosternimus agmina Marte et fulmen subitum Carthaginis Hannibal adsit, qui deus infernis quemquam nostrum eximat umbris?"{{versus|665}} hinc galea capite accepta dicta horrida ferro sancit et obtectus senium fera proelia miscet. illum per cuneos et per densissima campi corpora tot dantem leto, quot spicula torsit, turbati fugere Macae, fugere feroces{{versus|670}} Autololes Rhodanique comas intonsa iuuentus. Fatidicis Nabis ueniens Hammonis harenis improba miscebat securus proelia fati ceu tutante deo ac patriis spolia Itala templis fixurum uano tumidus promiserat ore.{{versus|675}} ardebat gemma Garamantide caerula uestis, ut cum sparsa micant stellarum lumina caelo, et gemmis galeam clipeumque accenderat auro. casside cornigera dependens infula sacros prae se terrores diuumque ferebat honorem.{{versus|680}} arcus erat pharetraeque uiro atque incocta cerastis spicula et armatus peragebat bella ueneno. necnon cornipedis tergo de more repostus sustentata genu per campum pondera conti Sarmatici prona aduersos urgebat in hostes.{{versus|685}} tum quoque transfixum telo per membra, per arma consulis ante oculos magno clamore Sabellum asportabat ouans et ouans Hammona canebat. non tulit hanc iram tantosque in corde tumores barbarico senior telumque intorsit et una{{versus|690}} praedam animamque simul uictori uictor ademit. Adsilit audito tristis clamore ruinae Hasdrubal et coeptantem Arabum raptare perempto gemmiferi spolium cultus auroque rigentes exuuias iaculum a tergo perlibrat ad ossa.{{versus|695}} Iam correpta miser geminis uelamina palmis carpebat propere et trepidos nudauerat artus: concidit ac sacras uestes atque aurea fila reddidit exanimo spoliatum lapsus in hostem. at Canthus Rutilum, Canthus possessor harenae,{{versus|700}} qua celebre inuicti nomen posuere Philaeni, ditem ouium Rutilum obtruncat, cui mille sub altis lanigerae balant stabulis. ipse otia molli exercens cura gelido nunc flumine soles frangebat nimios pecori, nunc laetus in herba{{versus|705}} tondebat niueae splendentia uellera lanae aut, pecus e pastu cum sese ad tecta referret, noscentes matres spectabat ouilibus agnos. occubuit clipei transfixo proditus aere et sero ingemuit stabulis exisse paternis.{{versus|710}} Acrius hoc Italum pubes incurrit et urget, ut torrens, ut tempestas, ut flamma corusci fulminis, ut Borean pontus fugit, ut caua currunt nubila, cum pelago caelum permiscuit Eurus. « procerae stabant, Celtarum signa, cohortes,{{versus|715}} prima acies. hos impulsu cuneoque feroci laxat uis subita, et fessos errore uiarum nec soli faciles longique laboris anhelos auertit patrius genti pauor. addere tergo hastas Ausonius teloque instare sequaci{{versus|720}} nec donare fugam. cadit uno uulnere Thyrmis, non uno Rhodanus, profligatumque sagittae lancea deturbat Morinum et iam iamque cadentem. cedentes urget totas largitus habenas Liuius acer equo et turmis abeuntibus infert{{versus|725}} cornipedem. tunc auersi surgentia colla disicit ense Mosae. percussit pondere terram cum galea ex alto lapsum caput; at residentem turbatus rapuit sonipes in proelia truncum. hic Cato (nam medio uibrabat et ipse tumultu){{versus|730}} "si, primas" inquit "bello cum amisimus Alpes, hic iuueni oppositus Tyrio foret! ei mihi quanta cessauit Latio dextra, et quot funera Poenis donarunt praui suffragia tristia campi!" Iamque inclinabant acies, cunctisque pauorem{{versus|735}} Gallorum induerat pauor, et Fortuna ruebat Sidonia: ad Rutulos Victoria uerterat alas. celsus ceu prima reflorescente iuuenta ibat consul ouans, maior maiorque uideri. ecce trahens secum canentem puluere turmam{{versus|740}} ductor Agenoreus subit intorquensque lacertis tela sonat: "cohibete fugam. cui cedimus hosti? nonne pudet? conuersa senex marcentibus annis agmina agit. nunc, quaeso, mihi nunc dextera in armis degenerat, nostrique piget? mihi Belus auorum{{versus|745}} principium, mihi cognatum Sidonia Dido nomen et ante omnes bello numerandus Hamilcar est genitor, mihi, cui cedunt montesque lacusque et campi atque amnes, frater. me magna secundum Carthago putat Hannibali, me Baetis in oris{{versus|750}} aequant germano passae mea proelia gentes." talia dum memorat medios ablatus in hostes, ut noua conspecti fulserunt consulis arma, hastam praepropero nisu iacit. illa per oras aerati clipei et loricae tegmina summo{{versus|755}} incidit haud felix umero parceque petitum perstrinxit corpus nec multo tincta cruore, uana sed optanti promisit gaudia Poeno. Turbati Rutuli, confusaque pectora uisu terrifico. tunc increpitans conamina consul:{{versus|760}} "femineis laesum uana inter proelia corpus unguibus aut palmis credas puerilibus ictum. ite, docete, uiri, Romanae uulnera suerint quanta afferre manus." tum uero effunditur ingens telorum uis, et densa sol uincitur umbra.{{versus|765}} iamque per extentos alterna strage uirorum corpora fusa iacent campos demersaque in undam iunxerunt cumulo crescente cadauera ripas, ut, cum uenatu saltus exercet opacos Dictynna et laetae praebet spectacula matri{{versus|770}} aut Pindi nemora excutiens aut Maenala lustrans (omnis Naiadum plenis comitata pharetris turba ruit, striduntque sagittiferi coryti), tum per saxa ferae perque ipsa cubilia fusae, per ualles fluuiosque atque antra uirentia musco{{versus|775}} multa strage iacent; exsultat uertice montis gratam perlustrans oculis Latonia praedam. Audito ante alios senioris uulnere rumpit per medios Nero saeuus iter uisaque uirorum aequali pugna "quid enim, quid deinde relictumst{{versus|780}} Italiae fatis? hunc si non uincitis hostem, Hannibalem uincetis?" ait. ruit ocius amens in medios, Tyriumque ducem inter prima frementem agmina ut aspexit, rabidi ceu belua ponti per longum sterili ad pastus iactata profundo,{{versus|785}} cum procul in fluctu piscem male saucia uidit, aestuat et lustrans nantem sub gurgite praedam absorbet late permixtum piscibus aequor, non telo mora, non dictis. "haud amplius" inquit "elabere mihi. non hic nemora auia fallent{{versus|790}} Pyrenes, nec promissis frustrabere uanis, ut quondam terra fallax deprensus Hibera euasti nostram mentito foedere dextram." Haec Nero et intorquet iaculum, nec futilis ictus. nam latere extremo cuspis librata resedit.{{versus|795}} inuadit stricto super haec interritus ense collapsique premens umbone trementia membra "si qua sub extremo casu mandata referri germano uis forte tuo, portabimus" inquit. contra Sidonius: "leto non terreor ullo.{{versus|800}} utere Marte tuo, dum nostris manibus adsit actutum uindex. mea si suprema referre fratri uerba paras, mando Capitolia uictor exurat cinerique Iouis permisceat ossa et cineres nostros." cupientem annectere plura{{versus|805}} feruentemque ira mortis transuerberat ense et rapit infidum uictor caput. agmina fuso sternuntur duce non ultra fidentia Marti. Iamque diem solisque uices nox abstulit atra, cum uires parco uictu somnoque reducunt,{{versus|810}} ac nondum remeante die uictricia signa, qua uentum, referunt clausis formidine castris. tum Nero procera sublimia cuspide portans ora ducis caesi "Cannas pensauimus," inquit "Hannibal, et Trebiam et Thrasymenni litora tecum{{versus|815}} fraterno capite. i, duplica nunc perfida bella et geminas accerse acies. haec praemia restant, qui tua tramissis optarint Alpibus arma." compressit lacrimas Poenus minuitque ferendo constanter mala et inferias in tempore dignas{{versus|820}} missurum fratri clauso commurmurat ore. tum castris procul amotis aduersa quiete dissimulans dubia exclusit certamina Martis. </poem> {{Liber |Ante=Liber XIV |AnteNomen=../Liber XIV |Post=Liber XVI |PostNomen=../Liber XVI }} tat6rhn2d052j9irmp8sohw7i2g1qbp 0 37539 269636 235340 2026-06-08T15:03:28Z Saumache 27923 /* top */ assisted using [[Project:AWB|AWB]] 269636 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber XVI }} {{Liber |Ante=Liber XV |AnteNomen=../Liber XV |Post=Liber XVII |PostNomen=../Liber XVII }} <poem> Bruttia maerentem casus patriaeque suosque Hannibalem accepit tellus. hic aggere saeptus in tempus posita ad renouandum bella coquebat: abditus ut silua, stabulis cum cessit ademptis, amisso taurus regno gregis auia clauso{{versus|5}} molitur saltu certamina iamque feroci mugitu nemora exterret perque ardua cursu saxa ruit, sternit siluas rupesque lacessit irato rabidus cornu: tremit omnis ab alto prospectans scopulo pastor noua bella parantem.{{versus|10}} sed uigor hausurus Latium, si cetera Marti adiumenta forent, praua obtrectante suorum inuidia, reuocare animos ac stare negata cogebatur ope et senio torpescere rerum. parta tamen formido manu et tot caedibus olim{{versus|15}} quaesitus terror uelut inuiolabile telis seruabant sacrumque caput, proque omnibus armis et castrorum opibus dextrisque recentibus unum Hannibalis sat nomen erat. tot dissona lingua agmina, barbarico tot discordantia ritu{{versus|20}} corda uirum mansere gradu, rebusque retusis fidas ductoris tenuit reuerentia mentes. Nec uero Ausonia tantum se laetus agebat Dardanidis Mauors: iam terra cedit Hibera auriferis tandem Phoenix depulsus ab aruis,{{versus|25}} iam Mago exutus castris agitante pauore in Libyam propero tramisit caerula uelo. ecce aliud decus haud uno contenta fauore nutribat Fortuna duci. nam concitus Hannon aduentabat, agens crepitantibus agmina caetris{{versus|30}} barbara, et indigenas serus raptabat Hiberos. non ars aut astus belli uel dextera deerat, si non Scipiadae concurreret. omnia ductor magna adeo Ausonius maiori mole premebat: ut Phoebe stellas, ut fratri⟨s⟩ lumina Phoeben{{versus|35}} exuperant montisque Atlas et flumina Nilus, ut pater Oceanus Neptunia caerula uincit. uallantem castra (obscuro nam uesper Olympo fundere non aequam trepidanti coeperat umbra⟨m⟩) adgreditur Latius rector, subitoque tumultu{{versus|40}} caeduntur passim coepti munimina ualli imperfecta super. contexere herbida lapsos pondera, et in tumuli concessit caespes honorem. Vix uni mens digna uiro, nouisse minores quam deceat pretiumque operis sit tradere famae.{{versus|45}} Cantaber ingenio membrorum et mole timeri uel nudus telis poterat Larus. hic fera gentis more securigera miscebat proelia dextra et, quamquam fundi se circum pulsa uideret agmina, deleta gentilis pube cateruae{{versus|50}} caesorum implebat solus loca: seu foret hostis comminus, expleri gaudebat uulnere frontis aduersae, seu laeua acies in bella uocaret, obliquo telum reflexum Marte rotabat. at, cum pone ferox auersi in terga ueniret{{versus|55}} uictor, nil trepidans retro iactare bipennem callebat, nulla belli non parte timendus. huic ducis inuicti germanus turbine uasto Scipio contorquens hastam, cudone comantis disiecit crinis. namque altius acta cucurrit{{versus|60}} cuspis et elata procul est eiecta securi. at iuuenis, cui telum ingens accesserat ira, barbaricam adsiliens magno clamore bipennem incutit. intremuere acies, sonuitque per auras pondere belligero pulsati tegminis umbo,{{versus|65}} haud impune quidem. remeans nam dextera ab ictu decisa est gladio ac dilecto immortua telo. qui postquam murus miseris ruit, agmina concors auertit fuga confestim dispersa per agros. nec pugnae species, sed poenae tristis imago{{versus|70}} illa erat, hinc tantum caedentum atque inde ruentum. per medios Hannon palmas post terga reuinctus ecce trahebatur lucemque (heu dulcia caeli lumina!) captiuus lucem inter uincla petebat. cui rector Latius: 'Tanta, en, qui regna reposcant,{{versus|75}} quis cedat toga et armiferi gens sacra Quirini. seruitio si tam faciles, cur bella refertis?' Haec inter celerare gradum, coniungat ut arma, Hasdrubalem ignarum cladis praenuntius adfert explorator eques. raptat dux obuia signa{{versus|80}} ac, postquam optatam laetus contingere pugnam uidit et ad letum magno uenientia cursu agmina, suspiciens caelum 'Nil amplius' inquit 'uos hodie posco, superi. protraxtis ad arma quod profugos, satis est: in dextra cetera nobis{{versus|85}} uota, uiri. rapite, ite, precor. uocat ecce furentis hinc pater, hinc patruus. gemina o mihi numina belli, ducite, adeste, sequor. dignas spectabitis, aut me praescia mens fallit, uestro iam nomine caedes. nam quis erit tandem campis telluris Hiberae{{versus|90}} bellandi modus? en umquam lucebit in orbe ille dies, quo te armorum, Carthago, meorum aspiciam sonitus admotaque bella trementem?' Dixerat, et raucus stridenti murmure clangor increpuit: tonuere feris clamoribus astra.{{versus|95}} concurrunt, quantumque rapit uiolentia ponti et Notus et Boreas et inexorabilis Auster, cum mergunt plenas tumefacta sub aequora classes, aut cum letiferos accendens Sirius ignis torret anhelantem saeuis ardoribus orbem,{{versus|100}} tantum acies hominumque ferox discordia ferro demetit. haud ullus terrarum aequarit hiatus pugnarum damna, aut strages per inhospita lustra umquam tot dederit rabies horrenda ferarum. iam campi uallesque madent, hebetataque tela.{{versus|105}} et Libys occubuere et amantes Martis Hiberi. stat tamen una loco perfossis debilis armis luctaturque acies, qua concutit Hasdrubal hastam. nec finem daret ille dies animosaque uirtus, ni perlapsa uiro loricae tegmen harundo{{versus|110}} et parco summum uiolasset uulnere corpus suasissetque fugam. rapido certamina linquit in latebras euectus equo noctisque per umbram ad Tartessiacos tendit per litora portus. Proximus in pugna ductori Marte manuque{{versus|115}} regnator Nomadum fuerat, mox foedere longo cultuque Aeneadum nomen Masinissa superbum. huic fesso, quos dura fuga et nox suaserat atra, carpenti somnos subitus rutilante coruscum uertice fulsit apex, crispamque inuoluere uisa est{{versus|120}} mitis flamma comam atque hirta se spargere fronte. concurrunt famuli et serpentis tempora circum festinant gelidis restinguere fontibus ignis; at grandaeua deum praenoscens omina mater 'Sic, sic, caelicolae, portentaque uestra secundi{{versus|125}} condite:' ait 'dure⟨t⟩ capiti per saecula lumen. ne uero, ne, nate, deum tam laeta pauesce prodigia aut sacras metue inter tempora flammas. hic tibi Dardaniae promittit foedera gentis, hic tibi regna dabit regnis maiora paternis{{versus|130}} ignis et adiunget Latiis tua nomina fatis.' sic uates, iuuenisque animum tam clara mouebant monstra, nec a Poenis ulli uirtutis honores, Hannibal ipse etiam iam iamque modestior armis. Aurora obscuri tergebat nubila caeli{{versus|135}} uixque Atlantiadum rubefecerat ora sororum: tendit in Ausonios et adhuc hostilia castra. atque, ubi se uallo intulerat, ductorque benigno accepit Latius uultu, rex talibus infit: 'Caelestum monita et sacrae responsa parentis{{versus|140}} disque tua, o Rutulum rector, gratissima uirtus auulsum Tyriis huc me duxere uolentem. si tibi non segnes tua contra fulmina saepe uisi stare sumus, dignam te, nate Tonantis, adferimus dextram. nec nos aut uana subegit{{versus|145}} incertae mentis leuitas et mobile pectus, aut spes et laeti sectamur praemia Martis: perfidiam fugio et periuram ab origine gentem. tu, quando Herculeis finisti proelia metis, nunc ipsam belli nobiscum inuade parentem.{{versus|150}} ille tibi, qui iam gemino Laurentia lustro possedit regna et scalas ad moenia Romae admouet, in Libyam flammis ferroque trahendus.' Sic Nomadum ductor. tunc dextra Scipio dextram amplexus: 'Si pulchra tibi Mauorte uidetur,{{versus|155}} pulchrior est gens nostra fide. dimitte bilinguis ex animo socios. magna hinc te praemia clarae uirtutis, Masinissa, manent, citiusque uel armis quam gratae studio uincetur Scipio mentis. cetera quae Libyam portari incendia suades,{{versus|160}} expediet tempus. nec enim sunt talia rerum non meditata mihi, et mentem Carthago fatigat.' hinc iuueni dona insignem uelamine picto dat chlamydem stratumque ostro, quem ceperat ipse deiecto uictor Magone animique probarat,{{versus|165}} cornipedem, tum, qua diuum libabat ad aras Hasdrubal, ex auro pateram galeamque comantem. exin firmato sociali foedere regis uertendas agitat iam nunc Carthaginis arces. Massylis regnator erat ditissimus oris{{versus|170}} nec nudus uirtute Syphax, que⟨m⟩ iura petebant innumerae gentes extremaque litore Tethys. multa uiro terra ac sonipes et belua, terror bellorum, nec non Marti delecta iuuentus. nec foret, aut ebore aut solido qui uinceret auro{{versus|175}} Gaetulisue magis fucaret uellus aenis. has adiungere opes auidus reputansque laborem, si uertat rex ad Poenos, dare uela per altum imperat atque animo iam tum Africa bella capessit. uerum ubi peruentum, et portus tenuere carinae,{{versus|180}} iam trepida fugiens per proxima litora puppe Hasdrubal adflictis aderat noua foedera quaerens rebus et ad Tyrios Massylia signa trahebat. Audito pariter populorum in regna duorum aduenisse duces, qui tota mole laborent{{versus|185}} disceptentque armis terrarum uter imperet orbi, celsus mente Syphax acciri in tecta benigne imperat et tanto regni se tollit honore. tum laetos uoluens oculos aduersa per ora, sic Latium adfatur iuuenem ac prior incipit ultro:{{versus|190}} 'Quam te, Dardanide pulcherrime, mente serena accipio intueorque libens! quamque ora recordor laetus Scipiadae! reuocat tua forma parentem. nam repeto, Herculeas Erythia ad litora Gades cum studio pelagi et spectandis aestibus undae{{versus|195}} uenissem, magnos uicina ad flumina Baetis ductores miro quodam me cernere amore. tum mihi dona uiri praeda delecta tulere, arma simul regnoque meo tum cognita primum cornipedum frena atque arcus, quis cedere nostra{{versus|200}} nunc norunt iacula, et ueteris tribuere magistros militiae, qui dispersas sine lege cateruas uestro formarent ritu ad certamina Martis. ast ego, cum contra, nostris quae copia regnis, nunc auri ferrem, niuei nunc munera dentis,{{versus|205}} nil ualui precibus. solos sibi cepit uterque, quos cohibebat ebur uaginae sectilis, enses. quare, age, laetus haue nostros intrare penatis ac, mea quando adfert Libycum fortuna per undas ductorem, facili, quae dicam, percipe mente.{{versus|210}} et uos, qui Tyriae regitis Carthaginis arces, Hasdrubal, huc aures, huc quaeso aduertite sensus. quanta per Ausonios populos torrentibus armis tempestas ruat et Latio suprema minetur, utque bibant Tyrium bis quinos saeua per annos{{versus|215}} Sicana nunc tellus, nunc litora Hibera cruorem, cui nescire licet? quin ergo tristia tandem considunt bella, et deponitis arma uolentes? tu Libya, tu te Ausonia cohibere memento. haud deformis erit uobis ad foedera uersis{{versus|220}} pacator mediusque Syphax.' subiungere plura non passus, gentis morem arbitriumque senatus Scipio demonstrat, uanique absistere coepti spe iubet et patres docet haec expendere solos. suadendi modus hic, quodque est de parte diei{{versus|225}} exacti super ad mensas et pocula uertunt, atque, epulis postquam finis, dant corpora somno et dura in noctem curarum uincula soluunt. Iamque nouum terris pariebat limine primo egrediens Aurora diem, stabulisque subibant{{versus|230}} ad iuga solis equi, necdum ipse ascenderat axem, sed prorupturis rutilabant aequora flammis: exigit e stratis corpus uultuque sereno Scipio contendit Massyli ad limina regis. illi mos patrius fetus nutrire leonum{{versus|235}} et catulis rabiem atque iras expellere alendo. tum quoque fulua manu mulcebat colla iubasque et fera tractabat ludentum interritus ora. Dardanium postquam ductorem accepit adesse, induitur chlamydem, regnique insigne uetusti{{versus|240}} gestat laeua decus. cinguntur tempora uitta albente, ac lateri de more adstringitur ensis. hinc in tecta uocat, secretisque aedibus hospes sceptrifero cum rege pari sub honore residunt. Tum prior his infit terrae pacator Hiberae:{{versus|245}} 'Prima mihi, domitis Pyrenes gentibus, ire ad tua regna fuit properantem et maxima cura, o sceptri uenerande Syphax. nec me aequore saeuus tardauit medio pontus. non ardua regnis quaesumus aut inhonora tuis: coniunge Latinis{{versus|250}} unanimum pectus sociusque accede secundis. non tibi Massylae gentes extentaque tellus Syrtibus et latis proauita potentia campis amplius attulerint decoris, quam Romula uirtus certa iuncta fide et populi Laurentis honores.{{versus|255}} cetera quid referam? non ullus scilicet ulli aecus caelicolum, qui Dardana laeserit arma.' Audiuit laeto Massylus et adnuit ore complexusque uirum 'Firmemus prospera' dixit 'omina, nec uotis superi concordibus absint,{{versus|260}} cornigerumque Iouem Tarpeiumque ore uocemus.' et simul extructis caespes surrexerat aris uictimaque admotae stabat subiecta bipenni, cum subito abruptis fugiens altaria taurus exiluit uinclis mugituque excita late{{versus|265}} impleuit tecta et fremitu suspiria rauco congeminans trepida terrorem sparsit in aula. uittaque, maiorum decoramen, fronte sine ullo delapsa attactu nudauit tempora regis. talia caelicolae casuro tristia regno{{versus|270}} signa dabant, saeuique aderant grauia omina fati. hunc fractum bello regem solioque reuulsum, tempus erit, cum ducet agens ad templa Tonantis qui tunc orabat socialia foedera supplex. his actis repetit portum puppesque secundo{{versus|275}} dat uento et notis reddit se Scipio terris. Concurrere auidae gentes, uariosque subacta Pyrene misit populos. mens omnibus una: concordes regem appellant regemque salutant. scilicet hunc summum norunt uirtutis honorem.{{versus|280}} sed, postquam miti reiecit munera uultu, Ausonio non digna uiro, patriosque uicissim edocuit ritus et Romam nomina regum monstrauit nescire pati, tum uersus in unam, quae restat, curam, nullo super hoste relicto,{{versus|285}} et Latios simul et uulgum Baetisque Tagique conuocat ac medio in coetu sic deinde profatur 'Quando ita caelicolum nobis propensa uoluntas adnuit, extremo Libys ut deiectus ab orbe aut his occideret campis, aut axe relicto{{versus|290}} Hesperio patrias exul lustraret harenas: iam uestra tumulos terra celebrare meorum est animus pacemque dare exposcentibus umbris. mente fauete pari atque aures aduertite uestras. septima cum solis renouabitur orbita caelo,{{versus|295}} quique armis ferroque ualent, quique arte regendi quadriiugos pollent currus, quis uincere planta spes est, et studium iaculis impellere uentos, adsint ac pulchrae certent de laude coronae. praemia digna dabo, e Tyria spolia incluta praeda,{{versus|300}} nec quisquam nostri discedet muneris expers.' sic donis uulgum laudumque cupidine flammat. Iamque dies praedicta aderat, coetuque sonabat innumero campus, simulatasque ordine iusto exequias rector lacrimis ducebat obortis.{{versus|305}} omnis Hiber, omnis Latio sub nomine miles dona ferunt tumulisque super flagrantibus addunt. ipse, tenens nunc lacte, sacro nunc plena Lyaeo pocula, odoriferis aspergit floribus aras. tum manis uocat excitos laudesque uirorum{{versus|310}} cum fletu canit et ueneratur facta iacentum. Inde refert sese circo et certamina prima incohat ac rapidos cursus proponit equorum. fluctuat aequoreo fremitu rabieque fauentum, carceribus nondum reseratis, mobile uulgus{{versus|315}} atque fores oculis et limina seruat equorum. iamque, ubi prolato sonuere repagula signo et toto prima emicuit uix ungula cornu, tollitur in caelum furiali turbine clamor, pronique ac similes certantibus ore secuntur{{versus|320}} quisque suos currus magnaque uolantibus idem uoce locuntur equis. quatitur certamine circus ⟨s⟩pectantum, ac nulli mentem non abstulit ardor: instant praeceptis et equos clamore gubernant. fuluus, harenosa surgens tellure, sub auras{{versus|325}} erigitur globus atque operit caligine densa cornipedumque uias aurigarumque labores. hic studio furit acris equi, furit ille magistri. hos patriae fauor, hos accendit nobile nomen antiqui stabuli. sunt quos spes grata fatiget{{versus|330}} et noua ferre iugum ceruix. sunt, cruda senectus quos iuuet et longo sonipes spectatus in aeuo. Euolat ante omnis rapidoque per aera curru Callaicus Lampon fugit atque ingentia tranat exultans spatia et uentos post terga relinquit.{{versus|335}} conclamant plausuque fremunt uotique peractam maiorem credunt praerepto limite partem. at, quis interior cura et prudentia circi altior, effusas primo certamine uires damnare et cassis longe increpitare querelis{{versus|340}} indispensato lassantem corpora nisu: 'Quo nimius, quo, Cyrne, ruis?' (nam Cyrnus agebat) 'uerbera dimitte et reuoca moderatus habenas.' heu surdas aures! fertur securus equorum nec meminit, quantum campi decurrere restet.{{versus|345}} Proximus, a primo distans, quantum aequore currus occupat ipse, loci tantum, sed proximus ibat Astur Panchates: patrium frons alba nitebat insigne et patrio pes omnis concolor albo. ingentes animi, membra haud procera decusque{{versus|350}} corporis exiguum, sed tum sibi fecerat alas concitus atque ibat campo indignatus habenas: crescere sublimem atque augeri membra putares. Cinyphio rector cocco radiabat Hiberus. Tertius aequata currebat fronte Peloro{{versus|355}} Caucasus. ipse asper, nec qui ceruicis amaret adplausae blandos sonitus clausumque cruento spumeus admorsu gauderet mandere ferrum. at docilis freni et melior parere Pelorus non umquam effusum sinuabat deuius axem,{{versus|360}} sed laeuo interior stringebat tramite metam, insignis multa ceruice et plurimus idem ludentis per colla iubae. mirabile dictu, nullus erat pater: ad Zephyri noua flamina campis Vettonum eductum genetrix effuderat Harpe.{{versus|365}} nobilis hunc Durius stimulabat in aequore currum, Caucasus antiquo fidebat Atlante magistro. ipsum Aetola, uago Diomedi condita, Tyde miserat: exceptum Troiana ab origine equorum tradebant, quos Aeneae Simoentos ad undas{{versus|370}} uictor Tydides magnis abduxerat ausis. iamque fere medium euecti certamine campum in spatio addebant, nisusque adprendere primos Panchates animosus equos super altior ire et praecedentem iam iamque ascendere currum{{versus|375}} pone uidebatur, curuatisque ungula prima Callaicum quatiens pulsabat calcibus axem. At postremus Atlas, sed non et segnior ibat postremo Durio: pacis de more putares aequata fronte et concordi currere freno.{{versus|380}} sensit ut exhaustas, qui proximus ibat, Hiberus Callaicas Cyrni uires, nec ut ante salire praecipitem currum, et fumantis uerbere cogi adsiduo uiolenter equos, ceu monte procella cum subita ex alto ruit, usque ad colla repente{{versus|385}} cornipedum protentus et in capita ardua pendens concitat ardentem, quod ferret lora secundus, Panchatem uocesque addit cum uerbere mixtas: 'Tene, Astur, certante feret quisquam aequore palmam erepto? consurge, uola, perlabere campum{{versus|390}} adsuetis uelox pennis. decrescit anhelo pectore consumptus Lampon, nec restat hianti, quem ferat ad metas, iam spiritus.' haec ubi dicta, tollit se sonipes, ceu tunc e carcere primo corriperet spatium, et nitentem opponere curuos{{versus|395}} aut aequare gradus Cyrnum post terga relinquit. confremit et caelum et percussus uocibus altis spectantum circus. fertur sublime per auras altius attollens ceruicem uictor ouantem Panchates sociosque trahit prior ipse iugalis.{{versus|400}} At postremus Atlas, Durius postremus in orbem exercent artis: laeuos nunc adpetit ille conatus, nunc ille premit certatque subire dexter, et alterni nequiquam fallere temptant: donec confisus primaeuae flore iuuentae{{versus|405}} oblicum Durius conuersis pronus habenis opposuit currum atque euersum propulit axem Atlantis senio inualidi, sed iusta querentis: 'Quo ruis? aut quinam hic rabidi certaminis est mos? et nobis et equis letum commune laboras.'{{versus|410}} dumque ea proclamat, perfracto uoluitur axe cernuus, ac pariter fusi, miserabile, campo discordes sternuntur equi. quatit aequore aperto lora suis uictor, mediaque Pelorus harena surgere nitentem fugiens Atlanta reliquit.{{versus|415}} nec longum Cyrni defessos prendere currus. hunc quoque cunctantem et sero moderamina equorum discentem rapido praeteruolat incitus axe. impellit currum clamor uocesque fauentum, iamque etiam dorso atque umeris trepidantis Hiberi{{versus|420}} ora superposuit sonipes, flatusque uapore terga premi et spumis auriga calescere sentit. incubuit campo Durius misitque citatos uerbere quadrupedes, nec frustra: aequare uidetur, aut etiam aequauit iuga praecedentia dexter.{{versus|425}} attonitus tum spe tanta: 'Genitore, Pelore, te Zephyro eductum nunc nunc ostendere tempus. discant, qui pecudum ducunt ab origine nomen, quantum diuini praecellat seminis ortus. uictor dona dabis statuesque altaria patri.'{{versus|430}} et, ni successu nimio laetoque pauore proditus elapso foret inter uerba flagello, forsan sacrasset Zephyro, quas uouerat, aras. tum uero infelix, ueluti delapsa corona uictoris capiti foret, in se uersus ab ira{{versus|435}} auratam medio discindit pectore uestem, ac lacrimae simul et questus ad sidera fusi. nec iam subducto parebat uerbere currus. pro stimulis dorso quatiuntur inania lora. Interea metis certus iam laudis agebat{{versus|440}} sese Panchates et praemia prima petebat arduus. effusas lenis per colla, per armos uentilat aura iubas, tum mollia crura superbi attollens gressus magno clamore triumphat. par donum solido argento caelata bipennis{{versus|445}} omnibus, at uario distantia cetera honore. primus ecum uolucrem, Massyli munera regis haud spernenda, tulit. tulit hinc uirtute secundus e Tyria, quae multa iacet, duo pocula, praeda, aurifero perfusa Tago. uillosa leonis{{versus|450}} terga feri et cristis horrens Sidonia cassis tertius inde honor est. postremo munere Atlantem, quamuis perfracto senior subsederat axe, accitum donat ductor, miseratus et aeuum et sortem casus. famulus florente iuuenta{{versus|455}} huic datur, adiuncto gentilis honore galeri. His actis ductor laeta ad certamina plantae inuitat positisque accendit pectora donis: 'Hanc primus galeam (hac acies terrebat Hiberas Hasdrubal), hunc ensem, cui proxima gloria cursus,{{versus|460}} accipiet: caeso pater hunc detraxit Hyempsae. tertius extremam tauro solabere palmam. cetera contenti discedent turba duobus quisque ferox iaculis, quae dat gentile metallum.' Fulgentes pueri Tartessos et Hesperos ora{{versus|465}} ostendere simul uulgi clamore secundo. hos Tyria misere domo patria inclita Gades. mox subit aspersus prima lanugine malas Baeticus: hoc dederat puero cognomen ab amne Corduba et haud paruo certamina laeta fouebat.{{versus|470}} inde comam rutilus, sed cum fulgore niuali corporis, impleuit caueam clamoribus omnem Eurytus: excelso nutritum colle crearat Saetabis, atque aderant trepidi pietate parentes. tum Lamus et Sicoris, proles bellacis Ilerdae,{{versus|475}} et Theron, potator aquae, sub nomine Lethes quae fluit immemori perstringens gurgite ripas. Qui postquam arrecti plantis et pectora proni pulsantesque aestu laudum exultantia corda accepere tuba spatium, exiluere per auras{{versus|480}} ocius effusis neruo exturbante sagittis. diuersa et studia et clamor, pendentque fauentes unguibus atque suos, ut cuique est gratia, anheli nomine quemque cient. grex inclitus aequore fertur nullaque tramissa uestigia signat harena,{{versus|485}} omnes primaeui flauentiaque ora decori, omnes ire leues atque omnes uincere digni. Extulit incumbens medio iam limite gressum Eurytus et primus breuibus, sed primus, abibat praecedens spatiis. instat non segnius acer{{versus|490}} Hesperos ac prima stringit uestigia planta praegressae calcis. satis est huic esse priori, huic sperare sat est fieri se posse priorem. acrius hoc tendunt gressus animique uigore corpora agunt. auget pueris labor ipse decorem.{{versus|495}} ecce leui nisu postremoque agmine currens, postquam sat uisus sibi concepisse uigoris, celsus inexhaustas effundit turbine uires non expectato subitusque erumpit et auras praeuehitur Theron: credas Cyllenida plantam{{versus|500}} aetherio nexis cursu talaribus ire. iamque hos iamque illos, populo mirante, relinquit et, modo postremus, nunc ordine tertia palma, Hesperon infestat sua per uestigia pressum. nec iam, quem sequitur tantum, sed prima coronae{{versus|505}} spes trepidat tantis uenientibus Eurytus alis. quartus sorte loci, sed, si tres ordine seruent inceptos cursus, nequiquam uana laborans, Tartessos fratrem medio Therone premebat. nec patiens ultra tollit sese aequore Theron{{versus|510}} igneus et plenum praeteruolat Hesperon irae. unus erat super, et metae propioribus aegros urebat finis stimulis; quascumque reliquit hinc labor, hinc penetrans pauor in praecordia uires, dum sperare licet, breuia ad conamina uterque{{versus|515}} aduocat: aequantur cursus, pariterque ruebant. et forsan gemina meruissent praemia palma, peruecti simul ad metas, ni, terga secutus Theronis, fusam late per lactea colla Hesperos ingenti tenuisset saeuus ab ira{{versus|520}} traxissetque comam. tardato laetus ouansque Eurytus euadit iuuene atque ad praemia uictor emicat et galeae fert donum insigne coruscae. cetera promisso donata est munere pubes intonsasque comas uiridi redimita corona{{versus|525}} bina tulit patrio quatiens hastilia ferro. Hinc grauiora uirum certamina, comminus ensis destrictus bellique feri simulacra cientur. nec, quos culpa tulit, quos crimina noxia uitae, sed uirtus animusque ferox ad laudis amorem,{{versus|530}} hi creuere pares ferro; spectacula digna Martigena uulgo suetique laboris imago. hos inter gemini (quid iam non regibus ausum? aut quod iam regni restat scelus?) impia circo innumero fratres, cauea damnante furorem,{{versus|535}} pro sceptro armatis inierunt proelia dextris. is genti mos dirus erat, patriumque petebant orbati solium lucis discrimine fratres. concurrere animis, quantis confligere par est quos regni furor exagitat, multoque cruore{{versus|540}} exsatiata simul portantes corda sub umbras occubuere. pari nisu per pectora adactus intima descendit mucro; superaddita saeuis ultima uulneribus uerba; et, conuicia uoluens, dirus in inuitas effugit spiritus auras.{{versus|545}} nec manes pacem passi. nam corpora iunctus una cum raperet flamma rogus, impius ignis dissiluit, cineresque simul iacuisse negarunt. cetera distincto donata est munere turba, ut uirtus et dextra fuit. duxere iuuencos{{versus|550}} impressis dociles terram proscindere aratris, duxere adsuetos lustra exagitare ferarum uenatu iuuenes, quos dat Maurusia praeda. necnon argenti necnon insignia uestis captiuae pretia et sonipes et crista nitenti{{versus|555}} insurgens cono, spolia exuuiaeque Libyssae. Tum iaculo petiere decus, spectacula circi postrema, et metae certarunt uincere finem Burnus auis pollens, quem misit ripa ~metalli qua Tagus auriferis pallet turbatus harenis,{{versus|560}} et Glagus insignis uentos anteire lacerto, et, cuius numquam fugisse hastilia cerui praerapida potuere fuga, uenator Aconteus, Indibilisque, diu laetus bellare Latinis, iam socius, uolucresque uagas deprendere nube{{versus|565}} adsuetus iaculis, idem et bellator, Ilerdes. laus Burni prima, infixit qui spicula metae: est donum serua albentis inuertere lanas murice Gaetulo docta. at, quem proxima honorant praemia, uicinam metae qui propulit hastam,{{versus|570}} accepto laetus puero discessit Ilerdes, cui ludus nullam cursu non tollere dammam. tertia palma habuit geminos insignis Aconteus nec timidos agitare canes latratibus aprum. Quos postquam clamor plaususque probauit honores,{{versus|575}} germanus ducis atque effulgens Laelius ostro nomina magna uocant laeti manesque iacentum atque hastas simul effundunt. celebrare iuuabat sacratos cineres atque hoc decus addere ludis. ipse etiam mentis testatus gaudia uultu{{versus|580}} ductor, ut aequauit meritis pia pectora donis, et frater thoraca tulit multiplicis auri, Laelius Asturica rapidos de gente iugales, contorquet magnis uictricem uiribus hastam consurgens umbrisque dari testatur honorem.{{versus|585}} hasta uolans, mirum dictu, medio incita campo substitit ante oculos et terrae infixa cohaesit. tum subitae frondes celsoque cacumine rami et latam spargens quercus, dum nascitur, umbram. ad maiora iubent praesagi tendere uates:{{versus|590}} id monstrare deos atque hoc portendere signis. Quo super augurio, pulsis de litore cunctis Hesperio Poenis, ultor patriaeque domusque Ausoniam repetit Fama ducente triumphum. nec Latium curis ardet flagrantius ullis,{{versus|595}} quam iuueni Libyam et summos permittere fasces. sed non par animis nec bello prospera turba ancipiti senior temeraria coepta uetabant magnosque horrebant cauta formidine casus. Ergo, ubi delato consul sublimis honore{{versus|600}} ad patres consulta refert deturque potestas orat delendae Carthaginis, altius orsus hoc grandaeua modo Fabius pater ora resoluit: 'Haud equidem metuisse queam, satiatus et aeui et decoris, cui iam superest et gloria et aetas,{{versus|605}} ne credat nos inuidiae certamine consul laudibus obtrectare suis. satis inclita nomen gestat fama meum, nec egent tam prospera laude facta noua. uerum et patriae, dum uita manebit, deesse nefas animumque nefas scelerare silendo.{{versus|610}} bella noua in Libyae moliris ducere terras? hostis enim deest Ausoniae, nec uincere nobis est satis Hannibalem. petitur quae gloria maior litore Elissaeo? stimuli si laudis agunt nos, hanc segetem mete. composuit propioribus ausis{{versus|615}} dignum te Fortuna parem. uult Itala tellus ductoris saeui, uult tandem, haurire cruorem. quo Martem aut quo signa trahis? restinguere primum est ardentem Italiam. tu fessos auius hostis deseris ac septem denudas proditor arces.{{versus|620}} an, cum tu Syrtim ac sterilis uastabis harenas, non dira illa lues notis iam moenibus urbis adsiliet uacuumque Iouem sine pube, sine armis inuadet? quanti, ut cedas Romamque relinquas, emerit! et tanto percussi fulmine belli{{versus|625}} sicine te, ut nuper Capua est accitus ab alta Fuluius, aequoreis Libyae reuocabimus oris? uince domi et trinis maerentem funera lustris Ausoniam purga bello. tum tende remotos in Garamantas iter Nasamoniacosque triumphos{{versus|630}} molire. angustae prohibent nunc talia coepta res Italae. pater ille tuus, qui nomina uestrae addidit haud segnis genti, cum consul Hiberi tenderet ad ripas, reuocato milite primus descendenti auide superatis Alpibus ultro{{versus|635}} opposuit sese Hannibali. tu consul abire a uictore paras hoste atque auellere nobis scilicet hoc astu Poenum? si deinde sedebit impauidus nec te in Libyam tuaque arma sequetur, capta damnabis consulta improuida Roma.{{versus|640}} sed fac turbatum conuertere signa tuaeque classis uela sequi. nempe idem erit Hannibal, idem cuius tu uallum uidisti e moenibus urbis.' haec Fabius, seniorque manus paria ore fremebat. Tum contra consul: 'Caesis ductoribus olim{{versus|645}} magnanimis gemino leto, cum tota subisset Sidonium possessa iugum Tartessia tellus, non Fabio, non, quis eadem est sententia cordi, quoquam ad opem uerso, fateor, primoribus annis excepi nubem belli solusque ruenti{{versus|650}} obieci caelo caput atque in me omnia uerti. tum grandaeua manus puero male credita bella atque idem hic uates temeraria coepta canebat. dis grates laudemque fero, sub numine quorum gens Troiana sumus: puer ille et futtilis aetas{{versus|655}} imbellesque anni necdum maturus ad arma Scipio restituit terras inlaesus Hiberas Troiugenis, pepulit Poenos, solisque secutus extremas ad Atlanta uias, exegit ab orbe Hesperio nomen Libyae nec rettulit ~auri{{versus|660}} signa prius, quam fumantis circa aequora uidit Romano Phoebum soluentem litore currus. asciuit reges idem. nunc ultimus actis restat Carthago nostris labor. hoc sator aeui Iuppiter aeterni monet. Hannibali ecce senectus{{versus|665}} intremit aut aegros simulat mentita timores, ne finem longis tandem peperisse ruinis sit noster titulus. certe iam dextera nobis experta, et robur florentibus auximus annis. ne uero fabricate moras, sed currere sortem{{versus|670}} hanc sinite ad ueterum delenda opprobria cladum quam mihi serua⟨ue⟩re dei. sat gloria cauto non uinci pulchra est Fabio, peperitque sedendo omnia Cunctator. nobis nec Mago nec Hannon nec Gisgone satus nec Hamilcare terga dedisset,{{versus|675}} si segnes clauso traheremus proelia uallo. Sidoniusne puer uix pubescente iuuenta Laurentis potuit populos et Troia adire moenia flauentemque sacro cum gurgite Thybrim et potuit Latium longo depascere bello:{{versus|680}} nos Libyae terris tramittere signa pigebit et Tyrias agitare domos? secura pericli litora lata patent, et opima pace quieta stat tellus. timeat tandem Carthago timeri adsueta, et nobis, quamuis Oenotria nondum{{versus|685}} Hannibale arua uacent, superesse intellegat arma. illum ego, quem uosmet cauti consultaque uestra in Latio fecere senem, cui tertia large fundenti nostrum ducuntur lustra cruorem, illum ego ad incensas trepidantem et sera pauentem{{versus|690}} aduertam patriae sedes. an Roma uidebit turpia Agenoreae muris uestigia dextrae: Carthago immunis nostros secura labores audiet interea et portis bellabit apertis? tum uero pulset nostras iterum improbus hostis{{versus|695}} ariete Sidonio turris, si templa suorum non ante audierit Rutulis crepitantia flammis.' Talibus accensi patres, fatoque uocante, consulis adnuerunt dictis, faustumque precati ut foret Ausoniae, tramittere bella dederunt. </poem> {{Liber |Ante=Liber XV |AnteNomen=../Liber XV |Post=Liber XVII |PostNomen=../Liber XVII }} 0t3mpvd3mxqpknlmy6a26tmkx6az72c 269674 269636 2026-06-08T15:06:17Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/XVI]] ad [[Punica/Liber XVI]] 269636 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber XVI }} {{Liber |Ante=Liber XV |AnteNomen=../Liber XV |Post=Liber XVII |PostNomen=../Liber XVII }} <poem> Bruttia maerentem casus patriaeque suosque Hannibalem accepit tellus. hic aggere saeptus in tempus posita ad renouandum bella coquebat: abditus ut silua, stabulis cum cessit ademptis, amisso taurus regno gregis auia clauso{{versus|5}} molitur saltu certamina iamque feroci mugitu nemora exterret perque ardua cursu saxa ruit, sternit siluas rupesque lacessit irato rabidus cornu: tremit omnis ab alto prospectans scopulo pastor noua bella parantem.{{versus|10}} sed uigor hausurus Latium, si cetera Marti adiumenta forent, praua obtrectante suorum inuidia, reuocare animos ac stare negata cogebatur ope et senio torpescere rerum. parta tamen formido manu et tot caedibus olim{{versus|15}} quaesitus terror uelut inuiolabile telis seruabant sacrumque caput, proque omnibus armis et castrorum opibus dextrisque recentibus unum Hannibalis sat nomen erat. tot dissona lingua agmina, barbarico tot discordantia ritu{{versus|20}} corda uirum mansere gradu, rebusque retusis fidas ductoris tenuit reuerentia mentes. Nec uero Ausonia tantum se laetus agebat Dardanidis Mauors: iam terra cedit Hibera auriferis tandem Phoenix depulsus ab aruis,{{versus|25}} iam Mago exutus castris agitante pauore in Libyam propero tramisit caerula uelo. ecce aliud decus haud uno contenta fauore nutribat Fortuna duci. nam concitus Hannon aduentabat, agens crepitantibus agmina caetris{{versus|30}} barbara, et indigenas serus raptabat Hiberos. non ars aut astus belli uel dextera deerat, si non Scipiadae concurreret. omnia ductor magna adeo Ausonius maiori mole premebat: ut Phoebe stellas, ut fratri⟨s⟩ lumina Phoeben{{versus|35}} exuperant montisque Atlas et flumina Nilus, ut pater Oceanus Neptunia caerula uincit. uallantem castra (obscuro nam uesper Olympo fundere non aequam trepidanti coeperat umbra⟨m⟩) adgreditur Latius rector, subitoque tumultu{{versus|40}} caeduntur passim coepti munimina ualli imperfecta super. contexere herbida lapsos pondera, et in tumuli concessit caespes honorem. Vix uni mens digna uiro, nouisse minores quam deceat pretiumque operis sit tradere famae.{{versus|45}} Cantaber ingenio membrorum et mole timeri uel nudus telis poterat Larus. hic fera gentis more securigera miscebat proelia dextra et, quamquam fundi se circum pulsa uideret agmina, deleta gentilis pube cateruae{{versus|50}} caesorum implebat solus loca: seu foret hostis comminus, expleri gaudebat uulnere frontis aduersae, seu laeua acies in bella uocaret, obliquo telum reflexum Marte rotabat. at, cum pone ferox auersi in terga ueniret{{versus|55}} uictor, nil trepidans retro iactare bipennem callebat, nulla belli non parte timendus. huic ducis inuicti germanus turbine uasto Scipio contorquens hastam, cudone comantis disiecit crinis. namque altius acta cucurrit{{versus|60}} cuspis et elata procul est eiecta securi. at iuuenis, cui telum ingens accesserat ira, barbaricam adsiliens magno clamore bipennem incutit. intremuere acies, sonuitque per auras pondere belligero pulsati tegminis umbo,{{versus|65}} haud impune quidem. remeans nam dextera ab ictu decisa est gladio ac dilecto immortua telo. qui postquam murus miseris ruit, agmina concors auertit fuga confestim dispersa per agros. nec pugnae species, sed poenae tristis imago{{versus|70}} illa erat, hinc tantum caedentum atque inde ruentum. per medios Hannon palmas post terga reuinctus ecce trahebatur lucemque (heu dulcia caeli lumina!) captiuus lucem inter uincla petebat. cui rector Latius: 'Tanta, en, qui regna reposcant,{{versus|75}} quis cedat toga et armiferi gens sacra Quirini. seruitio si tam faciles, cur bella refertis?' Haec inter celerare gradum, coniungat ut arma, Hasdrubalem ignarum cladis praenuntius adfert explorator eques. raptat dux obuia signa{{versus|80}} ac, postquam optatam laetus contingere pugnam uidit et ad letum magno uenientia cursu agmina, suspiciens caelum 'Nil amplius' inquit 'uos hodie posco, superi. protraxtis ad arma quod profugos, satis est: in dextra cetera nobis{{versus|85}} uota, uiri. rapite, ite, precor. uocat ecce furentis hinc pater, hinc patruus. gemina o mihi numina belli, ducite, adeste, sequor. dignas spectabitis, aut me praescia mens fallit, uestro iam nomine caedes. nam quis erit tandem campis telluris Hiberae{{versus|90}} bellandi modus? en umquam lucebit in orbe ille dies, quo te armorum, Carthago, meorum aspiciam sonitus admotaque bella trementem?' Dixerat, et raucus stridenti murmure clangor increpuit: tonuere feris clamoribus astra.{{versus|95}} concurrunt, quantumque rapit uiolentia ponti et Notus et Boreas et inexorabilis Auster, cum mergunt plenas tumefacta sub aequora classes, aut cum letiferos accendens Sirius ignis torret anhelantem saeuis ardoribus orbem,{{versus|100}} tantum acies hominumque ferox discordia ferro demetit. haud ullus terrarum aequarit hiatus pugnarum damna, aut strages per inhospita lustra umquam tot dederit rabies horrenda ferarum. iam campi uallesque madent, hebetataque tela.{{versus|105}} et Libys occubuere et amantes Martis Hiberi. stat tamen una loco perfossis debilis armis luctaturque acies, qua concutit Hasdrubal hastam. nec finem daret ille dies animosaque uirtus, ni perlapsa uiro loricae tegmen harundo{{versus|110}} et parco summum uiolasset uulnere corpus suasissetque fugam. rapido certamina linquit in latebras euectus equo noctisque per umbram ad Tartessiacos tendit per litora portus. Proximus in pugna ductori Marte manuque{{versus|115}} regnator Nomadum fuerat, mox foedere longo cultuque Aeneadum nomen Masinissa superbum. huic fesso, quos dura fuga et nox suaserat atra, carpenti somnos subitus rutilante coruscum uertice fulsit apex, crispamque inuoluere uisa est{{versus|120}} mitis flamma comam atque hirta se spargere fronte. concurrunt famuli et serpentis tempora circum festinant gelidis restinguere fontibus ignis; at grandaeua deum praenoscens omina mater 'Sic, sic, caelicolae, portentaque uestra secundi{{versus|125}} condite:' ait 'dure⟨t⟩ capiti per saecula lumen. ne uero, ne, nate, deum tam laeta pauesce prodigia aut sacras metue inter tempora flammas. hic tibi Dardaniae promittit foedera gentis, hic tibi regna dabit regnis maiora paternis{{versus|130}} ignis et adiunget Latiis tua nomina fatis.' sic uates, iuuenisque animum tam clara mouebant monstra, nec a Poenis ulli uirtutis honores, Hannibal ipse etiam iam iamque modestior armis. Aurora obscuri tergebat nubila caeli{{versus|135}} uixque Atlantiadum rubefecerat ora sororum: tendit in Ausonios et adhuc hostilia castra. atque, ubi se uallo intulerat, ductorque benigno accepit Latius uultu, rex talibus infit: 'Caelestum monita et sacrae responsa parentis{{versus|140}} disque tua, o Rutulum rector, gratissima uirtus auulsum Tyriis huc me duxere uolentem. si tibi non segnes tua contra fulmina saepe uisi stare sumus, dignam te, nate Tonantis, adferimus dextram. nec nos aut uana subegit{{versus|145}} incertae mentis leuitas et mobile pectus, aut spes et laeti sectamur praemia Martis: perfidiam fugio et periuram ab origine gentem. tu, quando Herculeis finisti proelia metis, nunc ipsam belli nobiscum inuade parentem.{{versus|150}} ille tibi, qui iam gemino Laurentia lustro possedit regna et scalas ad moenia Romae admouet, in Libyam flammis ferroque trahendus.' Sic Nomadum ductor. tunc dextra Scipio dextram amplexus: 'Si pulchra tibi Mauorte uidetur,{{versus|155}} pulchrior est gens nostra fide. dimitte bilinguis ex animo socios. magna hinc te praemia clarae uirtutis, Masinissa, manent, citiusque uel armis quam gratae studio uincetur Scipio mentis. cetera quae Libyam portari incendia suades,{{versus|160}} expediet tempus. nec enim sunt talia rerum non meditata mihi, et mentem Carthago fatigat.' hinc iuueni dona insignem uelamine picto dat chlamydem stratumque ostro, quem ceperat ipse deiecto uictor Magone animique probarat,{{versus|165}} cornipedem, tum, qua diuum libabat ad aras Hasdrubal, ex auro pateram galeamque comantem. exin firmato sociali foedere regis uertendas agitat iam nunc Carthaginis arces. Massylis regnator erat ditissimus oris{{versus|170}} nec nudus uirtute Syphax, que⟨m⟩ iura petebant innumerae gentes extremaque litore Tethys. multa uiro terra ac sonipes et belua, terror bellorum, nec non Marti delecta iuuentus. nec foret, aut ebore aut solido qui uinceret auro{{versus|175}} Gaetulisue magis fucaret uellus aenis. has adiungere opes auidus reputansque laborem, si uertat rex ad Poenos, dare uela per altum imperat atque animo iam tum Africa bella capessit. uerum ubi peruentum, et portus tenuere carinae,{{versus|180}} iam trepida fugiens per proxima litora puppe Hasdrubal adflictis aderat noua foedera quaerens rebus et ad Tyrios Massylia signa trahebat. Audito pariter populorum in regna duorum aduenisse duces, qui tota mole laborent{{versus|185}} disceptentque armis terrarum uter imperet orbi, celsus mente Syphax acciri in tecta benigne imperat et tanto regni se tollit honore. tum laetos uoluens oculos aduersa per ora, sic Latium adfatur iuuenem ac prior incipit ultro:{{versus|190}} 'Quam te, Dardanide pulcherrime, mente serena accipio intueorque libens! quamque ora recordor laetus Scipiadae! reuocat tua forma parentem. nam repeto, Herculeas Erythia ad litora Gades cum studio pelagi et spectandis aestibus undae{{versus|195}} uenissem, magnos uicina ad flumina Baetis ductores miro quodam me cernere amore. tum mihi dona uiri praeda delecta tulere, arma simul regnoque meo tum cognita primum cornipedum frena atque arcus, quis cedere nostra{{versus|200}} nunc norunt iacula, et ueteris tribuere magistros militiae, qui dispersas sine lege cateruas uestro formarent ritu ad certamina Martis. ast ego, cum contra, nostris quae copia regnis, nunc auri ferrem, niuei nunc munera dentis,{{versus|205}} nil ualui precibus. solos sibi cepit uterque, quos cohibebat ebur uaginae sectilis, enses. quare, age, laetus haue nostros intrare penatis ac, mea quando adfert Libycum fortuna per undas ductorem, facili, quae dicam, percipe mente.{{versus|210}} et uos, qui Tyriae regitis Carthaginis arces, Hasdrubal, huc aures, huc quaeso aduertite sensus. quanta per Ausonios populos torrentibus armis tempestas ruat et Latio suprema minetur, utque bibant Tyrium bis quinos saeua per annos{{versus|215}} Sicana nunc tellus, nunc litora Hibera cruorem, cui nescire licet? quin ergo tristia tandem considunt bella, et deponitis arma uolentes? tu Libya, tu te Ausonia cohibere memento. haud deformis erit uobis ad foedera uersis{{versus|220}} pacator mediusque Syphax.' subiungere plura non passus, gentis morem arbitriumque senatus Scipio demonstrat, uanique absistere coepti spe iubet et patres docet haec expendere solos. suadendi modus hic, quodque est de parte diei{{versus|225}} exacti super ad mensas et pocula uertunt, atque, epulis postquam finis, dant corpora somno et dura in noctem curarum uincula soluunt. Iamque nouum terris pariebat limine primo egrediens Aurora diem, stabulisque subibant{{versus|230}} ad iuga solis equi, necdum ipse ascenderat axem, sed prorupturis rutilabant aequora flammis: exigit e stratis corpus uultuque sereno Scipio contendit Massyli ad limina regis. illi mos patrius fetus nutrire leonum{{versus|235}} et catulis rabiem atque iras expellere alendo. tum quoque fulua manu mulcebat colla iubasque et fera tractabat ludentum interritus ora. Dardanium postquam ductorem accepit adesse, induitur chlamydem, regnique insigne uetusti{{versus|240}} gestat laeua decus. cinguntur tempora uitta albente, ac lateri de more adstringitur ensis. hinc in tecta uocat, secretisque aedibus hospes sceptrifero cum rege pari sub honore residunt. Tum prior his infit terrae pacator Hiberae:{{versus|245}} 'Prima mihi, domitis Pyrenes gentibus, ire ad tua regna fuit properantem et maxima cura, o sceptri uenerande Syphax. nec me aequore saeuus tardauit medio pontus. non ardua regnis quaesumus aut inhonora tuis: coniunge Latinis{{versus|250}} unanimum pectus sociusque accede secundis. non tibi Massylae gentes extentaque tellus Syrtibus et latis proauita potentia campis amplius attulerint decoris, quam Romula uirtus certa iuncta fide et populi Laurentis honores.{{versus|255}} cetera quid referam? non ullus scilicet ulli aecus caelicolum, qui Dardana laeserit arma.' Audiuit laeto Massylus et adnuit ore complexusque uirum 'Firmemus prospera' dixit 'omina, nec uotis superi concordibus absint,{{versus|260}} cornigerumque Iouem Tarpeiumque ore uocemus.' et simul extructis caespes surrexerat aris uictimaque admotae stabat subiecta bipenni, cum subito abruptis fugiens altaria taurus exiluit uinclis mugituque excita late{{versus|265}} impleuit tecta et fremitu suspiria rauco congeminans trepida terrorem sparsit in aula. uittaque, maiorum decoramen, fronte sine ullo delapsa attactu nudauit tempora regis. talia caelicolae casuro tristia regno{{versus|270}} signa dabant, saeuique aderant grauia omina fati. hunc fractum bello regem solioque reuulsum, tempus erit, cum ducet agens ad templa Tonantis qui tunc orabat socialia foedera supplex. his actis repetit portum puppesque secundo{{versus|275}} dat uento et notis reddit se Scipio terris. Concurrere auidae gentes, uariosque subacta Pyrene misit populos. mens omnibus una: concordes regem appellant regemque salutant. scilicet hunc summum norunt uirtutis honorem.{{versus|280}} sed, postquam miti reiecit munera uultu, Ausonio non digna uiro, patriosque uicissim edocuit ritus et Romam nomina regum monstrauit nescire pati, tum uersus in unam, quae restat, curam, nullo super hoste relicto,{{versus|285}} et Latios simul et uulgum Baetisque Tagique conuocat ac medio in coetu sic deinde profatur 'Quando ita caelicolum nobis propensa uoluntas adnuit, extremo Libys ut deiectus ab orbe aut his occideret campis, aut axe relicto{{versus|290}} Hesperio patrias exul lustraret harenas: iam uestra tumulos terra celebrare meorum est animus pacemque dare exposcentibus umbris. mente fauete pari atque aures aduertite uestras. septima cum solis renouabitur orbita caelo,{{versus|295}} quique armis ferroque ualent, quique arte regendi quadriiugos pollent currus, quis uincere planta spes est, et studium iaculis impellere uentos, adsint ac pulchrae certent de laude coronae. praemia digna dabo, e Tyria spolia incluta praeda,{{versus|300}} nec quisquam nostri discedet muneris expers.' sic donis uulgum laudumque cupidine flammat. Iamque dies praedicta aderat, coetuque sonabat innumero campus, simulatasque ordine iusto exequias rector lacrimis ducebat obortis.{{versus|305}} omnis Hiber, omnis Latio sub nomine miles dona ferunt tumulisque super flagrantibus addunt. ipse, tenens nunc lacte, sacro nunc plena Lyaeo pocula, odoriferis aspergit floribus aras. tum manis uocat excitos laudesque uirorum{{versus|310}} cum fletu canit et ueneratur facta iacentum. Inde refert sese circo et certamina prima incohat ac rapidos cursus proponit equorum. fluctuat aequoreo fremitu rabieque fauentum, carceribus nondum reseratis, mobile uulgus{{versus|315}} atque fores oculis et limina seruat equorum. iamque, ubi prolato sonuere repagula signo et toto prima emicuit uix ungula cornu, tollitur in caelum furiali turbine clamor, pronique ac similes certantibus ore secuntur{{versus|320}} quisque suos currus magnaque uolantibus idem uoce locuntur equis. quatitur certamine circus ⟨s⟩pectantum, ac nulli mentem non abstulit ardor: instant praeceptis et equos clamore gubernant. fuluus, harenosa surgens tellure, sub auras{{versus|325}} erigitur globus atque operit caligine densa cornipedumque uias aurigarumque labores. hic studio furit acris equi, furit ille magistri. hos patriae fauor, hos accendit nobile nomen antiqui stabuli. sunt quos spes grata fatiget{{versus|330}} et noua ferre iugum ceruix. sunt, cruda senectus quos iuuet et longo sonipes spectatus in aeuo. Euolat ante omnis rapidoque per aera curru Callaicus Lampon fugit atque ingentia tranat exultans spatia et uentos post terga relinquit.{{versus|335}} conclamant plausuque fremunt uotique peractam maiorem credunt praerepto limite partem. at, quis interior cura et prudentia circi altior, effusas primo certamine uires damnare et cassis longe increpitare querelis{{versus|340}} indispensato lassantem corpora nisu: 'Quo nimius, quo, Cyrne, ruis?' (nam Cyrnus agebat) 'uerbera dimitte et reuoca moderatus habenas.' heu surdas aures! fertur securus equorum nec meminit, quantum campi decurrere restet.{{versus|345}} Proximus, a primo distans, quantum aequore currus occupat ipse, loci tantum, sed proximus ibat Astur Panchates: patrium frons alba nitebat insigne et patrio pes omnis concolor albo. ingentes animi, membra haud procera decusque{{versus|350}} corporis exiguum, sed tum sibi fecerat alas concitus atque ibat campo indignatus habenas: crescere sublimem atque augeri membra putares. Cinyphio rector cocco radiabat Hiberus. Tertius aequata currebat fronte Peloro{{versus|355}} Caucasus. ipse asper, nec qui ceruicis amaret adplausae blandos sonitus clausumque cruento spumeus admorsu gauderet mandere ferrum. at docilis freni et melior parere Pelorus non umquam effusum sinuabat deuius axem,{{versus|360}} sed laeuo interior stringebat tramite metam, insignis multa ceruice et plurimus idem ludentis per colla iubae. mirabile dictu, nullus erat pater: ad Zephyri noua flamina campis Vettonum eductum genetrix effuderat Harpe.{{versus|365}} nobilis hunc Durius stimulabat in aequore currum, Caucasus antiquo fidebat Atlante magistro. ipsum Aetola, uago Diomedi condita, Tyde miserat: exceptum Troiana ab origine equorum tradebant, quos Aeneae Simoentos ad undas{{versus|370}} uictor Tydides magnis abduxerat ausis. iamque fere medium euecti certamine campum in spatio addebant, nisusque adprendere primos Panchates animosus equos super altior ire et praecedentem iam iamque ascendere currum{{versus|375}} pone uidebatur, curuatisque ungula prima Callaicum quatiens pulsabat calcibus axem. At postremus Atlas, sed non et segnior ibat postremo Durio: pacis de more putares aequata fronte et concordi currere freno.{{versus|380}} sensit ut exhaustas, qui proximus ibat, Hiberus Callaicas Cyrni uires, nec ut ante salire praecipitem currum, et fumantis uerbere cogi adsiduo uiolenter equos, ceu monte procella cum subita ex alto ruit, usque ad colla repente{{versus|385}} cornipedum protentus et in capita ardua pendens concitat ardentem, quod ferret lora secundus, Panchatem uocesque addit cum uerbere mixtas: 'Tene, Astur, certante feret quisquam aequore palmam erepto? consurge, uola, perlabere campum{{versus|390}} adsuetis uelox pennis. decrescit anhelo pectore consumptus Lampon, nec restat hianti, quem ferat ad metas, iam spiritus.' haec ubi dicta, tollit se sonipes, ceu tunc e carcere primo corriperet spatium, et nitentem opponere curuos{{versus|395}} aut aequare gradus Cyrnum post terga relinquit. confremit et caelum et percussus uocibus altis spectantum circus. fertur sublime per auras altius attollens ceruicem uictor ouantem Panchates sociosque trahit prior ipse iugalis.{{versus|400}} At postremus Atlas, Durius postremus in orbem exercent artis: laeuos nunc adpetit ille conatus, nunc ille premit certatque subire dexter, et alterni nequiquam fallere temptant: donec confisus primaeuae flore iuuentae{{versus|405}} oblicum Durius conuersis pronus habenis opposuit currum atque euersum propulit axem Atlantis senio inualidi, sed iusta querentis: 'Quo ruis? aut quinam hic rabidi certaminis est mos? et nobis et equis letum commune laboras.'{{versus|410}} dumque ea proclamat, perfracto uoluitur axe cernuus, ac pariter fusi, miserabile, campo discordes sternuntur equi. quatit aequore aperto lora suis uictor, mediaque Pelorus harena surgere nitentem fugiens Atlanta reliquit.{{versus|415}} nec longum Cyrni defessos prendere currus. hunc quoque cunctantem et sero moderamina equorum discentem rapido praeteruolat incitus axe. impellit currum clamor uocesque fauentum, iamque etiam dorso atque umeris trepidantis Hiberi{{versus|420}} ora superposuit sonipes, flatusque uapore terga premi et spumis auriga calescere sentit. incubuit campo Durius misitque citatos uerbere quadrupedes, nec frustra: aequare uidetur, aut etiam aequauit iuga praecedentia dexter.{{versus|425}} attonitus tum spe tanta: 'Genitore, Pelore, te Zephyro eductum nunc nunc ostendere tempus. discant, qui pecudum ducunt ab origine nomen, quantum diuini praecellat seminis ortus. uictor dona dabis statuesque altaria patri.'{{versus|430}} et, ni successu nimio laetoque pauore proditus elapso foret inter uerba flagello, forsan sacrasset Zephyro, quas uouerat, aras. tum uero infelix, ueluti delapsa corona uictoris capiti foret, in se uersus ab ira{{versus|435}} auratam medio discindit pectore uestem, ac lacrimae simul et questus ad sidera fusi. nec iam subducto parebat uerbere currus. pro stimulis dorso quatiuntur inania lora. Interea metis certus iam laudis agebat{{versus|440}} sese Panchates et praemia prima petebat arduus. effusas lenis per colla, per armos uentilat aura iubas, tum mollia crura superbi attollens gressus magno clamore triumphat. par donum solido argento caelata bipennis{{versus|445}} omnibus, at uario distantia cetera honore. primus ecum uolucrem, Massyli munera regis haud spernenda, tulit. tulit hinc uirtute secundus e Tyria, quae multa iacet, duo pocula, praeda, aurifero perfusa Tago. uillosa leonis{{versus|450}} terga feri et cristis horrens Sidonia cassis tertius inde honor est. postremo munere Atlantem, quamuis perfracto senior subsederat axe, accitum donat ductor, miseratus et aeuum et sortem casus. famulus florente iuuenta{{versus|455}} huic datur, adiuncto gentilis honore galeri. His actis ductor laeta ad certamina plantae inuitat positisque accendit pectora donis: 'Hanc primus galeam (hac acies terrebat Hiberas Hasdrubal), hunc ensem, cui proxima gloria cursus,{{versus|460}} accipiet: caeso pater hunc detraxit Hyempsae. tertius extremam tauro solabere palmam. cetera contenti discedent turba duobus quisque ferox iaculis, quae dat gentile metallum.' Fulgentes pueri Tartessos et Hesperos ora{{versus|465}} ostendere simul uulgi clamore secundo. hos Tyria misere domo patria inclita Gades. mox subit aspersus prima lanugine malas Baeticus: hoc dederat puero cognomen ab amne Corduba et haud paruo certamina laeta fouebat.{{versus|470}} inde comam rutilus, sed cum fulgore niuali corporis, impleuit caueam clamoribus omnem Eurytus: excelso nutritum colle crearat Saetabis, atque aderant trepidi pietate parentes. tum Lamus et Sicoris, proles bellacis Ilerdae,{{versus|475}} et Theron, potator aquae, sub nomine Lethes quae fluit immemori perstringens gurgite ripas. Qui postquam arrecti plantis et pectora proni pulsantesque aestu laudum exultantia corda accepere tuba spatium, exiluere per auras{{versus|480}} ocius effusis neruo exturbante sagittis. diuersa et studia et clamor, pendentque fauentes unguibus atque suos, ut cuique est gratia, anheli nomine quemque cient. grex inclitus aequore fertur nullaque tramissa uestigia signat harena,{{versus|485}} omnes primaeui flauentiaque ora decori, omnes ire leues atque omnes uincere digni. Extulit incumbens medio iam limite gressum Eurytus et primus breuibus, sed primus, abibat praecedens spatiis. instat non segnius acer{{versus|490}} Hesperos ac prima stringit uestigia planta praegressae calcis. satis est huic esse priori, huic sperare sat est fieri se posse priorem. acrius hoc tendunt gressus animique uigore corpora agunt. auget pueris labor ipse decorem.{{versus|495}} ecce leui nisu postremoque agmine currens, postquam sat uisus sibi concepisse uigoris, celsus inexhaustas effundit turbine uires non expectato subitusque erumpit et auras praeuehitur Theron: credas Cyllenida plantam{{versus|500}} aetherio nexis cursu talaribus ire. iamque hos iamque illos, populo mirante, relinquit et, modo postremus, nunc ordine tertia palma, Hesperon infestat sua per uestigia pressum. nec iam, quem sequitur tantum, sed prima coronae{{versus|505}} spes trepidat tantis uenientibus Eurytus alis. quartus sorte loci, sed, si tres ordine seruent inceptos cursus, nequiquam uana laborans, Tartessos fratrem medio Therone premebat. nec patiens ultra tollit sese aequore Theron{{versus|510}} igneus et plenum praeteruolat Hesperon irae. unus erat super, et metae propioribus aegros urebat finis stimulis; quascumque reliquit hinc labor, hinc penetrans pauor in praecordia uires, dum sperare licet, breuia ad conamina uterque{{versus|515}} aduocat: aequantur cursus, pariterque ruebant. et forsan gemina meruissent praemia palma, peruecti simul ad metas, ni, terga secutus Theronis, fusam late per lactea colla Hesperos ingenti tenuisset saeuus ab ira{{versus|520}} traxissetque comam. tardato laetus ouansque Eurytus euadit iuuene atque ad praemia uictor emicat et galeae fert donum insigne coruscae. cetera promisso donata est munere pubes intonsasque comas uiridi redimita corona{{versus|525}} bina tulit patrio quatiens hastilia ferro. Hinc grauiora uirum certamina, comminus ensis destrictus bellique feri simulacra cientur. nec, quos culpa tulit, quos crimina noxia uitae, sed uirtus animusque ferox ad laudis amorem,{{versus|530}} hi creuere pares ferro; spectacula digna Martigena uulgo suetique laboris imago. hos inter gemini (quid iam non regibus ausum? aut quod iam regni restat scelus?) impia circo innumero fratres, cauea damnante furorem,{{versus|535}} pro sceptro armatis inierunt proelia dextris. is genti mos dirus erat, patriumque petebant orbati solium lucis discrimine fratres. concurrere animis, quantis confligere par est quos regni furor exagitat, multoque cruore{{versus|540}} exsatiata simul portantes corda sub umbras occubuere. pari nisu per pectora adactus intima descendit mucro; superaddita saeuis ultima uulneribus uerba; et, conuicia uoluens, dirus in inuitas effugit spiritus auras.{{versus|545}} nec manes pacem passi. nam corpora iunctus una cum raperet flamma rogus, impius ignis dissiluit, cineresque simul iacuisse negarunt. cetera distincto donata est munere turba, ut uirtus et dextra fuit. duxere iuuencos{{versus|550}} impressis dociles terram proscindere aratris, duxere adsuetos lustra exagitare ferarum uenatu iuuenes, quos dat Maurusia praeda. necnon argenti necnon insignia uestis captiuae pretia et sonipes et crista nitenti{{versus|555}} insurgens cono, spolia exuuiaeque Libyssae. Tum iaculo petiere decus, spectacula circi postrema, et metae certarunt uincere finem Burnus auis pollens, quem misit ripa ~metalli qua Tagus auriferis pallet turbatus harenis,{{versus|560}} et Glagus insignis uentos anteire lacerto, et, cuius numquam fugisse hastilia cerui praerapida potuere fuga, uenator Aconteus, Indibilisque, diu laetus bellare Latinis, iam socius, uolucresque uagas deprendere nube{{versus|565}} adsuetus iaculis, idem et bellator, Ilerdes. laus Burni prima, infixit qui spicula metae: est donum serua albentis inuertere lanas murice Gaetulo docta. at, quem proxima honorant praemia, uicinam metae qui propulit hastam,{{versus|570}} accepto laetus puero discessit Ilerdes, cui ludus nullam cursu non tollere dammam. tertia palma habuit geminos insignis Aconteus nec timidos agitare canes latratibus aprum. Quos postquam clamor plaususque probauit honores,{{versus|575}} germanus ducis atque effulgens Laelius ostro nomina magna uocant laeti manesque iacentum atque hastas simul effundunt. celebrare iuuabat sacratos cineres atque hoc decus addere ludis. ipse etiam mentis testatus gaudia uultu{{versus|580}} ductor, ut aequauit meritis pia pectora donis, et frater thoraca tulit multiplicis auri, Laelius Asturica rapidos de gente iugales, contorquet magnis uictricem uiribus hastam consurgens umbrisque dari testatur honorem.{{versus|585}} hasta uolans, mirum dictu, medio incita campo substitit ante oculos et terrae infixa cohaesit. tum subitae frondes celsoque cacumine rami et latam spargens quercus, dum nascitur, umbram. ad maiora iubent praesagi tendere uates:{{versus|590}} id monstrare deos atque hoc portendere signis. Quo super augurio, pulsis de litore cunctis Hesperio Poenis, ultor patriaeque domusque Ausoniam repetit Fama ducente triumphum. nec Latium curis ardet flagrantius ullis,{{versus|595}} quam iuueni Libyam et summos permittere fasces. sed non par animis nec bello prospera turba ancipiti senior temeraria coepta uetabant magnosque horrebant cauta formidine casus. Ergo, ubi delato consul sublimis honore{{versus|600}} ad patres consulta refert deturque potestas orat delendae Carthaginis, altius orsus hoc grandaeua modo Fabius pater ora resoluit: 'Haud equidem metuisse queam, satiatus et aeui et decoris, cui iam superest et gloria et aetas,{{versus|605}} ne credat nos inuidiae certamine consul laudibus obtrectare suis. satis inclita nomen gestat fama meum, nec egent tam prospera laude facta noua. uerum et patriae, dum uita manebit, deesse nefas animumque nefas scelerare silendo.{{versus|610}} bella noua in Libyae moliris ducere terras? hostis enim deest Ausoniae, nec uincere nobis est satis Hannibalem. petitur quae gloria maior litore Elissaeo? stimuli si laudis agunt nos, hanc segetem mete. composuit propioribus ausis{{versus|615}} dignum te Fortuna parem. uult Itala tellus ductoris saeui, uult tandem, haurire cruorem. quo Martem aut quo signa trahis? restinguere primum est ardentem Italiam. tu fessos auius hostis deseris ac septem denudas proditor arces.{{versus|620}} an, cum tu Syrtim ac sterilis uastabis harenas, non dira illa lues notis iam moenibus urbis adsiliet uacuumque Iouem sine pube, sine armis inuadet? quanti, ut cedas Romamque relinquas, emerit! et tanto percussi fulmine belli{{versus|625}} sicine te, ut nuper Capua est accitus ab alta Fuluius, aequoreis Libyae reuocabimus oris? uince domi et trinis maerentem funera lustris Ausoniam purga bello. tum tende remotos in Garamantas iter Nasamoniacosque triumphos{{versus|630}} molire. angustae prohibent nunc talia coepta res Italae. pater ille tuus, qui nomina uestrae addidit haud segnis genti, cum consul Hiberi tenderet ad ripas, reuocato milite primus descendenti auide superatis Alpibus ultro{{versus|635}} opposuit sese Hannibali. tu consul abire a uictore paras hoste atque auellere nobis scilicet hoc astu Poenum? si deinde sedebit impauidus nec te in Libyam tuaque arma sequetur, capta damnabis consulta improuida Roma.{{versus|640}} sed fac turbatum conuertere signa tuaeque classis uela sequi. nempe idem erit Hannibal, idem cuius tu uallum uidisti e moenibus urbis.' haec Fabius, seniorque manus paria ore fremebat. Tum contra consul: 'Caesis ductoribus olim{{versus|645}} magnanimis gemino leto, cum tota subisset Sidonium possessa iugum Tartessia tellus, non Fabio, non, quis eadem est sententia cordi, quoquam ad opem uerso, fateor, primoribus annis excepi nubem belli solusque ruenti{{versus|650}} obieci caelo caput atque in me omnia uerti. tum grandaeua manus puero male credita bella atque idem hic uates temeraria coepta canebat. dis grates laudemque fero, sub numine quorum gens Troiana sumus: puer ille et futtilis aetas{{versus|655}} imbellesque anni necdum maturus ad arma Scipio restituit terras inlaesus Hiberas Troiugenis, pepulit Poenos, solisque secutus extremas ad Atlanta uias, exegit ab orbe Hesperio nomen Libyae nec rettulit ~auri{{versus|660}} signa prius, quam fumantis circa aequora uidit Romano Phoebum soluentem litore currus. asciuit reges idem. nunc ultimus actis restat Carthago nostris labor. hoc sator aeui Iuppiter aeterni monet. Hannibali ecce senectus{{versus|665}} intremit aut aegros simulat mentita timores, ne finem longis tandem peperisse ruinis sit noster titulus. certe iam dextera nobis experta, et robur florentibus auximus annis. ne uero fabricate moras, sed currere sortem{{versus|670}} hanc sinite ad ueterum delenda opprobria cladum quam mihi serua⟨ue⟩re dei. sat gloria cauto non uinci pulchra est Fabio, peperitque sedendo omnia Cunctator. nobis nec Mago nec Hannon nec Gisgone satus nec Hamilcare terga dedisset,{{versus|675}} si segnes clauso traheremus proelia uallo. Sidoniusne puer uix pubescente iuuenta Laurentis potuit populos et Troia adire moenia flauentemque sacro cum gurgite Thybrim et potuit Latium longo depascere bello:{{versus|680}} nos Libyae terris tramittere signa pigebit et Tyrias agitare domos? secura pericli litora lata patent, et opima pace quieta stat tellus. timeat tandem Carthago timeri adsueta, et nobis, quamuis Oenotria nondum{{versus|685}} Hannibale arua uacent, superesse intellegat arma. illum ego, quem uosmet cauti consultaque uestra in Latio fecere senem, cui tertia large fundenti nostrum ducuntur lustra cruorem, illum ego ad incensas trepidantem et sera pauentem{{versus|690}} aduertam patriae sedes. an Roma uidebit turpia Agenoreae muris uestigia dextrae: Carthago immunis nostros secura labores audiet interea et portis bellabit apertis? tum uero pulset nostras iterum improbus hostis{{versus|695}} ariete Sidonio turris, si templa suorum non ante audierit Rutulis crepitantia flammis.' Talibus accensi patres, fatoque uocante, consulis adnuerunt dictis, faustumque precati ut foret Ausoniae, tramittere bella dederunt. </poem> {{Liber |Ante=Liber XV |AnteNomen=../Liber XV |Post=Liber XVII |PostNomen=../Liber XVII }} 0t3mpvd3mxqpknlmy6a26tmkx6az72c 0 37540 269633 235342 2026-06-08T15:03:21Z Saumache 27923 /* top */ assisted using [[Project:AWB|AWB]] 269633 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber XVII }} {{Liber |Ante=Liber XVI |AnteNomen=../Liber XVI }} <poem> Hostis ut Ausoniis decederet aduena terris, fatidicae fuerant oracula prisca Sibyllae caelicolum Phrygia genetricem sede petitam Laomedonteae sacrandam moenibus urbis: aduectum exciperet numen, qui lectus ab omni{{versus|5}} concilio patrum praesentis degeret aeui optimus. en nomen melius maiusque triumphis! iamque petita aderat Latia portante Cybebe puppe, atque ante omnis magno cedente senatu obuius accitis properabat Scipio sacris,{{versus|10}} qui, genitus patruo ductoris ad Africa bella tunc lecti, multa fulgebat imagine auorum. isque ubi longinquo uenientia numina ponto accepit supplex palmis Tuscique sonora Thybridis adduxit sublimis ad ostia puppim,{{versus|15}} femineae tum deinde manus subiere, per amnem quae traherent celsam religatis funibus alnum. circum arguta cauis tinnitibus aera, simulque certabant rauco resonantia tympana pulsu, semiuirique chori, gemino qui Dindyma monte{{versus|20}} casta colunt, qui Dictaeo bacchantur in antro, quique Idaea iuga et lucos nouere silentis. hos inter fremitus ac laeto uota tumultu substitit adductis renuens procedere uinclis sacra ratis subitisque uadis immobilis haesit.{{versus|25}} tum puppe a media magno clamore sacerdos: 'Parcite pollutis contingere uincula palmis et procul hinc, moneo, procul hinc, quaecumque profanae, ferte gradus nec uos casto miscete labori, dum satis est monuisse deae. quod si qua pudica{{versus|30}} mente ualet, si qua inlaesi sibi corporis astat conscia, uel sola subeat pia munera dextra.' Hic, prisca ducens Clausorum ab origine nomen, Claudia, non aequa⟨e⟩ populi male credita fama⟨e⟩, in puppim uersis palmisque oculisque profatur:{{versus|35}} 'Caelicolum genetrix, numen, quod numina nobis cuncta creas, cuius proles terramque fretumque sideraque et manis regnorum sorte gubernant, si nostrum nullo uiolatum est crimine corpus, testis, diua, ueni et facili me absolue carina.'{{versus|40}} tum secura capit funem, fremitusque leonum audiri uisus subito, et grauiora per auris nulla pulsa manu sonuerunt tympana diuae. fertur prona ratis (uentos impellere credas) contraque aduersas ducentem praeuenit undas.{{versus|45}} extemplo maior cunctis spes pectora mulcet finem armis tandem finemque uenire periclis. Ipse alacer Sicula discedens Scipio terra abscondit late propulsis puppibus aequor, cui numen pelagi placauerat hostia taurus,{{versus|50}} iactaque caeruleis innabant fluctibus exta. tunc a sede deum purumque per aethera lapsae armigerae Iouis ante oculos coepere uolucres aequoreas monstrare uias ac ducere classem. augurium clangor laetum dabat. inde secuti{{versus|55}} tantum praegressos liquida sub nube uolatus quantum non frustra speculantum lumina seruant, litora Agenoreae tenuerunt perfida terrae. Nec segnis tanta in semet ueniente procella Africa terribilem magno sub nomine molem{{versus|60}} regis opes contra et Massyla parauerat arma, spesque Syphax Libycis una et Laurentibus unus terror erat. campos pariter uallesque refusas litoraque implerat nullo decorare tapete cornipedem Nomas adsuetus, densaeque per auras{{versus|65}} condebant iaculis stridentibus aethera nubes. immemor hic dextraeque datae iunctique per aras foederis, et mensas testis atque hospita iura fasque fidemque simul, prauo mutatus amore, ruperat atque toros regni mercede pararat.{{versus|70}} uirgo erat eximia specie claroque parente, Hasdrubalis proles, thalamis quam cepit ut altis, ceu face succensus prima taedaque iugali, uertit opes gener ad Poenos, Latiaeque soluto foedere amicitiae dotalia transtulit arma.{{versus|75}} Sed non Ausonio curarum extrema Syphacem ductori monuisse fuit, missique minantur: stet regno, reputet superos, pacta hospita seruet: longe coniugia ac longe Tyrios hymenaeos inter Dardanias acies fore. sanguine quippe,{{versus|80}} si renuat, blando nimium facilique marito statura obsequia et thalami flagrantis amores. Sic Latius permixta minis, ⟨s⟩ed cassa monebat ductor. nam surdas coniunx obstruxerat aures. ergo, asper monitis frustra nitentibus, enses{{versus|85}} aduocat et castas polluti foederis aras testatus uaria Martem mouet impiger arte. castra, leui calamo cannaque intecta palustri, qualia Maurus amat dispersa mapalia pastor, adgreditur, furtum armorum tutantibus umbris,{{versus|90}} ac tacita spargit celata incendia nocte. inde, ubi collecti rapidam diffundere pestem coeperunt ignes et se per pinguia magno pabula ferre sono, clare expatiantur in auras et fumos uolucri propellunt lumine flammae.{{versus|95}} it totis inimica lues cum turbine castris, atque alimenta uorat strepitu Vulcanus anhelo arida, et ex omni manant incendia tecto. sentitur plerisque prius, quam cernitur, ignis excitis somno, multorumque ora uocantum{{versus|100}} auxilium inuadunt flammae. fluit undique uictor Mulciber et rapidis amplexibus arma uirosque corripit: exundat pestis, semustaque castra albenti uolitant per nubila summa fauilla. ipsius ingenti regis tentoria saltu{{versus|105}} lugubre increpitans late circumuolat ardor, hausissetque uirum, trepidus ni clade satelles e somno ac stratis rapuisset inulta precantem. Verum ubi mox iuncto sociarant aggere uires Massylus Tyriusque duces, accitaque regno{{versus|110}} lenierat pubes infaustae uulnera noctis, ira pudorque dabant et coniunx, tertius ignis, immanis animos, adflataque barbarus ora castrorum flammis et se uelamine nullo uix inter trepidas ereptum ex hoste cateruas{{versus|115}} frendebat minitans: sed enim non luce Syphacem nec claro potuisse die nec sole tuente a quoquam uinci. iactarat talia uecors, sed iam claudebat flatus nec plura sinebat Atropos et tumidae properabat stamina linguae.{{versus|120}} namque, ubi prosiluit castris, ceu turbidus amnis, qui siluas ac saxa trahens per deuia praeceps uoluitur et ripas spumanti gurgite laxat, ante omnis praeuectus equo trahit agmina uoce. contra naua manus Rutuli celsusque ruebat{{versus|125}} uiso rege procul raptis exercitus armis, ac sibi quisque: 'Videsne? uidesne, ut in agmine primo Massylus uolitet deposcens proelia rector? fac nostrum hoc, mea dextra, decus. uiolauit et aras caelicolum et casti ductoris foedera rupit.{{versus|130}} sit satis hunc castris semel effugisse crematis.' sic secum taciti et certatim spicula fundunt. prima in cornipedis sedit spirantibus ignem naribus hasta uolans erexitque ore cruento quadrupedem elatis pulsantem calcibus auras.{{versus|135}} corruit asper ecus confixaque cuspide membra huc illuc iactans rectorem prodidit hosti. inuadunt uanumque fugae atque attollere fessos adnitentem artus reuocato a uulnere telo corripiunt, tum uincla uiro manicaeque, pudendu⟨m⟩,{{versus|140}} addita, et, exemplum non umquam fidere laetis, sceptriferas arta palmas uinxere catena. ducitur ex alto deiectus culmine regni, qui modo sub pedibus terras et sceptra patensque litora ad Oceani sub nutu uiderat aequor.{{versus|145}} prostratis opibus regni Phoenissa metuntur agmina, et inuisus Marti notusque fugarum uertit terga citus damnatis Hasdrubal ausis. Stabat Carthago, truncatis undique membris, uni ⟨in⟩nixa uiro, tantoque fragore ruentem{{versus|150}} Hannibal absenti retinebat nomine molem. id relicum fessos opis auxiliique ciere rerum extrema iubent, huc confugere pauentes, postquam se superum desertos numine cernunt. nec mora: propulsa sulcant uada salsa carina,{{versus|155}} qui reuocent patriaeque ferant mandata monentis, ne lentus nullas uideat Carthaginis arces. Quarta Aurora ratem Dauni deuexerat oras, et fera ductoris turbabant somnia mentem. namque grauis curis carpit dum nocte quietem,{{versus|160}} cernere Flaminium Gracchumque et cernere Paulum uisus erat simul aduersos mucronibus in se destrictis ruere atque Itala depellere terra, omnisque a Cannis Trasimennique omnis ab undis in pontum impellens umbrarum exercitus ibat.{{versus|165}} ipse fugam cupiens notas euadere ad Alpes quaerebat terraeque ulnis amplexus utrisque haerebat Latiae, donec uis saeua profundo truderet et rapidis daret asportare procellis. His aegrum uisis adeunt mandata ferentes{{versus|170}} legati patriaeque extrema pericula pandunt: Massyla ut ruerint arma, ut ceruice catenas regnator tulerit Libyae, letoque negato seruetur noua pompa Ioui, Carthago laboret ut trepidi Hasdrubalis, qui rerum agitarit habenas,{{versus|175}} non una concussa fuga. se, triste profatu, uidisse, arderent cum bina in nocte silenti castra, et luceret sceleratis Africa flammis. praerapidum iuuenem minitari, Bruttia seruet litora dum Poenus, detracturum ignibus atris,{{versus|180}} in quam se referat, patriam suaque inclita facta. haec postquam dicta, et casus patuere metusque, effundunt lacrimas dextramque ut numen adorant. Audiuit toruo obtutu defixus et aegra expendit tacite cura secum ipse uolutans{{versus|185}} an tanti Carthago foret. sic deinde profatur: 'O dirum exitium mortalibus! o nihil umquam crescere nec magnas patiens exurgere laudes inuidia! euersam iam pridem excindere Romam atque aequasse solo potui, traducere captam{{versus|190}} seruitum gentem Latioque imponere leges. dum sumptus dumque arma duci fessosque secundis summisso tirone negant recreare maniplos, dumque etiam Cerere et uictu fraudasse cohortis Hannoni placet, induitur tota Africa flammis,{{versus|195}} pulsat Agenoreas Rhoeteia lancea portas. nunc patriae decus et patriae nunc Hannibal unus subsidium, nunc in nostra spes ultima dextra. uertentur signa, ut patres statuere, simulque et patriae muros et te seruabimus, Hannon.'{{versus|200}} Haec ubi detonuit, celsas e litore puppes propellit multumque gemens mouet aequore classem. non terga est ausus cedentum inuadere quisquam, non reuocare uirum: cuncti praestare uidentur, quod sponte abscedat, superi, tandemque resoluat{{versus|205}} Ausoniam. uentos optant, et litora ab hoste nuda uidere sat est: ceu flamina comprimit Auster cum fera et abscedens reddit mare, nauita parco interea uoto non auras poscit amicas contentus caruisse Noto, pacemque quietam{{versus|210}} pro facili cursu reputat satis. omnis in altum Sidonius uisus conuerterat undique miles: ductor defixos Itala tellure tenebat intentus uultus, manantesque ora rigabant per tacitum lacrimae, et suspiria crebra ciebat,{{versus|215}} haud secus ac patriam pulsus dulcisque penatis linqueret et tristis exul traheretur in oras. Vt uero adfusis puppes procedere uentis et sensim coepere procul subsidere montes, nullaque iam Hesperia et nusquam iam Daunia tellus,{{versus|220}} hic secum infrendens: 'Mentisne ego compos et hoc nunc indignus reditu, qui memet finibus umquam amorim Ausoniae? flagrasset subdita taedis Carthago, et potius cecidisset nomen Elissae. quid? tunc sat compos, qui non ardentia tela{{versus|225}} a Cannis in templa tuli Tarpeia, Iouemque detraxi solio? sparsissem incendia montis per septem bello uacuos gentique superbae Iliacum exitium et proauorum fata dedissem. cur porro haec angant? nunc, nunc inuadere ferro{{versus|230}} quis prohibet rursumque ad moenia tendere gressus? ibo et, castrorum relegens monumenta meorum, qua uia nota ⟨uoca⟩t, remeabo Anienis ad undas. flectite in Italiam proras, auertite classem: faxo ut uallata reuocetur Scipio Roma.'{{versus|235}} Talibus ardentem furiis Neptunus ut alto prospexit uertique rates ad litora uidit, quassans caeruleum genitor caput aequora fundo eruit et tumidum mouet ultra litora pontum. extemplo uentos imbresque et rupe procellas{{versus|240}} concitat Aeolias ac nubibus aethera condit. tum, penitus telo molitus regna tridenti intima, ab occasu Tethyn impellit et ortu ac totum Oceani turbat caput. aequora surgunt spumea et inlisu scopulus tremit omnis aquarum.{{versus|245}} primus se attollens Nasamonum sedibus Auster nudauit Syrtim correpta nubilus unda. insequitur sublime ferens nigrantibus alis abruptum Boreas ponti latus. intonat ater discordi flatu et partem rapit aequoris Eurus.{{versus|250}} hinc rupti reboare poli, atque hinc crebra micare fulmina, et in classem ruere implacabile caelum. consensere ignes nimbique et fluctus et ira uentorum, noctemque freto imposuere tenebrae. ecce, intorta Noto ueniensque a puppe procella{{versus|255}} antemnae immugit (stridorque immite rudentum sibilat) ac similem monti nigrante profundo ductoris frangit super ora trementia fluctum. exclamat uoluens oculos caeloque fretoque: 'Felix o frater diuisque aequate cadendo,{{versus|260}} Hasdrubal! egregium fortis cui dextera in armis pugnanti peperit letum, et cui fata dedere Ausoniam extremo tellurem adprendere morsu. at mihi Cannarum campis, ubi Paulus, ubi illae egregiae occubuere animae, dimittere uitam{{versus|265}} non licitum, uel, cum ferrem in Capitolia flammas, Tarpeio Iouis ad manis descendere telo.' Talia dum maeret, diuersis flatibus acta in geminum ruit unda latus puppimque sub atris aequoris aggeribus tenuit, ceu turbine mersam.{{versus|270}} mox nigris alte pulsa exundantis harenae uerticibus ratis aetherias remeauit ad auras et fluctus supra uento librante pependit. at geminas Notus in scopulos atque horrida saxa dura sorte rapit, miserandum et triste, biremis.{{versus|275}} increpuere ictu prorae. tum murice acuto dissiliens sonuit rupta compage carina. hic uaria ante oculos facies: natat aequore toto arma inter galeasque uirum cristasque rubentis florentis Capuae gaza et seposta triumpho{{versus|280}} Laurens praeda ducis, tripodes mensaeque deorum cultaque nequiquam miseris simulacra Latinis. tum Venus emoti facie conterrita ponti talibus adloquitur regem maris: 'Hoc satis irae interea, genitor: satis ad maiora minarum.{{versus|285}} cetera parce, precor, pelago, ne tollat acerba hoc Carthago decus, nullo superabile bello progenuisse caput, nostrosque in funera Poeni Aeneadas undis totoque eguisse profundo.' Sic Venus. et tumidi considunt gurgite fluctus.{{versus|290}} obuiaque aduersis propellunt agmina castris. Dux, uetus armorum scitusque accendere corda laudibus, ignifero mentes furiabat in iram hortatu decorisque urebat pectora flammis: 'Tu mihi Flaminii portas rorantia caesi{{versus|295}} ora ducis: nosco dextram. tu primus in ictus ingentis Pauli ruis ac defigis in ossa mucronem. tibi pugnacis gestantur opima Marcelli, Gracchusque cadens tibi proluit ensem. ecce manus, quae pulsantem te, belliger Appi,{{versus|300}} moenia sublimis Capuae de culmine muri excelso fusa moribundum perculit hasta. ecce aliud fulmen dextrae, quo nobile nomen Fuluius excepit non unum pectore uulnus. huc prima te siste acie, cui consul in armis{{versus|305}} Crispinus cecidit. me tu comitare per hostis, qui nobis, memini, ad Cannas laetissimus irae Seruili fers ora ducis suffixa ueruto. cerno flagrantis oculos uultumque timendum non ipso minus ense tuum, fortissime Poenum{{versus|310}} o iuuenis, qualem uidi, cum flumine saeuo insignis Trebiae complexum ingentibus ulnis mersisti fundo luctantem uana tribunum. at tu, qui gelidas Ticini primus ad undas Scipiadae patris tinxisti sanguine ferrum,{{versus|315}} incepta exequere et nati mihi redde cruorem. horrescamne ipsos, ueniant si ad proelia, diuos, cum stetis, turmae, uidi contermina caelo quas iuga calcantis summas uolitare per Alpis, cum uideam, quorum ferro manibusque capaces{{versus|320}} arsere Argyripae campi? num segnior ibis nunc mihi, qui primus torques in moenia telum Dardana, nec nostrae facilis concedere laudi? te⟨n⟩' uero, tene extimulem, qui, fulmina contra et nimbos tonitrusque ac summi numinis iras{{versus|325}} cum starem, perferre sonos ac uana iubebas nubila et ante ducem Capitolia celsa petebas? quid uos, quis claro deletum est Marte Saguntum, exhorter, quos nobilitant primordia belli? ut meque et uobis dignum, defendite, quaeso,{{versus|330}} praeteritas dextrae laudes. diuum ipse fauore uincendoque senex patriam post trina labantem lustra et non uisos tam longa aetate penatis ac natum et fidae iam pridem coniugis ora confisus uobis repeto. non altera restat{{versus|335}} iam Liby⟨a⟩e, nec Dardaniis pugna altera restat. certatus nobis hodie dominum accipit orbis.' Hannibal haec. sed non patiens remorantia uerba Ausonius miles, quotiens dux coeperat ora soluere ad effatus, signum pugnamque petebant.{{versus|340}} Haec procul aeria speculantem nube sororem ut uidit diuum genitor maestosque sub acri obtutu uultus, sic ore effatus amico est: 'Qui te mentis edunt morsus? da noscere coniunx. num Poeni casus ducis et Carthaginis angit{{versus|345}} cura tuae? sed enim reputa tecum ipsa furores Sidonios. gentem contra et fatalia regna Teucrorum quis erit, quaeso, germana, rebelli fractis foederibus populo modus? ipsa malorum non plus Carthago tulit exhausitque laboris,{{versus|350}} quam pro Cadmea ⟨s⟩u⟨bi⟩isti exercita gente. turbasti maria ac terras iuuenemque ferocem immisti Latio. tremuerunt moenia Romae, perque bis octonos primus fuit Hannibal annos humani generis. tempus componere gentes.{{versus|355}} ad finem uentum, et claudenda est ianua belli.' Tum supplex Iuno: 'Neque ego, haec mutare laborans quis est fixa dies, pendenti nube resedi, nec reuocare acies bellumue extendere quaero. quae donare potes, quoniam mihi gratia languet{{versus|360}} et cecidit iam primus amor, nil fila sororum aduersus posco: uertat terga Hannibal hosti, ut placet, et cineres Troiae Carthagine reg⟨n⟩ent. illud te gemini per mutua pignora amoris et soror et coniunx oro: tranare pericla{{versus|365}} magnanimum patiare ducem uitamque remittas neue sinas captum Ausonias perferre catenas. stent etiam contusa malis mea moenia, fracto nomine Sidonio, et nostro seruentur honori.' Sic Iuno, et contra breuiter sic Iuppiter orsus:{{versus|370}} 'Do spatium muris, ut uis, Carthaginis altae. stent lacrimis precibusque tuis. sed percipe, coniunx, quatenus indulsisse uacet. non longa supersunt fata urbi, uenietque pari sub nomine ductor, qui nunc seruatas euertat funditus arces.{{versus|375}} aetherias quoque, uti poscis, trahat Hannibal auras, ereptus pugnae. miscere hic sidera ponto et terras implere uolet redeuntibus armis: noui feta uiri bello praecordia. sed lex muneris haec esto nostri: Saturnia regna{{versus|380}} ne post haec uideat, repetat neue amplius umquam Ausoniam. nunc instanti raptum auehe leto ne, latis si miscebit fera proelia campis, Romulei nequeas iuuenis subducere dextrae.' Dum statuit fata Omnipotens urbique ducique,{{versus|385}} inuadunt acies pugnam et clamore lacessunt sidera. non alio grauiores tempore uidit aut populos tellus aut, qui patria arma mouerent, maioris certare duces. discriminis alta in medio merces, quicquid tegit undique caelum.{{versus|390}} ibat Agenoreus praefulgens ductor in ostro, excelsumque caput penna nutante leuabat crista rubens. saeuus magno de nomine terror praecedit, Latioque micat bene cognitus ensis. at contra ardenti radiabat Scipio cocco,{{versus|395}} terribilem ostentans clipeum, quo patris et una caelarat patrui spirantis proelia dira effigies: flammam ingentem frons alta uomebat. sub tanta cunctis ui telorumque uirumque in ducibus stabat spes et uictoria solis.{{versus|400}} quin etiam, fauor ut subigit plerosque metusue, Scipio si Libycis esset generatus in oris, sceptra ad Agenoreos credunt uentura nepotes, Hannibal Ausonia genitus si sede fuisset, haud dubitant terras Itala in dicione futuras.{{versus|405}} Contremuere aurae, rapido uibrantibus hastis turbine, et horrificam traxere per aethera nubem. inde ensis propiorque acies et comminus ora admota ac dira flagrantia lumina flamma. sternitur, in medium contemptrix turba pericli{{versus|410}} quae primis se praecipitem tulit obuia telis, gentilemque bibit tellus inuita cruorem. feruidus ingenii Masinissa et feruidus aeui in primas Macetum turmas immania membra infert et iaculo circumuolat alite campum.{{versus|415}} caerulus haud aliter, cum dimicat, incola T⟨h⟩yles agmina falcigero circumuenit arta couinno. Graia phalanx patrio densarat more cateruas iunctisque astabat nulli penetrabilis hastis. immemor has pacti post foedus in arma Philippus{{versus|420}} miserat et quassam refouebat Agenoris urbem. rarescit multo laxatus uulnere miles atque aperit patulas prostrato corpore late inter tela uias. inrumpit mole ruinae Ausonius globus et periuria Graia resignat.{{versus|425}} Archemorum Rutilus, Teucrum Norbanus (et ambo Mantua pubenti genetrix dimiserat aeuo), obtruncat Samium bellacis dextra Caleni, at Clytium Selius, Pellaeum et uana tumentem ad nomen patriae Clytium: sed gloria Pellae{{versus|430}} haud ualuit misero defendere Daunia tela. Saeuior his Latius uastabat Bruttia signa Laelius increpitans: 'Adeone Oenotria tellus detestanda fuit, quam per maria aspera perque insanos Tyrio fugeretis remige fluctus?{{versus|435}} sed fugisse satis fuerit. Latione cruore insuper externas petitis perfundere terras?' haec dicens Silarum meditantem in proelia telo praeuenit. hasta uolans imo sub gutture sedit et uitae uocisque uias simul incita clausit.{{versus|440}} Vergilio Caudinus, acerbo Laus Amano sternitur. accendunt iras uultusque uirorum armorumque habitus noti et uox consona linguae. quos ubi nudantis conspexit Hamilcare cretus terga fuga, 'State ac nostram ne prodite gentem'{{versus|445}} uociferans subit et conuertit proelia dextra: qualis in aestiferis Garamantum feta ueneno attollit campis feruenti pastus harena colla Paraetonius serpens lateque per auras undantem torquet perfundens nubila tabem.{{versus|450}} continuo infesta portantem cuspide uulnus impedit anteuolans Herium, cui nobile nomen Marrucina domus clarumque Teate ferebat. atque illi magnum nitenti et laudibus hostis arrecto capuli ad finem manus incita sedit,{{versus|455}} quaerebatque miser morienti lumine fratrem, cum iuuenis subit et leto stimulatus acerbo Pleminius saeuum mucronem ante ora coruscat ac fratrem magno minitans clamore reposcit. huic proles Barcae: 'Germanum reddere uero{{versus|460}} si placet, haud renuo. maneant modo foedera nostra: Hasdrubalem reuocate umbris. egone aspera ponam umquam in Romanos odia, aut mansuescere corda nostra sinam, parcamque uiro quem terra crearit Itala? tum manes inimico⟨s⟩ sede repellat{{versus|465}} aeterna socioque abigat me frater Auerno.' sic ait et clipei propulsum pondere toto, lubrica qua tellus lapsantis sanguine fratris fallebat nisus, prosternit et occupat ense. extendit labens palmas, Heriumque iacentem{{versus|470}} amplexus, iuncta leniuit morte dolores. tum Libys inuadit mixtae certamina turbae conuertitque ruens per longum hostilia terga, ut cum fulminibus permixta tonitrua mundum terrificant, summique labat domus alta parentis:{{versus|475}} omne hominum terris trepidat genus, ipsaque ob ora lux atrox micat, et praesens astare uiritim creditur intento perculsis Iuppiter igne. Parte alia, ceu sola forent discrimina campo quo mis⟨c⟩eret agens truculentum Scipio Martem,{{versus|480}} aspera pugna nouas uaria sub imagine leti dat formas. hic ense iacet prostratus adacto, hic saxo perfracta gemit lacrimabilis ossa, ast hos, turpe, pauor fusos proiecit in ora, horum aduersa dedit Gradiuo pectora uirtus.{{versus|485}} ipse super strages ductor Rhoeteius instat, qualis apud gelidum currus quatit altior Hebrum et Geticas soluit feruenti sanguine Mauors laetus caede niues, glaciemque Aquilonibus actam perrumpit stridens sub pondere belliger axis.{{versus|490}} iamque ardore truci lustrans fortissima quaeque nomina obit ferro. claris spectata per orbem stragibus occumbit late inter tela iuuentus: qui muros rapuere tuos miserasque nefandi principium belli fecere, Sagunte, ruinas,{{versus|495}} qui sacros, Trasimenne, lacus, Phaethontia quique polluerant tabo stagna, ac fiducia tanta quos tulit, ut superum regi soliumque domosque irent direptum: mactantur comminus uno exitio, redduntque animas, temerata fereba⟨n⟩t{{versus|500}} qui secreta deum et primo⟨s⟩ reserasse negatas gressibus humanis Alpis. formidinis huius plena acies propere retro exanimata ruebat: haud secus ac tectis urbis Vulcania pestis cum sese infudit, rapidusque incendia flatus{{versus|505}} uentilat et uolucris spargit per culmina flammas, attonitum erumpit subita formidine uulgus, lateque ut capta passim trepidatur in urbe. Verum ubi cunctari taedet dispersa uirorum proelia sectantem et leuiori Marte teneri,{{versus|510}} omnes in causam belli auctoremque malorum uertere iam uires tandem placet. Hannibal unus dum restet, non, si muris Carthaginis ignis subdatur caesique cadant exercitus omnis, profectum Latio. contra, si concidat unus,{{versus|515}} nequiquam fore Agenoreis cuncta arma uirosque. illum igitur lustrans circumfert lumina campo rimaturque ducem. iuuat in certamina summa ferre gradum, cuperetque uiro concurrere, tota spectante Ausonia. celsus clamore feroci{{versus|520}} prouocat increpitans hostem et noua proelia poscit. Quas postquam audiuit uoces conterrita Iuno, ne Libyci ducis impauidas ferrentur ad aures, effigiem informat Latiam propereque coruscis attollit cristis, addit clipeumque iubasque{{versus|525}} Romulei ducis atque umeris imponit honorem fulgentis saguli, dat gressum habitusque cientis proelia et audacis adicit sine corpore motus. tum par effigies fallacis imagine uana cornipedis moderanda cito per deuia passu{{versus|530}} belligerae datur ad speciem certaminis umbrae. sic Poeni ducis ante oculos exultat et ultro Scipio Iunoni simulatus tela coruscat. at, uiso laetus rectore ante ora Latino et tandem propius sperans ingentia, Poenus{{versus|535}} quadrupedi citus imponit uelocia membra et iacit aduersam properati turbinis hastam. dat terga et campo fugiens uolat ales imago tramittitque acies. tum uero, ut uictor et alti iam compos uoti, ferrata calce cruentat{{versus|540}} cornipedem et largas Poenus quatit asper habenas: 'Quo fugis, oblitus nostris te cedere regnis? nulla tibi Libyca latebra est, o Scipio, terra.' haec ait et stricto sequitur mucrone uolantem, donec longinquo frustratum duxit in arua{{versus|545}} diuersa spatio procul a certamine pugnae. tum fallax subito simulacrum in nubila cessit. fulmineus ductor 'Quisnam se numine caeco composuit nobis' inquit 'deus? aut latet idem cur monstro? tantumne obstat mea gloria diuis?{{versus|550}} sed non auelles umquam, quicumque secundus caelicolum stas Ausoniae, non artibus hostem eripies uerum nobis.' frena inde citati conuertit furibundus equi campumque petebat, cum subito occultae pestis conlapsa tremore{{versus|555}} cornipedis moles ruit atque efflauit anhelo pectore Iunonis curis in nubila uitam. tum uero impatiens 'Vestra est haec altera, uestra fraus,' inquit 'superi: non fallitis. aequore mersum texissent scopuli, pelagusque hausisset et undae!{{versus|560}} anne huic seruabar leto? mea signa secuti, quis pugnae auspicium dedimus, caeduntur, et absens accipio gemitus uocesque ac uerba uocantum Hannibalem. quis nostra satis delicta piabit Tartareus torrens?' simul haec fundebat et una{{versus|565}} spectabat dextram ac leti feruebat amore. Tunc Iuno, miserata uirum, pastoris in ora uertitur ac siluis subito procedit opacis atque his adloquitur uersantem ingloria fata: 'Quaenam te siluis accedere causa subegit{{versus|570}} armatum nostris? num dura ad proelia tendis, magnus ubi Ausoniae reliquos domat Hannibal armis? si uelox gaudes ire et compendia grata sunt tibi, uicino in medios te tramite ducam.' adnuit atque onerat promissis pectora largis{{versus|575}} pastoris patresque docet Carthaginis altae magna repensuros, nec se leuiora daturum. praecipitem et uasto superantem proxima saltu circumagit Iuno ac fallens regione uiarum non gratam inuito seruat celata salutem.{{versus|580}} Interea Cadmea manus, deserta pauensque, non ullum Hannibalem, nusquam certamina cernit saeui nota ducis. pars ferro occumbere credunt, pars damnasse aciem et diuis cessisse sinistris. ingruit Ausonius uersosque agit aequore toto{{versus|585}} rector. iamque ipsae trepidant Carthaginis arces: impletur terrore uago cuncta Africa pulsis agminibus, uolucrique fuga sine Marte ruentes tendunt attonitos extrema ad litora cursus ac Tartessiacas profugi sparguntur in oras;{{versus|590}} pars Batti petiere domos, pars flumina Lagi. sic ubi, ui caeca tandem deuictus, ad astra euomuit pastos per saecula Vesbius ignis et pelago et terris fusa est Vulcania pestis, uidere Eoi, monstrum admirabile, Seres{{versus|595}} lanigeros cinere Ausonio canescere lucos. At fessum tumulo tandem regina propinquo sistit Iuno ducem, facies unde omnis et atrae apparent admota oculis uestigia pugnae. qualem Gargani campum Trebiaeque paludem{{versus|600}} et Tyrrhena uada et Ph⟨a⟩et⟨h⟩ontis uiderat amnem strage uiru⟨m⟩ undantem, talis, miserabile uisu, prostratis facies aperitur dira maniplis. tunc superas Iuno sedes turbata reuisit. iamque propinquabant hostes tumuloque subibant,{{versus|605}} cum secum Poenus: 'Caelum licet omne soluta in caput hoc compage ruat terraeque dehiscant, non ullo Cannas abolebis, Iuppiter, aeuo, decedesque prius regnis, quam nomina gentes aut facta Hannibalis sileant. nec deinde relinquo{{versus|610}} securam te, Roma, mei, patriaeque superstes ad spes armorum uiuam tibi. nam modo pugna praecellis, resident hostes: mihi satque superque ut me Dardaniae matres atque Itala tellus, dum uiuam, expectent nec pacem pectore norint.'{{versus|615}} sic rapitur paucis fugientum mixtus, et altos inde petit retro montis tutasque latebras. Hic finis bello. reserantur protinus arces Ausonio iam sponte duci. iura improba adempta armaque, et incisae leges, opibusque superbis{{versus|620}} uis fracta, et posuit gestatas belua turris. excelsae tum saeua rates spectacula Poenis flammiferam accepere facem, subitaque procella arserunt maria, atque expauit lumina Nereus. Mansuri compos decoris per saecula rector,{{versus|625}} deuictae referens primus cognomina terrae, securus sceptri, repetit per caerula Romam et patria inuehitur sublimi tecta triumpho. ante Syphax feretro residens captiua premebat lumina, et auratae seruabant colla catenae,{{versus|630}} hic Hannon clarique genus Phoenissa iuuenta et Macetum primi atque incocti corpora Mauri, tum Nomades notusque sacro, cum lustrat harenas, Hammoni Garamas et semper naufraga Syrtis. mox uictas tendens Carthago ad sidera palmas{{versus|635}} ibat et effigies orae iam lenis Hiberae, terrarum finis Gades ac laudibus olim terminus Herculeis Calpe Baetesque lauare solis equos dulci consuetus fluminis unda, frondosumque apicem subigens ad sidera mater{{versus|640}} bellorum fera Pyrene nec mitis Hiberus, cum simul inlidit ponto, quos attulit, amnes. sed non ulla magis mentesque oculosque tenebat, quam uisa Hannibalis campis fugientis imago. ipse astans curru atque auro decoratus et ostro{{versus|645}} Martia praebebat spectanda Quiritibus ora, qualis odoratis descendens Liber ab Indis egit pampineos frenata tigride currus; aut cum Phlegraeis, confecta mole Gigantum, incessit campis tangens Tirynthius astra.{{versus|650}} salue, inuicte parens, non concessure Quirino laudibus ac meritis non concessure Camillo: nec uero, cum te memorat de stirpe deorum, prolem Tarpei mentitur Roma Tonantis. </poem> {{Liber |Ante=Liber XVI |AnteNomen=../Liber XVI }} 10mstu8eplhu44lcumbjooufkh4anpe 269676 269633 2026-06-08T15:06:24Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/XVII]] ad [[Punica/Liber XVII]] 269633 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Silius Italicus |OperaeTitulus= Punica |OperaeWikiPagina= |Annus= saeculo I |SubTitulus= liber XVII }} {{Liber |Ante=Liber XVI |AnteNomen=../Liber XVI }} <poem> Hostis ut Ausoniis decederet aduena terris, fatidicae fuerant oracula prisca Sibyllae caelicolum Phrygia genetricem sede petitam Laomedonteae sacrandam moenibus urbis: aduectum exciperet numen, qui lectus ab omni{{versus|5}} concilio patrum praesentis degeret aeui optimus. en nomen melius maiusque triumphis! iamque petita aderat Latia portante Cybebe puppe, atque ante omnis magno cedente senatu obuius accitis properabat Scipio sacris,{{versus|10}} qui, genitus patruo ductoris ad Africa bella tunc lecti, multa fulgebat imagine auorum. isque ubi longinquo uenientia numina ponto accepit supplex palmis Tuscique sonora Thybridis adduxit sublimis ad ostia puppim,{{versus|15}} femineae tum deinde manus subiere, per amnem quae traherent celsam religatis funibus alnum. circum arguta cauis tinnitibus aera, simulque certabant rauco resonantia tympana pulsu, semiuirique chori, gemino qui Dindyma monte{{versus|20}} casta colunt, qui Dictaeo bacchantur in antro, quique Idaea iuga et lucos nouere silentis. hos inter fremitus ac laeto uota tumultu substitit adductis renuens procedere uinclis sacra ratis subitisque uadis immobilis haesit.{{versus|25}} tum puppe a media magno clamore sacerdos: 'Parcite pollutis contingere uincula palmis et procul hinc, moneo, procul hinc, quaecumque profanae, ferte gradus nec uos casto miscete labori, dum satis est monuisse deae. quod si qua pudica{{versus|30}} mente ualet, si qua inlaesi sibi corporis astat conscia, uel sola subeat pia munera dextra.' Hic, prisca ducens Clausorum ab origine nomen, Claudia, non aequa⟨e⟩ populi male credita fama⟨e⟩, in puppim uersis palmisque oculisque profatur:{{versus|35}} 'Caelicolum genetrix, numen, quod numina nobis cuncta creas, cuius proles terramque fretumque sideraque et manis regnorum sorte gubernant, si nostrum nullo uiolatum est crimine corpus, testis, diua, ueni et facili me absolue carina.'{{versus|40}} tum secura capit funem, fremitusque leonum audiri uisus subito, et grauiora per auris nulla pulsa manu sonuerunt tympana diuae. fertur prona ratis (uentos impellere credas) contraque aduersas ducentem praeuenit undas.{{versus|45}} extemplo maior cunctis spes pectora mulcet finem armis tandem finemque uenire periclis. Ipse alacer Sicula discedens Scipio terra abscondit late propulsis puppibus aequor, cui numen pelagi placauerat hostia taurus,{{versus|50}} iactaque caeruleis innabant fluctibus exta. tunc a sede deum purumque per aethera lapsae armigerae Iouis ante oculos coepere uolucres aequoreas monstrare uias ac ducere classem. augurium clangor laetum dabat. inde secuti{{versus|55}} tantum praegressos liquida sub nube uolatus quantum non frustra speculantum lumina seruant, litora Agenoreae tenuerunt perfida terrae. Nec segnis tanta in semet ueniente procella Africa terribilem magno sub nomine molem{{versus|60}} regis opes contra et Massyla parauerat arma, spesque Syphax Libycis una et Laurentibus unus terror erat. campos pariter uallesque refusas litoraque implerat nullo decorare tapete cornipedem Nomas adsuetus, densaeque per auras{{versus|65}} condebant iaculis stridentibus aethera nubes. immemor hic dextraeque datae iunctique per aras foederis, et mensas testis atque hospita iura fasque fidemque simul, prauo mutatus amore, ruperat atque toros regni mercede pararat.{{versus|70}} uirgo erat eximia specie claroque parente, Hasdrubalis proles, thalamis quam cepit ut altis, ceu face succensus prima taedaque iugali, uertit opes gener ad Poenos, Latiaeque soluto foedere amicitiae dotalia transtulit arma.{{versus|75}} Sed non Ausonio curarum extrema Syphacem ductori monuisse fuit, missique minantur: stet regno, reputet superos, pacta hospita seruet: longe coniugia ac longe Tyrios hymenaeos inter Dardanias acies fore. sanguine quippe,{{versus|80}} si renuat, blando nimium facilique marito statura obsequia et thalami flagrantis amores. Sic Latius permixta minis, ⟨s⟩ed cassa monebat ductor. nam surdas coniunx obstruxerat aures. ergo, asper monitis frustra nitentibus, enses{{versus|85}} aduocat et castas polluti foederis aras testatus uaria Martem mouet impiger arte. castra, leui calamo cannaque intecta palustri, qualia Maurus amat dispersa mapalia pastor, adgreditur, furtum armorum tutantibus umbris,{{versus|90}} ac tacita spargit celata incendia nocte. inde, ubi collecti rapidam diffundere pestem coeperunt ignes et se per pinguia magno pabula ferre sono, clare expatiantur in auras et fumos uolucri propellunt lumine flammae.{{versus|95}} it totis inimica lues cum turbine castris, atque alimenta uorat strepitu Vulcanus anhelo arida, et ex omni manant incendia tecto. sentitur plerisque prius, quam cernitur, ignis excitis somno, multorumque ora uocantum{{versus|100}} auxilium inuadunt flammae. fluit undique uictor Mulciber et rapidis amplexibus arma uirosque corripit: exundat pestis, semustaque castra albenti uolitant per nubila summa fauilla. ipsius ingenti regis tentoria saltu{{versus|105}} lugubre increpitans late circumuolat ardor, hausissetque uirum, trepidus ni clade satelles e somno ac stratis rapuisset inulta precantem. Verum ubi mox iuncto sociarant aggere uires Massylus Tyriusque duces, accitaque regno{{versus|110}} lenierat pubes infaustae uulnera noctis, ira pudorque dabant et coniunx, tertius ignis, immanis animos, adflataque barbarus ora castrorum flammis et se uelamine nullo uix inter trepidas ereptum ex hoste cateruas{{versus|115}} frendebat minitans: sed enim non luce Syphacem nec claro potuisse die nec sole tuente a quoquam uinci. iactarat talia uecors, sed iam claudebat flatus nec plura sinebat Atropos et tumidae properabat stamina linguae.{{versus|120}} namque, ubi prosiluit castris, ceu turbidus amnis, qui siluas ac saxa trahens per deuia praeceps uoluitur et ripas spumanti gurgite laxat, ante omnis praeuectus equo trahit agmina uoce. contra naua manus Rutuli celsusque ruebat{{versus|125}} uiso rege procul raptis exercitus armis, ac sibi quisque: 'Videsne? uidesne, ut in agmine primo Massylus uolitet deposcens proelia rector? fac nostrum hoc, mea dextra, decus. uiolauit et aras caelicolum et casti ductoris foedera rupit.{{versus|130}} sit satis hunc castris semel effugisse crematis.' sic secum taciti et certatim spicula fundunt. prima in cornipedis sedit spirantibus ignem naribus hasta uolans erexitque ore cruento quadrupedem elatis pulsantem calcibus auras.{{versus|135}} corruit asper ecus confixaque cuspide membra huc illuc iactans rectorem prodidit hosti. inuadunt uanumque fugae atque attollere fessos adnitentem artus reuocato a uulnere telo corripiunt, tum uincla uiro manicaeque, pudendu⟨m⟩,{{versus|140}} addita, et, exemplum non umquam fidere laetis, sceptriferas arta palmas uinxere catena. ducitur ex alto deiectus culmine regni, qui modo sub pedibus terras et sceptra patensque litora ad Oceani sub nutu uiderat aequor.{{versus|145}} prostratis opibus regni Phoenissa metuntur agmina, et inuisus Marti notusque fugarum uertit terga citus damnatis Hasdrubal ausis. Stabat Carthago, truncatis undique membris, uni ⟨in⟩nixa uiro, tantoque fragore ruentem{{versus|150}} Hannibal absenti retinebat nomine molem. id relicum fessos opis auxiliique ciere rerum extrema iubent, huc confugere pauentes, postquam se superum desertos numine cernunt. nec mora: propulsa sulcant uada salsa carina,{{versus|155}} qui reuocent patriaeque ferant mandata monentis, ne lentus nullas uideat Carthaginis arces. Quarta Aurora ratem Dauni deuexerat oras, et fera ductoris turbabant somnia mentem. namque grauis curis carpit dum nocte quietem,{{versus|160}} cernere Flaminium Gracchumque et cernere Paulum uisus erat simul aduersos mucronibus in se destrictis ruere atque Itala depellere terra, omnisque a Cannis Trasimennique omnis ab undis in pontum impellens umbrarum exercitus ibat.{{versus|165}} ipse fugam cupiens notas euadere ad Alpes quaerebat terraeque ulnis amplexus utrisque haerebat Latiae, donec uis saeua profundo truderet et rapidis daret asportare procellis. His aegrum uisis adeunt mandata ferentes{{versus|170}} legati patriaeque extrema pericula pandunt: Massyla ut ruerint arma, ut ceruice catenas regnator tulerit Libyae, letoque negato seruetur noua pompa Ioui, Carthago laboret ut trepidi Hasdrubalis, qui rerum agitarit habenas,{{versus|175}} non una concussa fuga. se, triste profatu, uidisse, arderent cum bina in nocte silenti castra, et luceret sceleratis Africa flammis. praerapidum iuuenem minitari, Bruttia seruet litora dum Poenus, detracturum ignibus atris,{{versus|180}} in quam se referat, patriam suaque inclita facta. haec postquam dicta, et casus patuere metusque, effundunt lacrimas dextramque ut numen adorant. Audiuit toruo obtutu defixus et aegra expendit tacite cura secum ipse uolutans{{versus|185}} an tanti Carthago foret. sic deinde profatur: 'O dirum exitium mortalibus! o nihil umquam crescere nec magnas patiens exurgere laudes inuidia! euersam iam pridem excindere Romam atque aequasse solo potui, traducere captam{{versus|190}} seruitum gentem Latioque imponere leges. dum sumptus dumque arma duci fessosque secundis summisso tirone negant recreare maniplos, dumque etiam Cerere et uictu fraudasse cohortis Hannoni placet, induitur tota Africa flammis,{{versus|195}} pulsat Agenoreas Rhoeteia lancea portas. nunc patriae decus et patriae nunc Hannibal unus subsidium, nunc in nostra spes ultima dextra. uertentur signa, ut patres statuere, simulque et patriae muros et te seruabimus, Hannon.'{{versus|200}} Haec ubi detonuit, celsas e litore puppes propellit multumque gemens mouet aequore classem. non terga est ausus cedentum inuadere quisquam, non reuocare uirum: cuncti praestare uidentur, quod sponte abscedat, superi, tandemque resoluat{{versus|205}} Ausoniam. uentos optant, et litora ab hoste nuda uidere sat est: ceu flamina comprimit Auster cum fera et abscedens reddit mare, nauita parco interea uoto non auras poscit amicas contentus caruisse Noto, pacemque quietam{{versus|210}} pro facili cursu reputat satis. omnis in altum Sidonius uisus conuerterat undique miles: ductor defixos Itala tellure tenebat intentus uultus, manantesque ora rigabant per tacitum lacrimae, et suspiria crebra ciebat,{{versus|215}} haud secus ac patriam pulsus dulcisque penatis linqueret et tristis exul traheretur in oras. Vt uero adfusis puppes procedere uentis et sensim coepere procul subsidere montes, nullaque iam Hesperia et nusquam iam Daunia tellus,{{versus|220}} hic secum infrendens: 'Mentisne ego compos et hoc nunc indignus reditu, qui memet finibus umquam amorim Ausoniae? flagrasset subdita taedis Carthago, et potius cecidisset nomen Elissae. quid? tunc sat compos, qui non ardentia tela{{versus|225}} a Cannis in templa tuli Tarpeia, Iouemque detraxi solio? sparsissem incendia montis per septem bello uacuos gentique superbae Iliacum exitium et proauorum fata dedissem. cur porro haec angant? nunc, nunc inuadere ferro{{versus|230}} quis prohibet rursumque ad moenia tendere gressus? ibo et, castrorum relegens monumenta meorum, qua uia nota ⟨uoca⟩t, remeabo Anienis ad undas. flectite in Italiam proras, auertite classem: faxo ut uallata reuocetur Scipio Roma.'{{versus|235}} Talibus ardentem furiis Neptunus ut alto prospexit uertique rates ad litora uidit, quassans caeruleum genitor caput aequora fundo eruit et tumidum mouet ultra litora pontum. extemplo uentos imbresque et rupe procellas{{versus|240}} concitat Aeolias ac nubibus aethera condit. tum, penitus telo molitus regna tridenti intima, ab occasu Tethyn impellit et ortu ac totum Oceani turbat caput. aequora surgunt spumea et inlisu scopulus tremit omnis aquarum.{{versus|245}} primus se attollens Nasamonum sedibus Auster nudauit Syrtim correpta nubilus unda. insequitur sublime ferens nigrantibus alis abruptum Boreas ponti latus. intonat ater discordi flatu et partem rapit aequoris Eurus.{{versus|250}} hinc rupti reboare poli, atque hinc crebra micare fulmina, et in classem ruere implacabile caelum. consensere ignes nimbique et fluctus et ira uentorum, noctemque freto imposuere tenebrae. ecce, intorta Noto ueniensque a puppe procella{{versus|255}} antemnae immugit (stridorque immite rudentum sibilat) ac similem monti nigrante profundo ductoris frangit super ora trementia fluctum. exclamat uoluens oculos caeloque fretoque: 'Felix o frater diuisque aequate cadendo,{{versus|260}} Hasdrubal! egregium fortis cui dextera in armis pugnanti peperit letum, et cui fata dedere Ausoniam extremo tellurem adprendere morsu. at mihi Cannarum campis, ubi Paulus, ubi illae egregiae occubuere animae, dimittere uitam{{versus|265}} non licitum, uel, cum ferrem in Capitolia flammas, Tarpeio Iouis ad manis descendere telo.' Talia dum maeret, diuersis flatibus acta in geminum ruit unda latus puppimque sub atris aequoris aggeribus tenuit, ceu turbine mersam.{{versus|270}} mox nigris alte pulsa exundantis harenae uerticibus ratis aetherias remeauit ad auras et fluctus supra uento librante pependit. at geminas Notus in scopulos atque horrida saxa dura sorte rapit, miserandum et triste, biremis.{{versus|275}} increpuere ictu prorae. tum murice acuto dissiliens sonuit rupta compage carina. hic uaria ante oculos facies: natat aequore toto arma inter galeasque uirum cristasque rubentis florentis Capuae gaza et seposta triumpho{{versus|280}} Laurens praeda ducis, tripodes mensaeque deorum cultaque nequiquam miseris simulacra Latinis. tum Venus emoti facie conterrita ponti talibus adloquitur regem maris: 'Hoc satis irae interea, genitor: satis ad maiora minarum.{{versus|285}} cetera parce, precor, pelago, ne tollat acerba hoc Carthago decus, nullo superabile bello progenuisse caput, nostrosque in funera Poeni Aeneadas undis totoque eguisse profundo.' Sic Venus. et tumidi considunt gurgite fluctus.{{versus|290}} obuiaque aduersis propellunt agmina castris. Dux, uetus armorum scitusque accendere corda laudibus, ignifero mentes furiabat in iram hortatu decorisque urebat pectora flammis: 'Tu mihi Flaminii portas rorantia caesi{{versus|295}} ora ducis: nosco dextram. tu primus in ictus ingentis Pauli ruis ac defigis in ossa mucronem. tibi pugnacis gestantur opima Marcelli, Gracchusque cadens tibi proluit ensem. ecce manus, quae pulsantem te, belliger Appi,{{versus|300}} moenia sublimis Capuae de culmine muri excelso fusa moribundum perculit hasta. ecce aliud fulmen dextrae, quo nobile nomen Fuluius excepit non unum pectore uulnus. huc prima te siste acie, cui consul in armis{{versus|305}} Crispinus cecidit. me tu comitare per hostis, qui nobis, memini, ad Cannas laetissimus irae Seruili fers ora ducis suffixa ueruto. cerno flagrantis oculos uultumque timendum non ipso minus ense tuum, fortissime Poenum{{versus|310}} o iuuenis, qualem uidi, cum flumine saeuo insignis Trebiae complexum ingentibus ulnis mersisti fundo luctantem uana tribunum. at tu, qui gelidas Ticini primus ad undas Scipiadae patris tinxisti sanguine ferrum,{{versus|315}} incepta exequere et nati mihi redde cruorem. horrescamne ipsos, ueniant si ad proelia, diuos, cum stetis, turmae, uidi contermina caelo quas iuga calcantis summas uolitare per Alpis, cum uideam, quorum ferro manibusque capaces{{versus|320}} arsere Argyripae campi? num segnior ibis nunc mihi, qui primus torques in moenia telum Dardana, nec nostrae facilis concedere laudi? te⟨n⟩' uero, tene extimulem, qui, fulmina contra et nimbos tonitrusque ac summi numinis iras{{versus|325}} cum starem, perferre sonos ac uana iubebas nubila et ante ducem Capitolia celsa petebas? quid uos, quis claro deletum est Marte Saguntum, exhorter, quos nobilitant primordia belli? ut meque et uobis dignum, defendite, quaeso,{{versus|330}} praeteritas dextrae laudes. diuum ipse fauore uincendoque senex patriam post trina labantem lustra et non uisos tam longa aetate penatis ac natum et fidae iam pridem coniugis ora confisus uobis repeto. non altera restat{{versus|335}} iam Liby⟨a⟩e, nec Dardaniis pugna altera restat. certatus nobis hodie dominum accipit orbis.' Hannibal haec. sed non patiens remorantia uerba Ausonius miles, quotiens dux coeperat ora soluere ad effatus, signum pugnamque petebant.{{versus|340}} Haec procul aeria speculantem nube sororem ut uidit diuum genitor maestosque sub acri obtutu uultus, sic ore effatus amico est: 'Qui te mentis edunt morsus? da noscere coniunx. num Poeni casus ducis et Carthaginis angit{{versus|345}} cura tuae? sed enim reputa tecum ipsa furores Sidonios. gentem contra et fatalia regna Teucrorum quis erit, quaeso, germana, rebelli fractis foederibus populo modus? ipsa malorum non plus Carthago tulit exhausitque laboris,{{versus|350}} quam pro Cadmea ⟨s⟩u⟨bi⟩isti exercita gente. turbasti maria ac terras iuuenemque ferocem immisti Latio. tremuerunt moenia Romae, perque bis octonos primus fuit Hannibal annos humani generis. tempus componere gentes.{{versus|355}} ad finem uentum, et claudenda est ianua belli.' Tum supplex Iuno: 'Neque ego, haec mutare laborans quis est fixa dies, pendenti nube resedi, nec reuocare acies bellumue extendere quaero. quae donare potes, quoniam mihi gratia languet{{versus|360}} et cecidit iam primus amor, nil fila sororum aduersus posco: uertat terga Hannibal hosti, ut placet, et cineres Troiae Carthagine reg⟨n⟩ent. illud te gemini per mutua pignora amoris et soror et coniunx oro: tranare pericla{{versus|365}} magnanimum patiare ducem uitamque remittas neue sinas captum Ausonias perferre catenas. stent etiam contusa malis mea moenia, fracto nomine Sidonio, et nostro seruentur honori.' Sic Iuno, et contra breuiter sic Iuppiter orsus:{{versus|370}} 'Do spatium muris, ut uis, Carthaginis altae. stent lacrimis precibusque tuis. sed percipe, coniunx, quatenus indulsisse uacet. non longa supersunt fata urbi, uenietque pari sub nomine ductor, qui nunc seruatas euertat funditus arces.{{versus|375}} aetherias quoque, uti poscis, trahat Hannibal auras, ereptus pugnae. miscere hic sidera ponto et terras implere uolet redeuntibus armis: noui feta uiri bello praecordia. sed lex muneris haec esto nostri: Saturnia regna{{versus|380}} ne post haec uideat, repetat neue amplius umquam Ausoniam. nunc instanti raptum auehe leto ne, latis si miscebit fera proelia campis, Romulei nequeas iuuenis subducere dextrae.' Dum statuit fata Omnipotens urbique ducique,{{versus|385}} inuadunt acies pugnam et clamore lacessunt sidera. non alio grauiores tempore uidit aut populos tellus aut, qui patria arma mouerent, maioris certare duces. discriminis alta in medio merces, quicquid tegit undique caelum.{{versus|390}} ibat Agenoreus praefulgens ductor in ostro, excelsumque caput penna nutante leuabat crista rubens. saeuus magno de nomine terror praecedit, Latioque micat bene cognitus ensis. at contra ardenti radiabat Scipio cocco,{{versus|395}} terribilem ostentans clipeum, quo patris et una caelarat patrui spirantis proelia dira effigies: flammam ingentem frons alta uomebat. sub tanta cunctis ui telorumque uirumque in ducibus stabat spes et uictoria solis.{{versus|400}} quin etiam, fauor ut subigit plerosque metusue, Scipio si Libycis esset generatus in oris, sceptra ad Agenoreos credunt uentura nepotes, Hannibal Ausonia genitus si sede fuisset, haud dubitant terras Itala in dicione futuras.{{versus|405}} Contremuere aurae, rapido uibrantibus hastis turbine, et horrificam traxere per aethera nubem. inde ensis propiorque acies et comminus ora admota ac dira flagrantia lumina flamma. sternitur, in medium contemptrix turba pericli{{versus|410}} quae primis se praecipitem tulit obuia telis, gentilemque bibit tellus inuita cruorem. feruidus ingenii Masinissa et feruidus aeui in primas Macetum turmas immania membra infert et iaculo circumuolat alite campum.{{versus|415}} caerulus haud aliter, cum dimicat, incola T⟨h⟩yles agmina falcigero circumuenit arta couinno. Graia phalanx patrio densarat more cateruas iunctisque astabat nulli penetrabilis hastis. immemor has pacti post foedus in arma Philippus{{versus|420}} miserat et quassam refouebat Agenoris urbem. rarescit multo laxatus uulnere miles atque aperit patulas prostrato corpore late inter tela uias. inrumpit mole ruinae Ausonius globus et periuria Graia resignat.{{versus|425}} Archemorum Rutilus, Teucrum Norbanus (et ambo Mantua pubenti genetrix dimiserat aeuo), obtruncat Samium bellacis dextra Caleni, at Clytium Selius, Pellaeum et uana tumentem ad nomen patriae Clytium: sed gloria Pellae{{versus|430}} haud ualuit misero defendere Daunia tela. Saeuior his Latius uastabat Bruttia signa Laelius increpitans: 'Adeone Oenotria tellus detestanda fuit, quam per maria aspera perque insanos Tyrio fugeretis remige fluctus?{{versus|435}} sed fugisse satis fuerit. Latione cruore insuper externas petitis perfundere terras?' haec dicens Silarum meditantem in proelia telo praeuenit. hasta uolans imo sub gutture sedit et uitae uocisque uias simul incita clausit.{{versus|440}} Vergilio Caudinus, acerbo Laus Amano sternitur. accendunt iras uultusque uirorum armorumque habitus noti et uox consona linguae. quos ubi nudantis conspexit Hamilcare cretus terga fuga, 'State ac nostram ne prodite gentem'{{versus|445}} uociferans subit et conuertit proelia dextra: qualis in aestiferis Garamantum feta ueneno attollit campis feruenti pastus harena colla Paraetonius serpens lateque per auras undantem torquet perfundens nubila tabem.{{versus|450}} continuo infesta portantem cuspide uulnus impedit anteuolans Herium, cui nobile nomen Marrucina domus clarumque Teate ferebat. atque illi magnum nitenti et laudibus hostis arrecto capuli ad finem manus incita sedit,{{versus|455}} quaerebatque miser morienti lumine fratrem, cum iuuenis subit et leto stimulatus acerbo Pleminius saeuum mucronem ante ora coruscat ac fratrem magno minitans clamore reposcit. huic proles Barcae: 'Germanum reddere uero{{versus|460}} si placet, haud renuo. maneant modo foedera nostra: Hasdrubalem reuocate umbris. egone aspera ponam umquam in Romanos odia, aut mansuescere corda nostra sinam, parcamque uiro quem terra crearit Itala? tum manes inimico⟨s⟩ sede repellat{{versus|465}} aeterna socioque abigat me frater Auerno.' sic ait et clipei propulsum pondere toto, lubrica qua tellus lapsantis sanguine fratris fallebat nisus, prosternit et occupat ense. extendit labens palmas, Heriumque iacentem{{versus|470}} amplexus, iuncta leniuit morte dolores. tum Libys inuadit mixtae certamina turbae conuertitque ruens per longum hostilia terga, ut cum fulminibus permixta tonitrua mundum terrificant, summique labat domus alta parentis:{{versus|475}} omne hominum terris trepidat genus, ipsaque ob ora lux atrox micat, et praesens astare uiritim creditur intento perculsis Iuppiter igne. Parte alia, ceu sola forent discrimina campo quo mis⟨c⟩eret agens truculentum Scipio Martem,{{versus|480}} aspera pugna nouas uaria sub imagine leti dat formas. hic ense iacet prostratus adacto, hic saxo perfracta gemit lacrimabilis ossa, ast hos, turpe, pauor fusos proiecit in ora, horum aduersa dedit Gradiuo pectora uirtus.{{versus|485}} ipse super strages ductor Rhoeteius instat, qualis apud gelidum currus quatit altior Hebrum et Geticas soluit feruenti sanguine Mauors laetus caede niues, glaciemque Aquilonibus actam perrumpit stridens sub pondere belliger axis.{{versus|490}} iamque ardore truci lustrans fortissima quaeque nomina obit ferro. claris spectata per orbem stragibus occumbit late inter tela iuuentus: qui muros rapuere tuos miserasque nefandi principium belli fecere, Sagunte, ruinas,{{versus|495}} qui sacros, Trasimenne, lacus, Phaethontia quique polluerant tabo stagna, ac fiducia tanta quos tulit, ut superum regi soliumque domosque irent direptum: mactantur comminus uno exitio, redduntque animas, temerata fereba⟨n⟩t{{versus|500}} qui secreta deum et primo⟨s⟩ reserasse negatas gressibus humanis Alpis. formidinis huius plena acies propere retro exanimata ruebat: haud secus ac tectis urbis Vulcania pestis cum sese infudit, rapidusque incendia flatus{{versus|505}} uentilat et uolucris spargit per culmina flammas, attonitum erumpit subita formidine uulgus, lateque ut capta passim trepidatur in urbe. Verum ubi cunctari taedet dispersa uirorum proelia sectantem et leuiori Marte teneri,{{versus|510}} omnes in causam belli auctoremque malorum uertere iam uires tandem placet. Hannibal unus dum restet, non, si muris Carthaginis ignis subdatur caesique cadant exercitus omnis, profectum Latio. contra, si concidat unus,{{versus|515}} nequiquam fore Agenoreis cuncta arma uirosque. illum igitur lustrans circumfert lumina campo rimaturque ducem. iuuat in certamina summa ferre gradum, cuperetque uiro concurrere, tota spectante Ausonia. celsus clamore feroci{{versus|520}} prouocat increpitans hostem et noua proelia poscit. Quas postquam audiuit uoces conterrita Iuno, ne Libyci ducis impauidas ferrentur ad aures, effigiem informat Latiam propereque coruscis attollit cristis, addit clipeumque iubasque{{versus|525}} Romulei ducis atque umeris imponit honorem fulgentis saguli, dat gressum habitusque cientis proelia et audacis adicit sine corpore motus. tum par effigies fallacis imagine uana cornipedis moderanda cito per deuia passu{{versus|530}} belligerae datur ad speciem certaminis umbrae. sic Poeni ducis ante oculos exultat et ultro Scipio Iunoni simulatus tela coruscat. at, uiso laetus rectore ante ora Latino et tandem propius sperans ingentia, Poenus{{versus|535}} quadrupedi citus imponit uelocia membra et iacit aduersam properati turbinis hastam. dat terga et campo fugiens uolat ales imago tramittitque acies. tum uero, ut uictor et alti iam compos uoti, ferrata calce cruentat{{versus|540}} cornipedem et largas Poenus quatit asper habenas: 'Quo fugis, oblitus nostris te cedere regnis? nulla tibi Libyca latebra est, o Scipio, terra.' haec ait et stricto sequitur mucrone uolantem, donec longinquo frustratum duxit in arua{{versus|545}} diuersa spatio procul a certamine pugnae. tum fallax subito simulacrum in nubila cessit. fulmineus ductor 'Quisnam se numine caeco composuit nobis' inquit 'deus? aut latet idem cur monstro? tantumne obstat mea gloria diuis?{{versus|550}} sed non auelles umquam, quicumque secundus caelicolum stas Ausoniae, non artibus hostem eripies uerum nobis.' frena inde citati conuertit furibundus equi campumque petebat, cum subito occultae pestis conlapsa tremore{{versus|555}} cornipedis moles ruit atque efflauit anhelo pectore Iunonis curis in nubila uitam. tum uero impatiens 'Vestra est haec altera, uestra fraus,' inquit 'superi: non fallitis. aequore mersum texissent scopuli, pelagusque hausisset et undae!{{versus|560}} anne huic seruabar leto? mea signa secuti, quis pugnae auspicium dedimus, caeduntur, et absens accipio gemitus uocesque ac uerba uocantum Hannibalem. quis nostra satis delicta piabit Tartareus torrens?' simul haec fundebat et una{{versus|565}} spectabat dextram ac leti feruebat amore. Tunc Iuno, miserata uirum, pastoris in ora uertitur ac siluis subito procedit opacis atque his adloquitur uersantem ingloria fata: 'Quaenam te siluis accedere causa subegit{{versus|570}} armatum nostris? num dura ad proelia tendis, magnus ubi Ausoniae reliquos domat Hannibal armis? si uelox gaudes ire et compendia grata sunt tibi, uicino in medios te tramite ducam.' adnuit atque onerat promissis pectora largis{{versus|575}} pastoris patresque docet Carthaginis altae magna repensuros, nec se leuiora daturum. praecipitem et uasto superantem proxima saltu circumagit Iuno ac fallens regione uiarum non gratam inuito seruat celata salutem.{{versus|580}} Interea Cadmea manus, deserta pauensque, non ullum Hannibalem, nusquam certamina cernit saeui nota ducis. pars ferro occumbere credunt, pars damnasse aciem et diuis cessisse sinistris. ingruit Ausonius uersosque agit aequore toto{{versus|585}} rector. iamque ipsae trepidant Carthaginis arces: impletur terrore uago cuncta Africa pulsis agminibus, uolucrique fuga sine Marte ruentes tendunt attonitos extrema ad litora cursus ac Tartessiacas profugi sparguntur in oras;{{versus|590}} pars Batti petiere domos, pars flumina Lagi. sic ubi, ui caeca tandem deuictus, ad astra euomuit pastos per saecula Vesbius ignis et pelago et terris fusa est Vulcania pestis, uidere Eoi, monstrum admirabile, Seres{{versus|595}} lanigeros cinere Ausonio canescere lucos. At fessum tumulo tandem regina propinquo sistit Iuno ducem, facies unde omnis et atrae apparent admota oculis uestigia pugnae. qualem Gargani campum Trebiaeque paludem{{versus|600}} et Tyrrhena uada et Ph⟨a⟩et⟨h⟩ontis uiderat amnem strage uiru⟨m⟩ undantem, talis, miserabile uisu, prostratis facies aperitur dira maniplis. tunc superas Iuno sedes turbata reuisit. iamque propinquabant hostes tumuloque subibant,{{versus|605}} cum secum Poenus: 'Caelum licet omne soluta in caput hoc compage ruat terraeque dehiscant, non ullo Cannas abolebis, Iuppiter, aeuo, decedesque prius regnis, quam nomina gentes aut facta Hannibalis sileant. nec deinde relinquo{{versus|610}} securam te, Roma, mei, patriaeque superstes ad spes armorum uiuam tibi. nam modo pugna praecellis, resident hostes: mihi satque superque ut me Dardaniae matres atque Itala tellus, dum uiuam, expectent nec pacem pectore norint.'{{versus|615}} sic rapitur paucis fugientum mixtus, et altos inde petit retro montis tutasque latebras. Hic finis bello. reserantur protinus arces Ausonio iam sponte duci. iura improba adempta armaque, et incisae leges, opibusque superbis{{versus|620}} uis fracta, et posuit gestatas belua turris. excelsae tum saeua rates spectacula Poenis flammiferam accepere facem, subitaque procella arserunt maria, atque expauit lumina Nereus. Mansuri compos decoris per saecula rector,{{versus|625}} deuictae referens primus cognomina terrae, securus sceptri, repetit per caerula Romam et patria inuehitur sublimi tecta triumpho. ante Syphax feretro residens captiua premebat lumina, et auratae seruabant colla catenae,{{versus|630}} hic Hannon clarique genus Phoenissa iuuenta et Macetum primi atque incocti corpora Mauri, tum Nomades notusque sacro, cum lustrat harenas, Hammoni Garamas et semper naufraga Syrtis. mox uictas tendens Carthago ad sidera palmas{{versus|635}} ibat et effigies orae iam lenis Hiberae, terrarum finis Gades ac laudibus olim terminus Herculeis Calpe Baetesque lauare solis equos dulci consuetus fluminis unda, frondosumque apicem subigens ad sidera mater{{versus|640}} bellorum fera Pyrene nec mitis Hiberus, cum simul inlidit ponto, quos attulit, amnes. sed non ulla magis mentesque oculosque tenebat, quam uisa Hannibalis campis fugientis imago. ipse astans curru atque auro decoratus et ostro{{versus|645}} Martia praebebat spectanda Quiritibus ora, qualis odoratis descendens Liber ab Indis egit pampineos frenata tigride currus; aut cum Phlegraeis, confecta mole Gigantum, incessit campis tangens Tirynthius astra.{{versus|650}} salue, inuicte parens, non concessure Quirino laudibus ac meritis non concessure Camillo: nec uero, cum te memorat de stirpe deorum, prolem Tarpei mentitur Roma Tonantis. </poem> {{Liber |Ante=Liber XVI |AnteNomen=../Liber XVI }} 10mstu8eplhu44lcumbjooufkh4anpe 0 39018 269680 235541 2026-06-08T16:43:48Z Saumache 27923 /* Liber I */ 269680 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor= Claudius Claudianus |OperaeTitulus= De consulatu Stilichonis |OperaeWikiPagina= De consulatu Stilichonis |Annus= Saeculo V |SubTitulus= |Genera=Carmina, historia }} __TOC__ ==Liber II== <poem> Hactenus armatae laudes: nunc qualibus orbem moribus et quanto frenet metuendus amore, quo tandem flexus trabeas auctore rogantes induerit fastisque suum concesserit annum, {{Versus|5}}mitior incipiat fidibus iam Musa remissis. Principio magni custos Clementia mundi, quae Iovis incoluit zonam, quae temperat aethram frigoris et flammae medio, quae maxima natu caelicolum. nam prima chaos Clementia solvit {{Versus|10}}congeriem miserata rudem vultuque sereno discussis tenebris in lucem saecula fudit. haec dea pro templis et ture calentibus aris te fruitur posuitque suas hoc pectore sedes. haec docet ut poenis hominum vel sanguine pasci {{Versus|15}}turpe ferumque putes; ut ferrum, Marte cruentum, siccum pace feras; ut non infensus alendis (v.2.p.4) materiem praestes odiis; ut sontibus ultro ignovisse velis, deponas ocius iram quam moveas, precibus numquam implacabilis obstes, {{Versus|20}}obvia prosternas prostrataque more leonum despicias, alacres ardent qui frangere tauros, transiliunt praedas humiles. hac ipse magistra das veniam victis, hac exorante calores horrificos et quae, numquam nocitura, timentur {{Versus|25}}iurgia contentus solo terrore coerces aetherii patris exemplo, qui cuncta sonoro concutiens tonitru Cyclopum spicula differt in scopulos et monstra maris nostrique cruoris parcus in Oetaeis exercet fulmina silvis. {{Versus|30}}Huic divae germana Fides eademque sorori corde tuo delubra tenens sese omnibus actis inserit. haec docuit nullo livescere fuco, numquam falsa loqui, numquam promissa morari; invisos odisse palam, non virus in alto {{Versus|35}}condere, non laetam speciem praemittere fraudi, sed certum mentique parem componere vultum; occulto saevire vetat, prodesse remittit. haec et amicitias longo plus tempore firmat mansuroque adamante ligat; nec mobile mutat {{Versus|40}}ingenium, parvae strepitu nec vincula noxae dissolvi patitur, nec fastidire priorem inlicitur veniente novo, benefacta tenere, respuere offensas facilis, pariterque minoris officii magnique memor superare laborat (v.2.p.6) {{Versus|45}}utque hostes armis, meritis sic vincit amicos. haec fovet absentes, hacc longe sola remotis consulit, haec nullis avidam rumoribus aurem pandit, ut ignarum numquam laesura clientem insidiosa tuos alienent murmura sensus. {{Versus|50}}Nee vivis adnexus amor meminisse sepultos desinit; in prolem transcurrit gratia patrum. hac tu Theodosium, tenuit dum sceptra, colebas, hac etiam post fata colis; nec pignora curas plus tua quam natos, dederat quos ille monendos {{Versus|55}}tutandosque tibi. iustos nimiumque fideles fama putat, qui, cum possint commissa negare, maluerint nullo violati reddere quaestu: at Stilicho non divitias aurique relictum pondus, sed geminos axes tantumque reservat {{Versus|60}}depositum teneris, quantum sol igneus ambit. quid non intrepidus credas, cui regia tuto creditur ? Hoc clipeo munitus Honorius altum non gemuit patrem vitaeque et lucis in ipso limine, contemptus numquam, dat iura subactis {{Versus|65}}gentibus et secum sentit crevisse triumphos. quem tu sic placida formas, sic mente severa, ut neque desidiae tradas, dum pronus ad omne quod libet obsequeris, nec contra nixus ovantem confringas animum: secret© consona regno {{Versus|70}}ceu iuvenem doceas, moles quid publica poscat: ceu sanctum venerere senem patriisque gubernes imperium monitis; dominum summissus adores; obsequiis moderere ducem, pietate parentem. (v.2.p.8) hinc fuit ut primos in coniuge disceret ignes {{Versus|75}}ordirique virum non luxuriante iuventa, sed cum lege tori, casto cum foedere vellet. principe tu felix genero: felicior ille te socero. Fratrem levior nec cura tuetur Arcadium; nec, si quid iners atque impia turba {{Versus|80}}praetendens proprio nomen regale furori audeat, adscribis iuveni. discordia quippe cum fremeret, numquam Stilicho sic canduit ira, saepe lacessitus probris gladiisque petitus, ut bello furias ultum, quas pertulit, iret {{Versus|85}}inlicito causamque daret civilibus armis: cuius fulta fide mediis dissensibus aulae intemeratorum stabat reverentia fratrum. quin et Sidonias chlamydes et cingula bacis aspera gemmatasque togas viridesque smaragdo {{Versus|90}}loricas galeasque redundantes hyacinthis gestatosque patri capulis radiantibus enses et vario lapidum distinctas igne coronas dividis ex aequo, ne non augusta supellex ornatusque pares geminis heredibus essent. {{Versus|95}}mittitur et miles, quamvis certamine partes iam tumeant. hostem muniri robore mavis quam peccare fidem: permittis iusta petenti idque negas solum, cuius mox ipse repulsa gaudeat et quidquid fuerat deforme mereri. {{Versus|100}}Omnes praeterea, puro quae crimina pellunt ore, deae iunxere choros unoque receptae (v.2.p.10) pectore diversos tecum cinguntur in usus. Iustitia utilibus rectum praeponere suadet communesque sequi leges iniustaque numquam {{Versus|105}}largiri sociis. durum Patientia corpus instruit, ut nulli cupiat cessisse labori; Temperies, ut casta petas; Prudentia, ne quid inconsultus agas: Constantia, futtile ne quid infirmumque geras. procul importuna fugantur {{Versus|110}}numina, monstriferis quae Tartarus edidit antris: ac primam scelerum matrem, quae semper habendo plus sitiens patulis rimatur faucibus aurum, trudis Avaritiam; cuius foedissima nutrix Ambitio, quae vestibulis foribusque potentum {{Versus|115}}excubat et pretiis commercia pascit honorum, pulsa simul. nec te gurges corruptior aevi traxit ad exemplum, qui iam firmaverat annis crimen et in legem rapiendi verterat usum. denique non dives sub te pro rure paterno {{Versus|120}}vel laribus pallet; non insidiator oberrat facturus quemcumque reum. non obruta virtus paupertate latet. lectos ex omnibus oris evehis et meritum, non quae cunabula, quaeris, et qualis non unde satus. sub teste benigno {{Versus|125}}vivitur; egregios invitant praemia mores. hinc priscae redeunt artes; felicibus inde ingeniis aperitur iter despectaque Musae colla levant, opibusque fluens et pauper eodem nititur ad fructum studio, cum cernat uterque {{Versus|130}}quod nec inops iaceat probitas nec inertia surgat divitiis. Nee te iucunda fronte fefellit (v.2.p.12) luxuries, praedulce malum, quae dedita semper corporis arbitriis hebetat caligine sensus membraque Circaeis effeminat acrius herbis, {{Versus|135}}blanda quidem vultus, sed qua non taetrior ulla interius: fucata genas et amicta dolosis inlecebris torvos auro circumlinit hydros, ilia voluptatum multos innexuit hamis: te numquam conata capit. non prava libido {{Versus|140}}stupris advigilat; non tempora somnus agendi frustratur; nullo citharae convivia cantu, non pueri lasciva sonant, quis cernere curis te vacuum potuit ? quis tota mente remissum aut indulgentem dapibus, ni causa iuberet {{Versus|145}}laetitiae ? non indecores aeraria lassant expensae; parvo non improba littera libro absentum condonat opes, a milite parcus diligeris; neque enim neglectas pace cohortes tunc ditas, cum bella fremunt. scis nulla placere {{Versus|150}}munera, quae metuens illis, quos spreverat, offert serus et incassum servati prodigus auri. antevenis tempus non expectantibus ultro munificus mensaeque adhibes et nomine quemque compellas clari, sub te quod gesserat olim, {{Versus|155}}admonitum facti, figendaque sensibus addis verba, quibus magni geminatur gratia nodi. 1 Nee, si quid tribuas, iactatum saepius idem exprobrare soles nec, quos promoveris, alto turgidus adloqueris fastu nec prospera flatus (v.2.p.14) {{Versus|160}}attollunt nimios. quin ipsa Superbia longe discessit, vitium rebus sollemne secundis virtutumque ingrata comes, contingere passim adfarique licet, non inter pocula sermo captatur, pura sed libertate loquendi {{Versus|165}}seria quisque iocis nulla formidine miscet. quem videt Augusti socerum regnique parentem, miratur conviva parem, cum tanta potestas civem lenis agat. te doctus prisca loquentem, te matura senex audit, te fortia miles {{Versus|170}}adspersis salibus, quibus haud Amphiona quisquam praeferat Aonios meditantem carmine muros nec velit Orpheo migrantes pectine silvas. Hinc amor, hinc veris et non fallacibus omnes pro te solliciti votis; hinc nomen ubique {{Versus|175}}plausibus, auratis celebrant hinc ora figuris. quae non incudes streperent, quae flamma vacaret fabrilis, quantis fluerent fornacibus aera effigies ductura tuas, quis devius esset angulus aut regio quae non pro numine vultus {{Versus|180}}dilectos coleret, talem ni semper honorem respueres ? decus hoc rapiat, quem falsa timentum munera decipiunt, qui se diffidit amari. hoc solus sprevisse potest, qui iure meretur. Undique legati properant generique sub ore {{Versus|185}}in tua centenas optant praeconia voces. grates Gallus agit, quod limite tutus inermi et metuens hostile nihil nova culmina totis (v.2.p.16) aedificat ripis et saevum gentibus amnem Thybridis in morem domibus praevelat amoenis. {{Versus|190}}hinc Poeni cumulant laudes, quod rura tyranno libera possideant; hinc obsidione solutus Pannonius potorque Savi, quod clausa tot annis oppida laxatis ausus iam pandere portis rursum cote novat nigras rubigine falces {{Versus|195}}exesosque situ cogit splendere ligones agnoscitque casas et collibus oscula notis figit et impresso glaebis non credit aratro, exsectis 1 inculta dabant quas saecula, silvis restituit terras et opacum vitibus Histrum {{Versus|200}}conserit et patrium vectigal solvere gaudet, inmunis qui clade fuit. te sospite fas est vexatum laceri corpus iuvenescere regni. sub tot principibus quaecumque amisimus olim, tu reddis. solo poterit Stilichone medente {{Versus|205}}crescere Romanum vulnus tectura cicatrix; inque suos tandem fines redeunte colono Illyricis iterum ditabitur aula tributis. Nec tamen humano cedit caeleste favori iudicium: cingunt superi concordibus unum {{Versus|210}}praesidiis hostesque tuos aut litore produnt aut totum oppositi claudunt fugientibus aequor aut in se vertunt furiis aut militis ense (v.2.p.18) bacchati laniant Pentheo corpora ritu; insidias retegunt et in ipsa cubilia fraudum {{Versus|215}}ducunt ceu tenera venantem nare Molossi. ominibus ventura notant aut alite monstrant aut monitos certa dignantur imagine somnos. Pro quibus innumerae trabearum insignia terrae certatim petiere tibi. poscentibus ipse {{Versus|220}}restiteras et mens, aliorum prona favori, index dura sui, facibus succensa pudoris tarda verecundis excusat praemia causis. ergo avidae tantosque novi spe consulis annos elusae dominae pergunt ad limina Romae, {{Versus|225}}si minus adnuerit precibus, vel cogere certae cunctantem votoque moras auferre paratae. conveniunt ad tecta deae, quae Candida lucent monte Palatino. glaucis tum prima Minervae nexa comam foliis fulvaque intexta micantem {{Versus|230}}veste Tagum tales profert Hispania voces: Cunctamihi semper Stilicho, quaecumque poposci, concessit tantumque suos invidit honores. Augusti potuit soceri contemnere fasces: iam negat et genero. si non ut ductor ab orbe {{Versus|235}}quem regit, accipiat saltem cognatus ab aula. exiguumne putat, quod sic amplexus Hiberam progeniem nostros inmoto iure nepotes sustinet, ut patrium commendet purpura Baetim ? quod pulchro Mariae fecundat germine regnum ? (v.2.p.20) {{Versus|240}}quod dominis speratur avus ? Tum flava repexo Gallia crine ferox evinctaque torque decoro binaque gaesa tenens animoso pectore fatur: qui mihi Germanos solus Francosque subegit, cur nondum legitur fastis ? cur pagina tantum {{Versus|245}}nescit adhuc nomen, quod iam numerare decebat ? usque adeone levis pacati gloria Rheni ? Inde Caledonio velata Britannia monstro, ferro picta genas, cuius vestigia verrit caerulus Oceanique aestum mentitur amictus: {{Versus|250}}me quoque vicinis pereuntem gentibus inquit munivit Stilicho, totam cum Scottus Hivernen movit et infesto spumavit remige Tethys. illius effectum curis, ne tela timerem Scottica, ne Pictum tremerem, ne litore toto {{Versus|255}}prospicerem dubiis venturum Saxona ventis. Tum spicis et dente comas inlustris eburno et calido rubicunda die sic Africa fatur: sperabam nullas trabeis Gildone perempto nasci posse moras, etiam nunc ille repugnat {{Versus|260}}et tanto dubitat fasces praebere triurapho, qui mihi Maurorum penitus lacrimabile nomen ignorare dedit ? Post has Oenotria lentis vitibus intorquens hederas et palmite largo vina fluens: si vos adeo Stilichone curules {{Versus|265}}augeri flagratis ait quas sola iuvare fama potest, quanto me dignius incitat ardor, (v.2.p.22) ut praesente fruar conscendentemque tribunal prosequar atque anni pandentem claustra salutem ? Talibus alternant studiis Romamque precantes, {{Versus|270}}pro cunctis, hortantur, eat. nec segnius ilia paruit officio, raptis sed protinus armis ocior excusso per nubila sidere tendit. transvehitur Tuscos Appenninusque volatu stringitur. Eridanus clipei iam fulgurat umbra; {{Versus|275}}constitit ante ducem tetrica nec Pallade vultum deterior nec Marte minor, tremit orbe corusco iam domus et summae tangunt laquearia cristae: tum prior attonitum gratis adfata querellis: Servatas, Stilicho, per te, venerande, curules, {{Versus|280}}ornatas necdum fateor. quid profuit anni servilem pepulisse notam ? defendis honorem quem fugis, et spernis tota quem mole tueris ? respuis oblatum, pro quo labente resistis ? quae iam causa morae ? quo me cunctabere rursus {{Versus|285}}ingenio ? nullus Boreae metus, omnis et Austri ora silet: cecidit Maurus, Germania cessit et Ianum pax alta ligat. te consule necdum digna feror ? titulumne levem parvique nitoris credimus, Augusti quo se decorare fatentur, {{Versus|290}}sub iuga quo gentes captivis regibus egi ? Non, si prodigiis casus natura futures signat, polluimur macula, quod reris, Eois (v.2.p.24) omen erat. quamquam nullis mi hi cognita rebus fabula; vix tanto risit de crimine rumor, {{Versus|295}}opprobrii stat nulla fides nec littera venit vulgatura nefas: in quo vel maxima virtus est tua quod, nostros qui consulis omnia patres, de monstris taceas. pellendi denique nulla dedecoris sanctum violant oracula coetum {{Versus|300}}nec mea funestum versavit curia nomen. pars sceleris dubitasse fuit: quaecumque profana pagina de primo venisset limine Phoebi, ante fretum deleta mihi, ne turpia castis auribus Italiae fatorum 1 exempla nocerent. {{Versus|305}}publicus ille furor, quantum tua cura peregit, secretum meruit, laetetur quisquis Eoos scribere desierit fastos: portenta Gabinos ista latent; propriam labem texisse I'aborent. cur ego, quem numquam didici sensive creatum, {{Versus|310}}gratuler exemptum ? delicti paenitet illos: nos nec credidimus. Fuerit tamen omnibus unum crimen et ad nostras manaverit usque secures: plus ideo sumenda tibi fastigia vitas, ne pereat tam priscus honos, qui portus honorum {{Versus|315}}semper erat. nullo sarciri consule damnum excepto Stilichone potest, bene praescia tempus mens tua distulerat; titulo tunc crescere posses, nunc per te titulus. consul succurre gravatis consulibus, quicumque fuit, quicumque futurus; {{Versus|320}}annum redde tuum, quem iam secura sequatur (v.2.p.26) posteritas nec iam doleat defensa vetustas. sic trabeis ultor Stilicho Brutusque repertor. libertas populi primo tune consule Bruto reddita per fasces; hic fascibus expulit ipsis {{Versus|325}}servitium. instituit sublimem Brutus honorem; adseruit Stilicho. plus est servasse repertum, quam quaesisse novum, quid tardius ore rubenti adnuis et solitus frontem circumfluit ignis ? tandem vince tuum, vincis qui cuncta, pudorem. {{Versus|330}}Hos etiam, quamvis corrumpi munere nullo te certum est, mirare libens ac suscipe cinctus, quos tibi divino mecum Tritonia duxit pectine: tincta simul repetito murice fila contulimus pensis et eodem nevimus auro, {{Versus|335}}aurea quo Lachesis sub te mihi saecula texit. hic ego promissam subolem sperataque mundo pignora praelusi. veram mox ipse probabis me vatem nostraeque fidem venientia telae fata dabunt. Dixit gremioque rigentia profert {{Versus|340}}dona, graves auro trabeas. insigne Minervam spirat opus, rutilis hic pingitur aula columnis et sacri Mariae partus; Lucina dolores solatur; residet fulgente puerpera lecto; sollicitae iuxta pallescunt gaudia matris. {{Versus|345}}susceptum puerum redimitae tempora Nymphae auri fonte lavant: teneros de stamine risus vagitusque audire putes. iam creverat infans (v.2.p.28) ore ferens patrem: Stilicho maturior aevi Martia recturo tradit praecepta nepoti. {{Versus|350}}parte alia spumis fucantem Serica frena sanguineis primae signatus flore iuventae Eucherius flectebat equum iaculisque vel arcu aurea purpureos tollentes cornua cervos aureus ipse ferit. Venus hic invecta columbis {{Versus|355}}tertia regali iungit conubia nexu, pennatique nurum circumstipantur Amores progenitam Augustis Augustorumque sororem. Eucherius trepido iam flammea sublevat ore virginis; adridet retro Thermantia fratri. {{Versus|360}}iam domus haec utroque petit diademata sexu reginasque parit reginarumque maritos. Talibus invitat donis dextraque gerendum diva simul porrexit ebur; sollemnibus urnam commovet auspiciis avibusque incepta secundat. {{Versus|365}}tunc habiles armis umeros iam vestibus ambit Romuleis; Latii sederunt pectore cultus loricaeque locum decuit toga, talis ab Histro vel Scythico victor rediens Gradivus ab axe deposito mitis clipeo candentibus urbem {{Versus|370}}ingreditur trabeatus equis; spatiosa Quirinus frena regit currumque patris Bellona cruentum ditibus exuviis tendens ad sidera quercum praecedit, lictorque Metus cum fratre Pavore barbara ferratis innectunt colla catenis (v.2.p.30) {{Versus|375}}velati galeas lauro, propiusque iugales formido ingentem vibrat succincta securim. Vidit ut optato se consule Roma potitam: nunc ait Elysii lucos inrumpere campi, nunc libet, ut tanti Curiis miracula voti {{Versus|380}}Fabriciisque feram, famae qui vulnere nuper calcatam flevere togam: iam prata choreis pulsent nec rigidos pudeat lusisse Catones. audiat hoc senior Brutus Poenisque tremendi Scipiadae, geminis tandem quod libera damnis {{Versus|385}}unius auxilio fasces Libyamque recepi. quod superest unum precibus, fortissime consul, adde meis, urbique tuum largire parumper, quem rogat, adventum, quam tu belloque fameque depulsa terris iterum regnare dedisti. {{Versus|390}}splendida suscipiant alium te rostra Camillum, ultorem videant servatoremque Quirites et populus quem ductor ames: quibus Africa per te nec prius auditas Rhodanus iam donat aristas, ut mihi vel Massyla Ceres vel Gallica prosit {{Versus|395}}fertilitas messesque vehat nunc umidus Auster, nunc Aquilo, cunctis ditescant horrea ventis. Quae tunc Flaminiam stipabunt milia vulgi ! fallax o quotiens pulvis deludet amorem suspensum, veniens omni dum crederis hora ! {{Versus|400}}spectabunt cupidae matres, spargentur et omnes flore viae, superet cum Pincia culmina consul (v.2.p.32) arduus, antiqui species Romana senatus. Pompeiana dabunt quantos proscaenia plausus ! ad caelum quotiens vallis tibi Murcia ducet {{Versus|405}}nomen Aventino Pallanteoque recussum ! nunc te conspiciam castris, permitte, relictis mox et cum genero trabeis visura secundis. Haec dum Roma refert, iam Fama loquacibus alis pervolat Oceanum, Unguis et mille citatos {{Versus|410}}festinare iubet proceres, nullique senectus, non iter hibernis obstant nec flatibus Alpes: vincit amor, meriti pridem clarique vetustis fascibus ad socii properant et vindicis annum, sic ubi fecunda reparavit morte iuventam {{Versus|415}}et patrios idem cineres collectaque portat unguibus ossa piis Nilique ad litora tendens unicus extreme Phoenix procedit ab Euro: conveniunt aquilae cunctaeque ex orbe volucres, ut Solis mirentur avem; procul ignea lucet {{Versus|420}}ales, odorati redolent cui cinnama busti. Nee minor in caelo chorus est; exultat uterque Theodosius divique tui; Sol ipse quadrigis vere coronatis dignum tibi praeparat annum. Est ignota procul nostraeque impervia menti, {{Versus|425}}vix adeunda deis, annorum squalida mater, inmensi spelunca aevi, quae tempora vasto suppeditat revocatque sinu. complectitur antrum, omnia qui placido consumit numine, serpens perpetuumque viret squamis caudamque reductam {{Versus|430}}ore vorat tacito relegens exordia lapsu. (v.2.p.34) vestibuli custos vultu longaeva decoro ante fores Natura sedet, cunctisque volantes dependent membris animae. mansura verendus scribit iura senex, numeros qui dividit astris {{Versus|435}}et cursus stabilesque moras, quibus omnia vivunt ac pereunt fixis cum legibus. ille recenset, incertum quid Martis iter certumque Tonantis prospiciat mundo; quid velox semita Lunae pigraque Saturni; quantum Cytherea sereno {{Versus|440}}curriculo Phoebique comes Cyllenius erret. Illius ut magno Sol limine constitit antri, occurrit Natura potens seniorque superbis canitiem inclinat radiis. tum sponte reclusus laxavit postes adamas, penetrale profundum {{Versus|445}}panditur et sedes aevique arcana patescunt. hic habitant vario facies distincta metallo saecula certa locis: illic glomerantur acna, hic ferrata rigent, illic argentea candent. eximia regione domus, contingere terris {{Versus|450}}difficilis, rutili stabat grex aureus anni: quorum praecipuum pretioso corpore Titan signandum Stilichone legit; tunc imperat omncs pone sequi dictisque simul compellat euntes: En, cui distulimus melioris saecla metalli, {{Versus|455}}consul adest. ite optati mortalibus anni, ducite virtutes; hominum florescite rursus ingeniis hilares Baccho frugumque feraces. non inter geminos Anguis glaciale Triones sibilet, inmodico nec frigore saeviat Ursa. (v.2.p.36) {{Versus|460}}non toto fremat ore 1 Leo, nec brachia Caneri urat atrox aestas, madidae nec prodigus urnae semina praerupto dissolvat Aquarius imbre. Phrixeus roseo producat fertile cornu ver Aries, pingues nec grandine tundat olivas {{Versus|465}}Scorpius; autumni maturet germina Virgo, lenior et gravidis adlatret Sirius uvis. Sic fatus croceis rorantes ignibus hortos ingreditur vallemque suam, quam flammeus ambit rivus et inriguis largum iubar ingerit herbis, {{Versus|470}}quas Solis pascuntur equi; flagrantibus inde caesariem sertis et lutea lora iubasque subligat alipedum, gelidas hinc Lucifer ornat, hinc Aurora comas iuxtaque adludit habenis aureus et nomen praetendit consulis Annus: {{Versus|475}}inque novos iterum revoluto cardine cursus scribunt aetheriis Stilichonem sidera fastis. </poem> (v:::2:::p:::38) ==Praefatio ad librum III== <poem> Maior Scipiades, Italis qui solus ab oris &nbsp; &nbsp; &nbsp; in proprium vertit Punica bella caput, non sine Pieriis exercuit artibus arma: &nbsp; &nbsp; &nbsp; semper erat vatum maxima cura duci. {{Versus|5}}gaudet enim virtus testes sibi iungere Musas; &nbsp; &nbsp; &nbsp; carmen amat quisquis carmine digna gerit. ergo seu patriis primaevus manibus ultor &nbsp; &nbsp; &nbsp; subderet Hispanum legibus Oceanum, seu Tyrias certa fracturus cuspide vires {{Versus|10}}&nbsp; &nbsp; &nbsp; inferret Libyco signa tremenda mari, haerebat doctus lateri castrisque solebat &nbsp; &nbsp; &nbsp; omnibus in medias Ennius ire tubas, illi post lituos pedites favere canenti &nbsp; &nbsp; &nbsp; laudavitque nova caede cruentus eques. {{Versus|15}}cumque triumpharet gemina Carthagine victa &nbsp; &nbsp; &nbsp; (hanc vindex patri vicerat, hanc patriae), (v.2.p.40) cum longi Libyam tandem post funera belli &nbsp; &nbsp; &nbsp; ante suas maestam cogeret ire rotas: advexit reduces secum Victoria Musas {{Versus|20}}&nbsp; &nbsp; &nbsp; et sertum vati Martia laurus erat. Noster Scipiades Stilicho, quo concidit alter &nbsp; &nbsp; &nbsp; Hannibal antiquo saevior Hannibale, te mihi post quintos annorum Roma recursus &nbsp; &nbsp; &nbsp; reddidit et votis iussit adesse suis. (v:::2:::p:::42) </poem> ==Liber III== <poem> Quem populi plausu, procerum quem voce petebas, adspice, Roma, virum. iam tempora desine longae dinumerare viae visoque adsurgcre semper pulvere: non dubiis ultra torquebcre votis. {{Versus|5}}totus adest oculis, aderat qui mentibus olim, spe maior, fama melior. venerare curulem, quae tibi restituit fasces; complectere dextram, sub iuga quae Poenos iterum Romana redegit. excipe magnanimum pectus, quo frena reguntur {{Versus|10}}imperii, cuius libratur sensibus orbis. OS sacrum, quod in acre colis, miraris in auro, cerne libens: hic est felix bellator ubique, defensor Libyae, Rheni pacator et Histri. Ostentare suos prisco si more labor es {{Versus|15}}et gentes cuperet vulgo monstrare subactas, certassent utroque pares a cardine laurus: haec Alamannorum spoliis, Australibus ilia ditior exuviis; illinc flavente Sygambri (v.2.p.44) caesarie, nigris hinc Mauri crinibus irent. {{Versus|20}}ipse albis veheretur equis currumque secutus laurigerum festo fremuisset carmine miles. hi famulos traherent reges; hi facta metallo oppida vel montes captivaque flumina ferrent. hinc Libyci fractis lugerent cornibus amnes; {{Versus|25}}inde catenate gemeret Germania Rheno. sed non inmodicus proprii iactator honoris consul, Roma, tuus. non illum praemia tantum quam labor ipse iuvat; strepitus fastidit inanes inque animis hominum pompa meliore triumphat. {{Versus|30}}Non alium certe Romanae clarius arces suscepere ducem, nec cum cedente rediret Fabricius Pyrrho nec cum Capitolia curru Pellaeae domitor Paullus conscenderet aulae. nec similis Latias patefecit gloria portas {{Versus|35}}post Numidas Mario, post classica Martis Eoi Pompeio. nulli pars aemula defuit umquam, quae gravis obstreperet laudi, stimulisque malignis facta sequebatur quamvis ingentia livor: solus hie invidiae fines virtute reliquit {{Versus|40}}humanumque modum. quis enim livescere possit, quod numquam pereant stellae ? quod luppiter olim possideat caelum ? quod noverit omnia Phoebus ? est aliquod meriti spatium, quod nulla furentis invidiae mensura capit. ductoribus illis {{Versus|45}}praeterea diversus erat favor: aequior ille patribus invisus plebi; popularibus illi munito studiis languebat gratia patrum. (v.2.p.46) omnis in hoc uno variis discordia cessit ordinibus; laetatur eques plauditque senator {{Versus|50}}votaque patricio certant plebeia favori. O felix servata vocat quem Roma parentem ! o mundi communis amor, cui militat omnis Gallia, quem regum thalamis Hispania nectit, cuius et adventum crebris petiere Quirites {{Versus|55}}vocibus et genero meruit praestante senatus ! non sic virginibus flores, non frugibus imbres, prospera non fessis optantur flamina nautis, ut tuus adspectus populo. quae numine tanto litora fatidicas attollunt Delia laurus, {{Versus|60}}venturi quotiens adfulsit Apollinis arcus ? quae sic aurifero Pactoli fonte tumescit Lydia, cum domitis adparuit Euhius Indis ? nonne vides et plebe vias et tecta latere matribus ? his, Stilicho, cunctis inopina reluxit {{Versus|65}}te victore salus ! septem circumspice montes, qui solis radios auri fulgore lacessunt, indutosque arcus spoliis aequataque templa nubibus et quidquid tanti struxere triumphi. quantum profueris, quantam servaveris urbem, {{Versus|70}}attonitis metire oculis. haec fabula certe cuncta forent, si Poenus adhuc incumberet Austro. Mos erat in veterum castris, ut tempora quercu velaret, validis fuso qui viribus hoste casurum potuit morti subduccre civem. (v.2.p.48) {{Versus|75}}at tibi quae poterit pro tantis civica reddi moenibus ? aut quantae pensabunt facta coronae ? nec solam populi vitam debere fatetur armis Roma tuis; sed, quo iucundior esset lucis honoratae fructus, venerabile famae {{Versus|80}}pondus et amissas vires et regna recepit. iam non praetumidi supplex Orientis ademptam legatis poscit Libyam famulosve precatur (dictu turpe) suos: sed robore freta Gabino te duce Romana tandem se vindicat ira. {{Versus|85}}ipsa iubet signis bellaturoque togatus imperat et spectant aquilae decreta senatus. ipsa tibi trabeas ultro dedit, ipsa curulem obtulit ultori fastosque ornare coegit. Nil perdit decoris prisci nec libera quaerit {{Versus|90}}saecula, cum donet fasces, cum proelia mandet; seque etiam crevisse videt. quis Gallica rura, quis meminit Latio Senonum servisse ligones ? aut quibus exemplis fecunda Thybris ab Arcto vexit Lingonico sudatas vomere messes ? {{Versus|95}}ilia seges non auxilium modo praebuit urbi, sed fuit indicio, quantum tibi, Roma, liceret: admonuit dominae gentes instarque tropaei rettulit ignotum gelidis vectigal ab oris. Hoc quoque maiestas augescit plena Quirini, (v.2.p.50) {{Versus|100}}rectores Libyae populo quod iiidice pallent et post emeritas moderator quisque secures discrimen letale subit, quid Poenus arator intulerit, madidus quantum transmiserit Auster. ardua qui late terris responsa dedere, {{Versus|105}}hic trepidant humiles; tremuit quos Africa nuper, cernunt rostra reos. cani virtutibus aevi materiam pandit Stilicho populumque vetusti culminis inmemorem dominandi rursus in usum excitat, ut magnos calcet metuendus honores, {{Versus|110}}pendat iustitia crimen, pietate remittat errorem purosque probet damnetque nocentes et patrias iterum clemens exerceat artes. Fallitur egregio quisquis sub principe credit servitium. numquam libertas gratior extat {{Versus|115}}quam sub rege pio. quos praeficit ipse regendis rebus, ad arbitrium plebis patrumque reducit conceditque libens, meritis seu praemia poscant seu punire velint. posito iam purpura fastu de se iudicium non indignatur haberi. {{Versus|120}}sic docuit regnare socer, sic cauta iuventae 120 frena dedit, teneros sic moribus induit annos verior Augusti genitor, fiducia belli, pacis consilium: per quem squalore remote pristina Romuleis infloruit artibus aetas, {{Versus|125}}per quem fracta diu translataque paene potestas (v.2.p.52) non oblita sui servilibus exulat arvis, in proprium sed ducta larem victricia reddit fata solo fruiturque iterum, quibus haeserat olim, auspiciis capitique errantia membra reponit. {{Versus|130}}Proxime dis consul, tantae qui prospicis urbi, qua nihil in terris complectitur altius aether, cuius nec spatium visus nec corda decorem nec laudem vox ulla capit; quae luce metalli aemula vicinis fastigia conserit astris; {{Versus|135}}quae septem scopulis zonas imitatur Olympi; armorum legumque parens quae fundit in omnes imperium primique dedit cunabula iuris. haec est exiguis quae finibus orta tetendit in geminos axes parvaque a sede profecta {{Versus|140}}dispersit cum sole manus. haec obvia fatis innumeras uno gereret cum tempore pugnas, Hispanas caperet, Siculas obsideret urbes et Gallum terris prosterneret, aequore Poenum, numquam succubuit damnis et territa nullo {{Versus|145}}vulnere post Cannas maior Trebiamque fremebat et, cum iam premerent flammae murumque feriret hostis, in extremos aciem mittebat Hiberos nec stetit Oceano remisque ingressa profundum vincendos alio quaesivit in orbe Britannos. {{Versus|150}}haec est in gremium victos quae sola recepit humanumque genus communi nomine fovit matris, non dominae ritu, civesque vocavit quos domuit nexuque pio longinqua revinxit. (v.2.p.54) huius pacificis debemus moribus omnes, {{Versus|155}}quod veluti patriis regionibus utitur hospes; quod sedem mutare licet; quod cernere Thylen lusus et horrendos quondam penetrare recessus; quod bibimus passim Rhodanum, potamus Orontem; quod cuncti gens una sumus. nec terminus umquam {{Versus|160}}Romanae dicionis erit, nam cetera regna luxuries vitiis odiisque superbia vertit: sic male sublimes fregit Spartanus Athenas atque idem Thebis cecidit; sic Medus ademit Assyrio Medoque tulit moderamina Perses; {{Versus|165}}subiecit Persen Macedo, cessurus et ipse Romanis. haec auguriis firmata Sibyllae, haec sacris animata Numae. huic 1 fulmina vibrat Iuppiter; hanc tota Tritonia Gorgone velat. arcanas huc Vesta faces, huc orgia Bacchus {{Versus|170}}transtulit et Phrygios genetrix turrita leones; hue defensurus morbos Epidaurius hospes reptavit placido tractu, vectumque per undas insula Paeonium texit Tiberina draconem. Hanc tu cum superis, Stilicho praeclare, tueris, {{Versus|175}}protegis hanc clipeo patriam regumque ducumque praecipueque tuam. dedit haec exordia lucis Eucherio puerumque ferens hic regia mater Augusto monstravit avo; laetatus at ille sustulit in Tyria reptantem veste nepotem, {{Versus|180}}Romaque venturi gaudebat praescia fati, quod te iam tanto meruisset pignore civem. Nee tamen ingratum nec, qui benefacta referre (v.2.p.56) nesciat, hunc credas populum. si volvere priscos annales libeat: quotiens hic proelia sumpsit {{Versus|185}}pro sociis ! quotiens dono concessit amicis regibus Ausonio quaesitas sanguine terras ! publica sed numquam tanto se gratia fudit adsensu: quis enim princeps non omnibus egit obsequiis dominum sese patremque vocari, {{Versus|190}}quod tibi continuis resonant convexa diebus ? macte novis consul titulis ! Mavortia plebes te dominum Bruto non indignante fatetur et, quod adhuc nullo potuit terrore coacta libertas Romana pati, Stilichonis amori {{Versus|195}}detulit. exultant avidi, quocumque decorus conspiciare loco, nomenque ad sidera tollunt nec vaga dilecto satiantur lumina vultu: seu circum trabeis fulgentibus aureus intres, seu celebres ludos, solio seu fultus eburno {{Versus|200}}cingas iure forum, denso seu turbine vulgi circumfusa tuae conscendant rostra secures. Quae vero procerum voces, quam certa fuere gaudia, cum totis exurgens ardua pennis ipsa duci sacras Victoria panderet aedes ! {{Versus|205}}o palma viridi gaudens et amica tropaeis custos imperii virgo, quae sola mederis vulneribus nullumque doces sentire laborem, seu tibi Dictaeae placuerunt astra Coronae seu magis aestivo sedes vicina Leoni, {{Versus|210}}seu sceptrum sublime Iovis seu Palladis ambis aegida, seu fessi mulces suspiria Martis, adsis perpetuum Latio votisque senatus adnue, diva, tui. Stilicho tua saepius ornet (v.2.p.58) limina teque simul rediens in castra reducat. {{Versus|215}}hunc bellis comitare favens, hunc redde togatum consiliis. semper placidis te moribus egit servavitque piam victis nec polluit umquam laurum saevitia. cives nec fronte superba despicit aut trepidam vexat legionibus urbem; {{Versus|220}}sed verus patriae consul cessantibus armis contentus lictore venit nec inutile quaerit ferri praesidium solo munitus amore. Magnarum nec parens opum geminare profundas distulit impensas, sed post miracula castris {{Versus|225}}edita vel genero Romae maiora reservat. auratos Rhodiis imbres nascente Minerva indulsisse Iovem perhibent, Bacchoque paternum iam pulsante femur mutatus palluit Hermus in pretium, votique famem passurus avari {{Versus|230}}ditabat rutilo quidquid Mida tangeret auro; fabula seu verum canitur: tua copia vicit fontem Hermi tactumque Midae pluviamque Tonantis. obscurat veteres obscurabitque futuros par donis armisque manus; si solveret ignis {{Versus|235}}quot dedit inmanes vili pro pondere massas argenti, potuere lacus et flumina fundi. Nee tibi, quae pariter silvis dominaris et astris, exiguam Stilicho movit, Latonia, curam: tu quoque nobilibus spectacula nostra laboras {{Versus|240}}inlustrare feris summoque in vertice rupis Alpinae socias arcu cessante pudicas (v.2.p.60) et pharetratarum comitum inviolabile cogis concilium, veniunt umcros et brachia nudae armataeque manus iaculis et terga sagittis, {{Versus|245}}incomptae pulchraeque tamen; sudoribus ora pulverulenta rubent, sexum nec cruda fatetur virginitas; sine lege comae; duo cingula vestem crure tenus pendere vetant. praecedit amicas flava Leontodame, sequitur nutrita Lycaeo {{Versus|250}}Nebrophone telisque domat quae Maenala Thero. ignea Cretaea properat Britomartis ab Ida et cursu Zephyris numquam cessura Lycaste. iungunt se geminae metuenda feris Hecaerge et soror, optatum numen venantibus, Opis {{Versus|255}}progenitae Scythia: divas nemorumque potentes fecit Hyperboreis Delos praelata pruinis. hae septem venere duces; exercitus alter Nympharum incedunt, acies formosa Dianae, centum Taygeti, centum de vertice Cynthi {{Versus|260}}et totidem casto genuit quas flumine Ladon. has ubi collectas vidit, sic Delia coepit: O sociae, mecum thalami quae iura perosae virgineo gelidos percurritis agmine montes, cernitis ut Latio superi communibus ornent {{Versus|265}}hunc annum studiis ? quantos Neptunus equorum donet ab orbe greges ? laudi quod nulla canendae fratris plectra vacent ? nostram quoque sentiat idem quam meritis debemus opem. non spicula poscit iste labor; maneant clausis nunc sicca pharetris, {{Versus|270}}omnis et a solitis noster venatibus arcus (v.2.p.62) temperet; in solam cruor hic servetur harenam. retibus et clatris dilata morte tenendae ducendaeque ferae, cupidas arcete sagittas; consulis in plausum casuris parcite monstris. {{Versus|275}}acceleret divisa manus: mihi cursus anhelas tenditur ad Syrtes, mecum Dictynna Lycaste et comes Opis eat; steriles iuvat ire per aestus: namque feras aliis tellus Maurusia donum praebuit, huic soli debet sed victa tributum. {{Versus|280}}dum nos horribiles Libyae scrutamur alumnos, Europae vos interea perquirite saltus et scopulos. posita ludat formidine pastor securisque canat Stilichonem fistula silvis. pacet muneribus montes qui legibus urbes. {{Versus|285}}Dixit et extemplo frondosa fertur ab Alpe trans pelagus; cervi currum subiere iugales, quos decus esse deae primi sub limine caeli roscida fecundis concepit Luna cavernis: par nitor intactis nivibus; frons discolor auro {{Versus|290}}germinat et spatio summas aequantia fagos cornua ramoso surgunt procera metallo. Opis frena tenet, fert retia rara Lycaste auratasque plagas, inmortalesque Molossi latrantes mediis circum iuga nubibus ibant. {{Versus|295}}quinque aliae paribus (Phoebe sic iusserat) armis diversa regione ruunt ducitque cohortem quaeque suam. variae formis et gente sequuntur ingenioque canes, illae gravioribus aptae morsibus, hae pedibus celeres, hae nare sagaces, (v.2.p.64) {{Versus|300}}hirsutaeque fremunt Cressae tenuesque Lacaenac magnaque taurorum fracturae colla Britannae. Dalmatiae lucos abruptaque brachia Pindi sparsa comam Britomartis agit. tu Gallica cingis lustra, Leontodame, Germanorumque paludes {{Versus|305}}eruis et si quis defensus harundine Rheni vastus aper nimio dentes curvaverat aevo. nubiferas Alpes Appenninique recessus Garganique nives Hecaerge prompta fatigat, speluncas canibus Thero rimatur Hiberas {{Versus|310}}informesque cavis ursos detrudit ab antris, quorum saepe Tagus manantes sanguine rictus non satiavit aquis et quos iam frigore segnes Pyrenaea tegit latebrosis frondibus ilex. Cyrnaeis Siculisque iugis venata virago {{Versus|315}}Nebrophone cervos aliasque in vincula cogit non saevas pecudes, sed luxuriantis harenae delicias, pompam nemorum. Quodcumque tremendum dentibus aut insigne iubis aut nobile cornu aut rigidum saetis, capitur decus omne timorque {{Versus|320}}silvarum. non cauta latent, non mole resistunt fortia, non volucri fugiunt pernicia cursu. haec laqueis innexa gemunt; haec clausa feruntur ilignis domibus. fabri nec tigna polire sufficiunt; rudibus fagis texuntur et ornis {{Versus|325}}frondentes caveae. ratibus pars ibat onustis per freta vel fluvios: exanguis dextera torpet remigis et propriam metuebat navita mercem. per terram pars ducta rotis, longoque morantur (v.2.p.66) ordine plaustra vias montanis plena triumphis {{Versus|330}}et fera sollicitis vehitur captiva iuvencis, explebat quibus ante famem, quotiensque reflexi conspexere boves, pavidi temone recedunt. Iamque pererratis Libyae flagrantibus oris legerat eximios Phoebi germana leones, {{Versus|335}}Hesperidas qui saepe fugant ventoque citatis terrificant Atlanta iubis armentaque longe vastant Aethiopum quorumque impune fragosa murmura pastorum numquam venere per aures. non illos tacdae ardentes, non strata superne {{Versus|340}}lapsuro virgulta solo, non vocibus haedi pendentis stimulata fames, non fossa fefellit; ultro se voluere capi gaudentque videri tantae praeda deae. respirant pascua tandem; agricolae reserant iam tuta mapalia Mauri. {{Versus|345}}tum virides pardos et cetera colligit Austri prodigia inmanesque simul Latonia dentes, qui secti ferro in tabulas auroque micantes inscripti rutilum caelato consule nomen per proceres et vulgus eant. stupor omnibus Indis {{Versus|350}}plurimus ereptis elephas inglorius errat dentibus: insedit nigra cervice gementum et fixum dea quassat ebur penitusque cruentis stirpibus avulsis patulos exarmat hiatus, ipsos quin etiam nobis miracula vellet {{Versus|355}}ducere: sed pigra cunctari mole veretur. Tyrrhenas fetus Libycos amplexa per undas (v.2.p.68) classis torva 1 sonat, caudamque in puppe retorquens ad proram iacet usque leo: vix sublevat unum tarda ratis ! fremitus stagnis auditur in imis {{Versus|360}}cunctaque prosiliunt cete terrenaque Nereus confert monstra suis et non aequare fatetur. aequora sic victor quotiens per rubra Lyaeus navigat, intorquet clavum Silenus et acres adsudant tonsis Satyri taurinaque pulsu {{Versus|365}}Baccharum Bromios invitant tympana remos: transtra ligant hederae, malum circumflua vestit pampinus, antennis inlabitur ebria serpens, perque mero madidos currunt saliuntque rudentes lynces et insolitae mirantur carbasa tigres. </poem> grzeki6os6ofsb4lpsm42olqtpztpdc 269684 269680 2026-06-08T16:56:29Z Saumache 27923 multa contenta ex pagina removit, contenta nova: '{{titulus |Scriptor= Claudius Claudianus |OperaeTitulus= De consulatu Stilichonis |OperaeWikiPagina= De consulatu Stilichonis |Annus= Saeculo V |SubTitulus= |Genera=Carmina, historia }} __TOC__ {{c|[[De consulatu Stilichonis/Liber I|Liber I]] ⸱ [[De consulatu Stilichonis/Liber II|Liber II]] ⸱ [[De consulatu Stilichonis/Liber III|Liber III]]}}' 269684 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor= Claudius Claudianus |OperaeTitulus= De consulatu Stilichonis |OperaeWikiPagina= De consulatu Stilichonis |Annus= Saeculo V |SubTitulus= |Genera=Carmina, historia }} __TOC__ {{c|[[De consulatu Stilichonis/Liber I|Liber I]] ⸱ [[De consulatu Stilichonis/Liber II|Liber II]] ⸱ [[De consulatu Stilichonis/Liber III|Liber III]]}} ladaw74c9uyjntqyixe49a6quyzcolj 0 39112 269686 258641 2026-06-08T17:38:31Z Saumache 27923 269686 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= Hercules furens |OperaeWikiPagina= Hercules furens |Annus= Saeculo I |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera= tragoediae }} ===Personae=== ====I==== Hercules Lycus ====II==== Amphitryon Iuno ====III==== Theseus Megara Chorus Thebanorum <poem> v. 1 (3) ''Iuno''. Soror Tonantis (hoc enim solum mihi nomen relictum est) semper alienum Iovem ac templa summi vidua deserui aetheris locumque caelo pulsa paelicibus dedi; tellus colenda est: paelices caelum tenent, {{Versus|5}} hinc Arctos alta parte glacialis poli sublime classes sidus Argolicas agit; hinc, qua tepenti vere labatur dies, Tyriae per undas vector Europae nitet; illinc timendum ratibus ac ponto gregem {{Versus|10}} passim vagantes exerunt Atlantides. ferro minax hinc terret Orion deos suasque Perseus aureus stellas habet; hinc clara gemini signa Tyndaridae micant quibusque natis mobilis tellus stetit. {{Versus|15}} nec ipse tantum Bacchus aut Bacchi parens adiere superos: ne qua pars probro vacet, mundus puellae serta Gnosiacae gerit, sed vetera sero querimur… …una me dira ac fera (4) Thebana tellus nuribus a! sparsa impiis {{Versus|20}} quotiens novercam fecit! escendat licet meumque victrix teneat Alcmene locum, pariterque natus astra promissa occupet, in cuius ortus mundus impendit diem tardusque Eoo Phoebus effulsit mari {{Versus|25}} retinere mersum iussus Oceano iubar. non sic abibunt odia; vivaces aget violentus iras animus et saevus dolor aeterna bella pace sublata geret. Quae bella? quicquid horridum tellus creat {{Versus|30}} inimica, quicquid pontus aut aer tulit terribile dirum pestilens atrox ferum, fractum atque domitum est. superat et crescit malis iraque nostra fruitur; in laudes suas mea vertit odia: dum nimis saeva impero, {{Versus|35}} patrem probavi, gloriae feci locum, qua Sol reducens quaque deponens diem binos propinqua tinguit Aethiopas face, indomita virtus colitur et toto deus narratur orbe. monstra iam desunt mihi {{Versus|40}} minorque labor est Herculi iussa exequi, quam mihi iubere: laetus imperia excipit, quae fera tyranni iura violenta queant nocere iuveni? nempe pro telis gerit quae timuit et quae fudit: armatus venit {{Versus|45}} leone et hydra, nec satis terrae patent: effregit ecce limen inferni Iovis et opima victi regis ad superos refert, parum est reverti, foedus umbrarum perit: (5) vidi ipsa, vidi nocte discussa inferum {{Versus|50}} et Dite domito spolia iactantem patri fraterna, cur non Tinctum et oppressum trahit ipsum catenis paria sortitum Iovi Ereboque capto potitur et retegit Styga? patefacta ab imis manibus retro via est {{Versus|55}} et sacra dirae mortis in aperto iacent. at ille, rupto carcere umbrarum ferox, de me triumphat et superbifica manu atrum per urbes ducit Argolicas canem. viso labantem Cerbero vidi diem {{Versus|60}} pavidumque Solem; me quoque invasit tremor, et terna monstri colla devicti intuens timui imperasse. levia sed nimium queror; caelo timendum est, regna ne summa occupet qui vicit ima: sceptra praeripiet patri. {{Versus|65}} nec in astra lenta veniet ut Bacchus via: iter ruina quaeret et vacuo volet regnare mundo, robore experto tumet, et posse caelum viribus vinci suis didicit ferendo; subdidit mundo caput {{Versus|70}} nec flexit umeros molis immensae labor meliusque collo sedit Herculeo polus. immota cervix sidera et caelum tulit et me prementem: quaerit ad superos viam. Perge ira, perge et magna meditantem opprime, {{Versus|75}} congredere, manibus ipsa dilacera tuis: quid tanta mandas odia? discedant ferae, ipse imperando fessus Eurystheus vacet. Titanas ausos rumpere imperium Iovis (6) emitte, Siculi verticis laxa specum, {{Versus|80}} tellus gigante Doris excusso tremens supposita monstri colla terrifici levet — [sublimis alias Luna concipiat feras] sed vicit ista. quaeris Alcidae parem? nemo est nisi ipse: bella iam secum gerat. {{Versus|85}} adsint ab imo Tartari fundo excitae Eumenides, ignem flammeae spargant comae, viperea saevae verbera incutiant manus, i nunc, superbe, caelitum sedes pete, humana temne. iam Styga et manes ferox {{Versus|90}} fugisse credis? hic tibi ostendam inferos, revocabo in alta conditam caligine, ultra nocentum exilia, discordem deam quam munit ingens montis oppositi specus; educam et imo Ditis e regno extraham {{Versus|95}} quicquid relictum est: veniet invisum Scelus suumque lambens sanguinem Impietas ferox Errorque et in se semper armatus Furor — hoc hoc ministro noster utatur dolor. Incipite, famulae Ditis, ardentem citae {{Versus|100}} concutite pinum et agmen horrendum anguibus Megaera ducat atque luctifica manu vastam rogo flagrante corripiat trabem, hoc agite, poenas petite vitiatae Stygis. concutite pectus, acrior mentem excoquat {{Versus|105}} quam qui caminis ignis Aetnaeis furit: ut possit animo captus Alcides agi, magno furore percitus, vobis prius insaniendum est. Iuno, cur nondum furis? (7) me me, sorores, mente deiectam mea {{Versus|110}} versate primam, facere si quicquam apparo dignum noverca; vota mutentur mea: natos reversus videat incolumes precor manuque fortis redeat, inveni diem, invisa quo nos Herculis virtus iuvet. {{Versus|115}} me vicit: et se vincat et cupiat mori ab inferis reversus, hic prosit mihi Iove esse genitum, stabo at, ut certo exeant emissa nervo tela, librabo manu, regam furentis arma, pugnanti Herculi {{Versus|120}} tandem favebo — scelere perfecto licet admittat illas genitor in caelum manus. Movenda iam sunt bella: clarescit dies ortuque Titan lucidus croceo subit. (7) v. 125 ''Chorus''. Iam rara micant sidera prono {{Versus|125}} languida mundo; nox victa vagos contrahit ignes luce renata, cogit nitidum Phosphoros agmen: signum celsi glaciale poli septem stellis Arcados ursae {{Versus|130}} lucem verso temone vocat. Iam caeruleis evectus equis Titan summa prospicit Oeta; (8) iam Cadmeis incluta Bacchis aspersa die dumeta rubent {{Versus|135}} Phoebique fugit reditura soror. labor exoritur durus et omnis agitat curas aperitque domos. Pastor gelida cana pruina grege dimisso pabula carpit; {{Versus|140}} ludit prato liber aperto nondum rupta fronte iuvencus, vacuae reparant ubera matres; errat cursu levis incerto molli petulans haedus in herba. {{Versus|145}} Pendet summo stridula ramo pinnasque novo tradere soli gestit querulos inter nidos Thracia paelex, turbaque circa confusa sonat {{Versus|150}} murmure mixto testata diem. Carbasa ventis credit dubius navita vitae, laxos aura complente sinus, hic exesis pendens scopulis {{Versus|155}} aut deceptos instruit hamos aut suspensus spectat pressa praemia dextra: sentit tremulum linea piscem. Haec, innocuae quibus est vitae {{Versus|160}} tranquilla quies {{Versus|160}} et laeta suo parvoque domus; spes immanis urbibus errant trepidique metus. (9) Ille superbos aditus regum duraeque fores expers somni {{Versus|165}} colit, hic nullo fine beatas componit opes gazis inhians et congesto pauper in auro. Illum populi favor attonitum fluctuque magis mobile vulgus {{Versus|170}} aura tumidum tollit inani; hic clamosi rabiosa fori iurgia vendens improbus iras et. verba locat. Novit paucos secura quies, {{Versus|175}} qui velocis memores aevi tempora numquam reditura tenent, dum fata sinunt, vivite laeti: properat cursu vita citato volucrique die {{Versus|179}} rota praecipitis vertitur anni; {{Versus|180}} durae peragunt pensa sorores nec sua retro fila revolvunt. At gens hominum fertur rapidis obvia fatis incerta sui: Stygias ultro quaerimus undas. {{Versus|185}} nimium, Alcide, pectore forti properas maestos visere manes: certo veniunt tempore Parcae, nulli iusso cessare licet, nulli scriptum proferre diem: {{Versus|190}} recipit populos urna citatos. Alium multis gloria terris tradat et omnes fama per urbes (10) garrula laudet caeloque parem tollat et astris; {{Versus|195}} alius curru sublimis eat: me mea tellus venit ad pigros cana senectus, humilique loco sed certa sedet sordida parvae fortuna domus: {{Versus|200}} alte virtus animosa cadit. — Sed maesta venit crine soluto Megara parvum comitata gregem, tardusque senio graditur Alcidae parens. (10) v. 205 </poem> '''''Amphitryon Megara Lycus''''' <poem> O magne Olympi rector et mundi arbiter, {{Versus|205}} iam statue tandem gravibus aerumnis modum finemque cladi. nulla lux umquam mihi secura fulsit: finis alterius mali gradus est futuri, protinus reduci novus paratur hostis; antequam laetam domum {{Versus|210}} contingat, aliud iussus ad bellum meat; nec ulla requies tempus aut ullum vacat, nisi dum iubetur. sequitur a primo statim infesta Iuno: numquid immunis fuit infantis aetas? monstra superavit prius {{Versus|215}} quam nosse posset, gemina cristati caput angues ferebant ora, quos contra obvius reptabat infans igneos serpentium oculos remisso lumine ac placido intuens; (11) artos serenis vultibus nodos tulit, {{Versus|220}} et tumida tenera guttura elidens manu prolusit hydrae. Maenali pernix fera, multo decorum praeferens auro caput, deprensa cursu; maximus Nemeae timor pressus lacertis gemuit Herculeis leo. {{Versus|225}} quid stabula memorem dira Bistonii gregis suisque regem pabulum armentis datum, solitumque densis hispidum Erymanthi iugis Arcadia quatere nemora Maenalium suem, taurumque centum non levem populis metum? {{Versus|230}} inter remotos gentis Hesperiae greges pastor triformis litoris Tartesii peremptus, acta est praeda ab occasu ultimo; notum Cithaeron pavit Oceano pecus. penetrare iussus solis aestivi plagas {{Versus|235}} et adusta medius regna quae torret dies utrimque montes solvit ac rupto obice latam ruenti fecit Oceano viam. post haec adortus nemoris opulenti domos aurifera vigilis spolia serpentis tulit; {{Versus|240}} quid? saeva Lernae monstra, numerosum malum, non igne demum vicit et docuit mori, solitasque pinnis condere obductis diem petit ab ipsis nubibus Stymphalidas? non vicit illum caelibis semper tori {{Versus|245}} regina gentis vidua Thermodontiae, nec ad omne clarum facinus audaces manus stabuli fugavit turpis Augei labor. (12) Quid ista prosunt? orbe defenso caret, sensere terrae pacis auctorem suae {{Versus|250}} abesse tristes: prosperum ac felix scelus virtus vocatur; sontibus parent boni. ius est in armis, opprimit leges timor, ante ora vidi nostra truculenta manu gnatos paterni cadere regni vindices {{Versus|255}} ipsumque, Cadini nobilis stirpem ultimam, occidere, vidi regium capitis decus cum capite raptum, quis satis Thebas fleat? ferax deorum terra, quem dominum tremis? e cuius arvis eque fecundo sinu {{Versus|260}} stricto iuventus orta cum ferro stetit cuiusque muros natus Amphion Iove struxit canoro saxa modulatu trahens, in cuius urbem non semel divum parens caelo relicto venit, haec quae caelites {{Versus|265}} recepit et quae fecit et (fas sit loqui) fortasse faciet, sordido premitur iugo. Cadmca proles atque Ophionium genus, quo reccidistis? tremitis ignavum exulem, suis carentem finibus, nostris gravem. {{Versus|270}} qui scelera terra quique persequitur mari ac saeva iusta sceptra confringit manu nunc servit absens fertque quae fieri vetat, tenetque Thebas exul Herculeas Lycus, sed non tenebit, aderit et poenas petet {{Versus|275}} subitusque ad astra emerget; inveniet viam (13) aut faciet, adsis sospes et remees precor tandemque venias victor ad victam domum. (13) v. 279 ''Meg.'' Emerge, coniunx, atque dispulsas manu abrumpe tenebras; nulla si retro via {{Versus|280}} iterque clusum est, orbe diducto redi et quicquid atra nocte possessum latet emitte tecum, dirutis qualis iugis praeceps citato flumini quaerens iter quondam stetisti, scissa cum vasto impetu {{Versus|285}} patuere Tempe; pectore impulsus tuo huc mons et illuc cessit et rupto aggere nova cucurrit Thessalus torrens via: talis, parentes liberos patriam petens, erumpe rerum terminos tecum efferens, {{Versus|290}} et quicquid avida tot per annorum gradus abscondit aetas redde et oblitos sui lucisque pavidos ante te populos age. indigna te sunt spolia, si tantum refers quantum imperatum est. magna sed nimium loquor {{Versus|295}} ignara nostrae sortis, unde illum mihi quo te tuamque dexteram amplectar diem reditusque lentos nec mei memores querar? tibi, o deorum ductor, indomiti ferent centena tauri colla; tibi, frugum potens, {{Versus|300}} secreta reddam sacra: tibi muta fide longas Eleusin tacita iactabit faces, tum restitutas fratribus rebor meis animas et ipsum regna moderantem sua florere patrem, si qua te maior tenet {{Versus|305}} clausum potestas, sequimur: aut omnes tuo (14) defende reditu sospes aut omnes trahe. trahes nec ullus eriget fractos deus. ''Amph.'' O socia nostri sanguinis, casta fide servans torum natosque magnanimi Herculis, {{Versus|310}} meliora mente concipe atque animum excita. aderit profecto, qualis ex omni solet labore, maior. ''Meg.'' Quod nimis miseri volunt hoc facile credunt, ''Amph''. Immo quod metuunt nimis numquam moveri posse nec tolli putant: {{Versus|315}} prona est timori semper in peius fides. ''Meg.'' Demersus ac defossus et toto insuper oppressus orbe quam viam ad superos habet? ''Amph.'' Quam tunc habebat, cum per arentem plagam et fiuctuantes more turbati maris {{Versus|320}} adit harenas bisque discedens fretum et bis recurrens, cumque deserta rate deprensus haesit Syrtium brevibus vadis et puppe fixa maria superavit pedes. ''Meg.'' Iniqua raro maximis virtutibus {{Versus|325}} fortuna parcit; nemo se tuto diu periculis offerre tam crebris potest: quem saepe transit casus, aliquando invenit. Sed ecce saevus ac minas vultu gerens et qualis animo est, talis incessu venit {{Versus|330}} aliena dextra sceptra concutiens Lycus. (14) v. 332 ''Lyc.'' Vrbis regens opulenta Thebanae loca et omne quicquid uberi cingit solo obliqua Phocis, quicquid Ismenos rigat, quicquid Cithaeron vertice excelso videt, {{Versus|335}} [et bina findens Isthmos exilis freta] (15) non vetera patriae iura possideo domus ignavus heres; nobiles non sunt mihi avi nec altis inclitum titulis genus. sed clara virtus: qui genus iactat suum. {{Versus|340}} aliena laudat, rapta sed trepida manu sceptra obtinentur; omnis in ferro est salus: quod civibus tenere te invitis scias. strictus tuetur ensis, alieno in loco haut stabile regnum est; una sed nostras potest {{Versus|345}} fundare vires iuncta regali face thalamisque Megara: ducet e genere inclito novitas colorem nostra, non equidem reor fore ut recuset ac meos spernat toros; quod si impotenti pertinax animo abnuet, {{Versus|350}} stat tollere omnem penitus Herculeam domum. invidia factum ac sermo popularis premet? ars prima regni est posse * invidiam pati. temptemus igitur, fors dedit nobis locum. namque ipsa, tristi vestis obtentu caput {{Versus|355}} velata, iuxta praesides adstat deos laterique adhaeret verus Alcidae sator. ''Meg.'' Quidnam iste, nostri generis exitium ac lues, novi parat? quid temptat? ''Lyc.'' O clarum trahens a stirpe nomen regia, facilis mea {{Versus|360}} parumper aure verba patienti excipe. si aeterna semper odia mortales gerant nec coeptus umquam cedat ex animis furor, sed arma felix teneat infelix paret, nihil relinquent bella; tum vastis ager {{Versus|365}} (16) squalebit arvis, subdita tectis face altus sepultas obruet gentes cinis. pacem reduci velle victori expedit, victo necesse est. particeps regno veni; sociemur animis, pignus hoc fidei cape: {{Versus|370}} continge dextram, quid truci vultu siles? ''Meg.'' Egone ut parentis sanguine aspersam manum fratrumque gemina caede contingam? prius extinguet ortus, referet occasus diem, pax ante fida nivibus et flammis erit {{Versus|375}} et Scylla Siculum iunget Ausonio latus, priusque multo vicibus alternis fugax Euripus unda stabit Euboica piger. patrem abstulisti, regna, germanos, larem patrium — quid ultra est? una res superest mihi {{Versus|380}} fratre ac parente carior, regno ac lare: odium tui, quod esse cum populo mihi commune doleo: pars quota ex illo mea est? dominare tumidus, spiritus altos gere: sequitur superbos ultor a tergo deus. {{Versus|385}} Thebana novi regna: quid matres loquar passas et ausas scelera? quid geminum nefas mixtumque nomen coniugis nati patris? quid bina fratrum castra? quid totidem rogos? riget superba Tantalis luctu parens {{Versus|390}} maestusque Phrygio manat in Sipylo lapis. quin ipse torvum subrigens crista caput Illyrica Cadmus regna permensus fuga longas reliquit corporis tracti notas. haec te manent exempla: dominare ut libet, {{Versus|395}} dum solita regni fata te nostri vocent (16) v. 397 (17) ''Lyc.'' Agedum efferatas rabida voces amove et disce regum imperia ab Alcide pati ego rapta quamvis sceptra victrici geram dextra regamque cuncta sine legum metu {{Versus|400}} quas arma vincunt, pauca pro causa loquar nostra, cruento cecidit in bello pater? cecidere fratres? arma non servant modum; nec temperari facile nec reprimi potest stricti ensis ira, bella delectat cruor. {{Versus|405}} sed ille regno pro suo, nos improba cupidine acti? quaeritur belli exitus, non causa, sed nunc pereat omnis memoria: cum victor arma posuit, et victum decet deponere odia. non ut inflexo genu {{Versus|410}} regnantem adores petimus: hoc ipsum placet animo ruinas quod capis magno tuas; es rege coniunx digna: sociemus toros. ''Meg.'' Gelidus per artus vadit exanguis tremor. quod facinus aures pepulit? haut equidem horrui, {{Versus|415}} cum pace rupta bellicus muros fragor circumsonaret, pertuli intrepide omnia: thalamos tremesco; capta nunc videor mihi. gravent catenae corpus et longa fame mors protrahatur lenta: non vincet fidem {{Versus|420}} vis ulla nostram; moriar, Alcide, tua. ''Lyc.'' Animosne mersus inferis coniunx facit? ''Meg.'' Inferna tetigit, posset ut supera assequi. ''Lyc.'' Telluris illum pondus immensae premit. ''Meg.'' Nullo premetur onere, qui caelum tulit. {{Versus|425}} ''Lyc.'' Cogere. ''Meg.'' Cogi qui potest nescit mori. ''Lyc''. Effare potius, quod novis thalamis parem Regale munus. ''Meg.'' Aut tuam mortem aut meam. ''Lyc.'' Moriere demens, ''Meg.'' Coniugi occurram meo. (18) ''Lyc.'' Sceptrone nostro famulus est potior tibi? {{Versus|430}} ''Meg.'' Quot iste famulus tradidit reges neci. ''Lyc.'' Cur ergo regi servit et patitur iugum? ''Meg.'' Imperia dura tolle: quid virtus erit? ''Lyc.'' Obici feris monstrisque virtutem putas? ''Meg.'' Virtutis est domare quae cuncti pavent. {{Versus|435}} ''Lyc.'' Tenebrae loquentem magna Tartareae premunt. ''Meg.'' Non est ad astra mollis e terris via. ''Lyc.'' Quo patre genitus caelitum sperat domos? i ''Amph.'' Miseranda coniunx Herculis magni, sile: partes meae sunt reddere Alcidae patrem {{Versus|440}} genusque verum, post tot ingentis viri memoranda facta postque pacatum manu quodcumque Titan ortus et labens videt, post monstra tot perdomita, post Phlegram impio sparsam cruore postque defensos deos {{Versus|445}} nondum liquet de patre? mentimur Iovem: Iunonis odio crede. ''Lyc.'' Quid violas Iovem? mortale caelo non potest iungi genus. ''Amph.'' Communis ista pluribus causa est deis. ''Lyc.'' Famuline fuerant ante quam fierent dei? {{Versus|450}} ''Amph.'' Pastor Pheraeos Delius pavit greges. ''Lyc.'' Sed non per omnes exul erravit plagas. ''Amph.'' Quem profuga terra mater errante edidit? ''Lyc.'' Num monstra saeva Phoebus aut timuit feras? ''Amph.'' Primus sagittas imbuit Phoebi draco. {{Versus|455}} ''Lyc.'' Quam gravia parvus tulerit ignoras mala? (18) v. 457 ''Amph.'' E matris utero fulmine eiectus puer mox fulminanti proximus patri stetit. quid? qui gubernat astra, qui nubes quatit, non latuit infans rupis Idaeae specu? {{Versus|460}} (19) sollicita tanti pretia natales habent semperque magno constitit nasci deum. ''Lyc.'' Quemcumque miserum videris, hominem scias. ''Amph.'' Quemcumque fortem videris, miserum neges. ''Lyc.'' Fortem vocemus cuius ex umeris leo, {{Versus|465}} donum puellae factus, et clava excidit fulsitque pictum veste Sidonia latus? fortem vocemus cuius horrentes comae maduere nardo, laude qui notas manus ad non virilem tympani movit sonum, {{Versus|470}} mitra ferocem barbara frontem premens? ''Amph.'' Non erubescit Bacchus effusos tener sparsisse crines nec manu molli levem vibrare thyrsum, cum parum forti gradu auro decorum syrma barbaricum trahit: {{Versus|475}} post multa virtus opera laxari solet. ''Lyc.'' Hoc Euryti fatetur eversi domus pecorumque ritu virginum oppressi greges: hoc nulla Iuno, nullus Eurystheus iubet: ipsius haec sunt opera. ''Amph''. Non nosti omnia: {{Versus|480}} ipsius opus est caestibus fractus suis Eryx et Eryci iunctus Antaeus Libys, et qui hospitali caede manantes foci bibere iustum sanguinem Busiridis; ipsius opus est vulneri et ferro iuvius {{Versus|485}} mortem coactus integer Cycnus pati nec unus una Geryon victus manu. eris inter istos — qui tamen nullo stupro laesere thalamos, ''Lyc.'' Quod Iovi hoc regi licet: Iovi dedisti coniugem, regi dabis; {{Versus|490}} et te magistro non novum hoc discet nurus, (20) etiam viro probante meliorem sequi. sin copulari pertinax taedis negat, vel ex coacta nobilem partum feram. ''Meg.'' Vmbrae Creontis et penates Labdaci {{Versus|495}} et nuptiales impii Oedipodae faces, nunc solita nostro fata coniugio date. nunc, nunc, cruentae regis Aegypti nurus, adeste multo sanguine infectae manus. dest una numero Danais: explebo nefas. {{Versus|500}} ''Lyc.'' Coniugia quoniam pervicax nostra abnuis regemque terres, sceptra quid possint scies. complectere aras: nullus eripiet deus te mihi, nec orbe si remolito queat ad supera victor numina Alcides vehi. {{Versus|505}} congerite silvas: templa supplicibus suis iniecta fiagrent, coniugem et totum gregem consumat unus igne subiecto rogus. ''Amph.'' Hoc munus a te genitor Alcidae peto, rogare quod me deceat, ut primus cadam. {{Versus|510}} ''Lyc.'' Qui morte cunctos luere supplicium iubet nescit tyrannus esse: diversa inroga; miserum veta perire, felicem iube. ego, dum cremandis trabibus accrescit rogus, sacro regentem maria votivo colam. {{Versus|515}} (20) v. 516 ''Amph.'' Pro numinum vis summa, pro caelestium rector parensque, cuius excussis tremunt humana telis, impiam regis feri compesce dextram! quid deos frustra precor? ubicumque es, audi, nate. cur subito labant {{Versus|520}} agitata motu templa? cur mugit solum? [infernus imo sonuit e fundo fragor] audimur! est est sonitus Herculei gradus. (21) ''Chorus'' O Fortuna viris invida fortibus, quam non aequa bonis praemia dividis. {{Versus|525}} Eurystheus facili regnet in otio: Alcmena genitus bella per omnia monstris exagitet caeliferam manum: serpentis resecet colla feracia, deceptis referat mala sororibus, {{Versus|530}} cum somno dederit pervigiles genu* pomis divitibus praepositus draco. Intravit Scythiae multivagas domos et gentes patriis sedibus hospites, calcavitque freti terga rigentia {{Versus|535}} et mutis tacitum litoribus mare. illic dura carent aequora fluctibus, et qua plena rates carbasa tenderent, intonsis teritur semita Sarmatis, stat pontus, vicibus mobilis annuis, {{Versus|540}} navem nunc facilis nunc equitem pati. illic quae viduis gentibus imperat, aurato religans ilia balteo, detraxit ^ spolium nobile corpori et peltam et nivei vincula pectoris. {{Versus|545}} victorem posito suspiciens genu. Qua spe praecipites actus ad inferos, audax ire vias inremeabiles, vidisti Siculae regna Proserpinae? illic nulla noto nulla favonio {{Versus|550}} consurgunt tumidis fluctibus aequora: non illic geminum Tyndaridae genus succurrunt timidis sidera navibus: stat pigro pelagus gurgite languidum, (22) et cum Mors avidis pallida dentibus {{Versus|555}} gentes innumeras manibus intulit, uno tot populi remige transeunt. Evincas utinam iura ferae Stygis Parcarumque colos non revocabiles. hic qui rex populis pluribus imperat, {{Versus|560}} bello cum peteres Nestoream Pylon, tecum conseruit pestiferas manus telum tergemina cuspide praeferens: effugit tenui vulnere saucius et mortis dominus pertimuit mori. {{Versus|565}} fatum rumpe manu, tristibus inferis prospectus pateat lucis et invius limes det faciles ad superos vias. Immites potuit flectere cantibus umbrarum dominos et prece supplici {{Versus|570}} Orpheus, Eurydicen dum repetit suam. quae silvas et aves saxaque traxerat ars, quae praebuerat fluminibus moras, ad cuius sonitum constiterant ferae, mulcet non solitis vocibus inferos {{Versus|575}} et surdis resonat clarius in locis, deflent Eurydicen Threiciae nurus, deflent et lacrimis difficiles dei, et qui fronte nimis crimina tetrica quaerunt ac veteres excutiunt reos {{Versus|580}} flentes Eurydicen iuridici sedent, tandem mortis ait 'vincimur' arbiter, 'evade ad superos, lege tamen data: tu post terga tui perge viri comes, tu non ante tuam respice coniugem, {{Versus|585}} (23) quam cum clara deos obtulerit dies Spartam que aderit ianua Taenari. ' odit verus amor nec patitur moras: munus dum properat cernere, perdidit. Quae vinci potuit regia carmine. {{Versus|590}} haec vinci poterit regia viribus. (25) v. 654 ''Amph.'' Pervince, Theseu, quicquid alto in pectore remanet pavoris neve te fructu optimo {{Versus|655}} frauda laborum: quae fuit durum pati, meminisse dulce est fare casus horridos. ''Thes.'' Fas omne mundi teque dominantem precor regno capaci teque quam amotam inrita quaesivit Enna mater, ut iura abdita {{Versus|660}} et operta terris liceat impune eloqui. Spartana tellus nobile attollit iugum, densis ubi aequor Taenarus silvis premit; hic ora solvit Ditis invisi domus hiatque rupes alta et immenso specu {{Versus|665}} ingens vorago faucibus vastis patet latumque pandit omnibus populis iter. non caeca tenebris incipit. primo via; tenuis relictae lucis a tergo nitor fulgorque dubius solis afflicti cadit {{Versus|670}} et ludit aciem:nocte sic mixta solet praebere lumen primus aut serus dies. hinc ampla vacuis spatia laxantur locis, in quae omne mersum penetrat humanum genus. nec ire labor est; ipsa deducit via: {{Versus|675}} ut saepe puppes aestus invitas rapit, (26) sic pronus aer urguet atque avidum chaos, gradumque retro flectere haut umquam sinunt umbrae tenaces. intus immensi sinus placido quieta labitur Lethe vado {{Versus|680}} demitque curas, neve remeandi amplius pateat facultas, flexibus multis gravem involvit amnem: qualis incertis vagus Maeander undis ludit et cedit sibi instatque dubius litus an fontem petat. {{Versus|685}} palus inertis foeda Cocyti iacet; hic vultur, illic luctifer bubo gemit omenque triste resonat infaustae strigis. horrent opaca fronde nigrantes comae, taxo imminente quam tenet segnis Sopor, {{Versus|690}} Famesque maesta tabido rictu iacet Pudorque serus conscios vultus tegit. Metus Pavorque + Funus et frendens Dolor aterque Luctus sequitur et Morbus tremens et cincta ferro Bella; in extremo abdita {{Versus|695}} iners Senectus adiuvat baculo gradum. ''Amph.'' Estne aliqua tellus Cereris aut Bacchi ferax? ''Thes.'' Non prata viridi laeta facie germinant nec adulta leni fluctuat Zephyro seges; non ulla ramos silva pomiferos habet: {{Versus|700}} sterilis profundi vastitas squalet soli et foeda tellus torpet aeterno situ. [rerumque maestus finis et mundi ultima] immotus aer haeret et pigro sedet nox atra mundo: cuncta maerore horrida {{Versus|705}} (27) ipsaque morte peior est mortis locus. ''Amph.'' Quid ille opaca qui regit sceptro loca, qua sede positus temperat populos leves? Thes. Est in recessu Tartari obscuro locus, 710quem gravibus umbris spissa caligo alligat. a fonte discors manat hinc uno latex, alter quieto similis (hunc iurant dei) tacente sacram devehens fluvio Styga; at hic tumultu rapitur ingenti ferox 715et saxa fluctu volvit Acheron invius renavigari. cingitur duplici vado * adversa Ditis regia, atque ingens domus umbrante luco tegitur, hic vasto specu pendent tyranni limina, hoc umbris iter, 720haec porta regni, campus hanc circa iacet, in quo superbo digerit vultu sedens animas recentes dira maiestas dei. frons torva, fratrum quae tamen speciem gerat gentisque tantae, vultus est illi Iovis, 725sed fulminantis: magna pars regni trucis est ipse dominus, cuius aspectus timet ' quicquid timetur. Amph. Verane est fama inferis tam sera reddi iura et oblitos sui sceleris nocentes debitas poenas dare? 730quis iste veri rector atque aequi arbiter? Thes. Non unus alta sede quaesitor sedens iudicia trepidis sera sortitur reis. aditur illo Gnosius Minos foro, Rhadamanthus illo, Thetidis hoc audit socer. 735quod quisque fecit, patitur; auctorem scelus repetit suoque premitur exemplo nocens: vidi cruentos carcere includi duces et impotentis terga plebeia manu [p. 28] scindi tyranni, quisquis est placide potens 740dominusque vitae servat innocuas manus et incruentum mitis imperium regit animoque parcit, longa permensus diu felicis aevi spatia vel caelum petit vel laeta felix nemoris Elysii loca, 745iudex futurus, sanguine humano abstine quicumque regnas: scelera taxantur modo maiore vestra, Amph. Certus inclusos tenet locus nocentes? utque fert fama. impios supplicia vinclis saeva perpetuis domant? Thes. 750Rapitur volucri tortus Ixion rota; cervice saxum grande Sisyphia sedet; in amne medio faucibus siccis senex sectatur undas, alluit mentum latex. fidemque cum iam saepe decepto dedit. 755perit unda in ore; poma destituunt famem. praebet volucri Tityos aeternas dapes urnasque frustra Danaides plenas gerunt; errant furentes impiae Cadmeides terretque mensas avida Phineas avis. Amph. 760Nunc ede nati nobilem pugnam mei. patrui volentis munus an spolium refert? Thes. Ferale tardis imminet saxum vadis. stupent ubi undae, segne torpescit fretum. hunc servat amnem cultu et aspectu horridus 765pavidosque manes squalidus vectat senex. impexa pendet barba, deformem sinum nodus coercet, concavae lucent genae; [p. 29] regit ipse longo portitor conto ratem. hic onere vacuam litori puppem applicans 770repetebat umbras; poscit Alcides viam cedente turba; dirus exclamat Charon: 'quo pergis, audax? siste properantem gradum.' non passus ullas natus Alcmena moras ipso coactum navitam conto domat 775scanditque puppem. cumba populorum capax succubuit uni: sedit et gravior ratis utrimque Lethen latere titubanti bibit. tum victa trepidant monstra, Centauri truces Lapithaeque multo in bella succensi mero; 780Stygiae paludis ultimos quaerens sinus fecunda mergit capita Lernaeus labor. post haec avari Ditis apparet domus: hic saevus umbras territat Stygius canis, qui terna vasto capita concutiens sono 785regnum tuetur, sordidum tabo caput lambunt colubrae, viperis horrent iubae longusque torta sibilat cauda draco. par ira formae: sensit ut motus pedum, attollit hirtas angue vibrato comas 790missumque captat aure subrecta sonum, sentire et umbras solitus, ut propior stetit Iove natus, antro sedit incertus canis leviterque timuit, ecce latratu gravi loca muta terret; sibilat totos minax 795serpens per armos, vocis horrendae fragor per ora missus terna felices quoque exterret umbras, solvit a laeva feros tunc ipse rictus et Cleonaeum caput [p. 30] opponit ac se tegmine ingenti tegit, 800victrice magnum dextera robur gerens. huc nunc et illuc verbere assiduo rotat, ingeminat ictus, domitus infregit minas et cuncta lassus capita summisit canis antroque toto cessit, extimuit sedens 805uterque solio dominus et duci iubet; me quoque petenti munus Alcidae dedit. Tum gravia monstri colla permulcens manu adamante texto vincit; oblitus sui custos opaci pervigil regni canis 810componit aures timidus et patiens trahi eramque fassus, ore summisso obsequens, utrumque cauda pulsat anguifera latus. postquam est ad oras Taenari ventum et nitor percussit oculos lucis ignotae novus, 815resumit animos victus et vastas furens quassat catenas; paene victorem abstulit pronumque retro vexit et movit gradu. tunc et meas respexit Alcides manus; geminis uterque viribus tractum canem 820ira furentem et bella temptantem inrita intulimus orbi. vidit ut clarum diem et pura nitidi spatia conspexit poli, oborta nox est, lumina in terram dedit compressit oculos et diem invisum expulit 825faciemque retro flexit atque omni petit cervice terram; tum sub Herculeas caput abscondit umbras, densa sed laeto venit clamore turba frontibus laurum gerens magnique meritas Herculis laudes canit. [p. 31] 830Natus Eurystheus properante partu iusserat mundi penetrare fundum: derat hoc solum numero laborum, tertiae regem spoliare sortis. ausus es caecos aditus inire, 835ducit ad manes via qua remotos tristis et nigra metuenda silva, sed frequens magna comitante turba. Quantus incedit populus per urbes ad novi ludos avidus theatri, 840quantus Eleum ruit ad Tonantem, quinta cum sacrum revocavit aestas; quanta, cum longae redit hora nocti crescere et somnos cupiens quietos libra Phoebeos tenet aequa currus, 845turba secretam Cererem frequentat et citi tectis properant relictis Attici noctem celebrare mystae : tanta per campos agitur silentes turba; pars tarda graditur senecta, 850tristis et longa satiata vita: pars adhuc currit melioris aevi: virgines nondum thalamis iugatae et comis nondum positis ephebi matris et nomen modo doctus infans, 855his datum solis, minus ut timerent, igne praelato relevare noctem; ceteri vadunt per opaca tristes. [p. 32] qualis est vobis animus, remota luce cum maestus sibi quisque sensit 860obrutum tota caput esse terra? stat chaos densum tenebraeque turpes et color noctis malus ac silentis otium mundi vacuaeque nubes. Sera nos illo referat senectus: nemo ad' id sero venit, unde numquam. cum semel venit, potuit reverti; quid iuvat durum properare fatum? omnis haec magnis vaga turba terris ibit ad manes facietque inerti 870vela Cocyto: tibi crescit omne, et quod occasus videt et quod ortus, parce Venturis: tibi, mors, paramur. sis licet segnis, properamus ipsi: prima quae vitam dedit hora, carpit. 875Thebis laeta dies adest. aras tangite supplices, pingues caedite victimas; permixtae maribus nurus sollemnes agitent choros; 880cessent deposito iugo arvi fertilis incolae. Pax est Herculea manu Auroram inter et Hesperum, et qua sol medium tenens 885umbras corporibus negat; quodcumque alluitur solum longo Tethyos ambitu, Alcidae domuit labor. [p. 33] Transvectus vada Tartari 890pacatis redit inferis. iam nullus superest timor: nil ultra iacet inferos, stantes sacrificus comas dilecta tege populo. Hercvles Theseus Amphitryon Megara 895Victrice dextra fusus adverso Lycus terram cecidit ore; tum quisquis comes fuerat tyranni iacuit et poenae comes, nunc sacra patri victor et superis feram caesisque meritas victimis aras colam. 900Te te laborum socia et adiutrix precor. belligera Pallas, cuius in laeva ciet aegis feroces ore saxifico minas; adsit Lycurgi domitor et rubri maris, tectam virente cuspidem thyrso gerens, 905geminumque numen Phoebus et Phoebi soror: soror sagittis aptior, Phoebus lyrae; fraterque quisquis incolit caelum meus non ex noverca frater, huc appellite greges opimos; quicquid ludorum seges 910Arabesque odoris quicquid arboribus legunt conferte in aras, pinguis exundet vapor, populea nostras arbor exornet comas, te ramus oleae fronde gentili tegat, Theseu; Tonantem nostra adorabit manus, 915tu conditores urbis et silvestria [p. 34] trucis antra Zethi. nobilis Dircen aquae laremque regis advenae Tyrium coles. date tura flammis, Amph. Nate, manantes prius manus cruenta caede et hostili expia. '''HERC.''' 920Vtinam cruore capitis invisi deis libare possem: gratior nullus liquor tinxisset aras; victima haut ulla amplior potest magisque opima mactari Iovi, quam rex iniquus, Amph. Finiat genitor tuos 925opta labores, detur aliquando otium quiesque fessis, '''HERC.''' Ipse concipiam preces Iove meque dignas, stet suo caelum loco tellusque et aequor; astra inoffensos agant aeterna cursus, alta pax gentes alat: 930ferrum omne teneat raris innocui labor ensesque lateant, nulla tempestas fretum violenta turbet, nullus irato Iove exiliat ignis, nullus hiberna nive nutritus agros amnis eversos trahat. 935venena cessent, nulla nocituro gravis suco tumescat herba, non saevi ac truces regnent tyranni; si quod etiamnum est scelus latura tellus, properet, et si quod parat monstrum, meum sit.— sed quid hoc? medium diem 940cinxere tenebrae. Phoebus obscuro meat sine nube vultu, quis diem retro fugat agitque in ortus? unde nox atram caput ignota profert? unde tot stellae polum implent diurnae? primus en noster labor 945caeli refulget parte non minima leo iraque totus fervet et morsus parat. iam rapiet aliquod sidus: ingenti minax stat' ore et ignes efflat et rutila iubam [p. 35] cervice iactans quicquid autumnus gravis 950hiemsque gelido frigida spatio refert uno impetu transiliet et verni petet frangetque tauri colla. Amph. Quod subitum hoc malum est? quo, nate, vultus huc et huc acres refers acieque falsum turbida caelum vides? '''HERC.''' 955Perdomita tellus, tumida cesserunt freta, inferna nostros regna sensere impetus: immune caelum est, dignus Alcide labor. in alta mundi spatia sublimis ferar, petatur aether: astra promittit pater. 960quid, si negaret? non capit terra Herculem tandemque superis reddit, en ultro vocat omnis deorum coetus et laxat fores, una vetante. recipis et reseras polum? an contumacis ianuam mundi traho? 965dubitatur etiam? vincla Saturno exuam contraque patris impii regnum impotens avum resolvam; bella Titanes parent, me duce furentes; saxa cum silvis feram rapiamque dextra plena Centauris iuga. 970iam monte gemino limitem ad superos agam: videat sub Ossa Pelion Chiron suum, in caelum Olympus tertio positus gradu perveniet aut mittetur, Amph. Infandos procul averte sensus; pectoris sani parum 975magni tamen compesce dementem impetum. '''HERC.''' Quid hoc? Gigantes arma pestiferi movent. profugit umbras Tityos ac lacerum gerens et inane pectus quam prope a caelo stetit. labat Cithaeron, alta Pellene tremit 980marcentque Tempe. rapuit hic Pindi iuga, [p. 36] hic rapuit Oeten, saevit horrendum Mimans. flammifera Erinys verbere excusso sonat rogisque adustas propius ac propius sudes in ora tendit; saeva Tisiphone, caput 985serpentibus vallata, post raptum canem portam vacantem clausit opposita face. sed ecce proles regis inimici latet. Lyci nefandum semen: inviso patri haec dextra iam vos reddet, excutiat levis 990nervus sagittas, tela sic mitti decet Herculea, Amph. Quo se caecus impegit furor? vastum coactis flexit arcum cornibus pharetramque solvit, stridet emissa impetu harundo— medio spiculum collo fugit 995vulnere relicto, '''HERC.''' Ceteram prolem emam omnisque latebras, quid moror? maius mihi bellum Mycenis restat, ut Cyclopia eversa manibus saxa nostris concidant. huc eat et illuc valva deiecto obice 1000rumpatque postes; culmen impulsum labet. perlucet omnis regia: hic video abditum gnatum scelesti patris, Amph. En blandas manus ad genua tendens voce miseranda rogat: scelus nefandum, triste et aspectu horridum! 1005dextra precantem rapuit et circa furens bis ter rotatum misit; ast illi caput sonuit, cerebro tecta disperso madent. at misera, parvum protegens gnatum sinu, Megara furenti similis e latebris fugit. '''HERC.''' 1010Licet tonantis profuga condaris sinu, [p. 37] petet undecumque temet haec dextra et feret. Amph. Quo misera pergis? quam fugam aut latebram petis? nullus salutis Hercule infesto est locus. amplectere ipsum potius et blanda prece 1015lenire tempta, Meg. Parce iam, coniunx, precor, agnosce Megaram. gnatus hic vultus tuos habitusque reddit; cernis, ut tendat manus? '''HERC.''' Teneo novercam. sequere, da poenas mihi iugoque pressum libera turpi Iovem; 1020sed ante matrem parvulum hoc monstrum occidat. Meg. Quo tendis amens? sanguinem fundes tuum? Amph. Pavefactus infans igneo vultu patris perit ante vulnus, spiritum eripuit timor. in coniugem nunc clava libratur gravis: 1025perfregit ossa, corpori trunco caput abest nec usquam est. cernere hoc audes, nimis vivax senectus? si piget luctus, habes mortem paratam: pectus in tela indue, vel stipitem istuc caede nostrorum inlitum 1030converte, falsum ac nomini turpem tuo remove parentem, ne tuae laudi obstrepat.— quo te ipse, senior, obvium morti ingeris? quo pergis amens? profuge et obtectas late unumque manibus aufer Herculeis scelus. '''HERC.''' 1035Bene habet, pudendi regis excisa est domus. tibi hunc dicatum, maximi coniunx Iovis, gregem cecidi; vota persolvi libens [p. 38] te digna, et Argos victimas alias dabit. Amph. Nondum litasti, nate: consumma sacrum. 1040stat ecce ad aras hostia, expectat manum cervice prona; praebeo occurro insequor: macta— quid hoc est? errat acies luminum visusque maeror hebetat? an video Herculis manus trementes? vultus in somnum cadit 1045et fessa cervix capite summisso labat; flexo genu iam totus ad terram ruit, ut caesa silvis ornus aut portum mari datura moles, vivis an leto dedit idem tuos qui misit ad mortem furor? 1050sopor est: reciprocos spiritus motus agit. detur quieti tempus, ut somno gravi vis victa morbi pectus oppressum levet. removete, famuli, tela, ne repetat furens. Chorus Lugeat aether magnusque parens 1055aetheris alti tellusque ferax et vaga ponti mobilis unda, tuque ante omnis qui per terras tractusque maris fundis radios noctemque fugas ore decoro, 1060fervide Titan: obitus pariter tecum Alcides vidit et ortus novitque tuas utrasque domos. Solvite tantis animum monstris, solvite superi, 1065rectam in melius flectite mentem. [p. 39] tuque, o domitor Somne malorum, requies animi, pars humanae melior vitae, volucre o matris genus Astraeae, frater durae languide Mortis, 1070veris miscens falsa, futuri certas et idem pessimus auctor, pater o rerum, portus vitae, lucis requies noctisque comes, qui par regi famuloque venis, 1075pavidum leti genus humanum cogis longam discere noctem: placidus fessum lenisque fove, preme de victum torpore gravi; sopor indomitos alliget artus 1080nec torva prius pectora linquat, quam mens repetat pristina cursum. En fusus humi saeva feroci corde volutat somnia (nondum est tanti pestis superata mali 1085clavaeque gravi lassum solitus mandare caput quaerit vacua pondera dextra, motu iactans bracchia vano) nec adhuc omnis expulit aestus, 1090sed ut ingenti vexata noto servat longos unda tumultus et iam vento cessante tumet. [p. 40] pelle insanos fluctus animi, redeat pietas virtusque viro. vel sit potius 1095mens vesano concita motu: error caecus qua coepit eat; solus te iam praestare potest furor insontem: proxima puris sors est manibus nescire nefas. 1100Nunc Herculeis percussa sonent pectora palmis, mundum solitos ferre lacertos verbera pulsent victrice manu; gemitus vastos audiat aether, 1105audiat atri regina poli vastisque ferox qui colla gerit vincta catenis imo latitans Cerberus antro. Resonet maesto clamore chaos lateque patens unda profundi: 1110et qui medius tua tela tamen senserat aer. pectora tantis obsessa malis non sunt ictu ferienda levi: uno planctu tria regna sonent. 1115Et tu collo decus ac telum suspensa diu, fortis harundo, pharetraeque graves, date saeva fero verbera tergo; caedant umeros robora fortes stipesque potens 1120duris oneret pectora nodis: plangant tantos arma dolores. [p. 41] 1135Ite infaustum genus, o pueri, noti per iter triste laboris, non vos patriae laudis comites ulti saevos vulnere reges, non Argiva membra palaestra 1125flectere docti fortes caestu fortesque manu, iam tamen ausi telum Scythicis leve corytis missum certa librare manu tutosque fuga figere cervos: 1130nondumque ferae terga iubatae ite ad Stygios, umbrae, portus ite, innocuae, quas in primo limine vitae scelus oppressit patriusque furor, ite, iratos visite reges. Hercules Amphitryon Theseus Quis hic locus, quae regio, quae mundi plaga? ubi sum? sub ortu solis, an sub cardine 1140glacialis ursae? numquid Hesperii maris extrema tellus hunc dat Oceano modum? quas trahimus auras? quod solum fesso subest? certe redimus, unde prostrata ad domum video cruenta corpora? an nondum exuit 1145simulacra mens inferna? post reditus quoque oberrat oculis turba feralis meis? pudet fateri: paveo; nescio quod mihi, nescio quod animus grande praesagit malum, ubi es, parens? ubi illa natorum grege [p. 42] 1150animosa coniunx? cur latus laevum vacat spolio leonis? quonam abit tegimen meum idemque somno mollis Herculeo torus? ubi tela? ubi arcus? arma quis vivo mihi detrahere potuit? spolia quis tanta abstulit 1155ipsumque quis non Herculis somnum horruit? libet meum videre victorem, libet (exurge, virtus) quem novum caelo pater genuit relicto, cuius in fetu stetit nox longior quam nostra, quod cerno nefas? 1160nati cruenta caede confecti iacent, perempta coniunx, quis Lycus regnum obtinet quis tanta Thebis scelera moliri ausus est Hercule reverso? quisquis Ismeni loca, Actaea quisquis arva, qui gemino mari 1165pulsata Pelopis regna Dardanii colis, succurre, saevae cladis auctorem indica. ruat ira in omnis: hostis est quisquis mihi non monstrat hostem, victor Alcidae, lates? procede, seu tu vindicas currus truces 1170Thracis cruenti sive Geryonae pecus Libyaeve dominos, nulla pugnandi mora est. en nudus asto; vel meis armis licet petas inermem, cur meos Theseus fugit paterque vultus? ora cur condunt sua? 1175differte fletus; quis meos dederit neci omnis simul, profare. quid, genitor, siles? at tu ede, Theseu, sed tua, Theseu, fide. uterque tacitus ora pudibunda obtegit furtimque lacrimas fundit, in tantis malis 1180quid est pudendum? numquid Argivae impotens [p. 43] dominator urbis, numquid infestum Lyci pereuntis agmen clade nos tanta obruit? per te meorum facinorum laudem precor, genitor, tuique nominis semper mihi 1185numen secundum, fare, quis fudit domum? cui praeda iacui? Amph. Tacita sic abeant mala. '''HERC.''' Vt inultus ego sim? Amph. Saepe vindicta obfuit. '''HERC.''' Quisquamne segnis tanta toleravit mala? Amph. Maiora quisquis timuit. '''HERC.''' His etiam, pater, 1190quicquam timeri maius aut gravius potest? Amph. Cladis tuae pars ista quam nosti quota est? '''HERC.''' Miserere, genitor, supplices tendo manus. quid hoc? manus refugit, hic errat scelus. unde hic cruor? quid illa puerili madens 1195harundo leto? tincta Lernaea nece iam tela video nostra, non quaero manum. quis potuit arcum flectere aut quae dextera sinuare nervum rite cedentem mihi? ad vos revertor; genitor, hoc nostrum est scelus? 1200tacuere? nostrum est. Amph. Luctus est istic tuus, crimen novercae: casus hic culpa caret. '''HERC.''' Nunc parte ab omni, genitor, iratus tona, oblite nostri vindica sera manu saltem nepotes. stelliger mundus sonet 1205flammasque et hic et ille iaculetur polus: rupes ligatum Caspiae corpus trahant atque ales avida— cur Promethei vacant scopuli? vacat cur vertice immenso feras volucresque pascens Caucasi abruptum latus 1210nudumque silvis? illa quae pontum Scythen Symplegas artat hinc et hinc vinctas manus distendat alto, cumque revocata vice in se coibunt saxaque in caelum expriment [p. 44] actis utrimque rupibus medium mare, 1215ego inquieta montium iaceam mora. quin structum acervans nemore congesto aggerem cruore corpus impio sparsum cremo? sic, sic agendum est: inferis reddam Herculem. Amph. Nondum tumultu pectus attonito carens 1220mutavit iras quodque habet proprium furor, in se ipse saevit, '''HERC.''' Dira Furiarum loca et inferorum carcer et sonti plaga decreta turbae— si quod exilium latet ulterius Erebo, Cerbero ignotum et mihi: 1225hoc me abde, tellus; Tartari ad finem ultimum mansurus ibo. pectus o nimium ferum!— quis vos per omnem, liberi, sparsos domum deflere digne poterit? hic durus malis lacrimare vultus nescit, huc arcum date, 1230date huc sagittas, stipitem huc vastum date. tibi tela frangam nostra, tibi nostros, puer, rumpemus arcus; at tuis stipes gravis ardebit umbris; ipsa Lernaeis frequens pharetra telis in tuos ibit rogos: 1235dent arma poenas, vos quoque infaustas meis cremabo telis, o novercales manus. Amph. Quis nomen usquam sceleris errori addidit? '''HERC.''' Saepe error ingens sederis obtinuit locum. Amph. Nunc Hercule opus est: perfer hanc molem mali. '''HERC.''' 1240Non sic furore cessit extinctus pudor, populos ut omnes impio aspectu fugem. arma, arma, Theseu, flagito propere mihi subtracta reddi, sana si mens est mihi, [p. 45] referte manibus tela; si remanet furor, 1245pater, recede: mortis inveniam viam. Amph. Per sancta generis sacra, per ius nominis utrumque nostri, sive me altorem vocas seu tu parentem, perque venerandos piis canos, senectae parce desertae, precor, 1250annisque fessis; unicum lapsae domus firmamen, unum lumen afflicto malis temet reserva. nullus ex te contigit fructus laborum; semper aut dubium mare aut monstra timui; quisquis in toto furit 1255rex saevus orbe, manibus aut aris nocens, a me timetur: semper absentis pater fructum tui factumque et aspectum peto. '''HERC.''' Cur animam in ista luce detineam amplius morerque nihil est: cuncta iam amisi bona, 1260mentem arma famam coniugem gnatos manus, etiam furorem, nemo polluto queat animo mederi: morte sanandum est scelus. Amph. Perimes parentem, '''HERC.''' Facere ne possim, occidam. Amph. Genitore coram? '''HERC.''' Cernere hunc docui nefas. Amph. 1265Memoranda potius omnibus facta intuens unius a te criminis veniam pete. '''HERC.''' Veniam dabit sibi ipse, qui nulli dedit? laudanda feci iussus: hoc unum meum est. succurre, genitor; sive te pietas movet 1270seu triste fatum sive violatum decus virtutis: effer arma; vincatur mea fortuna dextra, Thes. Sunt quidem patriae preces satis efficaces, sed tamen nostro quoque [p. 46] movere fletu, surge et adversa impetu 1275perfringe solito, nunc tuum nulli imparem animum malo resume, nune magna tibi virtute agendum est: Herculem irasci veta. '''HERC.''' Si vivo, feci scelera; si morior, tuli. purgare terras propero, iamdudum mihi 1280monstrum impium saevumque et immite ac ferum oberrat: agedum dextra, conare aggredi ingens opus, labore bis seno amplius. ignava cessas, fortis in pueros modo pavidasque matres? arma nisi dantur mihi, 1285aut omne Pindi Thracis excidam nemus Bacchique lucos et Cithaeronis iuga mecum cremabo, aut tota cum domibus suis dominisque tecta, cum deis templa omnibus Thebana supra corpus excipiam meum 1290atque urbe versa condar, et, si fortibus leve pondus umeris moenia immissa incident septemque opertus non satis portis premar, onus omne media parte quod mundi sedet dirimitque superos, in meum vertam caput. Amph. Reddo arma. '''HERC.''' Vox est digna genitore 1295Herculis. hoc en peremptus spiculo cecidit puer— Amph. Hoc Iuno telum manibus immisit tuis. '''HERC.''' Hoc nunc ego utar. Amph. Ecce quam miserum cor palpitat pectusque sollicitum ferit. metu '''HERC.''' Aptata harundo est. Amph. Ecce iam facies 1300scelus [p. 47] volens sciensque. '''HERC.''' Pande, quid fieri iubes? Amph. Nihil rogamus: noster in tuto est dolor. natum potes servare tu solus mihi, eripere nec tu; maximum evasi metum: 1305miserum haut potes me facere, felicem potes. sic statue, quicquid statuis, ut causam tuam famamque in arto stare et ancipiti scias: aut vivis aut occidis, hanc animam levem fessamque senio nec minus fessam malis 1310in ore primo teneo, tam tarde patri vitam dat aliquis? non feram ulterius moram, laetare! ferro pectus impresso induam: hic, hic iacebit Herculis sani scelus. '''HERC.''' Iam parce, genitor, parce, iam revoca manum. 1315succumbe, virtus, perfer imperium patris. eat ad labores hic quoque Herculeos labor: vivamus, artus alleva afflictos solo, Theseu, parentis, dextra contactus pios scelerata refugit, Amph. Hanc manum amplector libens, 1320hac nisus »ibo, pectori hanc aegro admovens pellam dolores, '''HERC.''' Quem locum profugus petam? ubi me recondam quave tellure obruar? quis Tanais aut quis Nilus aut quis Persica violentus unda Tigris aut Rhenus ferox 1325Tagusve Hibera turbidus gaza fluens abluere dextram poterit? Arctoum licet Maeotis in me gelida transfundat mare et tota Tethys per meas currat manus, haerebit altum facinus, in quas impius 1330terras recedes? ortum an occasum petes? ubique notus perdidi exilio locum. [p. 48] me refugit orbis, astra transversos agunt obliqua cursus, ipse Titan Cerberum meliore vultu vidit, o fidum caput, 1335Theseu, latebram quaere longinquam abditam; quoniamque semper sceleris alieni arbiter amas nocentes, gratiam meritis refer vicemque nostris: redde me infernis precor umbris reductum, meque subiectum tuis 1340constitue vinclis: ille me abscondet locus. sed et ille novit. Thes. Nostra te tellus manet. illic solutam caede Gradivus manum restituit armis: illa te, Alcide, vocat, facere innocentes terra quae superos solet. </poem> t0781cxpychy0l5auikozerpyy8x1bt 269687 269686 2026-06-08T18:08:12Z Saumache 27923 269687 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= Hercules furens |OperaeWikiPagina= Hercules furens |Annus= Saeculo I |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera= tragoediae }} ===PERSONAE=== <poem> IVNO HERCVLES LYCVS MEGARA AMPHYTRYON THESEVS CHORVS THEBANORVM </poem> ==ACTVS I== ===I.i=== <poem> ''Iuno''. Soror Tonantis (hoc enim solum mihi nomen relictum est) semper alienum Iovem ac templa summi vidua deserui aetheris locumque caelo pulsa paelicibus dedi; tellus colenda est: paelices caelum tenent, {{Versus|5}} hinc Arctos alta parte glacialis poli sublime classes sidus Argolicas agit; hinc, qua tepenti vere labatur dies, Tyriae per undas vector Europae nitet; illinc timendum ratibus ac ponto gregem {{Versus|10}} passim vagantes exerunt Atlantides. ferro minax hinc terret Orion deos suasque Perseus aureus stellas habet; hinc clara gemini signa Tyndaridae micant quibusque natis mobilis tellus stetit. {{Versus|15}} nec ipse tantum Bacchus aut Bacchi parens adiere superos: ne qua pars probro vacet, mundus puellae serta Gnosiacae gerit, sed vetera sero querimur… …una me dira ac fera (4) Thebana tellus nuribus a! sparsa impiis {{Versus|20}} quotiens novercam fecit! escendat licet meumque victrix teneat Alcmene locum, pariterque natus astra promissa occupet, in cuius ortus mundus impendit diem tardusque Eoo Phoebus effulsit mari {{Versus|25}} retinere mersum iussus Oceano iubar. non sic abibunt odia; vivaces aget violentus iras animus et saevus dolor aeterna bella pace sublata geret. Quae bella? quicquid horridum tellus creat {{Versus|30}} inimica, quicquid pontus aut aer tulit terribile dirum pestilens atrox ferum, fractum atque domitum est. superat et crescit malis iraque nostra fruitur; in laudes suas mea vertit odia: dum nimis saeva impero, {{Versus|35}} patrem probavi, gloriae feci locum, qua Sol reducens quaque deponens diem binos propinqua tinguit Aethiopas face, indomita virtus colitur et toto deus narratur orbe. monstra iam desunt mihi {{Versus|40}} minorque labor est Herculi iussa exequi, quam mihi iubere: laetus imperia excipit, quae fera tyranni iura violenta queant nocere iuveni? nempe pro telis gerit quae timuit et quae fudit: armatus venit {{Versus|45}} leone et hydra, nec satis terrae patent: effregit ecce limen inferni Iovis et opima victi regis ad superos refert, parum est reverti, foedus umbrarum perit: (5) vidi ipsa, vidi nocte discussa inferum {{Versus|50}} et Dite domito spolia iactantem patri fraterna, cur non Tinctum et oppressum trahit ipsum catenis paria sortitum Iovi Ereboque capto potitur et retegit Styga? patefacta ab imis manibus retro via est {{Versus|55}} et sacra dirae mortis in aperto iacent. at ille, rupto carcere umbrarum ferox, de me triumphat et superbifica manu atrum per urbes ducit Argolicas canem. viso labantem Cerbero vidi diem {{Versus|60}} pavidumque Solem; me quoque invasit tremor, et terna monstri colla devicti intuens timui imperasse. levia sed nimium queror; caelo timendum est, regna ne summa occupet qui vicit ima: sceptra praeripiet patri. {{Versus|65}} nec in astra lenta veniet ut Bacchus via: iter ruina quaeret et vacuo volet regnare mundo, robore experto tumet, et posse caelum viribus vinci suis didicit ferendo; subdidit mundo caput {{Versus|70}} nec flexit umeros molis immensae labor meliusque collo sedit Herculeo polus. immota cervix sidera et caelum tulit et me prementem: quaerit ad superos viam. Perge ira, perge et magna meditantem opprime, {{Versus|75}} congredere, manibus ipsa dilacera tuis: quid tanta mandas odia? discedant ferae, ipse imperando fessus Eurystheus vacet. Titanas ausos rumpere imperium Iovis (6) emitte, Siculi verticis laxa specum, {{Versus|80}} tellus gigante Doris excusso tremens supposita monstri colla terrifici levet — [sublimis alias Luna concipiat feras] sed vicit ista. quaeris Alcidae parem? nemo est nisi ipse: bella iam secum gerat. {{Versus|85}} adsint ab imo Tartari fundo excitae Eumenides, ignem flammeae spargant comae, viperea saevae verbera incutiant manus, i nunc, superbe, caelitum sedes pete, humana temne. iam Styga et manes ferox {{Versus|90}} fugisse credis? hic tibi ostendam inferos, revocabo in alta conditam caligine, ultra nocentum exilia, discordem deam quam munit ingens montis oppositi specus; educam et imo Ditis e regno extraham {{Versus|95}} quicquid relictum est: veniet invisum Scelus suumque lambens sanguinem Impietas ferox Errorque et in se semper armatus Furor — hoc hoc ministro noster utatur dolor. Incipite, famulae Ditis, ardentem citae {{Versus|100}} concutite pinum et agmen horrendum anguibus Megaera ducat atque luctifica manu vastam rogo flagrante corripiat trabem, hoc agite, poenas petite vitiatae Stygis. concutite pectus, acrior mentem excoquat {{Versus|105}} quam qui caminis ignis Aetnaeis furit: ut possit animo captus Alcides agi, magno furore percitus, vobis prius insaniendum est. Iuno, cur nondum furis? (7) me me, sorores, mente deiectam mea {{Versus|110}} versate primam, facere si quicquam apparo dignum noverca; vota mutentur mea: natos reversus videat incolumes precor manuque fortis redeat, inveni diem, invisa quo nos Herculis virtus iuvet. {{Versus|115}} me vicit: et se vincat et cupiat mori ab inferis reversus, hic prosit mihi Iove esse genitum, stabo at, ut certo exeant emissa nervo tela, librabo manu, regam furentis arma, pugnanti Herculi {{Versus|120}} tandem favebo — scelere perfecto licet admittat illas genitor in caelum manus. Movenda iam sunt bella: clarescit dies ortuque Titan lucidus croceo subit. ===I.ii=== ''Chorus''. Iam rara micant sidera prono {{Versus|125}} languida mundo; nox victa vagos contrahit ignes luce renata, cogit nitidum Phosphoros agmen: signum celsi glaciale poli septem stellis Arcados ursae {{Versus|130}} lucem verso temone vocat. Iam caeruleis evectus equis Titan summa prospicit Oeta; (8) iam Cadmeis incluta Bacchis aspersa die dumeta rubent {{Versus|135}} Phoebique fugit reditura soror. labor exoritur durus et omnis agitat curas aperitque domos. Pastor gelida cana pruina grege dimisso pabula carpit; {{Versus|140}} ludit prato liber aperto nondum rupta fronte iuvencus, vacuae reparant ubera matres; errat cursu levis incerto molli petulans haedus in herba. {{Versus|145}} Pendet summo stridula ramo pinnasque novo tradere soli gestit querulos inter nidos Thracia paelex, turbaque circa confusa sonat {{Versus|150}} murmure mixto testata diem. Carbasa ventis credit dubius navita vitae, laxos aura complente sinus, hic exesis pendens scopulis {{Versus|155}} aut deceptos instruit hamos aut suspensus spectat pressa praemia dextra: sentit tremulum linea piscem. Haec, innocuae quibus est vitae {{Versus|160}} tranquilla quies {{Versus|160}} et laeta suo parvoque domus; spes immanis urbibus errant trepidique metus. (9) Ille superbos aditus regum duraeque fores expers somni {{Versus|165}} colit, hic nullo fine beatas componit opes gazis inhians et congesto pauper in auro. Illum populi favor attonitum fluctuque magis mobile vulgus {{Versus|170}} aura tumidum tollit inani; hic clamosi rabiosa fori iurgia vendens improbus iras et. verba locat. Novit paucos secura quies, {{Versus|175}} qui velocis memores aevi tempora numquam reditura tenent, dum fata sinunt, vivite laeti: properat cursu vita citato volucrique die {{Versus|179}} rota praecipitis vertitur anni; {{Versus|180}} durae peragunt pensa sorores nec sua retro fila revolvunt. At gens hominum fertur rapidis obvia fatis incerta sui: Stygias ultro quaerimus undas. {{Versus|185}} nimium, Alcide, pectore forti properas maestos visere manes: certo veniunt tempore Parcae, nulli iusso cessare licet, nulli scriptum proferre diem: {{Versus|190}} recipit populos urna citatos. Alium multis gloria terris tradat et omnes fama per urbes (10) garrula laudet caeloque parem tollat et astris; {{Versus|195}} alius curru sublimis eat: me mea tellus venit ad pigros cana senectus, humilique loco sed certa sedet sordida parvae fortuna domus: {{Versus|200}} alte virtus animosa cadit. — Sed maesta venit crine soluto Megara parvum comitata gregem, tardusque senio graditur Alcidae parens. (10) v. 205 </poem> ==ACTVS II== ===II.i=== '''''Amphitryon Megara''''' <poem> '''MEGARA'''O magne Olympi rector et mundi arbiter, {{Versus|205}} iam statue tandem gravibus aerumnis modum finemque cladi. nulla lux umquam mihi secura fulsit: finis alterius mali gradus est futuri, protinus reduci novus paratur hostis; antequam laetam domum {{Versus|210}} contingat, aliud iussus ad bellum meat; nec ulla requies tempus aut ullum vacat, nisi dum iubetur. sequitur a primo statim infesta Iuno: numquid immunis fuit infantis aetas? monstra superavit prius {{Versus|215}} quam nosse posset, gemina cristati caput angues ferebant ora, quos contra obvius reptabat infans igneos serpentium oculos remisso lumine ac placido intuens; (11) artos serenis vultibus nodos tulit, {{Versus|220}} et tumida tenera guttura elidens manu prolusit hydrae. Maenali pernix fera, multo decorum praeferens auro caput, deprensa cursu; maximus Nemeae timor pressus lacertis gemuit Herculeis leo. {{Versus|225}} quid stabula memorem dira Bistonii gregis suisque regem pabulum armentis datum, solitumque densis hispidum Erymanthi iugis Arcadia quatere nemora Maenalium suem, taurumque centum non levem populis metum? {{Versus|230}} inter remotos gentis Hesperiae greges pastor triformis litoris Tartesii peremptus, acta est praeda ab occasu ultimo; notum Cithaeron pavit Oceano pecus. penetrare iussus solis aestivi plagas {{Versus|235}} et adusta medius regna quae torret dies utrimque montes solvit ac rupto obice latam ruenti fecit Oceano viam. post haec adortus nemoris opulenti domos aurifera vigilis spolia serpentis tulit; {{Versus|240}} quid? saeva Lernae monstra, numerosum malum, non igne demum vicit et docuit mori, solitasque pinnis condere obductis diem petit ab ipsis nubibus Stymphalidas? non vicit illum caelibis semper tori {{Versus|245}} regina gentis vidua Thermodontiae, nec ad omne clarum facinus audaces manus stabuli fugavit turpis Augei labor. (12) Quid ista prosunt? orbe defenso caret, sensere terrae pacis auctorem suae {{Versus|250}} abesse tristes: prosperum ac felix scelus virtus vocatur; sontibus parent boni. ius est in armis, opprimit leges timor, ante ora vidi nostra truculenta manu gnatos paterni cadere regni vindices {{Versus|255}} ipsumque, Cadini nobilis stirpem ultimam, occidere, vidi regium capitis decus cum capite raptum, quis satis Thebas fleat? ferax deorum terra, quem dominum tremis? e cuius arvis eque fecundo sinu {{Versus|260}} stricto iuventus orta cum ferro stetit cuiusque muros natus Amphion Iove struxit canoro saxa modulatu trahens, in cuius urbem non semel divum parens caelo relicto venit, haec quae caelites {{Versus|265}} recepit et quae fecit et (fas sit loqui) fortasse faciet, sordido premitur iugo. Cadmca proles atque Ophionium genus, quo reccidistis? tremitis ignavum exulem, suis carentem finibus, nostris gravem. {{Versus|270}} qui scelera terra quique persequitur mari ac saeva iusta sceptra confringit manu nunc servit absens fertque quae fieri vetat, tenetque Thebas exul Herculeas Lycus, sed non tenebit, aderit et poenas petet {{Versus|275}} subitusque ad astra emerget; inveniet viam (13) aut faciet, adsis sospes et remees precor tandemque venias victor ad victam domum. (13) v. 279 ''Meg.'' Emerge, coniunx, atque dispulsas manu abrumpe tenebras; nulla si retro via {{Versus|280}} iterque clusum est, orbe diducto redi et quicquid atra nocte possessum latet emitte tecum, dirutis qualis iugis praeceps citato flumini quaerens iter quondam stetisti, scissa cum vasto impetu {{Versus|285}} patuere Tempe; pectore impulsus tuo huc mons et illuc cessit et rupto aggere nova cucurrit Thessalus torrens via: talis, parentes liberos patriam petens, erumpe rerum terminos tecum efferens, {{Versus|290}} et quicquid avida tot per annorum gradus abscondit aetas redde et oblitos sui lucisque pavidos ante te populos age. indigna te sunt spolia, si tantum refers quantum imperatum est. magna sed nimium loquor {{Versus|295}} ignara nostrae sortis, unde illum mihi quo te tuamque dexteram amplectar diem reditusque lentos nec mei memores querar? tibi, o deorum ductor, indomiti ferent centena tauri colla; tibi, frugum potens, {{Versus|300}} secreta reddam sacra: tibi muta fide longas Eleusin tacita iactabit faces, tum restitutas fratribus rebor meis animas et ipsum regna moderantem sua florere patrem, si qua te maior tenet {{Versus|305}} clausum potestas, sequimur: aut omnes tuo (14) defende reditu sospes aut omnes trahe. trahes nec ullus eriget fractos deus. ''Amph.'' O socia nostri sanguinis, casta fide servans torum natosque magnanimi Herculis, {{Versus|310}} meliora mente concipe atque animum excita. aderit profecto, qualis ex omni solet labore, maior. ''Meg.'' Quod nimis miseri volunt hoc facile credunt, ''Amph''. Immo quod metuunt nimis numquam moveri posse nec tolli putant: {{Versus|315}} prona est timori semper in peius fides. ''Meg.'' Demersus ac defossus et toto insuper oppressus orbe quam viam ad superos habet? ''Amph.'' Quam tunc habebat, cum per arentem plagam et fiuctuantes more turbati maris {{Versus|320}} adit harenas bisque discedens fretum et bis recurrens, cumque deserta rate deprensus haesit Syrtium brevibus vadis et puppe fixa maria superavit pedes. ''Meg.'' Iniqua raro maximis virtutibus {{Versus|325}} fortuna parcit; nemo se tuto diu periculis offerre tam crebris potest: quem saepe transit casus, aliquando invenit. Sed ecce saevus ac minas vultu gerens et qualis animo est, talis incessu venit {{Versus|330}} aliena dextra sceptra concutiens Lycus. ===II.ii=== '''LYCVS MEGARA AMPHITHRYON''' ''Lyc.'' Vrbis regens opulenta Thebanae loca et omne quicquid uberi cingit solo obliqua Phocis, quicquid Ismenos rigat, quicquid Cithaeron vertice excelso videt, {{Versus|335}} [et bina findens Isthmos exilis freta] (15) non vetera patriae iura possideo domus ignavus heres; nobiles non sunt mihi avi nec altis inclitum titulis genus. sed clara virtus: qui genus iactat suum. {{Versus|340}} aliena laudat, rapta sed trepida manu sceptra obtinentur; omnis in ferro est salus: quod civibus tenere te invitis scias. strictus tuetur ensis, alieno in loco haut stabile regnum est; una sed nostras potest {{Versus|345}} fundare vires iuncta regali face thalamisque Megara: ducet e genere inclito novitas colorem nostra, non equidem reor fore ut recuset ac meos spernat toros; quod si impotenti pertinax animo abnuet, {{Versus|350}} stat tollere omnem penitus Herculeam domum. invidia factum ac sermo popularis premet? ars prima regni est posse * invidiam pati. temptemus igitur, fors dedit nobis locum. namque ipsa, tristi vestis obtentu caput {{Versus|355}} velata, iuxta praesides adstat deos laterique adhaeret verus Alcidae sator. ''Meg.'' Quidnam iste, nostri generis exitium ac lues, novi parat? quid temptat? ''Lyc.'' O clarum trahens a stirpe nomen regia, facilis mea {{Versus|360}} parumper aure verba patienti excipe. si aeterna semper odia mortales gerant nec coeptus umquam cedat ex animis furor, sed arma felix teneat infelix paret, nihil relinquent bella; tum vastis ager {{Versus|365}} (16) squalebit arvis, subdita tectis face altus sepultas obruet gentes cinis. pacem reduci velle victori expedit, victo necesse est. particeps regno veni; sociemur animis, pignus hoc fidei cape: {{Versus|370}} continge dextram, quid truci vultu siles? ''Meg.'' Egone ut parentis sanguine aspersam manum fratrumque gemina caede contingam? prius extinguet ortus, referet occasus diem, pax ante fida nivibus et flammis erit {{Versus|375}} et Scylla Siculum iunget Ausonio latus, priusque multo vicibus alternis fugax Euripus unda stabit Euboica piger. patrem abstulisti, regna, germanos, larem patrium — quid ultra est? una res superest mihi {{Versus|380}} fratre ac parente carior, regno ac lare: odium tui, quod esse cum populo mihi commune doleo: pars quota ex illo mea est? dominare tumidus, spiritus altos gere: sequitur superbos ultor a tergo deus. {{Versus|385}} Thebana novi regna: quid matres loquar passas et ausas scelera? quid geminum nefas mixtumque nomen coniugis nati patris? quid bina fratrum castra? quid totidem rogos? riget superba Tantalis luctu parens {{Versus|390}} maestusque Phrygio manat in Sipylo lapis. quin ipse torvum subrigens crista caput Illyrica Cadmus regna permensus fuga longas reliquit corporis tracti notas. haec te manent exempla: dominare ut libet, {{Versus|395}} dum solita regni fata te nostri vocent (16) v. 397 (17) ''Lyc.'' Agedum efferatas rabida voces amove et disce regum imperia ab Alcide pati ego rapta quamvis sceptra victrici geram dextra regamque cuncta sine legum metu {{Versus|400}} quas arma vincunt, pauca pro causa loquar nostra, cruento cecidit in bello pater? cecidere fratres? arma non servant modum; nec temperari facile nec reprimi potest stricti ensis ira, bella delectat cruor. {{Versus|405}} sed ille regno pro suo, nos improba cupidine acti? quaeritur belli exitus, non causa, sed nunc pereat omnis memoria: cum victor arma posuit, et victum decet deponere odia. non ut inflexo genu {{Versus|410}} regnantem adores petimus: hoc ipsum placet animo ruinas quod capis magno tuas; es rege coniunx digna: sociemus toros. ''Meg.'' Gelidus per artus vadit exanguis tremor. quod facinus aures pepulit? haut equidem horrui, {{Versus|415}} cum pace rupta bellicus muros fragor circumsonaret, pertuli intrepide omnia: thalamos tremesco; capta nunc videor mihi. gravent catenae corpus et longa fame mors protrahatur lenta: non vincet fidem {{Versus|420}} vis ulla nostram; moriar, Alcide, tua. ''Lyc.'' Animosne mersus inferis coniunx facit? ''Meg.'' Inferna tetigit, posset ut supera assequi. ''Lyc.'' Telluris illum pondus immensae premit. ''Meg.'' Nullo premetur onere, qui caelum tulit. {{Versus|425}} ''Lyc.'' Cogere. ''Meg.'' Cogi qui potest nescit mori. ''Lyc''. Effare potius, quod novis thalamis parem Regale munus. ''Meg.'' Aut tuam mortem aut meam. ''Lyc.'' Moriere demens, ''Meg.'' Coniugi occurram meo. (18) ''Lyc.'' Sceptrone nostro famulus est potior tibi? {{Versus|430}} ''Meg.'' Quot iste famulus tradidit reges neci. ''Lyc.'' Cur ergo regi servit et patitur iugum? ''Meg.'' Imperia dura tolle: quid virtus erit? ''Lyc.'' Obici feris monstrisque virtutem putas? ''Meg.'' Virtutis est domare quae cuncti pavent. {{Versus|435}} ''Lyc.'' Tenebrae loquentem magna Tartareae premunt. ''Meg.'' Non est ad astra mollis e terris via. ''Lyc.'' Quo patre genitus caelitum sperat domos? i ''Amph.'' Miseranda coniunx Herculis magni, sile: partes meae sunt reddere Alcidae patrem {{Versus|440}} genusque verum, post tot ingentis viri memoranda facta postque pacatum manu quodcumque Titan ortus et labens videt, post monstra tot perdomita, post Phlegram impio sparsam cruore postque defensos deos {{Versus|445}} nondum liquet de patre? mentimur Iovem: Iunonis odio crede. ''Lyc.'' Quid violas Iovem? mortale caelo non potest iungi genus. ''Amph.'' Communis ista pluribus causa est deis. ''Lyc.'' Famuline fuerant ante quam fierent dei? {{Versus|450}} ''Amph.'' Pastor Pheraeos Delius pavit greges. ''Lyc.'' Sed non per omnes exul erravit plagas. ''Amph.'' Quem profuga terra mater errante edidit? ''Lyc.'' Num monstra saeva Phoebus aut timuit feras? ''Amph.'' Primus sagittas imbuit Phoebi draco. {{Versus|455}} ''Lyc.'' Quam gravia parvus tulerit ignoras mala? (18) v. 457 ''Amph.'' E matris utero fulmine eiectus puer mox fulminanti proximus patri stetit. quid? qui gubernat astra, qui nubes quatit, non latuit infans rupis Idaeae specu? {{Versus|460}} (19) sollicita tanti pretia natales habent semperque magno constitit nasci deum. ''Lyc.'' Quemcumque miserum videris, hominem scias. ''Amph.'' Quemcumque fortem videris, miserum neges. ''Lyc.'' Fortem vocemus cuius ex umeris leo, {{Versus|465}} donum puellae factus, et clava excidit fulsitque pictum veste Sidonia latus? fortem vocemus cuius horrentes comae maduere nardo, laude qui notas manus ad non virilem tympani movit sonum, {{Versus|470}} mitra ferocem barbara frontem premens? ''Amph.'' Non erubescit Bacchus effusos tener sparsisse crines nec manu molli levem vibrare thyrsum, cum parum forti gradu auro decorum syrma barbaricum trahit: {{Versus|475}} post multa virtus opera laxari solet. ''Lyc.'' Hoc Euryti fatetur eversi domus pecorumque ritu virginum oppressi greges: hoc nulla Iuno, nullus Eurystheus iubet: ipsius haec sunt opera. ''Amph''. Non nosti omnia: {{Versus|480}} ipsius opus est caestibus fractus suis Eryx et Eryci iunctus Antaeus Libys, et qui hospitali caede manantes foci bibere iustum sanguinem Busiridis; ipsius opus est vulneri et ferro iuvius {{Versus|485}} mortem coactus integer Cycnus pati nec unus una Geryon victus manu. eris inter istos — qui tamen nullo stupro laesere thalamos, ''Lyc.'' Quod Iovi hoc regi licet: Iovi dedisti coniugem, regi dabis; {{Versus|490}} et te magistro non novum hoc discet nurus, (20) etiam viro probante meliorem sequi. sin copulari pertinax taedis negat, vel ex coacta nobilem partum feram. ''Meg.'' Vmbrae Creontis et penates Labdaci {{Versus|495}} et nuptiales impii Oedipodae faces, nunc solita nostro fata coniugio date. nunc, nunc, cruentae regis Aegypti nurus, adeste multo sanguine infectae manus. dest una numero Danais: explebo nefas. {{Versus|500}} ''Lyc.'' Coniugia quoniam pervicax nostra abnuis regemque terres, sceptra quid possint scies. complectere aras: nullus eripiet deus te mihi, nec orbe si remolito queat ad supera victor numina Alcides vehi. {{Versus|505}} congerite silvas: templa supplicibus suis iniecta fiagrent, coniugem et totum gregem consumat unus igne subiecto rogus. ''Amph.'' Hoc munus a te genitor Alcidae peto, rogare quod me deceat, ut primus cadam. {{Versus|510}} ''Lyc.'' Qui morte cunctos luere supplicium iubet nescit tyrannus esse: diversa inroga; miserum veta perire, felicem iube. ego, dum cremandis trabibus accrescit rogus, sacro regentem maria votivo colam. {{Versus|515}} (20) v. 516 ''Amph.'' Pro numinum vis summa, pro caelestium rector parensque, cuius excussis tremunt humana telis, impiam regis feri compesce dextram! quid deos frustra precor? ubicumque es, audi, nate. cur subito labant {{Versus|520}} agitata motu templa? cur mugit solum? [infernus imo sonuit e fundo fragor] audimur! est est sonitus Herculei gradus. ===II.iii=== ''Chorus'' O Fortuna viris invida fortibus, quam non aequa bonis praemia dividis. {{Versus|525}} Eurystheus facili regnet in otio: Alcmena genitus bella per omnia monstris exagitet caeliferam manum: serpentis resecet colla feracia, deceptis referat mala sororibus, {{Versus|530}} cum somno dederit pervigiles genu* pomis divitibus praepositus draco. Intravit Scythiae multivagas domos et gentes patriis sedibus hospites, calcavitque freti terga rigentia {{Versus|535}} et mutis tacitum litoribus mare. illic dura carent aequora fluctibus, et qua plena rates carbasa tenderent, intonsis teritur semita Sarmatis, stat pontus, vicibus mobilis annuis, {{Versus|540}} navem nunc facilis nunc equitem pati. illic quae viduis gentibus imperat, aurato religans ilia balteo, detraxit ^ spolium nobile corpori et peltam et nivei vincula pectoris. {{Versus|545}} victorem posito suspiciens genu. Qua spe praecipites actus ad inferos, audax ire vias inremeabiles, vidisti Siculae regna Proserpinae? illic nulla noto nulla favonio {{Versus|550}} consurgunt tumidis fluctibus aequora: non illic geminum Tyndaridae genus succurrunt timidis sidera navibus: stat pigro pelagus gurgite languidum, (22) et cum Mors avidis pallida dentibus {{Versus|555}} gentes innumeras manibus intulit, uno tot populi remige transeunt. Evincas utinam iura ferae Stygis Parcarumque colos non revocabiles. hic qui rex populis pluribus imperat, {{Versus|560}} bello cum peteres Nestoream Pylon, tecum conseruit pestiferas manus telum tergemina cuspide praeferens: effugit tenui vulnere saucius et mortis dominus pertimuit mori. {{Versus|565}} fatum rumpe manu, tristibus inferis prospectus pateat lucis et invius limes det faciles ad superos vias. Immites potuit flectere cantibus umbrarum dominos et prece supplici {{Versus|570}} Orpheus, Eurydicen dum repetit suam. quae silvas et aves saxaque traxerat ars, quae praebuerat fluminibus moras, ad cuius sonitum constiterant ferae, mulcet non solitis vocibus inferos {{Versus|575}} et surdis resonat clarius in locis, deflent Eurydicen Threiciae nurus, deflent et lacrimis difficiles dei, et qui fronte nimis crimina tetrica quaerunt ac veteres excutiunt reos {{Versus|580}} flentes Eurydicen iuridici sedent, tandem mortis ait 'vincimur' arbiter, 'evade ad superos, lege tamen data: tu post terga tui perge viri comes, tu non ante tuam respice coniugem, {{Versus|585}} (23) quam cum clara deos obtulerit dies Spartam que aderit ianua Taenari. ' odit verus amor nec patitur moras: munus dum properat cernere, perdidit. Quae vinci potuit regia carmine. {{Versus|590}} haec vinci poterit regia viribus. ==ACTVS III== ===III.i=== '''Hercules''' O lucis almae rector et caeli decus, qui alterna curru spatia flammifero ambiens inlustre latis exeris terris caput, 595da, Phoebe, veniam, si quid inlicitum tui videre vultus: iussus in lucem extuli arcana mundi, tuque, caelestum arbiter parensque, visus fulmine opposito tege; et tu, secundo maria qui sceptro regis, 600imas pete undas, quisquis ex alto aspicit terrena, facie pollui metuens nova, aciem reflectat oraque in caelum erigat portenta fugiens: hoc nefas cernant duo, qui advexit et quae iussit, in poenas meas 605atque in labores non satis terrae patent Iunonis odio: vidi inaccessa omnibus, ignota Phoebo quaeque deterior polus obscura diro spatia concessit Iovi; et, si placerent tertiae sortis loca, 610regnare potui: noctis aeternae chaos et nocte quiddam gravius et tristes deos et fata vidi, morte contempta redi. quid restat aliud? vidi et ostendi inferos. da si quid ultra est, iam diu pateris manus 615cessare nostras, Iuno; quae vinci iubes? Sed templa quare miles infestus tenet limenque, sacrum terror armorum obsidet? ===III.ii=== '''Amphitryon Hercules Theseus''' Vtrumne visus vota decipiunt meos. an ille domitor orbis et Graium decus 620tristi silentem nubilo liquit domum? estne ille natus? membra laetitia stupent. o nate. certa at sera Thebarum salus, teneone in auras editum an vana fruor deceptus umbra? tune es? agnosco toros 625umerosque et alto nobilem trunco manum. Herc. Vnde iste, genitor, squalor et lugubribus amicta coniunx? unde tam foedo obsiti paedore nati? quae domum clades gravat? Amph. Socer est peremptus, regna possedit Lycus, 630natos parentem coniugem leto petit. Herc. Ingrata tellus, nemo ad Herculeae domus auxilia venit? vidit hoc tantum nefas defensus orbis? cur diem questu tero? mactetur hostia, hanc ferat virtus notam 635fiatque summus hostis Alcidae Lycus. ad hauriendum sanguinem inimicum feror: Theseu, resiste, ne qua vis subita ingruat. me bella poscunt, differ amplexus, parens, coniunxque differ, nuntiet Diti Lycus me iam redisse. Thes. 640Flebilem ex oculis fuga, regina, vultum, tuque nato sospite lacrimas cadentes reprime: si novi Herculem, Lycus Creonti debitas poenas dabit, lentum est dabit: dat; hoc quoque est lentum: dedit. [p. 25] Amph. 645Votum secundet qui potest nostrum deus rebusque lassis adsit. O magni comes magnanime nati. pande virtutum ordinem, quam longa maestos ducat ad manes via, ut vincla tulerit dura Tartareus canis. Thes. 650Memorare cogis acta securae quoque horrenda menti. vix adhuc certa est fides vitalis aurae, torpet acies luminum hebetesque visus vix diem insuetum ferunt. ''Amph.'' Pervince, Theseu, quicquid alto in pectore remanet pavoris neve te fructu optimo {{Versus|655}} frauda laborum: quae fuit durum pati, meminisse dulce est fare casus horridos. ''Thes.'' Fas omne mundi teque dominantem precor regno capaci teque quam amotam inrita quaesivit Enna mater, ut iura abdita {{Versus|660}} et operta terris liceat impune eloqui. Spartana tellus nobile attollit iugum, densis ubi aequor Taenarus silvis premit; hic ora solvit Ditis invisi domus hiatque rupes alta et immenso specu {{Versus|665}} ingens vorago faucibus vastis patet latumque pandit omnibus populis iter. non caeca tenebris incipit. primo via; tenuis relictae lucis a tergo nitor fulgorque dubius solis afflicti cadit {{Versus|670}} et ludit aciem:nocte sic mixta solet praebere lumen primus aut serus dies. hinc ampla vacuis spatia laxantur locis, in quae omne mersum penetrat humanum genus. nec ire labor est; ipsa deducit via: {{Versus|675}} ut saepe puppes aestus invitas rapit, (26) sic pronus aer urguet atque avidum chaos, gradumque retro flectere haut umquam sinunt umbrae tenaces. intus immensi sinus placido quieta labitur Lethe vado {{Versus|680}} demitque curas, neve remeandi amplius pateat facultas, flexibus multis gravem involvit amnem: qualis incertis vagus Maeander undis ludit et cedit sibi instatque dubius litus an fontem petat. {{Versus|685}} palus inertis foeda Cocyti iacet; hic vultur, illic luctifer bubo gemit omenque triste resonat infaustae strigis. horrent opaca fronde nigrantes comae, taxo imminente quam tenet segnis Sopor, {{Versus|690}} Famesque maesta tabido rictu iacet Pudorque serus conscios vultus tegit. Metus Pavorque + Funus et frendens Dolor aterque Luctus sequitur et Morbus tremens et cincta ferro Bella; in extremo abdita {{Versus|695}} iners Senectus adiuvat baculo gradum. ''Amph.'' Estne aliqua tellus Cereris aut Bacchi ferax? ''Thes.'' Non prata viridi laeta facie germinant nec adulta leni fluctuat Zephyro seges; non ulla ramos silva pomiferos habet: {{Versus|700}} sterilis profundi vastitas squalet soli et foeda tellus torpet aeterno situ. [rerumque maestus finis et mundi ultima] immotus aer haeret et pigro sedet nox atra mundo: cuncta maerore horrida {{Versus|705}} (27) ipsaque morte peior est mortis locus. ''Amph.'' Quid ille opaca qui regit sceptro loca, qua sede positus temperat populos leves? Thes. Est in recessu Tartari obscuro locus, 710quem gravibus umbris spissa caligo alligat. a fonte discors manat hinc uno latex, alter quieto similis (hunc iurant dei) tacente sacram devehens fluvio Styga; at hic tumultu rapitur ingenti ferox 715et saxa fluctu volvit Acheron invius renavigari. cingitur duplici vado * adversa Ditis regia, atque ingens domus umbrante luco tegitur, hic vasto specu pendent tyranni limina, hoc umbris iter, 720haec porta regni, campus hanc circa iacet, in quo superbo digerit vultu sedens animas recentes dira maiestas dei. frons torva, fratrum quae tamen speciem gerat gentisque tantae, vultus est illi Iovis, 725sed fulminantis: magna pars regni trucis est ipse dominus, cuius aspectus timet ' quicquid timetur. Amph. Verane est fama inferis tam sera reddi iura et oblitos sui sceleris nocentes debitas poenas dare? 730quis iste veri rector atque aequi arbiter? Thes. Non unus alta sede quaesitor sedens iudicia trepidis sera sortitur reis. aditur illo Gnosius Minos foro, Rhadamanthus illo, Thetidis hoc audit socer. 735quod quisque fecit, patitur; auctorem scelus repetit suoque premitur exemplo nocens: vidi cruentos carcere includi duces et impotentis terga plebeia manu [p. 28] scindi tyranni, quisquis est placide potens 740dominusque vitae servat innocuas manus et incruentum mitis imperium regit animoque parcit, longa permensus diu felicis aevi spatia vel caelum petit vel laeta felix nemoris Elysii loca, 745iudex futurus, sanguine humano abstine quicumque regnas: scelera taxantur modo maiore vestra, Amph. Certus inclusos tenet locus nocentes? utque fert fama. impios supplicia vinclis saeva perpetuis domant? Thes. 750Rapitur volucri tortus Ixion rota; cervice saxum grande Sisyphia sedet; in amne medio faucibus siccis senex sectatur undas, alluit mentum latex. fidemque cum iam saepe decepto dedit. 755perit unda in ore; poma destituunt famem. praebet volucri Tityos aeternas dapes urnasque frustra Danaides plenas gerunt; errant furentes impiae Cadmeides terretque mensas avida Phineas avis. Amph. 760Nunc ede nati nobilem pugnam mei. patrui volentis munus an spolium refert? Thes. Ferale tardis imminet saxum vadis. stupent ubi undae, segne torpescit fretum. hunc servat amnem cultu et aspectu horridus 765pavidosque manes squalidus vectat senex. impexa pendet barba, deformem sinum nodus coercet, concavae lucent genae; [p. 29] regit ipse longo portitor conto ratem. hic onere vacuam litori puppem applicans 770repetebat umbras; poscit Alcides viam cedente turba; dirus exclamat Charon: 'quo pergis, audax? siste properantem gradum.' non passus ullas natus Alcmena moras ipso coactum navitam conto domat 775scanditque puppem. cumba populorum capax succubuit uni: sedit et gravior ratis utrimque Lethen latere titubanti bibit. tum victa trepidant monstra, Centauri truces Lapithaeque multo in bella succensi mero; 780Stygiae paludis ultimos quaerens sinus fecunda mergit capita Lernaeus labor. post haec avari Ditis apparet domus: hic saevus umbras territat Stygius canis, qui terna vasto capita concutiens sono 785regnum tuetur, sordidum tabo caput lambunt colubrae, viperis horrent iubae longusque torta sibilat cauda draco. par ira formae: sensit ut motus pedum, attollit hirtas angue vibrato comas 790missumque captat aure subrecta sonum, sentire et umbras solitus, ut propior stetit Iove natus, antro sedit incertus canis leviterque timuit, ecce latratu gravi loca muta terret; sibilat totos minax 795serpens per armos, vocis horrendae fragor per ora missus terna felices quoque exterret umbras, solvit a laeva feros tunc ipse rictus et Cleonaeum caput [p. 30] opponit ac se tegmine ingenti tegit, 800victrice magnum dextera robur gerens. huc nunc et illuc verbere assiduo rotat, ingeminat ictus, domitus infregit minas et cuncta lassus capita summisit canis antroque toto cessit, extimuit sedens 805uterque solio dominus et duci iubet; me quoque petenti munus Alcidae dedit. Tum gravia monstri colla permulcens manu adamante texto vincit; oblitus sui custos opaci pervigil regni canis 810componit aures timidus et patiens trahi eramque fassus, ore summisso obsequens, utrumque cauda pulsat anguifera latus. postquam est ad oras Taenari ventum et nitor percussit oculos lucis ignotae novus, 815resumit animos victus et vastas furens quassat catenas; paene victorem abstulit pronumque retro vexit et movit gradu. tunc et meas respexit Alcides manus; geminis uterque viribus tractum canem 820ira furentem et bella temptantem inrita intulimus orbi. vidit ut clarum diem et pura nitidi spatia conspexit poli, oborta nox est, lumina in terram dedit compressit oculos et diem invisum expulit 825faciemque retro flexit atque omni petit cervice terram; tum sub Herculeas caput abscondit umbras, densa sed laeto venit clamore turba frontibus laurum gerens magnique meritas Herculis laudes canit. ===III.iii=== '''CHORVS''' 830Natus Eurystheus properante partu iusserat mundi penetrare fundum: derat hoc solum numero laborum, tertiae regem spoliare sortis. ausus es caecos aditus inire, 835ducit ad manes via qua remotos tristis et nigra metuenda silva, sed frequens magna comitante turba. Quantus incedit populus per urbes ad novi ludos avidus theatri, 840quantus Eleum ruit ad Tonantem, quinta cum sacrum revocavit aestas; quanta, cum longae redit hora nocti crescere et somnos cupiens quietos libra Phoebeos tenet aequa currus, 845turba secretam Cererem frequentat et citi tectis properant relictis Attici noctem celebrare mystae : tanta per campos agitur silentes turba; pars tarda graditur senecta, 850tristis et longa satiata vita: pars adhuc currit melioris aevi: virgines nondum thalamis iugatae et comis nondum positis ephebi matris et nomen modo doctus infans, 855his datum solis, minus ut timerent, igne praelato relevare noctem; ceteri vadunt per opaca tristes. [p. 32] qualis est vobis animus, remota luce cum maestus sibi quisque sensit 860obrutum tota caput esse terra? stat chaos densum tenebraeque turpes et color noctis malus ac silentis otium mundi vacuaeque nubes. Sera nos illo referat senectus: nemo ad' id sero venit, unde numquam. cum semel venit, potuit reverti; quid iuvat durum properare fatum? omnis haec magnis vaga turba terris ibit ad manes facietque inerti 870vela Cocyto: tibi crescit omne, et quod occasus videt et quod ortus, parce Venturis: tibi, mors, paramur. sis licet segnis, properamus ipsi: prima quae vitam dedit hora, carpit. 875Thebis laeta dies adest. aras tangite supplices, pingues caedite victimas; permixtae maribus nurus sollemnes agitent choros; 880cessent deposito iugo arvi fertilis incolae. Pax est Herculea manu Auroram inter et Hesperum, et qua sol medium tenens 885umbras corporibus negat; quodcumque alluitur solum longo Tethyos ambitu, Alcidae domuit labor. [p. 33] Transvectus vada Tartari 890pacatis redit inferis. iam nullus superest timor: nil ultra iacet inferos, stantes sacrificus comas dilecta tege populo. ==ACTVS IV== ===IV.i=== '''Hercvles Theseus Amphitryon Megara''' '''HERCVLES'''{{r|895}}Victrice dextra fusus adverso Lycus terram cecidit ore; tum quisquis comes fuerat tyranni iacuit et poenae comes, nunc sacra patri victor et superis feram caesisque meritas victimis aras colam. 900Te te laborum socia et adiutrix precor. belligera Pallas, cuius in laeva ciet aegis feroces ore saxifico minas; adsit Lycurgi domitor et rubri maris, tectam virente cuspidem thyrso gerens, 905geminumque numen Phoebus et Phoebi soror: soror sagittis aptior, Phoebus lyrae; fraterque quisquis incolit caelum meus non ex noverca frater, huc appellite greges opimos; quicquid ludorum seges 910Arabesque odoris quicquid arboribus legunt conferte in aras, pinguis exundet vapor, populea nostras arbor exornet comas, te ramus oleae fronde gentili tegat, Theseu; Tonantem nostra adorabit manus, 915tu conditores urbis et silvestria [p. 34] trucis antra Zethi. nobilis Dircen aquae laremque regis advenae Tyrium coles. date tura flammis, Amph. Nate, manantes prius manus cruenta caede et hostili expia. '''HERC.''' 920Vtinam cruore capitis invisi deis libare possem: gratior nullus liquor tinxisset aras; victima haut ulla amplior potest magisque opima mactari Iovi, quam rex iniquus, Amph. Finiat genitor tuos 925opta labores, detur aliquando otium quiesque fessis, '''HERC.''' Ipse concipiam preces Iove meque dignas, stet suo caelum loco tellusque et aequor; astra inoffensos agant aeterna cursus, alta pax gentes alat: 930ferrum omne teneat raris innocui labor ensesque lateant, nulla tempestas fretum violenta turbet, nullus irato Iove exiliat ignis, nullus hiberna nive nutritus agros amnis eversos trahat. 935venena cessent, nulla nocituro gravis suco tumescat herba, non saevi ac truces regnent tyranni; si quod etiamnum est scelus latura tellus, properet, et si quod parat monstrum, meum sit.— sed quid hoc? medium diem 940cinxere tenebrae. Phoebus obscuro meat sine nube vultu, quis diem retro fugat agitque in ortus? unde nox atram caput ignota profert? unde tot stellae polum implent diurnae? primus en noster labor 945caeli refulget parte non minima leo iraque totus fervet et morsus parat. iam rapiet aliquod sidus: ingenti minax stat' ore et ignes efflat et rutila iubam [p. 35] cervice iactans quicquid autumnus gravis 950hiemsque gelido frigida spatio refert uno impetu transiliet et verni petet frangetque tauri colla. Amph. Quod subitum hoc malum est? quo, nate, vultus huc et huc acres refers acieque falsum turbida caelum vides? '''HERC.''' 955Perdomita tellus, tumida cesserunt freta, inferna nostros regna sensere impetus: immune caelum est, dignus Alcide labor. in alta mundi spatia sublimis ferar, petatur aether: astra promittit pater. 960quid, si negaret? non capit terra Herculem tandemque superis reddit, en ultro vocat omnis deorum coetus et laxat fores, una vetante. recipis et reseras polum? an contumacis ianuam mundi traho? 965dubitatur etiam? vincla Saturno exuam contraque patris impii regnum impotens avum resolvam; bella Titanes parent, me duce furentes; saxa cum silvis feram rapiamque dextra plena Centauris iuga. 970iam monte gemino limitem ad superos agam: videat sub Ossa Pelion Chiron suum, in caelum Olympus tertio positus gradu perveniet aut mittetur, Amph. Infandos procul averte sensus; pectoris sani parum 975magni tamen compesce dementem impetum. '''HERC.''' Quid hoc? Gigantes arma pestiferi movent. profugit umbras Tityos ac lacerum gerens et inane pectus quam prope a caelo stetit. labat Cithaeron, alta Pellene tremit 980marcentque Tempe. rapuit hic Pindi iuga, [p. 36] hic rapuit Oeten, saevit horrendum Mimans. flammifera Erinys verbere excusso sonat rogisque adustas propius ac propius sudes in ora tendit; saeva Tisiphone, caput 985serpentibus vallata, post raptum canem portam vacantem clausit opposita face. sed ecce proles regis inimici latet. Lyci nefandum semen: inviso patri haec dextra iam vos reddet, excutiat levis 990nervus sagittas, tela sic mitti decet Herculea, Amph. Quo se caecus impegit furor? vastum coactis flexit arcum cornibus pharetramque solvit, stridet emissa impetu harundo— medio spiculum collo fugit 995vulnere relicto, '''HERC.''' Ceteram prolem emam omnisque latebras, quid moror? maius mihi bellum Mycenis restat, ut Cyclopia eversa manibus saxa nostris concidant. huc eat et illuc valva deiecto obice 1000rumpatque postes; culmen impulsum labet. perlucet omnis regia: hic video abditum gnatum scelesti patris, Amph. En blandas manus ad genua tendens voce miseranda rogat: scelus nefandum, triste et aspectu horridum! 1005dextra precantem rapuit et circa furens bis ter rotatum misit; ast illi caput sonuit, cerebro tecta disperso madent. at misera, parvum protegens gnatum sinu, Megara furenti similis e latebris fugit. '''HERC.''' 1010Licet tonantis profuga condaris sinu, [p. 37] petet undecumque temet haec dextra et feret. Amph. Quo misera pergis? quam fugam aut latebram petis? nullus salutis Hercule infesto est locus. amplectere ipsum potius et blanda prece 1015lenire tempta, Meg. Parce iam, coniunx, precor, agnosce Megaram. gnatus hic vultus tuos habitusque reddit; cernis, ut tendat manus? '''HERC.''' Teneo novercam. sequere, da poenas mihi iugoque pressum libera turpi Iovem; 1020sed ante matrem parvulum hoc monstrum occidat. Meg. Quo tendis amens? sanguinem fundes tuum? Amph. Pavefactus infans igneo vultu patris perit ante vulnus, spiritum eripuit timor. in coniugem nunc clava libratur gravis: 1025perfregit ossa, corpori trunco caput abest nec usquam est. cernere hoc audes, nimis vivax senectus? si piget luctus, habes mortem paratam: pectus in tela indue, vel stipitem istuc caede nostrorum inlitum 1030converte, falsum ac nomini turpem tuo remove parentem, ne tuae laudi obstrepat.— quo te ipse, senior, obvium morti ingeris? quo pergis amens? profuge et obtectas late unumque manibus aufer Herculeis scelus. '''HERC.''' 1035Bene habet, pudendi regis excisa est domus. tibi hunc dicatum, maximi coniunx Iovis, gregem cecidi; vota persolvi libens [p. 38] te digna, et Argos victimas alias dabit. Amph. Nondum litasti, nate: consumma sacrum. 1040stat ecce ad aras hostia, expectat manum cervice prona; praebeo occurro insequor: macta— quid hoc est? errat acies luminum visusque maeror hebetat? an video Herculis manus trementes? vultus in somnum cadit 1045et fessa cervix capite summisso labat; flexo genu iam totus ad terram ruit, ut caesa silvis ornus aut portum mari datura moles, vivis an leto dedit idem tuos qui misit ad mortem furor? 1050sopor est: reciprocos spiritus motus agit. detur quieti tempus, ut somno gravi vis victa morbi pectus oppressum levet. removete, famuli, tela, ne repetat furens. ===IV.ii=== '''CHORVS''' Lugeat aether magnusque parens 1055aetheris alti tellusque ferax et vaga ponti mobilis unda, tuque ante omnis qui per terras tractusque maris fundis radios noctemque fugas ore decoro, 1060fervide Titan: obitus pariter tecum Alcides vidit et ortus novitque tuas utrasque domos. Solvite tantis animum monstris, solvite superi, 1065rectam in melius flectite mentem. [p. 39] tuque, o domitor Somne malorum, requies animi, pars humanae melior vitae, volucre o matris genus Astraeae, frater durae languide Mortis, 1070veris miscens falsa, futuri certas et idem pessimus auctor, pater o rerum, portus vitae, lucis requies noctisque comes, qui par regi famuloque venis, 1075pavidum leti genus humanum cogis longam discere noctem: placidus fessum lenisque fove, preme de victum torpore gravi; sopor indomitos alliget artus 1080nec torva prius pectora linquat, quam mens repetat pristina cursum. En fusus humi saeva feroci corde volutat somnia (nondum est tanti pestis superata mali 1085clavaeque gravi lassum solitus mandare caput quaerit vacua pondera dextra, motu iactans bracchia vano) nec adhuc omnis expulit aestus, 1090sed ut ingenti vexata noto servat longos unda tumultus et iam vento cessante tumet. [p. 40] pelle insanos fluctus animi, redeat pietas virtusque viro. vel sit potius 1095mens vesano concita motu: error caecus qua coepit eat; solus te iam praestare potest furor insontem: proxima puris sors est manibus nescire nefas. 1100Nunc Herculeis percussa sonent pectora palmis, mundum solitos ferre lacertos verbera pulsent victrice manu; gemitus vastos audiat aether, 1105audiat atri regina poli vastisque ferox qui colla gerit vincta catenis imo latitans Cerberus antro. Resonet maesto clamore chaos lateque patens unda profundi: 1110et qui medius tua tela tamen senserat aer. pectora tantis obsessa malis non sunt ictu ferienda levi: uno planctu tria regna sonent. 1115Et tu collo decus ac telum suspensa diu, fortis harundo, pharetraeque graves, date saeva fero verbera tergo; caedant umeros robora fortes stipesque potens 1120duris oneret pectora nodis: plangant tantos arma dolores. [p. 41] 1135Ite infaustum genus, o pueri, noti per iter triste laboris, non vos patriae laudis comites ulti saevos vulnere reges, non Argiva membra palaestra 1125flectere docti fortes caestu fortesque manu, iam tamen ausi telum Scythicis leve corytis missum certa librare manu tutosque fuga figere cervos: 1130nondumque ferae terga iubatae ite ad Stygios, umbrae, portus ite, innocuae, quas in primo limine vitae scelus oppressit patriusque furor, ite, iratos visite reges. ==ACTVS V== ===V.i=== '''Hercules Amphitryon Theseus''' '''HERCVLES''' Quis hic locus, quae regio, quae mundi plaga? ubi sum? sub ortu solis, an sub cardine 1140glacialis ursae? numquid Hesperii maris extrema tellus hunc dat Oceano modum? quas trahimus auras? quod solum fesso subest? certe redimus, unde prostrata ad domum video cruenta corpora? an nondum exuit 1145simulacra mens inferna? post reditus quoque oberrat oculis turba feralis meis? pudet fateri: paveo; nescio quod mihi, nescio quod animus grande praesagit malum, ubi es, parens? ubi illa natorum grege [p. 42] 1150animosa coniunx? cur latus laevum vacat spolio leonis? quonam abit tegimen meum idemque somno mollis Herculeo torus? ubi tela? ubi arcus? arma quis vivo mihi detrahere potuit? spolia quis tanta abstulit 1155ipsumque quis non Herculis somnum horruit? libet meum videre victorem, libet (exurge, virtus) quem novum caelo pater genuit relicto, cuius in fetu stetit nox longior quam nostra, quod cerno nefas? 1160nati cruenta caede confecti iacent, perempta coniunx, quis Lycus regnum obtinet quis tanta Thebis scelera moliri ausus est Hercule reverso? quisquis Ismeni loca, Actaea quisquis arva, qui gemino mari 1165pulsata Pelopis regna Dardanii colis, succurre, saevae cladis auctorem indica. ruat ira in omnis: hostis est quisquis mihi non monstrat hostem, victor Alcidae, lates? procede, seu tu vindicas currus truces 1170Thracis cruenti sive Geryonae pecus Libyaeve dominos, nulla pugnandi mora est. en nudus asto; vel meis armis licet petas inermem, cur meos Theseus fugit paterque vultus? ora cur condunt sua? 1175differte fletus; quis meos dederit neci omnis simul, profare. quid, genitor, siles? at tu ede, Theseu, sed tua, Theseu, fide. uterque tacitus ora pudibunda obtegit furtimque lacrimas fundit, in tantis malis 1180quid est pudendum? numquid Argivae impotens [p. 43] dominator urbis, numquid infestum Lyci pereuntis agmen clade nos tanta obruit? per te meorum facinorum laudem precor, genitor, tuique nominis semper mihi 1185numen secundum, fare, quis fudit domum? cui praeda iacui? Amph. Tacita sic abeant mala. '''HERC.''' Vt inultus ego sim? Amph. Saepe vindicta obfuit. '''HERC.''' Quisquamne segnis tanta toleravit mala? Amph. Maiora quisquis timuit. '''HERC.''' His etiam, pater, 1190quicquam timeri maius aut gravius potest? Amph. Cladis tuae pars ista quam nosti quota est? '''HERC.''' Miserere, genitor, supplices tendo manus. quid hoc? manus refugit, hic errat scelus. unde hic cruor? quid illa puerili madens 1195harundo leto? tincta Lernaea nece iam tela video nostra, non quaero manum. quis potuit arcum flectere aut quae dextera sinuare nervum rite cedentem mihi? ad vos revertor; genitor, hoc nostrum est scelus? 1200tacuere? nostrum est. Amph. Luctus est istic tuus, crimen novercae: casus hic culpa caret. '''HERC.''' Nunc parte ab omni, genitor, iratus tona, oblite nostri vindica sera manu saltem nepotes. stelliger mundus sonet 1205flammasque et hic et ille iaculetur polus: rupes ligatum Caspiae corpus trahant atque ales avida— cur Promethei vacant scopuli? vacat cur vertice immenso feras volucresque pascens Caucasi abruptum latus 1210nudumque silvis? illa quae pontum Scythen Symplegas artat hinc et hinc vinctas manus distendat alto, cumque revocata vice in se coibunt saxaque in caelum expriment [p. 44] actis utrimque rupibus medium mare, 1215ego inquieta montium iaceam mora. quin structum acervans nemore congesto aggerem cruore corpus impio sparsum cremo? sic, sic agendum est: inferis reddam Herculem. Amph. Nondum tumultu pectus attonito carens 1220mutavit iras quodque habet proprium furor, in se ipse saevit, '''HERC.''' Dira Furiarum loca et inferorum carcer et sonti plaga decreta turbae— si quod exilium latet ulterius Erebo, Cerbero ignotum et mihi: 1225hoc me abde, tellus; Tartari ad finem ultimum mansurus ibo. pectus o nimium ferum!— quis vos per omnem, liberi, sparsos domum deflere digne poterit? hic durus malis lacrimare vultus nescit, huc arcum date, 1230date huc sagittas, stipitem huc vastum date. tibi tela frangam nostra, tibi nostros, puer, rumpemus arcus; at tuis stipes gravis ardebit umbris; ipsa Lernaeis frequens pharetra telis in tuos ibit rogos: 1235dent arma poenas, vos quoque infaustas meis cremabo telis, o novercales manus. Amph. Quis nomen usquam sceleris errori addidit? '''HERC.''' Saepe error ingens sederis obtinuit locum. Amph. Nunc Hercule opus est: perfer hanc molem mali. '''HERC.''' 1240Non sic furore cessit extinctus pudor, populos ut omnes impio aspectu fugem. arma, arma, Theseu, flagito propere mihi subtracta reddi, sana si mens est mihi, [p. 45] referte manibus tela; si remanet furor, 1245pater, recede: mortis inveniam viam. Amph. Per sancta generis sacra, per ius nominis utrumque nostri, sive me altorem vocas seu tu parentem, perque venerandos piis canos, senectae parce desertae, precor, 1250annisque fessis; unicum lapsae domus firmamen, unum lumen afflicto malis temet reserva. nullus ex te contigit fructus laborum; semper aut dubium mare aut monstra timui; quisquis in toto furit 1255rex saevus orbe, manibus aut aris nocens, a me timetur: semper absentis pater fructum tui factumque et aspectum peto. '''HERC.''' Cur animam in ista luce detineam amplius morerque nihil est: cuncta iam amisi bona, 1260mentem arma famam coniugem gnatos manus, etiam furorem, nemo polluto queat animo mederi: morte sanandum est scelus. Amph. Perimes parentem, '''HERC.''' Facere ne possim, occidam. Amph. Genitore coram? '''HERC.''' Cernere hunc docui nefas. Amph. 1265Memoranda potius omnibus facta intuens unius a te criminis veniam pete. '''HERC.''' Veniam dabit sibi ipse, qui nulli dedit? laudanda feci iussus: hoc unum meum est. succurre, genitor; sive te pietas movet 1270seu triste fatum sive violatum decus virtutis: effer arma; vincatur mea fortuna dextra, Thes. Sunt quidem patriae preces satis efficaces, sed tamen nostro quoque [p. 46] movere fletu, surge et adversa impetu 1275perfringe solito, nunc tuum nulli imparem animum malo resume, nune magna tibi virtute agendum est: Herculem irasci veta. '''HERC.''' Si vivo, feci scelera; si morior, tuli. purgare terras propero, iamdudum mihi 1280monstrum impium saevumque et immite ac ferum oberrat: agedum dextra, conare aggredi ingens opus, labore bis seno amplius. ignava cessas, fortis in pueros modo pavidasque matres? arma nisi dantur mihi, 1285aut omne Pindi Thracis excidam nemus Bacchique lucos et Cithaeronis iuga mecum cremabo, aut tota cum domibus suis dominisque tecta, cum deis templa omnibus Thebana supra corpus excipiam meum 1290atque urbe versa condar, et, si fortibus leve pondus umeris moenia immissa incident septemque opertus non satis portis premar, onus omne media parte quod mundi sedet dirimitque superos, in meum vertam caput. Amph. Reddo arma. '''HERC.''' Vox est digna genitore 1295Herculis. hoc en peremptus spiculo cecidit puer— Amph. Hoc Iuno telum manibus immisit tuis. '''HERC.''' Hoc nunc ego utar. Amph. Ecce quam miserum cor palpitat pectusque sollicitum ferit. metu '''HERC.''' Aptata harundo est. Amph. Ecce iam facies 1300scelus [p. 47] volens sciensque. '''HERC.''' Pande, quid fieri iubes? Amph. Nihil rogamus: noster in tuto est dolor. natum potes servare tu solus mihi, eripere nec tu; maximum evasi metum: 1305miserum haut potes me facere, felicem potes. sic statue, quicquid statuis, ut causam tuam famamque in arto stare et ancipiti scias: aut vivis aut occidis, hanc animam levem fessamque senio nec minus fessam malis 1310in ore primo teneo, tam tarde patri vitam dat aliquis? non feram ulterius moram, laetare! ferro pectus impresso induam: hic, hic iacebit Herculis sani scelus. '''HERC.''' Iam parce, genitor, parce, iam revoca manum. 1315succumbe, virtus, perfer imperium patris. eat ad labores hic quoque Herculeos labor: vivamus, artus alleva afflictos solo, Theseu, parentis, dextra contactus pios scelerata refugit, Amph. Hanc manum amplector libens, 1320hac nisus »ibo, pectori hanc aegro admovens pellam dolores, '''HERC.''' Quem locum profugus petam? ubi me recondam quave tellure obruar? quis Tanais aut quis Nilus aut quis Persica violentus unda Tigris aut Rhenus ferox 1325Tagusve Hibera turbidus gaza fluens abluere dextram poterit? Arctoum licet Maeotis in me gelida transfundat mare et tota Tethys per meas currat manus, haerebit altum facinus, in quas impius 1330terras recedes? ortum an occasum petes? ubique notus perdidi exilio locum. [p. 48] me refugit orbis, astra transversos agunt obliqua cursus, ipse Titan Cerberum meliore vultu vidit, o fidum caput, 1335Theseu, latebram quaere longinquam abditam; quoniamque semper sceleris alieni arbiter amas nocentes, gratiam meritis refer vicemque nostris: redde me infernis precor umbris reductum, meque subiectum tuis 1340constitue vinclis: ille me abscondet locus. sed et ille novit. Thes. Nostra te tellus manet. illic solutam caede Gradivus manum restituit armis: illa te, Alcide, vocat, facere innocentes terra quae superos solet. </poem> 93a4im52mtykewbn71bdfzt98k8cpin 269688 269687 2026-06-08T18:13:00Z Saumache 27923 269688 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= Hercules furens |OperaeWikiPagina= Hercules furens |Annus= Saeculo I |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera= tragoediae }} ===PERSONAE=== <poem> IVNO HERCVLES LYCVS MEGARA AMPHYTRYON THESEVS CHORVS THEBANORVM </poem> ==ACTVS I== ===I.i=== <poem> ''Iuno''. Soror Tonantis (hoc enim solum mihi nomen relictum est) semper alienum Iovem ac templa summi vidua deserui aetheris locumque caelo pulsa paelicibus dedi; tellus colenda est: paelices caelum tenent, {{Versus|5}} hinc Arctos alta parte glacialis poli sublime classes sidus Argolicas agit; hinc, qua tepenti vere labatur dies, Tyriae per undas vector Europae nitet; illinc timendum ratibus ac ponto gregem {{Versus|10}} passim vagantes exerunt Atlantides. ferro minax hinc terret Orion deos suasque Perseus aureus stellas habet; hinc clara gemini signa Tyndaridae micant quibusque natis mobilis tellus stetit. {{Versus|15}} nec ipse tantum Bacchus aut Bacchi parens adiere superos: ne qua pars probro vacet, mundus puellae serta Gnosiacae gerit, sed vetera sero querimur… …una me dira ac fera (4) Thebana tellus nuribus a! sparsa impiis {{Versus|20}} quotiens novercam fecit! escendat licet meumque victrix teneat Alcmene locum, pariterque natus astra promissa occupet, in cuius ortus mundus impendit diem tardusque Eoo Phoebus effulsit mari {{Versus|25}} retinere mersum iussus Oceano iubar. non sic abibunt odia; vivaces aget violentus iras animus et saevus dolor aeterna bella pace sublata geret. Quae bella? quicquid horridum tellus creat {{Versus|30}} inimica, quicquid pontus aut aer tulit terribile dirum pestilens atrox ferum, fractum atque domitum est. superat et crescit malis iraque nostra fruitur; in laudes suas mea vertit odia: dum nimis saeva impero, {{Versus|35}} patrem probavi, gloriae feci locum, qua Sol reducens quaque deponens diem binos propinqua tinguit Aethiopas face, indomita virtus colitur et toto deus narratur orbe. monstra iam desunt mihi {{Versus|40}} minorque labor est Herculi iussa exequi, quam mihi iubere: laetus imperia excipit, quae fera tyranni iura violenta queant nocere iuveni? nempe pro telis gerit quae timuit et quae fudit: armatus venit {{Versus|45}} leone et hydra, nec satis terrae patent: effregit ecce limen inferni Iovis et opima victi regis ad superos refert, parum est reverti, foedus umbrarum perit: (5) vidi ipsa, vidi nocte discussa inferum {{Versus|50}} et Dite domito spolia iactantem patri fraterna, cur non Tinctum et oppressum trahit ipsum catenis paria sortitum Iovi Ereboque capto potitur et retegit Styga? patefacta ab imis manibus retro via est {{Versus|55}} et sacra dirae mortis in aperto iacent. at ille, rupto carcere umbrarum ferox, de me triumphat et superbifica manu atrum per urbes ducit Argolicas canem. viso labantem Cerbero vidi diem {{Versus|60}} pavidumque Solem; me quoque invasit tremor, et terna monstri colla devicti intuens timui imperasse. levia sed nimium queror; caelo timendum est, regna ne summa occupet qui vicit ima: sceptra praeripiet patri. {{Versus|65}} nec in astra lenta veniet ut Bacchus via: iter ruina quaeret et vacuo volet regnare mundo, robore experto tumet, et posse caelum viribus vinci suis didicit ferendo; subdidit mundo caput {{Versus|70}} nec flexit umeros molis immensae labor meliusque collo sedit Herculeo polus. immota cervix sidera et caelum tulit et me prementem: quaerit ad superos viam. Perge ira, perge et magna meditantem opprime, {{Versus|75}} congredere, manibus ipsa dilacera tuis: quid tanta mandas odia? discedant ferae, ipse imperando fessus Eurystheus vacet. Titanas ausos rumpere imperium Iovis (6) emitte, Siculi verticis laxa specum, {{Versus|80}} tellus gigante Doris excusso tremens supposita monstri colla terrifici levet — [sublimis alias Luna concipiat feras] sed vicit ista. quaeris Alcidae parem? nemo est nisi ipse: bella iam secum gerat. {{Versus|85}} adsint ab imo Tartari fundo excitae Eumenides, ignem flammeae spargant comae, viperea saevae verbera incutiant manus, i nunc, superbe, caelitum sedes pete, humana temne. iam Styga et manes ferox {{Versus|90}} fugisse credis? hic tibi ostendam inferos, revocabo in alta conditam caligine, ultra nocentum exilia, discordem deam quam munit ingens montis oppositi specus; educam et imo Ditis e regno extraham {{Versus|95}} quicquid relictum est: veniet invisum Scelus suumque lambens sanguinem Impietas ferox Errorque et in se semper armatus Furor — hoc hoc ministro noster utatur dolor. Incipite, famulae Ditis, ardentem citae {{Versus|100}} concutite pinum et agmen horrendum anguibus Megaera ducat atque luctifica manu vastam rogo flagrante corripiat trabem, hoc agite, poenas petite vitiatae Stygis. concutite pectus, acrior mentem excoquat {{Versus|105}} quam qui caminis ignis Aetnaeis furit: ut possit animo captus Alcides agi, magno furore percitus, vobis prius insaniendum est. Iuno, cur nondum furis? (7) me me, sorores, mente deiectam mea {{Versus|110}} versate primam, facere si quicquam apparo dignum noverca; vota mutentur mea: natos reversus videat incolumes precor manuque fortis redeat, inveni diem, invisa quo nos Herculis virtus iuvet. {{Versus|115}} me vicit: et se vincat et cupiat mori ab inferis reversus, hic prosit mihi Iove esse genitum, stabo at, ut certo exeant emissa nervo tela, librabo manu, regam furentis arma, pugnanti Herculi {{Versus|120}} tandem favebo — scelere perfecto licet admittat illas genitor in caelum manus. Movenda iam sunt bella: clarescit dies ortuque Titan lucidus croceo subit.</poem> ===I.ii=== <poem>''Chorus''. Iam rara micant sidera prono {{Versus|125}} languida mundo; nox victa vagos contrahit ignes luce renata, cogit nitidum Phosphoros agmen: signum celsi glaciale poli septem stellis Arcados ursae {{Versus|130}} lucem verso temone vocat. Iam caeruleis evectus equis Titan summa prospicit Oeta; (8) iam Cadmeis incluta Bacchis aspersa die dumeta rubent {{Versus|135}} Phoebique fugit reditura soror. labor exoritur durus et omnis agitat curas aperitque domos. Pastor gelida cana pruina grege dimisso pabula carpit; {{Versus|140}} ludit prato liber aperto nondum rupta fronte iuvencus, vacuae reparant ubera matres; errat cursu levis incerto molli petulans haedus in herba. {{Versus|145}} Pendet summo stridula ramo pinnasque novo tradere soli gestit querulos inter nidos Thracia paelex, turbaque circa confusa sonat {{Versus|150}} murmure mixto testata diem. Carbasa ventis credit dubius navita vitae, laxos aura complente sinus, hic exesis pendens scopulis {{Versus|155}} aut deceptos instruit hamos aut suspensus spectat pressa praemia dextra: sentit tremulum linea piscem. Haec, innocuae quibus est vitae {{Versus|160}} tranquilla quies {{Versus|160}} et laeta suo parvoque domus; spes immanis urbibus errant trepidique metus. (9) Ille superbos aditus regum duraeque fores expers somni {{Versus|165}} colit, hic nullo fine beatas componit opes gazis inhians et congesto pauper in auro. Illum populi favor attonitum fluctuque magis mobile vulgus {{Versus|170}} aura tumidum tollit inani; hic clamosi rabiosa fori iurgia vendens improbus iras et. verba locat. Novit paucos secura quies, {{Versus|175}} qui velocis memores aevi tempora numquam reditura tenent, dum fata sinunt, vivite laeti: properat cursu vita citato volucrique die {{Versus|179}} rota praecipitis vertitur anni; {{Versus|180}} durae peragunt pensa sorores nec sua retro fila revolvunt. At gens hominum fertur rapidis obvia fatis incerta sui: Stygias ultro quaerimus undas. {{Versus|185}} nimium, Alcide, pectore forti properas maestos visere manes: certo veniunt tempore Parcae, nulli iusso cessare licet, nulli scriptum proferre diem: {{Versus|190}} recipit populos urna citatos. Alium multis gloria terris tradat et omnes fama per urbes (10) garrula laudet caeloque parem tollat et astris; {{Versus|195}} alius curru sublimis eat: me mea tellus venit ad pigros cana senectus, humilique loco sed certa sedet sordida parvae fortuna domus: {{Versus|200}} alte virtus animosa cadit. — Sed maesta venit crine soluto Megara parvum comitata gregem, tardusque senio graditur Alcidae parens. (10) v. 205 </poem> ==ACTVS II== ===II.i=== <poem>'''''Amphitryon Megara''''' <poem> '''MEGARA'''O magne Olympi rector et mundi arbiter, {{Versus|205}} iam statue tandem gravibus aerumnis modum finemque cladi. nulla lux umquam mihi secura fulsit: finis alterius mali gradus est futuri, protinus reduci novus paratur hostis; antequam laetam domum {{Versus|210}} contingat, aliud iussus ad bellum meat; nec ulla requies tempus aut ullum vacat, nisi dum iubetur. sequitur a primo statim infesta Iuno: numquid immunis fuit infantis aetas? monstra superavit prius {{Versus|215}} quam nosse posset, gemina cristati caput angues ferebant ora, quos contra obvius reptabat infans igneos serpentium oculos remisso lumine ac placido intuens; (11) artos serenis vultibus nodos tulit, {{Versus|220}} et tumida tenera guttura elidens manu prolusit hydrae. Maenali pernix fera, multo decorum praeferens auro caput, deprensa cursu; maximus Nemeae timor pressus lacertis gemuit Herculeis leo. {{Versus|225}} quid stabula memorem dira Bistonii gregis suisque regem pabulum armentis datum, solitumque densis hispidum Erymanthi iugis Arcadia quatere nemora Maenalium suem, taurumque centum non levem populis metum? {{Versus|230}} inter remotos gentis Hesperiae greges pastor triformis litoris Tartesii peremptus, acta est praeda ab occasu ultimo; notum Cithaeron pavit Oceano pecus. penetrare iussus solis aestivi plagas {{Versus|235}} et adusta medius regna quae torret dies utrimque montes solvit ac rupto obice latam ruenti fecit Oceano viam. post haec adortus nemoris opulenti domos aurifera vigilis spolia serpentis tulit; {{Versus|240}} quid? saeva Lernae monstra, numerosum malum, non igne demum vicit et docuit mori, solitasque pinnis condere obductis diem petit ab ipsis nubibus Stymphalidas? non vicit illum caelibis semper tori {{Versus|245}} regina gentis vidua Thermodontiae, nec ad omne clarum facinus audaces manus stabuli fugavit turpis Augei labor. (12) Quid ista prosunt? orbe defenso caret, sensere terrae pacis auctorem suae {{Versus|250}} abesse tristes: prosperum ac felix scelus virtus vocatur; sontibus parent boni. ius est in armis, opprimit leges timor, ante ora vidi nostra truculenta manu gnatos paterni cadere regni vindices {{Versus|255}} ipsumque, Cadini nobilis stirpem ultimam, occidere, vidi regium capitis decus cum capite raptum, quis satis Thebas fleat? ferax deorum terra, quem dominum tremis? e cuius arvis eque fecundo sinu {{Versus|260}} stricto iuventus orta cum ferro stetit cuiusque muros natus Amphion Iove struxit canoro saxa modulatu trahens, in cuius urbem non semel divum parens caelo relicto venit, haec quae caelites {{Versus|265}} recepit et quae fecit et (fas sit loqui) fortasse faciet, sordido premitur iugo. Cadmca proles atque Ophionium genus, quo reccidistis? tremitis ignavum exulem, suis carentem finibus, nostris gravem. {{Versus|270}} qui scelera terra quique persequitur mari ac saeva iusta sceptra confringit manu nunc servit absens fertque quae fieri vetat, tenetque Thebas exul Herculeas Lycus, sed non tenebit, aderit et poenas petet {{Versus|275}} subitusque ad astra emerget; inveniet viam (13) aut faciet, adsis sospes et remees precor tandemque venias victor ad victam domum. (13) v. 279 ''Meg.'' Emerge, coniunx, atque dispulsas manu abrumpe tenebras; nulla si retro via {{Versus|280}} iterque clusum est, orbe diducto redi et quicquid atra nocte possessum latet emitte tecum, dirutis qualis iugis praeceps citato flumini quaerens iter quondam stetisti, scissa cum vasto impetu {{Versus|285}} patuere Tempe; pectore impulsus tuo huc mons et illuc cessit et rupto aggere nova cucurrit Thessalus torrens via: talis, parentes liberos patriam petens, erumpe rerum terminos tecum efferens, {{Versus|290}} et quicquid avida tot per annorum gradus abscondit aetas redde et oblitos sui lucisque pavidos ante te populos age. indigna te sunt spolia, si tantum refers quantum imperatum est. magna sed nimium loquor {{Versus|295}} ignara nostrae sortis, unde illum mihi quo te tuamque dexteram amplectar diem reditusque lentos nec mei memores querar? tibi, o deorum ductor, indomiti ferent centena tauri colla; tibi, frugum potens, {{Versus|300}} secreta reddam sacra: tibi muta fide longas Eleusin tacita iactabit faces, tum restitutas fratribus rebor meis animas et ipsum regna moderantem sua florere patrem, si qua te maior tenet {{Versus|305}} clausum potestas, sequimur: aut omnes tuo (14) defende reditu sospes aut omnes trahe. trahes nec ullus eriget fractos deus. '''''AMPH.''''' O socia nostri sanguinis, casta fide servans torum natosque magnanimi Herculis, {{Versus|310}} meliora mente concipe atque animum excita. aderit profecto, qualis ex omni solet labore, maior. ''Meg.'' Quod nimis miseri volunt hoc facile credunt, ''Amph''. Immo quod metuunt nimis numquam moveri posse nec tolli putant: {{Versus|315}} prona est timori semper in peius fides. ''Meg.'' Demersus ac defossus et toto insuper oppressus orbe quam viam ad superos habet? '''''AMPH.''''' Quam tunc habebat, cum per arentem plagam et fiuctuantes more turbati maris {{Versus|320}} adit harenas bisque discedens fretum et bis recurrens, cumque deserta rate deprensus haesit Syrtium brevibus vadis et puppe fixa maria superavit pedes. ''Meg.'' Iniqua raro maximis virtutibus {{Versus|325}} fortuna parcit; nemo se tuto diu periculis offerre tam crebris potest: quem saepe transit casus, aliquando invenit. Sed ecce saevus ac minas vultu gerens et qualis animo est, talis incessu venit {{Versus|330}} aliena dextra sceptra concutiens Lycus.</poem> ===II.ii=== <poem> '''LYCVS MEGARA AMPHITHRYON''' ''Lyc.'' Vrbis regens opulenta Thebanae loca et omne quicquid uberi cingit solo obliqua Phocis, quicquid Ismenos rigat, quicquid Cithaeron vertice excelso videt, {{Versus|335}} [et bina findens Isthmos exilis freta] (15) non vetera patriae iura possideo domus ignavus heres; nobiles non sunt mihi avi nec altis inclitum titulis genus. sed clara virtus: qui genus iactat suum. {{Versus|340}} aliena laudat, rapta sed trepida manu sceptra obtinentur; omnis in ferro est salus: quod civibus tenere te invitis scias. strictus tuetur ensis, alieno in loco haut stabile regnum est; una sed nostras potest {{Versus|345}} fundare vires iuncta regali face thalamisque Megara: ducet e genere inclito novitas colorem nostra, non equidem reor fore ut recuset ac meos spernat toros; quod si impotenti pertinax animo abnuet, {{Versus|350}} stat tollere omnem penitus Herculeam domum. invidia factum ac sermo popularis premet? ars prima regni est posse * invidiam pati. temptemus igitur, fors dedit nobis locum. namque ipsa, tristi vestis obtentu caput {{Versus|355}} velata, iuxta praesides adstat deos laterique adhaeret verus Alcidae sator. ''Meg.'' Quidnam iste, nostri generis exitium ac lues, novi parat? quid temptat? ''Lyc.'' O clarum trahens a stirpe nomen regia, facilis mea {{Versus|360}} parumper aure verba patienti excipe. si aeterna semper odia mortales gerant nec coeptus umquam cedat ex animis furor, sed arma felix teneat infelix paret, nihil relinquent bella; tum vastis ager {{Versus|365}} (16) squalebit arvis, subdita tectis face altus sepultas obruet gentes cinis. pacem reduci velle victori expedit, victo necesse est. particeps regno veni; sociemur animis, pignus hoc fidei cape: {{Versus|370}} continge dextram, quid truci vultu siles? ''Meg.'' Egone ut parentis sanguine aspersam manum fratrumque gemina caede contingam? prius extinguet ortus, referet occasus diem, pax ante fida nivibus et flammis erit {{Versus|375}} et Scylla Siculum iunget Ausonio latus, priusque multo vicibus alternis fugax Euripus unda stabit Euboica piger. patrem abstulisti, regna, germanos, larem patrium — quid ultra est? una res superest mihi {{Versus|380}} fratre ac parente carior, regno ac lare: odium tui, quod esse cum populo mihi commune doleo: pars quota ex illo mea est? dominare tumidus, spiritus altos gere: sequitur superbos ultor a tergo deus. {{Versus|385}} Thebana novi regna: quid matres loquar passas et ausas scelera? quid geminum nefas mixtumque nomen coniugis nati patris? quid bina fratrum castra? quid totidem rogos? riget superba Tantalis luctu parens {{Versus|390}} maestusque Phrygio manat in Sipylo lapis. quin ipse torvum subrigens crista caput Illyrica Cadmus regna permensus fuga longas reliquit corporis tracti notas. haec te manent exempla: dominare ut libet, {{Versus|395}} dum solita regni fata te nostri vocent (16) v. 397 (17) ''Lyc.'' Agedum efferatas rabida voces amove et disce regum imperia ab Alcide pati ego rapta quamvis sceptra victrici geram dextra regamque cuncta sine legum metu {{Versus|400}} quas arma vincunt, pauca pro causa loquar nostra, cruento cecidit in bello pater? cecidere fratres? arma non servant modum; nec temperari facile nec reprimi potest stricti ensis ira, bella delectat cruor. {{Versus|405}} sed ille regno pro suo, nos improba cupidine acti? quaeritur belli exitus, non causa, sed nunc pereat omnis memoria: cum victor arma posuit, et victum decet deponere odia. non ut inflexo genu {{Versus|410}} regnantem adores petimus: hoc ipsum placet animo ruinas quod capis magno tuas; es rege coniunx digna: sociemus toros. ''Meg.'' Gelidus per artus vadit exanguis tremor. quod facinus aures pepulit? haut equidem horrui, {{Versus|415}} cum pace rupta bellicus muros fragor circumsonaret, pertuli intrepide omnia: thalamos tremesco; capta nunc videor mihi. gravent catenae corpus et longa fame mors protrahatur lenta: non vincet fidem {{Versus|420}} vis ulla nostram; moriar, Alcide, tua. ''Lyc.'' Animosne mersus inferis coniunx facit? ''Meg.'' Inferna tetigit, posset ut supera assequi. ''Lyc.'' Telluris illum pondus immensae premit. ''Meg.'' Nullo premetur onere, qui caelum tulit. {{Versus|425}} ''Lyc.'' Cogere. ''Meg.'' Cogi qui potest nescit mori. ''Lyc''. Effare potius, quod novis thalamis parem Regale munus. ''Meg.'' Aut tuam mortem aut meam. ''Lyc.'' Moriere demens, ''Meg.'' Coniugi occurram meo. (18) ''Lyc.'' Sceptrone nostro famulus est potior tibi? {{Versus|430}} ''Meg.'' Quot iste famulus tradidit reges neci. ''Lyc.'' Cur ergo regi servit et patitur iugum? ''Meg.'' Imperia dura tolle: quid virtus erit? ''Lyc.'' Obici feris monstrisque virtutem putas? ''Meg.'' Virtutis est domare quae cuncti pavent. {{Versus|435}} ''Lyc.'' Tenebrae loquentem magna Tartareae premunt. ''Meg.'' Non est ad astra mollis e terris via. ''Lyc.'' Quo patre genitus caelitum sperat domos? i '''''AMPH.''''' Miseranda coniunx Herculis magni, sile: partes meae sunt reddere Alcidae patrem {{Versus|440}} genusque verum, post tot ingentis viri memoranda facta postque pacatum manu quodcumque Titan ortus et labens videt, post monstra tot perdomita, post Phlegram impio sparsam cruore postque defensos deos {{Versus|445}} nondum liquet de patre? mentimur Iovem: Iunonis odio crede. ''Lyc.'' Quid violas Iovem? mortale caelo non potest iungi genus. '''''AMPH.''''' Communis ista pluribus causa est deis. ''Lyc.'' Famuline fuerant ante quam fierent dei? {{Versus|450}} '''''AMPH.''''' Pastor Pheraeos Delius pavit greges. ''Lyc.'' Sed non per omnes exul erravit plagas. '''''AMPH.''''' Quem profuga terra mater errante edidit? ''Lyc.'' Num monstra saeva Phoebus aut timuit feras? '''''AMPH.''''' Primus sagittas imbuit Phoebi draco. {{Versus|455}} ''Lyc.'' Quam gravia parvus tulerit ignoras mala? (18) v. 457 '''''AMPH.''''' E matris utero fulmine eiectus puer mox fulminanti proximus patri stetit. quid? qui gubernat astra, qui nubes quatit, non latuit infans rupis Idaeae specu? {{Versus|460}} (19) sollicita tanti pretia natales habent semperque magno constitit nasci deum. ''Lyc.'' Quemcumque miserum videris, hominem scias. '''''AMPH.''''' Quemcumque fortem videris, miserum neges. ''Lyc.'' Fortem vocemus cuius ex umeris leo, {{Versus|465}} donum puellae factus, et clava excidit fulsitque pictum veste Sidonia latus? fortem vocemus cuius horrentes comae maduere nardo, laude qui notas manus ad non virilem tympani movit sonum, {{Versus|470}} mitra ferocem barbara frontem premens? '''''AMPH.''''' Non erubescit Bacchus effusos tener sparsisse crines nec manu molli levem vibrare thyrsum, cum parum forti gradu auro decorum syrma barbaricum trahit: {{Versus|475}} post multa virtus opera laxari solet. ''Lyc.'' Hoc Euryti fatetur eversi domus pecorumque ritu virginum oppressi greges: hoc nulla Iuno, nullus Eurystheus iubet: ipsius haec sunt opera. ''Amph''. Non nosti omnia: {{Versus|480}} ipsius opus est caestibus fractus suis Eryx et Eryci iunctus Antaeus Libys, et qui hospitali caede manantes foci bibere iustum sanguinem Busiridis; ipsius opus est vulneri et ferro iuvius {{Versus|485}} mortem coactus integer Cycnus pati nec unus una Geryon victus manu. eris inter istos — qui tamen nullo stupro laesere thalamos, ''Lyc.'' Quod Iovi hoc regi licet: Iovi dedisti coniugem, regi dabis; {{Versus|490}} et te magistro non novum hoc discet nurus, (20) etiam viro probante meliorem sequi. sin copulari pertinax taedis negat, vel ex coacta nobilem partum feram. ''Meg.'' Vmbrae Creontis et penates Labdaci {{Versus|495}} et nuptiales impii Oedipodae faces, nunc solita nostro fata coniugio date. nunc, nunc, cruentae regis Aegypti nurus, adeste multo sanguine infectae manus. dest una numero Danais: explebo nefas. {{Versus|500}} ''Lyc.'' Coniugia quoniam pervicax nostra abnuis regemque terres, sceptra quid possint scies. complectere aras: nullus eripiet deus te mihi, nec orbe si remolito queat ad supera victor numina Alcides vehi. {{Versus|505}} congerite silvas: templa supplicibus suis iniecta fiagrent, coniugem et totum gregem consumat unus igne subiecto rogus. '''''AMPH.''''' Hoc munus a te genitor Alcidae peto, rogare quod me deceat, ut primus cadam. {{Versus|510}} ''Lyc.'' Qui morte cunctos luere supplicium iubet nescit tyrannus esse: diversa inroga; miserum veta perire, felicem iube. ego, dum cremandis trabibus accrescit rogus, sacro regentem maria votivo colam. {{Versus|515}} (20) v. 516 '''''AMPH.''''' Pro numinum vis summa, pro caelestium rector parensque, cuius excussis tremunt humana telis, impiam regis feri compesce dextram! quid deos frustra precor? ubicumque es, audi, nate. cur subito labant {{Versus|520}} agitata motu templa? cur mugit solum? [infernus imo sonuit e fundo fragor] audimur! est est sonitus Herculei gradus.</poem> ===II.iii=== <poem>''Chorus'' O Fortuna viris invida fortibus, quam non aequa bonis praemia dividis. {{Versus|525}} Eurystheus facili regnet in otio: Alcmena genitus bella per omnia monstris exagitet caeliferam manum: serpentis resecet colla feracia, deceptis referat mala sororibus, {{Versus|530}} cum somno dederit pervigiles genu* pomis divitibus praepositus draco. Intravit Scythiae multivagas domos et gentes patriis sedibus hospites, calcavitque freti terga rigentia {{Versus|535}} et mutis tacitum litoribus mare. illic dura carent aequora fluctibus, et qua plena rates carbasa tenderent, intonsis teritur semita Sarmatis, stat pontus, vicibus mobilis annuis, {{Versus|540}} navem nunc facilis nunc equitem pati. illic quae viduis gentibus imperat, aurato religans ilia balteo, detraxit ^ spolium nobile corpori et peltam et nivei vincula pectoris. {{Versus|545}} victorem posito suspiciens genu. Qua spe praecipites actus ad inferos, audax ire vias inremeabiles, vidisti Siculae regna Proserpinae? illic nulla noto nulla favonio {{Versus|550}} consurgunt tumidis fluctibus aequora: non illic geminum Tyndaridae genus succurrunt timidis sidera navibus: stat pigro pelagus gurgite languidum, (22) et cum Mors avidis pallida dentibus {{Versus|555}} gentes innumeras manibus intulit, uno tot populi remige transeunt. Evincas utinam iura ferae Stygis Parcarumque colos non revocabiles. hic qui rex populis pluribus imperat, {{Versus|560}} bello cum peteres Nestoream Pylon, tecum conseruit pestiferas manus telum tergemina cuspide praeferens: effugit tenui vulnere saucius et mortis dominus pertimuit mori. {{Versus|565}} fatum rumpe manu, tristibus inferis prospectus pateat lucis et invius limes det faciles ad superos vias. Immites potuit flectere cantibus umbrarum dominos et prece supplici {{Versus|570}} Orpheus, Eurydicen dum repetit suam. quae silvas et aves saxaque traxerat ars, quae praebuerat fluminibus moras, ad cuius sonitum constiterant ferae, mulcet non solitis vocibus inferos {{Versus|575}} et surdis resonat clarius in locis, deflent Eurydicen Threiciae nurus, deflent et lacrimis difficiles dei, et qui fronte nimis crimina tetrica quaerunt ac veteres excutiunt reos {{Versus|580}} flentes Eurydicen iuridici sedent, tandem mortis ait 'vincimur' arbiter, 'evade ad superos, lege tamen data: tu post terga tui perge viri comes, tu non ante tuam respice coniugem, {{Versus|585}} (23) quam cum clara deos obtulerit dies Spartam que aderit ianua Taenari. ' odit verus amor nec patitur moras: munus dum properat cernere, perdidit. Quae vinci potuit regia carmine. {{Versus|590}} haec vinci poterit regia viribus.</poem> ==ACTVS III== ===III.i=== <poem>'''Hercules''' O lucis almae rector et caeli decus, qui alterna curru spatia flammifero ambiens inlustre latis exeris terris caput, {{r|595}}da, Phoebe, veniam, si quid inlicitum tui videre vultus: iussus in lucem extuli arcana mundi, tuque, caelestum arbiter parensque, visus fulmine opposito tege; et tu, secundo maria qui sceptro regis, {{r|600}}imas pete undas, quisquis ex alto aspicit terrena, facie pollui metuens nova, aciem reflectat oraque in caelum erigat portenta fugiens: hoc nefas cernant duo, qui advexit et quae iussit, in poenas meas {{r|605}}atque in labores non satis terrae patent Iunonis odio: vidi inaccessa omnibus, ignota Phoebo quaeque deterior polus obscura diro spatia concessit Iovi; et, si placerent tertiae sortis loca, {{r|610}}regnare potui: noctis aeternae chaos et nocte quiddam gravius et tristes deos et fata vidi, morte contempta redi. quid restat aliud? vidi et ostendi inferos. da si quid ultra est, iam diu pateris manus {{r|615}}cessare nostras, Iuno; quae vinci iubes? Sed templa quare miles infestus tenet limenque, sacrum terror armorum obsidet?</poem> ===III.ii=== <poem>'''Amphitryon Hercules Theseus''' Vtrumne visus vota decipiunt meos. an ille domitor orbis et Graium decus {{r|620}}tristi silentem nubilo liquit domum? estne ille natus? membra laetitia stupent. o nate. certa at sera Thebarum salus, teneone in auras editum an vana fruor deceptus umbra? tune es? agnosco toros {{r|625}}umerosque et alto nobilem trunco manum. Herc. Vnde iste, genitor, squalor et lugubribus amicta coniunx? unde tam foedo obsiti paedore nati? quae domum clades gravat? '''AMPH.''' Socer est peremptus, regna possedit Lycus, {{r|630}}natos parentem coniugem leto petit. Herc. Ingrata tellus, nemo ad Herculeae domus auxilia venit? vidit hoc tantum nefas defensus orbis? cur diem questu tero? mactetur hostia, hanc ferat virtus notam {{r|635}}fiatque summus hostis Alcidae Lycus. ad hauriendum sanguinem inimicum feror: Theseu, resiste, ne qua vis subita ingruat. me bella poscunt, differ amplexus, parens, coniunxque differ, nuntiet Diti Lycus me iam redisse. '''THES.''' {{r|640}}Flebilem ex oculis fuga, regina, vultum, tuque nato sospite lacrimas cadentes reprime: si novi Herculem, Lycus Creonti debitas poenas dabit, lentum est dabit: dat; hoc quoque est lentum: dedit. [p. 25] '''AMPH.''' {{r|645}}Votum secundet qui potest nostrum deus rebusque lassis adsit. O magni comes magnanime nati. pande virtutum ordinem, quam longa maestos ducat ad manes via, ut vincla tulerit dura Tartareus canis. '''THES.''' {{r|650}}Memorare cogis acta securae quoque horrenda menti. vix adhuc certa est fides vitalis aurae, torpet acies luminum hebetesque visus vix diem insuetum ferunt. '''''AMPH.''''' Pervince, Theseu, quicquid alto in pectore remanet pavoris neve te fructu optimo {{Versus|655}} frauda laborum: quae fuit durum pati, meminisse dulce est fare casus horridos. '''''THES.''''' Fas omne mundi teque dominantem precor regno capaci teque quam amotam inrita quaesivit Enna mater, ut iura abdita {{Versus|660}} et operta terris liceat impune eloqui. Spartana tellus nobile attollit iugum, densis ubi aequor Taenarus silvis premit; hic ora solvit Ditis invisi domus hiatque rupes alta et immenso specu {{Versus|665}} ingens vorago faucibus vastis patet latumque pandit omnibus populis iter. non caeca tenebris incipit. primo via; tenuis relictae lucis a tergo nitor fulgorque dubius solis afflicti cadit {{Versus|670}} et ludit aciem:nocte sic mixta solet praebere lumen primus aut serus dies. hinc ampla vacuis spatia laxantur locis, in quae omne mersum penetrat humanum genus. nec ire labor est; ipsa deducit via: {{Versus|675}} ut saepe puppes aestus invitas rapit, (26) sic pronus aer urguet atque avidum chaos, gradumque retro flectere haut umquam sinunt umbrae tenaces. intus immensi sinus placido quieta labitur Lethe vado {{Versus|680}} demitque curas, neve remeandi amplius pateat facultas, flexibus multis gravem involvit amnem: qualis incertis vagus Maeander undis ludit et cedit sibi instatque dubius litus an fontem petat. {{Versus|685}} palus inertis foeda Cocyti iacet; hic vultur, illic luctifer bubo gemit omenque triste resonat infaustae strigis. horrent opaca fronde nigrantes comae, taxo imminente quam tenet segnis Sopor, {{Versus|690}} Famesque maesta tabido rictu iacet Pudorque serus conscios vultus tegit. Metus Pavorque + Funus et frendens Dolor aterque Luctus sequitur et Morbus tremens et cincta ferro Bella; in extremo abdita {{Versus|695}} iners Senectus adiuvat baculo gradum. '''''AMPH.''''' Estne aliqua tellus Cereris aut Bacchi ferax? '''''THES.''''' Non prata viridi laeta facie germinant nec adulta leni fluctuat Zephyro seges; non ulla ramos silva pomiferos habet: {{Versus|700}} sterilis profundi vastitas squalet soli et foeda tellus torpet aeterno situ. [rerumque maestus finis et mundi ultima] immotus aer haeret et pigro sedet nox atra mundo: cuncta maerore horrida {{Versus|705}} (27) ipsaque morte peior est mortis locus. '''''AMPH.''''' Quid ille opaca qui regit sceptro loca, qua sede positus temperat populos leves? '''THES.''' Est in recessu Tartari obscuro locus, {{r|710}}quem gravibus umbris spissa caligo alligat. a fonte discors manat hinc uno latex, alter quieto similis (hunc iurant dei) tacente sacram devehens fluvio Styga; at hic tumultu rapitur ingenti ferox {{r|715}}et saxa fluctu volvit Acheron invius renavigari. cingitur duplici vado * adversa Ditis regia, atque ingens domus umbrante luco tegitur, hic vasto specu pendent tyranni limina, hoc umbris iter, {{r|720}}haec porta regni, campus hanc circa iacet, in quo superbo digerit vultu sedens animas recentes dira maiestas dei. frons torva, fratrum quae tamen speciem gerat gentisque tantae, vultus est illi Iovis, {{r|725}}sed fulminantis: magna pars regni trucis est ipse dominus, cuius aspectus timet ' quicquid timetur. '''AMPH.''' Verane est fama inferis tam sera reddi iura et oblitos sui sceleris nocentes debitas poenas dare? {{r|730}}quis iste veri rector atque aequi arbiter? '''THES.''' Non unus alta sede quaesitor sedens iudicia trepidis sera sortitur reis. aditur illo Gnosius Minos foro, Rhadamanthus illo, Thetidis hoc audit socer. {{r|735}}quod quisque fecit, patitur; auctorem scelus repetit suoque premitur exemplo nocens: vidi cruentos carcere includi duces et impotentis terga plebeia manu [p. 28] scindi tyranni, quisquis est placide potens {{r|740}}dominusque vitae servat innocuas manus et incruentum mitis imperium regit animoque parcit, longa permensus diu felicis aevi spatia vel caelum petit vel laeta felix nemoris Elysii loca, {{r|745}}iudex futurus, sanguine humano abstine quicumque regnas: scelera taxantur modo maiore vestra, '''AMPH.''' Certus inclusos tenet locus nocentes? utque fert fama. impios supplicia vinclis saeva perpetuis domant? '''THES.''' {{r|750}}Rapitur volucri tortus Ixion rota; cervice saxum grande Sisyphia sedet; in amne medio faucibus siccis senex sectatur undas, alluit mentum latex. fidemque cum iam saepe decepto dedit. {{r|755}}perit unda in ore; poma destituunt famem. praebet volucri Tityos aeternas dapes urnasque frustra Danaides plenas gerunt; errant furentes impiae Cadmeides terretque mensas avida Phineas avis. '''AMPH.''' {{r|760}}Nunc ede nati nobilem pugnam mei. patrui volentis munus an spolium refert? '''THES.''' Ferale tardis imminet saxum vadis. stupent ubi undae, segne torpescit fretum. hunc servat amnem cultu et aspectu horridus {{r|765}}pavidosque manes squalidus vectat senex. impexa pendet barba, deformem sinum nodus coercet, concavae lucent genae; [p. 29] regit ipse longo portitor conto ratem. hic onere vacuam litori puppem applicans {{r|770}}repetebat umbras; poscit Alcides viam cedente turba; dirus exclamat Charon: 'quo pergis, audax? siste properantem gradum.' non passus ullas natus Alcmena moras ipso coactum navitam conto domat {{r|775}}scanditque puppem. cumba populorum capax succubuit uni: sedit et gravior ratis utrimque Lethen latere titubanti bibit. tum victa trepidant monstra, Centauri truces Lapithaeque multo in bella succensi mero; {{r|780}}Stygiae paludis ultimos quaerens sinus fecunda mergit capita Lernaeus labor. post haec avari Ditis apparet domus: hic saevus umbras territat Stygius canis, qui terna vasto capita concutiens sono {{r|785}}regnum tuetur, sordidum tabo caput lambunt colubrae, viperis horrent iubae longusque torta sibilat cauda draco. par ira formae: sensit ut motus pedum, attollit hirtas angue vibrato comas {{r|790}}missumque captat aure subrecta sonum, sentire et umbras solitus, ut propior stetit Iove natus, antro sedit incertus canis leviterque timuit, ecce latratu gravi loca muta terret; sibilat totos minax {{r|795}}serpens per armos, vocis horrendae fragor per ora missus terna felices quoque exterret umbras, solvit a laeva feros tunc ipse rictus et Cleonaeum caput [p. 30] opponit ac se tegmine ingenti tegit, {{r|800}}victrice magnum dextera robur gerens. huc nunc et illuc verbere assiduo rotat, ingeminat ictus, domitus infregit minas et cuncta lassus capita summisit canis antroque toto cessit, extimuit sedens {{r|805}}uterque solio dominus et duci iubet; me quoque petenti munus Alcidae dedit. Tum gravia monstri colla permulcens manu adamante texto vincit; oblitus sui custos opaci pervigil regni canis {{r|810}}componit aures timidus et patiens trahi eramque fassus, ore summisso obsequens, utrumque cauda pulsat anguifera latus. postquam est ad oras Taenari ventum et nitor percussit oculos lucis ignotae novus, {{r|815}}resumit animos victus et vastas furens quassat catenas; paene victorem abstulit pronumque retro vexit et movit gradu. tunc et meas respexit Alcides manus; geminis uterque viribus tractum canem {{r|820}}ira furentem et bella temptantem inrita intulimus orbi. vidit ut clarum diem et pura nitidi spatia conspexit poli, oborta nox est, lumina in terram dedit compressit oculos et diem invisum expulit {{r|825}}faciemque retro flexit atque omni petit cervice terram; tum sub Herculeas caput abscondit umbras, densa sed laeto venit clamore turba frontibus laurum gerens magnique meritas Herculis laudes canit.</poem> ===III.iii=== <poem>'''CHORVS''' {{r|830}}Natus Eurystheus properante partu iusserat mundi penetrare fundum: derat hoc solum numero laborum, tertiae regem spoliare sortis. ausus es caecos aditus inire, {{r|835}}ducit ad manes via qua remotos tristis et nigra metuenda silva, sed frequens magna comitante turba. Quantus incedit populus per urbes ad novi ludos avidus theatri, {{r|840}}quantus Eleum ruit ad Tonantem, quinta cum sacrum revocavit aestas; quanta, cum longae redit hora nocti crescere et somnos cupiens quietos libra Phoebeos tenet aequa currus, {{r|845}}turba secretam Cererem frequentat et citi tectis properant relictis Attici noctem celebrare mystae : tanta per campos agitur silentes turba; pars tarda graditur senecta, {{r|850}}tristis et longa satiata vita: pars adhuc currit melioris aevi: virgines nondum thalamis iugatae et comis nondum positis ephebi matris et nomen modo doctus infans, {{r|855}}his datum solis, minus ut timerent, igne praelato relevare noctem; ceteri vadunt per opaca tristes. [p. 32] qualis est vobis animus, remota luce cum maestus sibi quisque sensit {{r|860}}obrutum tota caput esse terra? stat chaos densum tenebraeque turpes et color noctis malus ac silentis otium mundi vacuaeque nubes. Sera nos illo referat senectus: nemo ad' id sero venit, unde numquam. cum semel venit, potuit reverti; quid iuvat durum properare fatum? omnis haec magnis vaga turba terris ibit ad manes facietque inerti {{r|870}}vela Cocyto: tibi crescit omne, et quod occasus videt et quod ortus, parce Venturis: tibi, mors, paramur. sis licet segnis, properamus ipsi: prima quae vitam dedit hora, carpit. {{r|875}}Thebis laeta dies adest. aras tangite supplices, pingues caedite victimas; permixtae maribus nurus sollemnes agitent choros; {{r|880}}cessent deposito iugo arvi fertilis incolae. Pax est Herculea manu Auroram inter et Hesperum, et qua sol medium tenens {{r|885}}umbras corporibus negat; quodcumque alluitur solum longo Tethyos ambitu, Alcidae domuit labor. [p. 33] Transvectus vada Tartari {{r|890}}pacatis redit inferis. iam nullus superest timor: nil ultra iacet inferos, stantes sacrificus comas dilecta tege populo.</poem> ==ACTVS IV== ===IV.i=== <poem>'''Hercvles Theseus Amphitryon Megara''' '''HERCVLES'''{{r|895}}Victrice dextra fusus adverso Lycus terram cecidit ore; tum quisquis comes fuerat tyranni iacuit et poenae comes, nunc sacra patri victor et superis feram caesisque meritas victimis aras colam. {{r|900}}Te te laborum socia et adiutrix precor. belligera Pallas, cuius in laeva ciet aegis feroces ore saxifico minas; adsit Lycurgi domitor et rubri maris, tectam virente cuspidem thyrso gerens, {{r|905}}geminumque numen Phoebus et Phoebi soror: soror sagittis aptior, Phoebus lyrae; fraterque quisquis incolit caelum meus non ex noverca frater, huc appellite greges opimos; quicquid ludorum seges {{r|910}}Arabesque odoris quicquid arboribus legunt conferte in aras, pinguis exundet vapor, populea nostras arbor exornet comas, te ramus oleae fronde gentili tegat, Theseu; Tonantem nostra adorabit manus, {{r|915}}tu conditores urbis et silvestria [p. 34] trucis antra Zethi. nobilis Dircen aquae laremque regis advenae Tyrium coles. date tura flammis, '''AMPH.''' Nate, manantes prius manus cruenta caede et hostili expia. '''HERC.''' {{r|920}}Vtinam cruore capitis invisi deis libare possem: gratior nullus liquor tinxisset aras; victima haut ulla amplior potest magisque opima mactari Iovi, quam rex iniquus, '''AMPH.''' Finiat genitor tuos {{r|925}}opta labores, detur aliquando otium quiesque fessis, '''HERC.''' Ipse concipiam preces Iove meque dignas, stet suo caelum loco tellusque et aequor; astra inoffensos agant aeterna cursus, alta pax gentes alat: {{r|930}}ferrum omne teneat raris innocui labor ensesque lateant, nulla tempestas fretum violenta turbet, nullus irato Iove exiliat ignis, nullus hiberna nive nutritus agros amnis eversos trahat. {{r|935}}venena cessent, nulla nocituro gravis suco tumescat herba, non saevi ac truces regnent tyranni; si quod etiamnum est scelus latura tellus, properet, et si quod parat monstrum, meum sit.— sed quid hoc? medium diem {{r|940}}cinxere tenebrae. Phoebus obscuro meat sine nube vultu, quis diem retro fugat agitque in ortus? unde nox atram caput ignota profert? unde tot stellae polum implent diurnae? primus en noster labor {{r|945}}caeli refulget parte non minima leo iraque totus fervet et morsus parat. iam rapiet aliquod sidus: ingenti minax stat' ore et ignes efflat et rutila iubam [p. 35] cervice iactans quicquid autumnus gravis {{r|950}}hiemsque gelido frigida spatio refert uno impetu transiliet et verni petet frangetque tauri colla. '''AMPH.''' Quod subitum hoc malum est? quo, nate, vultus huc et huc acres refers acieque falsum turbida caelum vides? '''HERC.''' {{r|955}}Perdomita tellus, tumida cesserunt freta, inferna nostros regna sensere impetus: immune caelum est, dignus Alcide labor. in alta mundi spatia sublimis ferar, petatur aether: astra promittit pater. {{r|960}}quid, si negaret? non capit terra Herculem tandemque superis reddit, en ultro vocat omnis deorum coetus et laxat fores, una vetante. recipis et reseras polum? an contumacis ianuam mundi traho? {{r|965}}dubitatur etiam? vincla Saturno exuam contraque patris impii regnum impotens avum resolvam; bella Titanes parent, me duce furentes; saxa cum silvis feram rapiamque dextra plena Centauris iuga. {{r|970}}iam monte gemino limitem ad superos agam: videat sub Ossa Pelion Chiron suum, in caelum Olympus tertio positus gradu perveniet aut mittetur, '''AMPH.''' Infandos procul averte sensus; pectoris sani parum {{r|975}}magni tamen compesce dementem impetum. '''HERC.''' Quid hoc? Gigantes arma pestiferi movent. profugit umbras Tityos ac lacerum gerens et inane pectus quam prope a caelo stetit. labat Cithaeron, alta Pellene tremit {{r|980}}marcentque Tempe. rapuit hic Pindi iuga, [p. 36] hic rapuit Oeten, saevit horrendum Mimans. flammifera Erinys verbere excusso sonat rogisque adustas propius ac propius sudes in ora tendit; saeva Tisiphone, caput {{r|985}}serpentibus vallata, post raptum canem portam vacantem clausit opposita face. sed ecce proles regis inimici latet. Lyci nefandum semen: inviso patri haec dextra iam vos reddet, excutiat levis {{r|990}}nervus sagittas, tela sic mitti decet Herculea, '''AMPH.''' Quo se caecus impegit furor? vastum coactis flexit arcum cornibus pharetramque solvit, stridet emissa impetu harundo— medio spiculum collo fugit {{r|995}}vulnere relicto, '''HERC.''' Ceteram prolem emam omnisque latebras, quid moror? maius mihi bellum Mycenis restat, ut Cyclopia eversa manibus saxa nostris concidant. huc eat et illuc valva deiecto obice {{r|1000}}rumpatque postes; culmen impulsum labet. perlucet omnis regia: hic video abditum gnatum scelesti patris, '''AMPH.''' En blandas manus ad genua tendens voce miseranda rogat: scelus nefandum, triste et aspectu horridum! {{r|1005}}dextra precantem rapuit et circa furens bis ter rotatum misit; ast illi caput sonuit, cerebro tecta disperso madent. at misera, parvum protegens gnatum sinu, Megara furenti similis e latebris fugit. '''HERC.''' {{r|1010}}Licet tonantis profuga condaris sinu, [p. 37] petet undecumque temet haec dextra et feret. '''AMPH.''' Quo misera pergis? quam fugam aut latebram petis? nullus salutis Hercule infesto est locus. amplectere ipsum potius et blanda prece {{r|1015}}lenire tempta, Meg. Parce iam, coniunx, precor, agnosce Megaram. gnatus hic vultus tuos habitusque reddit; cernis, ut tendat manus? '''HERC.''' Teneo novercam. sequere, da poenas mihi iugoque pressum libera turpi Iovem; {{r|1020}}sed ante matrem parvulum hoc monstrum occidat. Meg. Quo tendis amens? sanguinem fundes tuum? '''AMPH.''' Pavefactus infans igneo vultu patris perit ante vulnus, spiritum eripuit timor. in coniugem nunc clava libratur gravis: {{r|1025}}perfregit ossa, corpori trunco caput abest nec usquam est. cernere hoc audes, nimis vivax senectus? si piget luctus, habes mortem paratam: pectus in tela indue, vel stipitem istuc caede nostrorum inlitum {{r|1030}}converte, falsum ac nomini turpem tuo remove parentem, ne tuae laudi obstrepat.— quo te ipse, senior, obvium morti ingeris? quo pergis amens? profuge et obtectas late unumque manibus aufer Herculeis scelus. '''HERC.''' {{r|1035}}Bene habet, pudendi regis excisa est domus. tibi hunc dicatum, maximi coniunx Iovis, gregem cecidi; vota persolvi libens [p. 38] te digna, et Argos victimas alias dabit. '''AMPH.''' Nondum litasti, nate: consumma sacrum. {{r|1040}}stat ecce ad aras hostia, expectat manum cervice prona; praebeo occurro insequor: macta— quid hoc est? errat acies luminum visusque maeror hebetat? an video Herculis manus trementes? vultus in somnum cadit {{r|1045}}et fessa cervix capite summisso labat; flexo genu iam totus ad terram ruit, ut caesa silvis ornus aut portum mari datura moles, vivis an leto dedit idem tuos qui misit ad mortem furor? {{r|1050}}sopor est: reciprocos spiritus motus agit. detur quieti tempus, ut somno gravi vis victa morbi pectus oppressum levet. removete, famuli, tela, ne repetat furens.</poem> ===IV.ii=== <poem>'''CHORVS''' Lugeat aether magnusque parens {{r|1055}}aetheris alti tellusque ferax et vaga ponti mobilis unda, tuque ante omnis qui per terras tractusque maris fundis radios noctemque fugas ore decoro, {{r|1060}}fervide Titan: obitus pariter tecum Alcides vidit et ortus novitque tuas utrasque domos. Solvite tantis animum monstris, solvite superi, {{r|1065}}rectam in melius flectite mentem. [p. 39] tuque, o domitor Somne malorum, requies animi, pars humanae melior vitae, volucre o matris genus Astraeae, frater durae languide Mortis, {{r|1070}}veris miscens falsa, futuri certas et idem pessimus auctor, pater o rerum, portus vitae, lucis requies noctisque comes, qui par regi famuloque venis, {{r|1075}}pavidum leti genus humanum cogis longam discere noctem: placidus fessum lenisque fove, preme de victum torpore gravi; sopor indomitos alliget artus {{r|1080}}nec torva prius pectora linquat, quam mens repetat pristina cursum. En fusus humi saeva feroci corde volutat somnia (nondum est tanti pestis superata mali {{r|1085}}clavaeque gravi lassum solitus mandare caput quaerit vacua pondera dextra, motu iactans bracchia vano) nec adhuc omnis expulit aestus, {{r|1090}}sed ut ingenti vexata noto servat longos unda tumultus et iam vento cessante tumet. [p. 40] pelle insanos fluctus animi, redeat pietas virtusque viro. vel sit potius {{r|1095}}mens vesano concita motu: error caecus qua coepit eat; solus te iam praestare potest furor insontem: proxima puris sors est manibus nescire nefas. {{r|1100}}Nunc Herculeis percussa sonent pectora palmis, mundum solitos ferre lacertos verbera pulsent victrice manu; gemitus vastos audiat aether, {{r|1105}}audiat atri regina poli vastisque ferox qui colla gerit vincta catenis imo latitans Cerberus antro. Resonet maesto clamore chaos lateque patens unda profundi: {{r|1110}}et qui medius tua tela tamen senserat aer. pectora tantis obsessa malis non sunt ictu ferienda levi: uno planctu tria regna sonent. {{r|1115}}Et tu collo decus ac telum suspensa diu, fortis harundo, pharetraeque graves, date saeva fero verbera tergo; caedant umeros robora fortes stipesque potens {{r|1120}}duris oneret pectora nodis: plangant tantos arma dolores. [p. 41] 1135Ite infaustum genus, o pueri, noti per iter triste laboris, non vos patriae laudis comites ulti saevos vulnere reges, non Argiva membra palaestra {{r|1125}}flectere docti fortes caestu fortesque manu, iam tamen ausi telum Scythicis leve corytis missum certa librare manu tutosque fuga figere cervos: {{r|1130}}nondumque ferae terga iubatae ite ad Stygios, umbrae, portus ite, innocuae, quas in primo limine vitae scelus oppressit patriusque furor, ite, iratos visite reges.</poem> ==ACTVS V== ===V.i=== <poem>'''Hercules Amphitryon Theseus''' '''HERCVLES''' Quis hic locus, quae regio, quae mundi plaga? ubi sum? sub ortu solis, an sub cardine {{r|1140}}glacialis ursae? numquid Hesperii maris extrema tellus hunc dat Oceano modum? quas trahimus auras? quod solum fesso subest? certe redimus, unde prostrata ad domum video cruenta corpora? an nondum exuit {{r|1145}}simulacra mens inferna? post reditus quoque oberrat oculis turba feralis meis? pudet fateri: paveo; nescio quod mihi, nescio quod animus grande praesagit malum, ubi es, parens? ubi illa natorum grege [p. 42] 1150animosa coniunx? cur latus laevum vacat spolio leonis? quonam abit tegimen meum idemque somno mollis Herculeo torus? ubi tela? ubi arcus? arma quis vivo mihi detrahere potuit? spolia quis tanta abstulit {{r|1155}}ipsumque quis non Herculis somnum horruit? libet meum videre victorem, libet (exurge, virtus) quem novum caelo pater genuit relicto, cuius in fetu stetit nox longior quam nostra, quod cerno nefas? {{r|1160}}nati cruenta caede confecti iacent, perempta coniunx, quis Lycus regnum obtinet quis tanta Thebis scelera moliri ausus est Hercule reverso? quisquis Ismeni loca, Actaea quisquis arva, qui gemino mari {{r|1165}}pulsata Pelopis regna Dardanii colis, succurre, saevae cladis auctorem indica. ruat ira in omnis: hostis est quisquis mihi non monstrat hostem, victor Alcidae, lates? procede, seu tu vindicas currus truces {{r|1170}}Thracis cruenti sive Geryonae pecus Libyaeve dominos, nulla pugnandi mora est. en nudus asto; vel meis armis licet petas inermem, cur meos Theseus fugit paterque vultus? ora cur condunt sua? {{r|1175}}differte fletus; quis meos dederit neci omnis simul, profare. quid, genitor, siles? at tu ede, Theseu, sed tua, Theseu, fide. uterque tacitus ora pudibunda obtegit furtimque lacrimas fundit, in tantis malis {{r|1180}}quid est pudendum? numquid Argivae impotens [p. 43] dominator urbis, numquid infestum Lyci pereuntis agmen clade nos tanta obruit? per te meorum facinorum laudem precor, genitor, tuique nominis semper mihi {{r|1185}}numen secundum, fare, quis fudit domum? cui praeda iacui? '''AMPH.''' Tacita sic abeant mala. '''HERC.''' Vt inultus ego sim? '''AMPH.''' Saepe vindicta obfuit. '''HERC.''' Quisquamne segnis tanta toleravit mala? '''AMPH.''' Maiora quisquis timuit. '''HERC.''' His etiam, pater, {{r|1190}}quicquam timeri maius aut gravius potest? '''AMPH.''' Cladis tuae pars ista quam nosti quota est? '''HERC.''' Miserere, genitor, supplices tendo manus. quid hoc? manus refugit, hic errat scelus. unde hic cruor? quid illa puerili madens {{r|1195}}harundo leto? tincta Lernaea nece iam tela video nostra, non quaero manum. quis potuit arcum flectere aut quae dextera sinuare nervum rite cedentem mihi? ad vos revertor; genitor, hoc nostrum est scelus? {{r|1200}}tacuere? nostrum est. '''AMPH.''' Luctus est istic tuus, crimen novercae: casus hic culpa caret. '''HERC.''' Nunc parte ab omni, genitor, iratus tona, oblite nostri vindica sera manu saltem nepotes. stelliger mundus sonet {{r|1205}}flammasque et hic et ille iaculetur polus: rupes ligatum Caspiae corpus trahant atque ales avida— cur Promethei vacant scopuli? vacat cur vertice immenso feras volucresque pascens Caucasi abruptum latus {{r|1210}}nudumque silvis? illa quae pontum Scythen Symplegas artat hinc et hinc vinctas manus distendat alto, cumque revocata vice in se coibunt saxaque in caelum expriment [p. 44] actis utrimque rupibus medium mare, {{r|1215}}ego inquieta montium iaceam mora. quin structum acervans nemore congesto aggerem cruore corpus impio sparsum cremo? sic, sic agendum est: inferis reddam Herculem. '''AMPH.''' Nondum tumultu pectus attonito carens {{r|1220}}mutavit iras quodque habet proprium furor, in se ipse saevit, '''HERC.''' Dira Furiarum loca et inferorum carcer et sonti plaga decreta turbae— si quod exilium latet ulterius Erebo, Cerbero ignotum et mihi: {{r|1225}}hoc me abde, tellus; Tartari ad finem ultimum mansurus ibo. pectus o nimium ferum!— quis vos per omnem, liberi, sparsos domum deflere digne poterit? hic durus malis lacrimare vultus nescit, huc arcum date, {{r|1230}}date huc sagittas, stipitem huc vastum date. tibi tela frangam nostra, tibi nostros, puer, rumpemus arcus; at tuis stipes gravis ardebit umbris; ipsa Lernaeis frequens pharetra telis in tuos ibit rogos: {{r|1235}}dent arma poenas, vos quoque infaustas meis cremabo telis, o novercales manus. '''AMPH.''' Quis nomen usquam sceleris errori addidit? '''HERC.''' Saepe error ingens sederis obtinuit locum. '''AMPH.''' Nunc Hercule opus est: perfer hanc molem mali. '''HERC.''' {{r|1240}}Non sic furore cessit extinctus pudor, populos ut omnes impio aspectu fugem. arma, arma, Theseu, flagito propere mihi subtracta reddi, sana si mens est mihi, [p. 45] referte manibus tela; si remanet furor, {{r|1245}}pater, recede: mortis inveniam viam. '''AMPH.''' Per sancta generis sacra, per ius nominis utrumque nostri, sive me altorem vocas seu tu parentem, perque venerandos piis canos, senectae parce desertae, precor, {{r|1250}}annisque fessis; unicum lapsae domus firmamen, unum lumen afflicto malis temet reserva. nullus ex te contigit fructus laborum; semper aut dubium mare aut monstra timui; quisquis in toto furit {{r|1255}}rex saevus orbe, manibus aut aris nocens, a me timetur: semper absentis pater fructum tui factumque et aspectum peto. '''HERC.''' Cur animam in ista luce detineam amplius morerque nihil est: cuncta iam amisi bona, {{r|1260}}mentem arma famam coniugem gnatos manus, etiam furorem, nemo polluto queat animo mederi: morte sanandum est scelus. '''AMPH.''' Perimes parentem, '''HERC.''' Facere ne possim, occidam. '''AMPH.''' Genitore coram? '''HERC.''' Cernere hunc docui nefas. '''AMPH.''' {{r|1265}}Memoranda potius omnibus facta intuens unius a te criminis veniam pete. '''HERC.''' Veniam dabit sibi ipse, qui nulli dedit? laudanda feci iussus: hoc unum meum est. succurre, genitor; sive te pietas movet {{r|1270}}seu triste fatum sive violatum decus virtutis: effer arma; vincatur mea fortuna dextra, '''THES.''' Sunt quidem patriae preces satis efficaces, sed tamen nostro quoque [p. 46] movere fletu, surge et adversa impetu {{r|1275}}perfringe solito, nunc tuum nulli imparem animum malo resume, nune magna tibi virtute agendum est: Herculem irasci veta. '''HERC.''' Si vivo, feci scelera; si morior, tuli. purgare terras propero, iamdudum mihi {{r|1280}}monstrum impium saevumque et immite ac ferum oberrat: agedum dextra, conare aggredi ingens opus, labore bis seno amplius. ignava cessas, fortis in pueros modo pavidasque matres? arma nisi dantur mihi, {{r|1285}}aut omne Pindi Thracis excidam nemus Bacchique lucos et Cithaeronis iuga mecum cremabo, aut tota cum domibus suis dominisque tecta, cum deis templa omnibus Thebana supra corpus excipiam meum {{r|1290}}atque urbe versa condar, et, si fortibus leve pondus umeris moenia immissa incident septemque opertus non satis portis premar, onus omne media parte quod mundi sedet dirimitque superos, in meum vertam caput. '''AMPH.''' Reddo arma. '''HERC.''' Vox est digna genitore {{r|1295}}Herculis. hoc en peremptus spiculo cecidit puer— '''AMPH.''' Hoc Iuno telum manibus immisit tuis. '''HERC.''' Hoc nunc ego utar. '''AMPH.''' Ecce quam miserum cor palpitat pectusque sollicitum ferit. metu '''HERC.''' Aptata harundo est. '''AMPH.''' Ecce iam facies {{r|1300}}scelus [p. 47] volens sciensque. '''HERC.''' Pande, quid fieri iubes? '''AMPH.''' Nihil rogamus: noster in tuto est dolor. natum potes servare tu solus mihi, eripere nec tu; maximum evasi metum: {{r|1305}}miserum haut potes me facere, felicem potes. sic statue, quicquid statuis, ut causam tuam famamque in arto stare et ancipiti scias: aut vivis aut occidis, hanc animam levem fessamque senio nec minus fessam malis {{r|1310}}in ore primo teneo, tam tarde patri vitam dat aliquis? non feram ulterius moram, laetare! ferro pectus impresso induam: hic, hic iacebit Herculis sani scelus. '''HERC.''' Iam parce, genitor, parce, iam revoca manum. {{r|1315}}succumbe, virtus, perfer imperium patris. eat ad labores hic quoque Herculeos labor: vivamus, artus alleva afflictos solo, Theseu, parentis, dextra contactus pios scelerata refugit, '''AMPH.''' Hanc manum amplector libens, {{r|1320}}hac nisus »ibo, pectori hanc aegro admovens pellam dolores, '''HERC.''' Quem locum profugus petam? ubi me recondam quave tellure obruar? quis Tanais aut quis Nilus aut quis Persica violentus unda Tigris aut Rhenus ferox {{r|1325}}Tagusve Hibera turbidus gaza fluens abluere dextram poterit? Arctoum licet Maeotis in me gelida transfundat mare et tota Tethys per meas currat manus, haerebit altum facinus, in quas impius {{r|1330}}terras recedes? ortum an occasum petes? ubique notus perdidi exilio locum. [p. 48] me refugit orbis, astra transversos agunt obliqua cursus, ipse Titan Cerberum meliore vultu vidit, o fidum caput, {{r|1335}}Theseu, latebram quaere longinquam abditam; quoniamque semper sceleris alieni arbiter amas nocentes, gratiam meritis refer vicemque nostris: redde me infernis precor umbris reductum, meque subiectum tuis {{r|1340}}constitue vinclis: ille me abscondet locus. sed et ille novit. '''THES.''' Nostra te tellus manet. illic solutam caede Gradivus manum restituit armis: illa te, Alcide, vocat, facere innocentes terra quae superos solet.</poem> baus38ipemn63niagm90kzzrz9qqqp8 269689 269688 2026-06-08T18:25:30Z Saumache 27923 269689 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= Hercules furens |OperaeWikiPagina= Hercules furens |Annus= Saeculo I |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera= tragoediae }} {| align=center id=toc |- align=center | ACTVS I - [[#I.i|i]] ⸱ [[#I.ii|ii]]<br>ACTVS II - [[#II.i|i]] ⸱ [[#II.ii|ii]] ⸱ [[#II.iii|iii]]<br>ACTVS III - [[#III.i|i]] ⸱ [[#III.ii|ii]] ⸱ [[#III.iii|iii]]<br>ACTVS IV - [[#IV.i|i]] ⸱ [[#IV.ii|ii]]<br>ACTVS V - [[#V.i|i]] |} ==PERSONAE== <poem> IVNO HERCVLES LYCVS MEGARA AMPHITRYON THESEVS CHORVS THEBANORVM </poem> ==ACTVS I== ===I.i=== <poem>[IVNO] Soror Tonantis (hoc enim solum mihi nomen relictum est) semper alienum Iovem ac templa summi vidua deserui aetheris locumque caelo pulsa paelicibus dedi; tellus colenda est: paelices caelum tenent, {{Versus|5}} hinc Arctos alta parte glacialis poli sublime classes sidus Argolicas agit; hinc, qua tepenti vere labatur dies, Tyriae per undas vector Europae nitet; illinc timendum ratibus ac ponto gregem {{Versus|10}} passim vagantes exerunt Atlantides. ferro minax hinc terret Orion deos suasque Perseus aureus stellas habet; hinc clara gemini signa Tyndaridae micant quibusque natis mobilis tellus stetit. {{Versus|15}} nec ipse tantum Bacchus aut Bacchi parens adiere superos: ne qua pars probro vacet, mundus puellae serta Gnosiacae gerit, sed vetera sero querimur… …una me dira ac fera (4) Thebana tellus nuribus a! sparsa impiis {{Versus|20}} quotiens novercam fecit! escendat licet meumque victrix teneat Alcmene locum, pariterque natus astra promissa occupet, in cuius ortus mundus impendit diem tardusque Eoo Phoebus effulsit mari {{Versus|25}} retinere mersum iussus Oceano iubar. non sic abibunt odia; vivaces aget violentus iras animus et saevus dolor aeterna bella pace sublata geret. Quae bella? quicquid horridum tellus creat {{Versus|30}} inimica, quicquid pontus aut aer tulit terribile dirum pestilens atrox ferum, fractum atque domitum est. superat et crescit malis iraque nostra fruitur; in laudes suas mea vertit odia: dum nimis saeva impero, {{Versus|35}} patrem probavi, gloriae feci locum, qua Sol reducens quaque deponens diem binos propinqua tinguit Aethiopas face, indomita virtus colitur et toto deus narratur orbe. monstra iam desunt mihi {{Versus|40}} minorque labor est Herculi iussa exequi, quam mihi iubere: laetus imperia excipit, quae fera tyranni iura violenta queant nocere iuveni? nempe pro telis gerit quae timuit et quae fudit: armatus venit {{Versus|45}} leone et hydra, nec satis terrae patent: effregit ecce limen inferni Iovis et opima victi regis ad superos refert, parum est reverti, foedus umbrarum perit: (5) vidi ipsa, vidi nocte discussa inferum {{Versus|50}} et Dite domito spolia iactantem patri fraterna, cur non Tinctum et oppressum trahit ipsum catenis paria sortitum Iovi Ereboque capto potitur et retegit Styga? patefacta ab imis manibus retro via est {{Versus|55}} et sacra dirae mortis in aperto iacent. at ille, rupto carcere umbrarum ferox, de me triumphat et superbifica manu atrum per urbes ducit Argolicas canem. viso labantem Cerbero vidi diem {{Versus|60}} pavidumque Solem; me quoque invasit tremor, et terna monstri colla devicti intuens timui imperasse. levia sed nimium queror; caelo timendum est, regna ne summa occupet qui vicit ima: sceptra praeripiet patri. {{Versus|65}} nec in astra lenta veniet ut Bacchus via: iter ruina quaeret et vacuo volet regnare mundo, robore experto tumet, et posse caelum viribus vinci suis didicit ferendo; subdidit mundo caput {{Versus|70}} nec flexit umeros molis immensae labor meliusque collo sedit Herculeo polus. immota cervix sidera et caelum tulit et me prementem: quaerit ad superos viam. Perge ira, perge et magna meditantem opprime, {{Versus|75}} congredere, manibus ipsa dilacera tuis: quid tanta mandas odia? discedant ferae, ipse imperando fessus Eurystheus vacet. Titanas ausos rumpere imperium Iovis (6) emitte, Siculi verticis laxa specum, {{Versus|80}} tellus gigante Doris excusso tremens supposita monstri colla terrifici levet — [sublimis alias Luna concipiat feras] sed vicit ista. quaeris Alcidae parem? nemo est nisi ipse: bella iam secum gerat. {{Versus|85}} adsint ab imo Tartari fundo excitae Eumenides, ignem flammeae spargant comae, viperea saevae verbera incutiant manus, i nunc, superbe, caelitum sedes pete, humana temne. iam Styga et manes ferox {{Versus|90}} fugisse credis? hic tibi ostendam inferos, revocabo in alta conditam caligine, ultra nocentum exilia, discordem deam quam munit ingens montis oppositi specus; educam et imo Ditis e regno extraham {{Versus|95}} quicquid relictum est: veniet invisum Scelus suumque lambens sanguinem Impietas ferox Errorque et in se semper armatus Furor — hoc hoc ministro noster utatur dolor. Incipite, famulae Ditis, ardentem citae {{Versus|100}} concutite pinum et agmen horrendum anguibus Megaera ducat atque luctifica manu vastam rogo flagrante corripiat trabem, hoc agite, poenas petite vitiatae Stygis. concutite pectus, acrior mentem excoquat {{Versus|105}} quam qui caminis ignis Aetnaeis furit: ut possit animo captus Alcides agi, magno furore percitus, vobis prius insaniendum est. Iuno, cur nondum furis? (7) me me, sorores, mente deiectam mea {{Versus|110}} versate primam, facere si quicquam apparo dignum noverca; vota mutentur mea: natos reversus videat incolumes precor manuque fortis redeat, inveni diem, invisa quo nos Herculis virtus iuvet. {{Versus|115}} me vicit: et se vincat et cupiat mori ab inferis reversus, hic prosit mihi Iove esse genitum, stabo at, ut certo exeant emissa nervo tela, librabo manu, regam furentis arma, pugnanti Herculi {{Versus|120}} tandem favebo — scelere perfecto licet admittat illas genitor in caelum manus. Movenda iam sunt bella: clarescit dies ortuque Titan lucidus croceo subit.</poem> ===I.ii=== <poem>''Chorus''. Iam rara micant sidera prono {{Versus|125}} languida mundo; nox victa vagos contrahit ignes luce renata, cogit nitidum Phosphoros agmen: signum celsi glaciale poli septem stellis Arcados ursae {{Versus|130}} lucem verso temone vocat. Iam caeruleis evectus equis Titan summa prospicit Oeta; (8) iam Cadmeis incluta Bacchis aspersa die dumeta rubent {{Versus|135}} Phoebique fugit reditura soror. labor exoritur durus et omnis agitat curas aperitque domos. Pastor gelida cana pruina grege dimisso pabula carpit; {{Versus|140}} ludit prato liber aperto nondum rupta fronte iuvencus, vacuae reparant ubera matres; errat cursu levis incerto molli petulans haedus in herba. {{Versus|145}} Pendet summo stridula ramo pinnasque novo tradere soli gestit querulos inter nidos Thracia paelex, turbaque circa confusa sonat {{Versus|150}} murmure mixto testata diem. Carbasa ventis credit dubius navita vitae, laxos aura complente sinus, hic exesis pendens scopulis {{Versus|155}} aut deceptos instruit hamos aut suspensus spectat pressa praemia dextra: sentit tremulum linea piscem. Haec, innocuae quibus est vitae {{Versus|160}} tranquilla quies {{Versus|160}} et laeta suo parvoque domus; spes immanis urbibus errant trepidique metus. (9) Ille superbos aditus regum duraeque fores expers somni {{Versus|165}} colit, hic nullo fine beatas componit opes gazis inhians et congesto pauper in auro. Illum populi favor attonitum fluctuque magis mobile vulgus {{Versus|170}} aura tumidum tollit inani; hic clamosi rabiosa fori iurgia vendens improbus iras et. verba locat. Novit paucos secura quies, {{Versus|175}} qui velocis memores aevi tempora numquam reditura tenent, dum fata sinunt, vivite laeti: properat cursu vita citato volucrique die {{Versus|179}} rota praecipitis vertitur anni; {{Versus|180}} durae peragunt pensa sorores nec sua retro fila revolvunt. At gens hominum fertur rapidis obvia fatis incerta sui: Stygias ultro quaerimus undas. {{Versus|185}} nimium, Alcide, pectore forti properas maestos visere manes: certo veniunt tempore Parcae, nulli iusso cessare licet, nulli scriptum proferre diem: {{Versus|190}} recipit populos urna citatos. Alium multis gloria terris tradat et omnes fama per urbes (10) garrula laudet caeloque parem tollat et astris; {{Versus|195}} alius curru sublimis eat: me mea tellus venit ad pigros cana senectus, humilique loco sed certa sedet sordida parvae fortuna domus: {{Versus|200}} alte virtus animosa cadit. — Sed maesta venit crine soluto Megara parvum comitata gregem, tardusque senio graditur Alcidae parens.</poem> ==ACTVS II== ===II.i=== <poem>[AMPHITRYON ⸱ MEGARA] '''MEGARA''' O magne Olympi rector et mundi arbiter, {{Versus|205}} iam statue tandem gravibus aerumnis modum finemque cladi. nulla lux umquam mihi secura fulsit: finis alterius mali gradus est futuri, protinus reduci novus paratur hostis; antequam laetam domum {{Versus|210}} contingat, aliud iussus ad bellum meat; nec ulla requies tempus aut ullum vacat, nisi dum iubetur. sequitur a primo statim infesta Iuno: numquid immunis fuit infantis aetas? monstra superavit prius {{Versus|215}} quam nosse posset, gemina cristati caput angues ferebant ora, quos contra obvius reptabat infans igneos serpentium oculos remisso lumine ac placido intuens; (11) artos serenis vultibus nodos tulit, {{Versus|220}} et tumida tenera guttura elidens manu prolusit hydrae. Maenali pernix fera, multo decorum praeferens auro caput, deprensa cursu; maximus Nemeae timor pressus lacertis gemuit Herculeis leo. {{Versus|225}} quid stabula memorem dira Bistonii gregis suisque regem pabulum armentis datum, solitumque densis hispidum Erymanthi iugis Arcadia quatere nemora Maenalium suem, taurumque centum non levem populis metum? {{Versus|230}} inter remotos gentis Hesperiae greges pastor triformis litoris Tartesii peremptus, acta est praeda ab occasu ultimo; notum Cithaeron pavit Oceano pecus. penetrare iussus solis aestivi plagas {{Versus|235}} et adusta medius regna quae torret dies utrimque montes solvit ac rupto obice latam ruenti fecit Oceano viam. post haec adortus nemoris opulenti domos aurifera vigilis spolia serpentis tulit; {{Versus|240}} quid? saeva Lernae monstra, numerosum malum, non igne demum vicit et docuit mori, solitasque pinnis condere obductis diem petit ab ipsis nubibus Stymphalidas? non vicit illum caelibis semper tori {{Versus|245}} regina gentis vidua Thermodontiae, nec ad omne clarum facinus audaces manus stabuli fugavit turpis Augei labor. (12) Quid ista prosunt? orbe defenso caret, sensere terrae pacis auctorem suae {{Versus|250}} abesse tristes: prosperum ac felix scelus virtus vocatur; sontibus parent boni. ius est in armis, opprimit leges timor, ante ora vidi nostra truculenta manu gnatos paterni cadere regni vindices {{Versus|255}} ipsumque, Cadini nobilis stirpem ultimam, occidere, vidi regium capitis decus cum capite raptum, quis satis Thebas fleat? ferax deorum terra, quem dominum tremis? e cuius arvis eque fecundo sinu {{Versus|260}} stricto iuventus orta cum ferro stetit cuiusque muros natus Amphion Iove struxit canoro saxa modulatu trahens, in cuius urbem non semel divum parens caelo relicto venit, haec quae caelites {{Versus|265}} recepit et quae fecit et (fas sit loqui) fortasse faciet, sordido premitur iugo. Cadmca proles atque Ophionium genus, quo reccidistis? tremitis ignavum exulem, suis carentem finibus, nostris gravem. {{Versus|270}} qui scelera terra quique persequitur mari ac saeva iusta sceptra confringit manu nunc servit absens fertque quae fieri vetat, tenetque Thebas exul Herculeas Lycus, sed non tenebit, aderit et poenas petet {{Versus|275}} subitusque ad astra emerget; inveniet viam (13) aut faciet, adsis sospes et remees precor tandemque venias victor ad victam domum. (13) v. 279 '''''MEG.''''' Emerge, coniunx, atque dispulsas manu abrumpe tenebras; nulla si retro via {{Versus|280}} iterque clusum est, orbe diducto redi et quicquid atra nocte possessum latet emitte tecum, dirutis qualis iugis praeceps citato flumini quaerens iter quondam stetisti, scissa cum vasto impetu {{Versus|285}} patuere Tempe; pectore impulsus tuo huc mons et illuc cessit et rupto aggere nova cucurrit Thessalus torrens via: talis, parentes liberos patriam petens, erumpe rerum terminos tecum efferens, {{Versus|290}} et quicquid avida tot per annorum gradus abscondit aetas redde et oblitos sui lucisque pavidos ante te populos age. indigna te sunt spolia, si tantum refers quantum imperatum est. magna sed nimium loquor {{Versus|295}} ignara nostrae sortis, unde illum mihi quo te tuamque dexteram amplectar diem reditusque lentos nec mei memores querar? tibi, o deorum ductor, indomiti ferent centena tauri colla; tibi, frugum potens, {{Versus|300}} secreta reddam sacra: tibi muta fide longas Eleusin tacita iactabit faces, tum restitutas fratribus rebor meis animas et ipsum regna moderantem sua florere patrem, si qua te maior tenet {{Versus|305}} clausum potestas, sequimur: aut omnes tuo (14) defende reditu sospes aut omnes trahe. trahes nec ullus eriget fractos deus. '''''AMPH.''''' O socia nostri sanguinis, casta fide servans torum natosque magnanimi Herculis, {{Versus|310}} meliora mente concipe atque animum excita. aderit profecto, qualis ex omni solet labore, maior. '''''MEG.''''' Quod nimis miseri volunt hoc facile credunt, ''Amph''. Immo quod metuunt nimis numquam moveri posse nec tolli putant: {{Versus|315}} prona est timori semper in peius fides. '''''MEG.''''' Demersus ac defossus et toto insuper oppressus orbe quam viam ad superos habet? '''''AMPH.''''' Quam tunc habebat, cum per arentem plagam et fiuctuantes more turbati maris {{Versus|320}} adit harenas bisque discedens fretum et bis recurrens, cumque deserta rate deprensus haesit Syrtium brevibus vadis et puppe fixa maria superavit pedes. '''''MEG.''''' Iniqua raro maximis virtutibus {{Versus|325}} fortuna parcit; nemo se tuto diu periculis offerre tam crebris potest: quem saepe transit casus, aliquando invenit. Sed ecce saevus ac minas vultu gerens et qualis animo est, talis incessu venit {{Versus|330}} aliena dextra sceptra concutiens Lycus.</poem> ===II.ii=== <poem>[LYCVS ⸱ MEGARA ⸱ AMPHITHRYON] '''LYC.''' Vrbis regens opulenta Thebanae loca et omne quicquid uberi cingit solo obliqua Phocis, quicquid Ismenos rigat, quicquid Cithaeron vertice excelso videt, {{Versus|335}} [et bina findens Isthmos exilis freta] (15) non vetera patriae iura possideo domus ignavus heres; nobiles non sunt mihi avi nec altis inclitum titulis genus. sed clara virtus: qui genus iactat suum. {{Versus|340}} aliena laudat, rapta sed trepida manu sceptra obtinentur; omnis in ferro est salus: quod civibus tenere te invitis scias. strictus tuetur ensis, alieno in loco haut stabile regnum est; una sed nostras potest {{Versus|345}} fundare vires iuncta regali face thalamisque Megara: ducet e genere inclito novitas colorem nostra, non equidem reor fore ut recuset ac meos spernat toros; quod si impotenti pertinax animo abnuet, {{Versus|350}} stat tollere omnem penitus Herculeam domum. invidia factum ac sermo popularis premet? ars prima regni est posse * invidiam pati. temptemus igitur, fors dedit nobis locum. namque ipsa, tristi vestis obtentu caput {{Versus|355}} velata, iuxta praesides adstat deos laterique adhaeret verus Alcidae sator. '''''MEG.''''' Quidnam iste, nostri generis exitium ac lues, novi parat? quid temptat? '''LYC.''' O clarum trahens a stirpe nomen regia, facilis mea {{Versus|360}} parumper aure verba patienti excipe. si aeterna semper odia mortales gerant nec coeptus umquam cedat ex animis furor, sed arma felix teneat infelix paret, nihil relinquent bella; tum vastis ager {{Versus|365}} (16) squalebit arvis, subdita tectis face altus sepultas obruet gentes cinis. pacem reduci velle victori expedit, victo necesse est. particeps regno veni; sociemur animis, pignus hoc fidei cape: {{Versus|370}} continge dextram, quid truci vultu siles? '''''MEG.''''' Egone ut parentis sanguine aspersam manum fratrumque gemina caede contingam? prius extinguet ortus, referet occasus diem, pax ante fida nivibus et flammis erit {{Versus|375}} et Scylla Siculum iunget Ausonio latus, priusque multo vicibus alternis fugax Euripus unda stabit Euboica piger. patrem abstulisti, regna, germanos, larem patrium — quid ultra est? una res superest mihi {{Versus|380}} fratre ac parente carior, regno ac lare: odium tui, quod esse cum populo mihi commune doleo: pars quota ex illo mea est? dominare tumidus, spiritus altos gere: sequitur superbos ultor a tergo deus. {{Versus|385}} Thebana novi regna: quid matres loquar passas et ausas scelera? quid geminum nefas mixtumque nomen coniugis nati patris? quid bina fratrum castra? quid totidem rogos? riget superba Tantalis luctu parens {{Versus|390}} maestusque Phrygio manat in Sipylo lapis. quin ipse torvum subrigens crista caput Illyrica Cadmus regna permensus fuga longas reliquit corporis tracti notas. haec te manent exempla: dominare ut libet, {{Versus|395}} dum solita regni fata te nostri vocent (16) v. 397 (17) '''LYC.''' Agedum efferatas rabida voces amove et disce regum imperia ab Alcide pati ego rapta quamvis sceptra victrici geram dextra regamque cuncta sine legum metu {{Versus|400}} quas arma vincunt, pauca pro causa loquar nostra, cruento cecidit in bello pater? cecidere fratres? arma non servant modum; nec temperari facile nec reprimi potest stricti ensis ira, bella delectat cruor. {{Versus|405}} sed ille regno pro suo, nos improba cupidine acti? quaeritur belli exitus, non causa, sed nunc pereat omnis memoria: cum victor arma posuit, et victum decet deponere odia. non ut inflexo genu {{Versus|410}} regnantem adores petimus: hoc ipsum placet animo ruinas quod capis magno tuas; es rege coniunx digna: sociemus toros. '''''MEG.''''' Gelidus per artus vadit exanguis tremor. quod facinus aures pepulit? haut equidem horrui, {{Versus|415}} cum pace rupta bellicus muros fragor circumsonaret, pertuli intrepide omnia: thalamos tremesco; capta nunc videor mihi. gravent catenae corpus et longa fame mors protrahatur lenta: non vincet fidem {{Versus|420}} vis ulla nostram; moriar, Alcide, tua. '''LYC.''' Animosne mersus inferis coniunx facit? '''''MEG.''''' Inferna tetigit, posset ut supera assequi. '''LYC.''' Telluris illum pondus immensae premit. '''''MEG.''''' Nullo premetur onere, qui caelum tulit. {{Versus|425}} '''LYC.''' Cogere. '''''MEG.''''' Cogi qui potest nescit mori. ''Lyc''. Effare potius, quod novis thalamis parem Regale munus. '''''MEG.''''' Aut tuam mortem aut meam. '''LYC.''' Moriere demens, '''''MEG.''''' Coniugi occurram meo. (18) '''LYC.''' Sceptrone nostro famulus est potior tibi? {{Versus|430}} '''''MEG.''''' Quot iste famulus tradidit reges neci. '''LYC.''' Cur ergo regi servit et patitur iugum? '''''MEG.''''' Imperia dura tolle: quid virtus erit? '''LYC.''' Obici feris monstrisque virtutem putas? '''''MEG.''''' Virtutis est domare quae cuncti pavent. {{Versus|435}} '''LYC.''' Tenebrae loquentem magna Tartareae premunt. '''''MEG.''''' Non est ad astra mollis e terris via. '''LYC.''' Quo patre genitus caelitum sperat domos? i '''''AMPH.''''' Miseranda coniunx Herculis magni, sile: partes meae sunt reddere Alcidae patrem {{Versus|440}} genusque verum, post tot ingentis viri memoranda facta postque pacatum manu quodcumque Titan ortus et labens videt, post monstra tot perdomita, post Phlegram impio sparsam cruore postque defensos deos {{Versus|445}} nondum liquet de patre? mentimur Iovem: Iunonis odio crede. '''LYC.''' Quid violas Iovem? mortale caelo non potest iungi genus. '''''AMPH.''''' Communis ista pluribus causa est deis. '''LYC.''' Famuline fuerant ante quam fierent dei? {{Versus|450}} '''''AMPH.''''' Pastor Pheraeos Delius pavit greges. '''LYC.''' Sed non per omnes exul erravit plagas. '''''AMPH.''''' Quem profuga terra mater errante edidit? '''LYC.''' Num monstra saeva Phoebus aut timuit feras? '''''AMPH.''''' Primus sagittas imbuit Phoebi draco. {{Versus|455}} '''LYC.''' Quam gravia parvus tulerit ignoras mala? (18) v. 457 '''''AMPH.''''' E matris utero fulmine eiectus puer mox fulminanti proximus patri stetit. quid? qui gubernat astra, qui nubes quatit, non latuit infans rupis Idaeae specu? {{Versus|460}} (19) sollicita tanti pretia natales habent semperque magno constitit nasci deum. '''LYC.''' Quemcumque miserum videris, hominem scias. '''''AMPH.''''' Quemcumque fortem videris, miserum neges. '''LYC.''' Fortem vocemus cuius ex umeris leo, {{Versus|465}} donum puellae factus, et clava excidit fulsitque pictum veste Sidonia latus? fortem vocemus cuius horrentes comae maduere nardo, laude qui notas manus ad non virilem tympani movit sonum, {{Versus|470}} mitra ferocem barbara frontem premens? '''''AMPH.''''' Non erubescit Bacchus effusos tener sparsisse crines nec manu molli levem vibrare thyrsum, cum parum forti gradu auro decorum syrma barbaricum trahit: {{Versus|475}} post multa virtus opera laxari solet. '''LYC.''' Hoc Euryti fatetur eversi domus pecorumque ritu virginum oppressi greges: hoc nulla Iuno, nullus Eurystheus iubet: ipsius haec sunt opera. ''Amph''. Non nosti omnia: {{Versus|480}} ipsius opus est caestibus fractus suis Eryx et Eryci iunctus Antaeus Libys, et qui hospitali caede manantes foci bibere iustum sanguinem Busiridis; ipsius opus est vulneri et ferro iuvius {{Versus|485}} mortem coactus integer Cycnus pati nec unus una Geryon victus manu. eris inter istos — qui tamen nullo stupro laesere thalamos, '''LYC.''' Quod Iovi hoc regi licet: Iovi dedisti coniugem, regi dabis; {{Versus|490}} et te magistro non novum hoc discet nurus, (20) etiam viro probante meliorem sequi. sin copulari pertinax taedis negat, vel ex coacta nobilem partum feram. '''''MEG.''''' Vmbrae Creontis et penates Labdaci {{Versus|495}} et nuptiales impii Oedipodae faces, nunc solita nostro fata coniugio date. nunc, nunc, cruentae regis Aegypti nurus, adeste multo sanguine infectae manus. dest una numero Danais: explebo nefas. {{Versus|500}} '''LYC.''' Coniugia quoniam pervicax nostra abnuis regemque terres, sceptra quid possint scies. complectere aras: nullus eripiet deus te mihi, nec orbe si remolito queat ad supera victor numina Alcides vehi. {{Versus|505}} congerite silvas: templa supplicibus suis iniecta fiagrent, coniugem et totum gregem consumat unus igne subiecto rogus. '''''AMPH.''''' Hoc munus a te genitor Alcidae peto, rogare quod me deceat, ut primus cadam. {{Versus|510}} '''LYC.''' Qui morte cunctos luere supplicium iubet nescit tyrannus esse: diversa inroga; miserum veta perire, felicem iube. ego, dum cremandis trabibus accrescit rogus, sacro regentem maria votivo colam. {{Versus|515}} (20) v. 516 '''''AMPH.''''' Pro numinum vis summa, pro caelestium rector parensque, cuius excussis tremunt humana telis, impiam regis feri compesce dextram! quid deos frustra precor? ubicumque es, audi, nate. cur subito labant {{Versus|520}} agitata motu templa? cur mugit solum? [infernus imo sonuit e fundo fragor] audimur! est est sonitus Herculei gradus.</poem> ===II.iii=== <poem>[CHORVS THEBANORVM] O Fortuna viris invida fortibus, quam non aequa bonis praemia dividis. {{Versus|525}} Eurystheus facili regnet in otio: Alcmena genitus bella per omnia monstris exagitet caeliferam manum: serpentis resecet colla feracia, deceptis referat mala sororibus, {{Versus|530}} cum somno dederit pervigiles genu* pomis divitibus praepositus draco. Intravit Scythiae multivagas domos et gentes patriis sedibus hospites, calcavitque freti terga rigentia {{Versus|535}} et mutis tacitum litoribus mare. illic dura carent aequora fluctibus, et qua plena rates carbasa tenderent, intonsis teritur semita Sarmatis, stat pontus, vicibus mobilis annuis, {{Versus|540}} navem nunc facilis nunc equitem pati. illic quae viduis gentibus imperat, aurato religans ilia balteo, detraxit ^ spolium nobile corpori et peltam et nivei vincula pectoris. {{Versus|545}} victorem posito suspiciens genu. Qua spe praecipites actus ad inferos, audax ire vias inremeabiles, vidisti Siculae regna Proserpinae? illic nulla noto nulla favonio {{Versus|550}} consurgunt tumidis fluctibus aequora: non illic geminum Tyndaridae genus succurrunt timidis sidera navibus: stat pigro pelagus gurgite languidum, (22) et cum Mors avidis pallida dentibus {{Versus|555}} gentes innumeras manibus intulit, uno tot populi remige transeunt. Evincas utinam iura ferae Stygis Parcarumque colos non revocabiles. hic qui rex populis pluribus imperat, {{Versus|560}} bello cum peteres Nestoream Pylon, tecum conseruit pestiferas manus telum tergemina cuspide praeferens: effugit tenui vulnere saucius et mortis dominus pertimuit mori. {{Versus|565}} fatum rumpe manu, tristibus inferis prospectus pateat lucis et invius limes det faciles ad superos vias. Immites potuit flectere cantibus umbrarum dominos et prece supplici {{Versus|570}} Orpheus, Eurydicen dum repetit suam. quae silvas et aves saxaque traxerat ars, quae praebuerat fluminibus moras, ad cuius sonitum constiterant ferae, mulcet non solitis vocibus inferos {{Versus|575}} et surdis resonat clarius in locis, deflent Eurydicen Threiciae nurus, deflent et lacrimis difficiles dei, et qui fronte nimis crimina tetrica quaerunt ac veteres excutiunt reos {{Versus|580}} flentes Eurydicen iuridici sedent, tandem mortis ait 'vincimur' arbiter, 'evade ad superos, lege tamen data: tu post terga tui perge viri comes, tu non ante tuam respice coniugem, {{Versus|585}} (23) quam cum clara deos obtulerit dies Spartam que aderit ianua Taenari. ' odit verus amor nec patitur moras: munus dum properat cernere, perdidit. Quae vinci potuit regia carmine. {{Versus|590}} haec vinci poterit regia viribus.</poem> ==ACTVS III== ===III.i=== <poem>[HERCVLES] O lucis almae rector et caeli decus, qui alterna curru spatia flammifero ambiens inlustre latis exeris terris caput, {{r|595}}da, Phoebe, veniam, si quid inlicitum tui videre vultus: iussus in lucem extuli arcana mundi, tuque, caelestum arbiter parensque, visus fulmine opposito tege; et tu, secundo maria qui sceptro regis, {{r|600}}imas pete undas, quisquis ex alto aspicit terrena, facie pollui metuens nova, aciem reflectat oraque in caelum erigat portenta fugiens: hoc nefas cernant duo, qui advexit et quae iussit, in poenas meas {{r|605}}atque in labores non satis terrae patent Iunonis odio: vidi inaccessa omnibus, ignota Phoebo quaeque deterior polus obscura diro spatia concessit Iovi; et, si placerent tertiae sortis loca, {{r|610}}regnare potui: noctis aeternae chaos et nocte quiddam gravius et tristes deos et fata vidi, morte contempta redi. quid restat aliud? vidi et ostendi inferos. da si quid ultra est, iam diu pateris manus {{r|615}}cessare nostras, Iuno; quae vinci iubes? Sed templa quare miles infestus tenet limenque, sacrum terror armorum obsidet?</poem> ===III.ii=== <poem>[AMPHITRYON ⸱ HERCVLES ⸱ THESEVS ⸱ MEGARA] '''AMPHITRYON''' Vtrumne visus vota decipiunt meos. an ille domitor orbis et Graium decus {{r|620}}tristi silentem nubilo liquit domum? estne ille natus? membra laetitia stupent. o nate. certa at sera Thebarum salus, teneone in auras editum an vana fruor deceptus umbra? tune es? agnosco toros {{r|625}}umerosque et alto nobilem trunco manum. '''HERC.''' Vnde iste, genitor, squalor et lugubribus amicta coniunx? unde tam foedo obsiti paedore nati? quae domum clades gravat? '''AMPH.''' Socer est peremptus, regna possedit Lycus, {{r|630}}natos parentem coniugem leto petit. '''HERC.''' Ingrata tellus, nemo ad Herculeae domus auxilia venit? vidit hoc tantum nefas defensus orbis? cur diem questu tero? mactetur hostia, hanc ferat virtus notam {{r|635}}fiatque summus hostis Alcidae Lycus. ad hauriendum sanguinem inimicum feror: Theseu, resiste, ne qua vis subita ingruat. me bella poscunt, differ amplexus, parens, coniunxque differ, nuntiet Diti Lycus me iam redisse. '''THES.''' {{r|640}}Flebilem ex oculis fuga, regina, vultum, tuque nato sospite lacrimas cadentes reprime: si novi Herculem, Lycus Creonti debitas poenas dabit, lentum est dabit: dat; hoc quoque est lentum: dedit. [p. 25] '''AMPH.''' {{r|645}}Votum secundet qui potest nostrum deus rebusque lassis adsit. O magni comes magnanime nati. pande virtutum ordinem, quam longa maestos ducat ad manes via, ut vincla tulerit dura Tartareus canis. '''THES.''' {{r|650}}Memorare cogis acta securae quoque horrenda menti. vix adhuc certa est fides vitalis aurae, torpet acies luminum hebetesque visus vix diem insuetum ferunt. '''''AMPH.''''' Pervince, Theseu, quicquid alto in pectore remanet pavoris neve te fructu optimo {{Versus|655}} frauda laborum: quae fuit durum pati, meminisse dulce est fare casus horridos. '''THES.''' Fas omne mundi teque dominantem precor regno capaci teque quam amotam inrita quaesivit Enna mater, ut iura abdita {{Versus|660}} et operta terris liceat impune eloqui. Spartana tellus nobile attollit iugum, densis ubi aequor Taenarus silvis premit; hic ora solvit Ditis invisi domus hiatque rupes alta et immenso specu {{Versus|665}} ingens vorago faucibus vastis patet latumque pandit omnibus populis iter. non caeca tenebris incipit. primo via; tenuis relictae lucis a tergo nitor fulgorque dubius solis afflicti cadit {{Versus|670}} et ludit aciem:nocte sic mixta solet praebere lumen primus aut serus dies. hinc ampla vacuis spatia laxantur locis, in quae omne mersum penetrat humanum genus. nec ire labor est; ipsa deducit via: {{Versus|675}} ut saepe puppes aestus invitas rapit, (26) sic pronus aer urguet atque avidum chaos, gradumque retro flectere haut umquam sinunt umbrae tenaces. intus immensi sinus placido quieta labitur Lethe vado {{Versus|680}} demitque curas, neve remeandi amplius pateat facultas, flexibus multis gravem involvit amnem: qualis incertis vagus Maeander undis ludit et cedit sibi instatque dubius litus an fontem petat. {{Versus|685}} palus inertis foeda Cocyti iacet; hic vultur, illic luctifer bubo gemit omenque triste resonat infaustae strigis. horrent opaca fronde nigrantes comae, taxo imminente quam tenet segnis Sopor, {{Versus|690}} Famesque maesta tabido rictu iacet Pudorque serus conscios vultus tegit. Metus Pavorque + Funus et frendens Dolor aterque Luctus sequitur et Morbus tremens et cincta ferro Bella; in extremo abdita {{Versus|695}} iners Senectus adiuvat baculo gradum. '''''AMPH.''''' Estne aliqua tellus Cereris aut Bacchi ferax? '''THES.''' Non prata viridi laeta facie germinant nec adulta leni fluctuat Zephyro seges; non ulla ramos silva pomiferos habet: {{Versus|700}} sterilis profundi vastitas squalet soli et foeda tellus torpet aeterno situ. [rerumque maestus finis et mundi ultima] immotus aer haeret et pigro sedet nox atra mundo: cuncta maerore horrida {{Versus|705}} (27) ipsaque morte peior est mortis locus. '''''AMPH.''''' Quid ille opaca qui regit sceptro loca, qua sede positus temperat populos leves? '''THES.''' Est in recessu Tartari obscuro locus, {{r|710}}quem gravibus umbris spissa caligo alligat. a fonte discors manat hinc uno latex, alter quieto similis (hunc iurant dei) tacente sacram devehens fluvio Styga; at hic tumultu rapitur ingenti ferox {{r|715}}et saxa fluctu volvit Acheron invius renavigari. cingitur duplici vado * adversa Ditis regia, atque ingens domus umbrante luco tegitur, hic vasto specu pendent tyranni limina, hoc umbris iter, {{r|720}}haec porta regni, campus hanc circa iacet, in quo superbo digerit vultu sedens animas recentes dira maiestas dei. frons torva, fratrum quae tamen speciem gerat gentisque tantae, vultus est illi Iovis, {{r|725}}sed fulminantis: magna pars regni trucis est ipse dominus, cuius aspectus timet ' quicquid timetur. '''AMPH.''' Verane est fama inferis tam sera reddi iura et oblitos sui sceleris nocentes debitas poenas dare? {{r|730}}quis iste veri rector atque aequi arbiter? '''THES.''' Non unus alta sede quaesitor sedens iudicia trepidis sera sortitur reis. aditur illo Gnosius Minos foro, Rhadamanthus illo, Thetidis hoc audit socer. {{r|735}}quod quisque fecit, patitur; auctorem scelus repetit suoque premitur exemplo nocens: vidi cruentos carcere includi duces et impotentis terga plebeia manu [p. 28] scindi tyranni, quisquis est placide potens {{r|740}}dominusque vitae servat innocuas manus et incruentum mitis imperium regit animoque parcit, longa permensus diu felicis aevi spatia vel caelum petit vel laeta felix nemoris Elysii loca, {{r|745}}iudex futurus, sanguine humano abstine quicumque regnas: scelera taxantur modo maiore vestra, '''AMPH.''' Certus inclusos tenet locus nocentes? utque fert fama. impios supplicia vinclis saeva perpetuis domant? '''THES.''' {{r|750}}Rapitur volucri tortus Ixion rota; cervice saxum grande Sisyphia sedet; in amne medio faucibus siccis senex sectatur undas, alluit mentum latex. fidemque cum iam saepe decepto dedit. {{r|755}}perit unda in ore; poma destituunt famem. praebet volucri Tityos aeternas dapes urnasque frustra Danaides plenas gerunt; errant furentes impiae Cadmeides terretque mensas avida Phineas avis. '''AMPH.''' {{r|760}}Nunc ede nati nobilem pugnam mei. patrui volentis munus an spolium refert? '''THES.''' Ferale tardis imminet saxum vadis. stupent ubi undae, segne torpescit fretum. hunc servat amnem cultu et aspectu horridus {{r|765}}pavidosque manes squalidus vectat senex. impexa pendet barba, deformem sinum nodus coercet, concavae lucent genae; [p. 29] regit ipse longo portitor conto ratem. hic onere vacuam litori puppem applicans {{r|770}}repetebat umbras; poscit Alcides viam cedente turba; dirus exclamat Charon: 'quo pergis, audax? siste properantem gradum.' non passus ullas natus Alcmena moras ipso coactum navitam conto domat {{r|775}}scanditque puppem. cumba populorum capax succubuit uni: sedit et gravior ratis utrimque Lethen latere titubanti bibit. tum victa trepidant monstra, Centauri truces Lapithaeque multo in bella succensi mero; {{r|780}}Stygiae paludis ultimos quaerens sinus fecunda mergit capita Lernaeus labor. post haec avari Ditis apparet domus: hic saevus umbras territat Stygius canis, qui terna vasto capita concutiens sono {{r|785}}regnum tuetur, sordidum tabo caput lambunt colubrae, viperis horrent iubae longusque torta sibilat cauda draco. par ira formae: sensit ut motus pedum, attollit hirtas angue vibrato comas {{r|790}}missumque captat aure subrecta sonum, sentire et umbras solitus, ut propior stetit Iove natus, antro sedit incertus canis leviterque timuit, ecce latratu gravi loca muta terret; sibilat totos minax {{r|795}}serpens per armos, vocis horrendae fragor per ora missus terna felices quoque exterret umbras, solvit a laeva feros tunc ipse rictus et Cleonaeum caput [p. 30] opponit ac se tegmine ingenti tegit, {{r|800}}victrice magnum dextera robur gerens. huc nunc et illuc verbere assiduo rotat, ingeminat ictus, domitus infregit minas et cuncta lassus capita summisit canis antroque toto cessit, extimuit sedens {{r|805}}uterque solio dominus et duci iubet; me quoque petenti munus Alcidae dedit. Tum gravia monstri colla permulcens manu adamante texto vincit; oblitus sui custos opaci pervigil regni canis {{r|810}}componit aures timidus et patiens trahi eramque fassus, ore summisso obsequens, utrumque cauda pulsat anguifera latus. postquam est ad oras Taenari ventum et nitor percussit oculos lucis ignotae novus, {{r|815}}resumit animos victus et vastas furens quassat catenas; paene victorem abstulit pronumque retro vexit et movit gradu. tunc et meas respexit Alcides manus; geminis uterque viribus tractum canem {{r|820}}ira furentem et bella temptantem inrita intulimus orbi. vidit ut clarum diem et pura nitidi spatia conspexit poli, oborta nox est, lumina in terram dedit compressit oculos et diem invisum expulit {{r|825}}faciemque retro flexit atque omni petit cervice terram; tum sub Herculeas caput abscondit umbras, densa sed laeto venit clamore turba frontibus laurum gerens magnique meritas Herculis laudes canit.</poem> ===III.iii=== <poem>[CHORVS] {{r|830}}Natus Eurystheus properante partu iusserat mundi penetrare fundum: derat hoc solum numero laborum, tertiae regem spoliare sortis. ausus es caecos aditus inire, {{r|835}}ducit ad manes via qua remotos tristis et nigra metuenda silva, sed frequens magna comitante turba. Quantus incedit populus per urbes ad novi ludos avidus theatri, {{r|840}}quantus Eleum ruit ad Tonantem, quinta cum sacrum revocavit aestas; quanta, cum longae redit hora nocti crescere et somnos cupiens quietos libra Phoebeos tenet aequa currus, {{r|845}}turba secretam Cererem frequentat et citi tectis properant relictis Attici noctem celebrare mystae : tanta per campos agitur silentes turba; pars tarda graditur senecta, {{r|850}}tristis et longa satiata vita: pars adhuc currit melioris aevi: virgines nondum thalamis iugatae et comis nondum positis ephebi matris et nomen modo doctus infans, {{r|855}}his datum solis, minus ut timerent, igne praelato relevare noctem; ceteri vadunt per opaca tristes. [p. 32] qualis est vobis animus, remota luce cum maestus sibi quisque sensit {{r|860}}obrutum tota caput esse terra? stat chaos densum tenebraeque turpes et color noctis malus ac silentis otium mundi vacuaeque nubes. Sera nos illo referat senectus: nemo ad' id sero venit, unde numquam. cum semel venit, potuit reverti; quid iuvat durum properare fatum? omnis haec magnis vaga turba terris ibit ad manes facietque inerti {{r|870}}vela Cocyto: tibi crescit omne, et quod occasus videt et quod ortus, parce Venturis: tibi, mors, paramur. sis licet segnis, properamus ipsi: prima quae vitam dedit hora, carpit. {{r|875}}Thebis laeta dies adest. aras tangite supplices, pingues caedite victimas; permixtae maribus nurus sollemnes agitent choros; {{r|880}}cessent deposito iugo arvi fertilis incolae. Pax est Herculea manu Auroram inter et Hesperum, et qua sol medium tenens {{r|885}}umbras corporibus negat; quodcumque alluitur solum longo Tethyos ambitu, Alcidae domuit labor. [p. 33] Transvectus vada Tartari {{r|890}}pacatis redit inferis. iam nullus superest timor: nil ultra iacet inferos, stantes sacrificus comas dilecta tege populo.</poem> ==ACTVS IV== ===IV.i=== <poem>[HERCVLES ⸱ THESEVS ⸱ AMPHITRYON ⸱ MEGARA] '''HERCVLES'''{{r|895}}Victrice dextra fusus adverso Lycus terram cecidit ore; tum quisquis comes fuerat tyranni iacuit et poenae comes, nunc sacra patri victor et superis feram caesisque meritas victimis aras colam. {{r|900}}Te te laborum socia et adiutrix precor. belligera Pallas, cuius in laeva ciet aegis feroces ore saxifico minas; adsit Lycurgi domitor et rubri maris, tectam virente cuspidem thyrso gerens, {{r|905}}geminumque numen Phoebus et Phoebi soror: soror sagittis aptior, Phoebus lyrae; fraterque quisquis incolit caelum meus non ex noverca frater, huc appellite greges opimos; quicquid ludorum seges {{r|910}}Arabesque odoris quicquid arboribus legunt conferte in aras, pinguis exundet vapor, populea nostras arbor exornet comas, te ramus oleae fronde gentili tegat, Theseu; Tonantem nostra adorabit manus, {{r|915}}tu conditores urbis et silvestria [p. 34] trucis antra Zethi. nobilis Dircen aquae laremque regis advenae Tyrium coles. date tura flammis, '''AMPH.''' Nate, manantes prius manus cruenta caede et hostili expia. '''HERC.''' {{r|920}}Vtinam cruore capitis invisi deis libare possem: gratior nullus liquor tinxisset aras; victima haut ulla amplior potest magisque opima mactari Iovi, quam rex iniquus, '''AMPH.''' Finiat genitor tuos {{r|925}}opta labores, detur aliquando otium quiesque fessis, '''HERC.''' Ipse concipiam preces Iove meque dignas, stet suo caelum loco tellusque et aequor; astra inoffensos agant aeterna cursus, alta pax gentes alat: {{r|930}}ferrum omne teneat raris innocui labor ensesque lateant, nulla tempestas fretum violenta turbet, nullus irato Iove exiliat ignis, nullus hiberna nive nutritus agros amnis eversos trahat. {{r|935}}venena cessent, nulla nocituro gravis suco tumescat herba, non saevi ac truces regnent tyranni; si quod etiamnum est scelus latura tellus, properet, et si quod parat monstrum, meum sit.— sed quid hoc? medium diem {{r|940}}cinxere tenebrae. Phoebus obscuro meat sine nube vultu, quis diem retro fugat agitque in ortus? unde nox atram caput ignota profert? unde tot stellae polum implent diurnae? primus en noster labor {{r|945}}caeli refulget parte non minima leo iraque totus fervet et morsus parat. iam rapiet aliquod sidus: ingenti minax stat' ore et ignes efflat et rutila iubam [p. 35] cervice iactans quicquid autumnus gravis {{r|950}}hiemsque gelido frigida spatio refert uno impetu transiliet et verni petet frangetque tauri colla. '''AMPH.''' Quod subitum hoc malum est? quo, nate, vultus huc et huc acres refers acieque falsum turbida caelum vides? '''HERC.''' {{r|955}}Perdomita tellus, tumida cesserunt freta, inferna nostros regna sensere impetus: immune caelum est, dignus Alcide labor. in alta mundi spatia sublimis ferar, petatur aether: astra promittit pater. {{r|960}}quid, si negaret? non capit terra Herculem tandemque superis reddit, en ultro vocat omnis deorum coetus et laxat fores, una vetante. recipis et reseras polum? an contumacis ianuam mundi traho? {{r|965}}dubitatur etiam? vincla Saturno exuam contraque patris impii regnum impotens avum resolvam; bella Titanes parent, me duce furentes; saxa cum silvis feram rapiamque dextra plena Centauris iuga. {{r|970}}iam monte gemino limitem ad superos agam: videat sub Ossa Pelion Chiron suum, in caelum Olympus tertio positus gradu perveniet aut mittetur, '''AMPH.''' Infandos procul averte sensus; pectoris sani parum {{r|975}}magni tamen compesce dementem impetum. '''HERC.''' Quid hoc? Gigantes arma pestiferi movent. profugit umbras Tityos ac lacerum gerens et inane pectus quam prope a caelo stetit. labat Cithaeron, alta Pellene tremit {{r|980}}marcentque Tempe. rapuit hic Pindi iuga, [p. 36] hic rapuit Oeten, saevit horrendum Mimans. flammifera Erinys verbere excusso sonat rogisque adustas propius ac propius sudes in ora tendit; saeva Tisiphone, caput {{r|985}}serpentibus vallata, post raptum canem portam vacantem clausit opposita face. sed ecce proles regis inimici latet. Lyci nefandum semen: inviso patri haec dextra iam vos reddet, excutiat levis {{r|990}}nervus sagittas, tela sic mitti decet Herculea, '''AMPH.''' Quo se caecus impegit furor? vastum coactis flexit arcum cornibus pharetramque solvit, stridet emissa impetu harundo— medio spiculum collo fugit {{r|995}}vulnere relicto, '''HERC.''' Ceteram prolem emam omnisque latebras, quid moror? maius mihi bellum Mycenis restat, ut Cyclopia eversa manibus saxa nostris concidant. huc eat et illuc valva deiecto obice {{r|1000}}rumpatque postes; culmen impulsum labet. perlucet omnis regia: hic video abditum gnatum scelesti patris, '''AMPH.''' En blandas manus ad genua tendens voce miseranda rogat: scelus nefandum, triste et aspectu horridum! {{r|1005}}dextra precantem rapuit et circa furens bis ter rotatum misit; ast illi caput sonuit, cerebro tecta disperso madent. at misera, parvum protegens gnatum sinu, Megara furenti similis e latebris fugit. '''HERC.''' {{r|1010}}Licet tonantis profuga condaris sinu, [p. 37] petet undecumque temet haec dextra et feret. '''AMPH.''' Quo misera pergis? quam fugam aut latebram petis? nullus salutis Hercule infesto est locus. amplectere ipsum potius et blanda prece {{r|1015}}lenire tempta, '''MEG.''' Parce iam, coniunx, precor, agnosce Megaram. gnatus hic vultus tuos habitusque reddit; cernis, ut tendat manus? '''HERC.''' Teneo novercam. sequere, da poenas mihi iugoque pressum libera turpi Iovem; {{r|1020}}sed ante matrem parvulum hoc monstrum occidat. '''MEG.''' Quo tendis amens? sanguinem fundes tuum? '''AMPH.''' Pavefactus infans igneo vultu patris perit ante vulnus, spiritum eripuit timor. in coniugem nunc clava libratur gravis: {{r|1025}}perfregit ossa, corpori trunco caput abest nec usquam est. cernere hoc audes, nimis vivax senectus? si piget luctus, habes mortem paratam: pectus in tela indue, vel stipitem istuc caede nostrorum inlitum {{r|1030}}converte, falsum ac nomini turpem tuo remove parentem, ne tuae laudi obstrepat.— quo te ipse, senior, obvium morti ingeris? quo pergis amens? profuge et obtectas late unumque manibus aufer Herculeis scelus. '''HERC.''' {{r|1035}}Bene habet, pudendi regis excisa est domus. tibi hunc dicatum, maximi coniunx Iovis, gregem cecidi; vota persolvi libens [p. 38] te digna, et Argos victimas alias dabit. '''AMPH.''' Nondum litasti, nate: consumma sacrum. {{r|1040}}stat ecce ad aras hostia, expectat manum cervice prona; praebeo occurro insequor: macta— quid hoc est? errat acies luminum visusque maeror hebetat? an video Herculis manus trementes? vultus in somnum cadit {{r|1045}}et fessa cervix capite summisso labat; flexo genu iam totus ad terram ruit, ut caesa silvis ornus aut portum mari datura moles, vivis an leto dedit idem tuos qui misit ad mortem furor? {{r|1050}}sopor est: reciprocos spiritus motus agit. detur quieti tempus, ut somno gravi vis victa morbi pectus oppressum levet. removete, famuli, tela, ne repetat furens.</poem> ===IV.ii=== <poem>[CHORVS] Lugeat aether magnusque parens {{r|1055}}aetheris alti tellusque ferax et vaga ponti mobilis unda, tuque ante omnis qui per terras tractusque maris fundis radios noctemque fugas ore decoro, {{r|1060}}fervide Titan: obitus pariter tecum Alcides vidit et ortus novitque tuas utrasque domos. Solvite tantis animum monstris, solvite superi, {{r|1065}}rectam in melius flectite mentem. [p. 39] tuque, o domitor Somne malorum, requies animi, pars humanae melior vitae, volucre o matris genus Astraeae, frater durae languide Mortis, {{r|1070}}veris miscens falsa, futuri certas et idem pessimus auctor, pater o rerum, portus vitae, lucis requies noctisque comes, qui par regi famuloque venis, {{r|1075}}pavidum leti genus humanum cogis longam discere noctem: placidus fessum lenisque fove, preme de victum torpore gravi; sopor indomitos alliget artus {{r|1080}}nec torva prius pectora linquat, quam mens repetat pristina cursum. En fusus humi saeva feroci corde volutat somnia (nondum est tanti pestis superata mali {{r|1085}}clavaeque gravi lassum solitus mandare caput quaerit vacua pondera dextra, motu iactans bracchia vano) nec adhuc omnis expulit aestus, {{r|1090}}sed ut ingenti vexata noto servat longos unda tumultus et iam vento cessante tumet. [p. 40] pelle insanos fluctus animi, redeat pietas virtusque viro. vel sit potius {{r|1095}}mens vesano concita motu: error caecus qua coepit eat; solus te iam praestare potest furor insontem: proxima puris sors est manibus nescire nefas. {{r|1100}}Nunc Herculeis percussa sonent pectora palmis, mundum solitos ferre lacertos verbera pulsent victrice manu; gemitus vastos audiat aether, {{r|1105}}audiat atri regina poli vastisque ferox qui colla gerit vincta catenis imo latitans Cerberus antro. Resonet maesto clamore chaos lateque patens unda profundi: {{r|1110}}et qui medius tua tela tamen senserat aer. pectora tantis obsessa malis non sunt ictu ferienda levi: uno planctu tria regna sonent. {{r|1115}}Et tu collo decus ac telum suspensa diu, fortis harundo, pharetraeque graves, date saeva fero verbera tergo; caedant umeros robora fortes stipesque potens {{r|1120}}duris oneret pectora nodis: plangant tantos arma dolores. [p. 41] 1135Ite infaustum genus, o pueri, noti per iter triste laboris, non vos patriae laudis comites ulti saevos vulnere reges, non Argiva membra palaestra {{r|1125}}flectere docti fortes caestu fortesque manu, iam tamen ausi telum Scythicis leve corytis missum certa librare manu tutosque fuga figere cervos: {{r|1130}}nondumque ferae terga iubatae ite ad Stygios, umbrae, portus ite, innocuae, quas in primo limine vitae scelus oppressit patriusque furor, ite, iratos visite reges.</poem> ==ACTVS V== ===V.i=== <poem>[HERCVLES ⸱ AMPHITRYON ⸱ THESEVS] '''HERCVLES''' Quis hic locus, quae regio, quae mundi plaga? ubi sum? sub ortu solis, an sub cardine {{r|1140}}glacialis ursae? numquid Hesperii maris extrema tellus hunc dat Oceano modum? quas trahimus auras? quod solum fesso subest? certe redimus, unde prostrata ad domum video cruenta corpora? an nondum exuit {{r|1145}}simulacra mens inferna? post reditus quoque oberrat oculis turba feralis meis? pudet fateri: paveo; nescio quod mihi, nescio quod animus grande praesagit malum, ubi es, parens? ubi illa natorum grege [p. 42] 1150animosa coniunx? cur latus laevum vacat spolio leonis? quonam abit tegimen meum idemque somno mollis Herculeo torus? ubi tela? ubi arcus? arma quis vivo mihi detrahere potuit? spolia quis tanta abstulit {{r|1155}}ipsumque quis non Herculis somnum horruit? libet meum videre victorem, libet (exurge, virtus) quem novum caelo pater genuit relicto, cuius in fetu stetit nox longior quam nostra, quod cerno nefas? {{r|1160}}nati cruenta caede confecti iacent, perempta coniunx, quis Lycus regnum obtinet quis tanta Thebis scelera moliri ausus est Hercule reverso? quisquis Ismeni loca, Actaea quisquis arva, qui gemino mari {{r|1165}}pulsata Pelopis regna Dardanii colis, succurre, saevae cladis auctorem indica. ruat ira in omnis: hostis est quisquis mihi non monstrat hostem, victor Alcidae, lates? procede, seu tu vindicas currus truces {{r|1170}}Thracis cruenti sive Geryonae pecus Libyaeve dominos, nulla pugnandi mora est. en nudus asto; vel meis armis licet petas inermem, cur meos Theseus fugit paterque vultus? ora cur condunt sua? {{r|1175}}differte fletus; quis meos dederit neci omnis simul, profare. quid, genitor, siles? at tu ede, Theseu, sed tua, Theseu, fide. uterque tacitus ora pudibunda obtegit furtimque lacrimas fundit, in tantis malis {{r|1180}}quid est pudendum? numquid Argivae impotens [p. 43] dominator urbis, numquid infestum Lyci pereuntis agmen clade nos tanta obruit? per te meorum facinorum laudem precor, genitor, tuique nominis semper mihi {{r|1185}}numen secundum, fare, quis fudit domum? cui praeda iacui? '''AMPH.''' Tacita sic abeant mala. '''HERC.''' Vt inultus ego sim? '''AMPH.''' Saepe vindicta obfuit. '''HERC.''' Quisquamne segnis tanta toleravit mala? '''AMPH.''' Maiora quisquis timuit. '''HERC.''' His etiam, pater, {{r|1190}}quicquam timeri maius aut gravius potest? '''AMPH.''' Cladis tuae pars ista quam nosti quota est? '''HERC.''' Miserere, genitor, supplices tendo manus. quid hoc? manus refugit, hic errat scelus. unde hic cruor? quid illa puerili madens {{r|1195}}harundo leto? tincta Lernaea nece iam tela video nostra, non quaero manum. quis potuit arcum flectere aut quae dextera sinuare nervum rite cedentem mihi? ad vos revertor; genitor, hoc nostrum est scelus? {{r|1200}}tacuere? nostrum est. '''AMPH.''' Luctus est istic tuus, crimen novercae: casus hic culpa caret. '''HERC.''' Nunc parte ab omni, genitor, iratus tona, oblite nostri vindica sera manu saltem nepotes. stelliger mundus sonet {{r|1205}}flammasque et hic et ille iaculetur polus: rupes ligatum Caspiae corpus trahant atque ales avida— cur Promethei vacant scopuli? vacat cur vertice immenso feras volucresque pascens Caucasi abruptum latus {{r|1210}}nudumque silvis? illa quae pontum Scythen Symplegas artat hinc et hinc vinctas manus distendat alto, cumque revocata vice in se coibunt saxaque in caelum expriment [p. 44] actis utrimque rupibus medium mare, {{r|1215}}ego inquieta montium iaceam mora. quin structum acervans nemore congesto aggerem cruore corpus impio sparsum cremo? sic, sic agendum est: inferis reddam Herculem. '''AMPH.''' Nondum tumultu pectus attonito carens {{r|1220}}mutavit iras quodque habet proprium furor, in se ipse saevit, '''HERC.''' Dira Furiarum loca et inferorum carcer et sonti plaga decreta turbae— si quod exilium latet ulterius Erebo, Cerbero ignotum et mihi: {{r|1225}}hoc me abde, tellus; Tartari ad finem ultimum mansurus ibo. pectus o nimium ferum!— quis vos per omnem, liberi, sparsos domum deflere digne poterit? hic durus malis lacrimare vultus nescit, huc arcum date, {{r|1230}}date huc sagittas, stipitem huc vastum date. tibi tela frangam nostra, tibi nostros, puer, rumpemus arcus; at tuis stipes gravis ardebit umbris; ipsa Lernaeis frequens pharetra telis in tuos ibit rogos: {{r|1235}}dent arma poenas, vos quoque infaustas meis cremabo telis, o novercales manus. '''AMPH.''' Quis nomen usquam sceleris errori addidit? '''HERC.''' Saepe error ingens sederis obtinuit locum. '''AMPH.''' Nunc Hercule opus est: perfer hanc molem mali. '''HERC.''' {{r|1240}}Non sic furore cessit extinctus pudor, populos ut omnes impio aspectu fugem. arma, arma, Theseu, flagito propere mihi subtracta reddi, sana si mens est mihi, [p. 45] referte manibus tela; si remanet furor, {{r|1245}}pater, recede: mortis inveniam viam. '''AMPH.''' Per sancta generis sacra, per ius nominis utrumque nostri, sive me altorem vocas seu tu parentem, perque venerandos piis canos, senectae parce desertae, precor, {{r|1250}}annisque fessis; unicum lapsae domus firmamen, unum lumen afflicto malis temet reserva. nullus ex te contigit fructus laborum; semper aut dubium mare aut monstra timui; quisquis in toto furit {{r|1255}}rex saevus orbe, manibus aut aris nocens, a me timetur: semper absentis pater fructum tui factumque et aspectum peto. '''HERC.''' Cur animam in ista luce detineam amplius morerque nihil est: cuncta iam amisi bona, {{r|1260}}mentem arma famam coniugem gnatos manus, etiam furorem, nemo polluto queat animo mederi: morte sanandum est scelus. '''AMPH.''' Perimes parentem, '''HERC.''' Facere ne possim, occidam. '''AMPH.''' Genitore coram? '''HERC.''' Cernere hunc docui nefas. '''AMPH.''' {{r|1265}}Memoranda potius omnibus facta intuens unius a te criminis veniam pete. '''HERC.''' Veniam dabit sibi ipse, qui nulli dedit? laudanda feci iussus: hoc unum meum est. succurre, genitor; sive te pietas movet {{r|1270}}seu triste fatum sive violatum decus virtutis: effer arma; vincatur mea fortuna dextra, '''THES.''' Sunt quidem patriae preces satis efficaces, sed tamen nostro quoque [p. 46] movere fletu, surge et adversa impetu {{r|1275}}perfringe solito, nunc tuum nulli imparem animum malo resume, nune magna tibi virtute agendum est: Herculem irasci veta. '''HERC.''' Si vivo, feci scelera; si morior, tuli. purgare terras propero, iamdudum mihi {{r|1280}}monstrum impium saevumque et immite ac ferum oberrat: agedum dextra, conare aggredi ingens opus, labore bis seno amplius. ignava cessas, fortis in pueros modo pavidasque matres? arma nisi dantur mihi, {{r|1285}}aut omne Pindi Thracis excidam nemus Bacchique lucos et Cithaeronis iuga mecum cremabo, aut tota cum domibus suis dominisque tecta, cum deis templa omnibus Thebana supra corpus excipiam meum {{r|1290}}atque urbe versa condar, et, si fortibus leve pondus umeris moenia immissa incident septemque opertus non satis portis premar, onus omne media parte quod mundi sedet dirimitque superos, in meum vertam caput. '''AMPH.''' Reddo arma. '''HERC.''' Vox est digna genitore {{r|1295}}Herculis. hoc en peremptus spiculo cecidit puer— '''AMPH.''' Hoc Iuno telum manibus immisit tuis. '''HERC.''' Hoc nunc ego utar. '''AMPH.''' Ecce quam miserum cor palpitat pectusque sollicitum ferit. metu '''HERC.''' Aptata harundo est. '''AMPH.''' Ecce iam facies {{r|1300}}scelus [p. 47] volens sciensque. '''HERC.''' Pande, quid fieri iubes? '''AMPH.''' Nihil rogamus: noster in tuto est dolor. natum potes servare tu solus mihi, eripere nec tu; maximum evasi metum: {{r|1305}}miserum haut potes me facere, felicem potes. sic statue, quicquid statuis, ut causam tuam famamque in arto stare et ancipiti scias: aut vivis aut occidis, hanc animam levem fessamque senio nec minus fessam malis {{r|1310}}in ore primo teneo, tam tarde patri vitam dat aliquis? non feram ulterius moram, laetare! ferro pectus impresso induam: hic, hic iacebit Herculis sani scelus. '''HERC.''' Iam parce, genitor, parce, iam revoca manum. {{r|1315}}succumbe, virtus, perfer imperium patris. eat ad labores hic quoque Herculeos labor: vivamus, artus alleva afflictos solo, Theseu, parentis, dextra contactus pios scelerata refugit, '''AMPH.''' Hanc manum amplector libens, {{r|1320}}hac nisus »ibo, pectori hanc aegro admovens pellam dolores, '''HERC.''' Quem locum profugus petam? ubi me recondam quave tellure obruar? quis Tanais aut quis Nilus aut quis Persica violentus unda Tigris aut Rhenus ferox {{r|1325}}Tagusve Hibera turbidus gaza fluens abluere dextram poterit? Arctoum licet Maeotis in me gelida transfundat mare et tota Tethys per meas currat manus, haerebit altum facinus, in quas impius {{r|1330}}terras recedes? ortum an occasum petes? ubique notus perdidi exilio locum. [p. 48] me refugit orbis, astra transversos agunt obliqua cursus, ipse Titan Cerberum meliore vultu vidit, o fidum caput, {{r|1335}}Theseu, latebram quaere longinquam abditam; quoniamque semper sceleris alieni arbiter amas nocentes, gratiam meritis refer vicemque nostris: redde me infernis precor umbris reductum, meque subiectum tuis {{r|1340}}constitue vinclis: ille me abscondet locus. sed et ille novit. '''THES.''' Nostra te tellus manet. illic solutam caede Gradivus manum restituit armis: illa te, Alcide, vocat, facere innocentes terra quae superos solet.</poem> qu7zuxmpy1y06lwv96ym60lpjpt7w9h 269690 269689 2026-06-08T18:27:49Z Saumache 27923 269690 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= Hercules furens |OperaeWikiPagina= Hercules furens |Annus= Saeculo I |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera= tragoediae }} {| align=center id=toc |- align=center | ACTVS I - [[#I.i|i]] ⸱ [[#I.ii|ii]]<br>ACTVS II - [[#II.i|i]] ⸱ [[#II.ii|ii]] ⸱ [[#II.iii|iii]]<br>ACTVS III - [[#III.i|i]] ⸱ [[#III.ii|ii]] ⸱ [[#III.iii|iii]]<br>ACTVS IV - [[#IV.i|i]] ⸱ [[#IV.ii|ii]]<br>ACTVS V - [[#V.i|i]] |} ==PERSONAE== <poem> IVNO HERCVLES LYCVS MEGARA AMPHITRYON THESEVS CHORVS THEBANORVM </poem> ==ACTVS I== ===I.i=== <poem>[IVNO] Soror Tonantis (hoc enim solum mihi nomen relictum est) semper alienum Iovem ac templa summi vidua deserui aetheris locumque caelo pulsa paelicibus dedi; tellus colenda est: paelices caelum tenent, {{Versus|5}} hinc Arctos alta parte glacialis poli sublime classes sidus Argolicas agit; hinc, qua tepenti vere labatur dies, Tyriae per undas vector Europae nitet; illinc timendum ratibus ac ponto gregem {{Versus|10}} passim vagantes exerunt Atlantides. ferro minax hinc terret Orion deos suasque Perseus aureus stellas habet; hinc clara gemini signa Tyndaridae micant quibusque natis mobilis tellus stetit. {{Versus|15}} nec ipse tantum Bacchus aut Bacchi parens adiere superos: ne qua pars probro vacet, mundus puellae serta Gnosiacae gerit, sed vetera sero querimur… …una me dira ac fera (4) Thebana tellus nuribus a! sparsa impiis {{Versus|20}} quotiens novercam fecit! escendat licet meumque victrix teneat Alcmene locum, pariterque natus astra promissa occupet, in cuius ortus mundus impendit diem tardusque Eoo Phoebus effulsit mari {{Versus|25}} retinere mersum iussus Oceano iubar. non sic abibunt odia; vivaces aget violentus iras animus et saevus dolor aeterna bella pace sublata geret. Quae bella? quicquid horridum tellus creat {{Versus|30}} inimica, quicquid pontus aut aer tulit terribile dirum pestilens atrox ferum, fractum atque domitum est. superat et crescit malis iraque nostra fruitur; in laudes suas mea vertit odia: dum nimis saeva impero, {{Versus|35}} patrem probavi, gloriae feci locum, qua Sol reducens quaque deponens diem binos propinqua tinguit Aethiopas face, indomita virtus colitur et toto deus narratur orbe. monstra iam desunt mihi {{Versus|40}} minorque labor est Herculi iussa exequi, quam mihi iubere: laetus imperia excipit, quae fera tyranni iura violenta queant nocere iuveni? nempe pro telis gerit quae timuit et quae fudit: armatus venit {{Versus|45}} leone et hydra, nec satis terrae patent: effregit ecce limen inferni Iovis et opima victi regis ad superos refert, parum est reverti, foedus umbrarum perit: (5) vidi ipsa, vidi nocte discussa inferum {{Versus|50}} et Dite domito spolia iactantem patri fraterna, cur non Tinctum et oppressum trahit ipsum catenis paria sortitum Iovi Ereboque capto potitur et retegit Styga? patefacta ab imis manibus retro via est {{Versus|55}} et sacra dirae mortis in aperto iacent. at ille, rupto carcere umbrarum ferox, de me triumphat et superbifica manu atrum per urbes ducit Argolicas canem. viso labantem Cerbero vidi diem {{Versus|60}} pavidumque Solem; me quoque invasit tremor, et terna monstri colla devicti intuens timui imperasse. levia sed nimium queror; caelo timendum est, regna ne summa occupet qui vicit ima: sceptra praeripiet patri. {{Versus|65}} nec in astra lenta veniet ut Bacchus via: iter ruina quaeret et vacuo volet regnare mundo, robore experto tumet, et posse caelum viribus vinci suis didicit ferendo; subdidit mundo caput {{Versus|70}} nec flexit umeros molis immensae labor meliusque collo sedit Herculeo polus. immota cervix sidera et caelum tulit et me prementem: quaerit ad superos viam. Perge ira, perge et magna meditantem opprime, {{Versus|75}} congredere, manibus ipsa dilacera tuis: quid tanta mandas odia? discedant ferae, ipse imperando fessus Eurystheus vacet. Titanas ausos rumpere imperium Iovis (6) emitte, Siculi verticis laxa specum, {{Versus|80}} tellus gigante Doris excusso tremens supposita monstri colla terrifici levet — [sublimis alias Luna concipiat feras] sed vicit ista. quaeris Alcidae parem? nemo est nisi ipse: bella iam secum gerat. {{Versus|85}} adsint ab imo Tartari fundo excitae Eumenides, ignem flammeae spargant comae, viperea saevae verbera incutiant manus, i nunc, superbe, caelitum sedes pete, humana temne. iam Styga et manes ferox {{Versus|90}} fugisse credis? hic tibi ostendam inferos, revocabo in alta conditam caligine, ultra nocentum exilia, discordem deam quam munit ingens montis oppositi specus; educam et imo Ditis e regno extraham {{Versus|95}} quicquid relictum est: veniet invisum Scelus suumque lambens sanguinem Impietas ferox Errorque et in se semper armatus Furor — hoc hoc ministro noster utatur dolor. Incipite, famulae Ditis, ardentem citae {{Versus|100}} concutite pinum et agmen horrendum anguibus Megaera ducat atque luctifica manu vastam rogo flagrante corripiat trabem, hoc agite, poenas petite vitiatae Stygis. concutite pectus, acrior mentem excoquat {{Versus|105}} quam qui caminis ignis Aetnaeis furit: ut possit animo captus Alcides agi, magno furore percitus, vobis prius insaniendum est. Iuno, cur nondum furis? (7) me me, sorores, mente deiectam mea {{Versus|110}} versate primam, facere si quicquam apparo dignum noverca; vota mutentur mea: natos reversus videat incolumes precor manuque fortis redeat, inveni diem, invisa quo nos Herculis virtus iuvet. {{Versus|115}} me vicit: et se vincat et cupiat mori ab inferis reversus, hic prosit mihi Iove esse genitum, stabo at, ut certo exeant emissa nervo tela, librabo manu, regam furentis arma, pugnanti Herculi {{Versus|120}} tandem favebo — scelere perfecto licet admittat illas genitor in caelum manus. Movenda iam sunt bella: clarescit dies ortuque Titan lucidus croceo subit.</poem> ===I.ii=== <poem>''Chorus''. Iam rara micant sidera prono {{Versus|125}} languida mundo; nox victa vagos contrahit ignes luce renata, cogit nitidum Phosphoros agmen: signum celsi glaciale poli septem stellis Arcados ursae {{Versus|130}} lucem verso temone vocat. Iam caeruleis evectus equis Titan summa prospicit Oeta; (8) iam Cadmeis incluta Bacchis aspersa die dumeta rubent {{Versus|135}} Phoebique fugit reditura soror. labor exoritur durus et omnis agitat curas aperitque domos. Pastor gelida cana pruina grege dimisso pabula carpit; {{Versus|140}} ludit prato liber aperto nondum rupta fronte iuvencus, vacuae reparant ubera matres; errat cursu levis incerto molli petulans haedus in herba. {{Versus|145}} Pendet summo stridula ramo pinnasque novo tradere soli gestit querulos inter nidos Thracia paelex, turbaque circa confusa sonat {{Versus|150}} murmure mixto testata diem. Carbasa ventis credit dubius navita vitae, laxos aura complente sinus, hic exesis pendens scopulis {{Versus|155}} aut deceptos instruit hamos aut suspensus spectat pressa praemia dextra: sentit tremulum linea piscem. Haec, innocuae quibus est vitae {{Versus|160}} tranquilla quies {{Versus|160}} et laeta suo parvoque domus; spes immanis urbibus errant trepidique metus. (9) Ille superbos aditus regum duraeque fores expers somni {{Versus|165}} colit, hic nullo fine beatas componit opes gazis inhians et congesto pauper in auro. Illum populi favor attonitum fluctuque magis mobile vulgus {{Versus|170}} aura tumidum tollit inani; hic clamosi rabiosa fori iurgia vendens improbus iras et. verba locat. Novit paucos secura quies, {{Versus|175}} qui velocis memores aevi tempora numquam reditura tenent, dum fata sinunt, vivite laeti: properat cursu vita citato volucrique die {{Versus|179}} rota praecipitis vertitur anni; {{Versus|180}} durae peragunt pensa sorores nec sua retro fila revolvunt. At gens hominum fertur rapidis obvia fatis incerta sui: Stygias ultro quaerimus undas. {{Versus|185}} nimium, Alcide, pectore forti properas maestos visere manes: certo veniunt tempore Parcae, nulli iusso cessare licet, nulli scriptum proferre diem: {{Versus|190}} recipit populos urna citatos. Alium multis gloria terris tradat et omnes fama per urbes (10) garrula laudet caeloque parem tollat et astris; {{Versus|195}} alius curru sublimis eat: me mea tellus venit ad pigros cana senectus, humilique loco sed certa sedet sordida parvae fortuna domus: {{Versus|200}} alte virtus animosa cadit. — Sed maesta venit crine soluto Megara parvum comitata gregem, tardusque senio graditur Alcidae parens.</poem> ==ACTVS II== ===II.i=== <poem>[AMPHITRYON ⸱ MEGARA] '''MEGARA''' O magne Olympi rector et mundi arbiter, {{Versus|205}} iam statue tandem gravibus aerumnis modum finemque cladi. nulla lux umquam mihi secura fulsit: finis alterius mali gradus est futuri, protinus reduci novus paratur hostis; antequam laetam domum {{Versus|210}} contingat, aliud iussus ad bellum meat; nec ulla requies tempus aut ullum vacat, nisi dum iubetur. sequitur a primo statim infesta Iuno: numquid immunis fuit infantis aetas? monstra superavit prius {{Versus|215}} quam nosse posset, gemina cristati caput angues ferebant ora, quos contra obvius reptabat infans igneos serpentium oculos remisso lumine ac placido intuens; (11) artos serenis vultibus nodos tulit, {{Versus|220}} et tumida tenera guttura elidens manu prolusit hydrae. Maenali pernix fera, multo decorum praeferens auro caput, deprensa cursu; maximus Nemeae timor pressus lacertis gemuit Herculeis leo. {{Versus|225}} quid stabula memorem dira Bistonii gregis suisque regem pabulum armentis datum, solitumque densis hispidum Erymanthi iugis Arcadia quatere nemora Maenalium suem, taurumque centum non levem populis metum? {{Versus|230}} inter remotos gentis Hesperiae greges pastor triformis litoris Tartesii peremptus, acta est praeda ab occasu ultimo; notum Cithaeron pavit Oceano pecus. penetrare iussus solis aestivi plagas {{Versus|235}} et adusta medius regna quae torret dies utrimque montes solvit ac rupto obice latam ruenti fecit Oceano viam. post haec adortus nemoris opulenti domos aurifera vigilis spolia serpentis tulit; {{Versus|240}} quid? saeva Lernae monstra, numerosum malum, non igne demum vicit et docuit mori, solitasque pinnis condere obductis diem petit ab ipsis nubibus Stymphalidas? non vicit illum caelibis semper tori {{Versus|245}} regina gentis vidua Thermodontiae, nec ad omne clarum facinus audaces manus stabuli fugavit turpis Augei labor. (12) Quid ista prosunt? orbe defenso caret, sensere terrae pacis auctorem suae {{Versus|250}} abesse tristes: prosperum ac felix scelus virtus vocatur; sontibus parent boni. ius est in armis, opprimit leges timor, ante ora vidi nostra truculenta manu gnatos paterni cadere regni vindices {{Versus|255}} ipsumque, Cadini nobilis stirpem ultimam, occidere, vidi regium capitis decus cum capite raptum, quis satis Thebas fleat? ferax deorum terra, quem dominum tremis? e cuius arvis eque fecundo sinu {{Versus|260}} stricto iuventus orta cum ferro stetit cuiusque muros natus Amphion Iove struxit canoro saxa modulatu trahens, in cuius urbem non semel divum parens caelo relicto venit, haec quae caelites {{Versus|265}} recepit et quae fecit et (fas sit loqui) fortasse faciet, sordido premitur iugo. Cadmca proles atque Ophionium genus, quo reccidistis? tremitis ignavum exulem, suis carentem finibus, nostris gravem. {{Versus|270}} qui scelera terra quique persequitur mari ac saeva iusta sceptra confringit manu nunc servit absens fertque quae fieri vetat, tenetque Thebas exul Herculeas Lycus, sed non tenebit, aderit et poenas petet {{Versus|275}} subitusque ad astra emerget; inveniet viam (13) aut faciet, adsis sospes et remees precor tandemque venias victor ad victam domum. (13) v. 279 '''MEG.''' Emerge, coniunx, atque dispulsas manu abrumpe tenebras; nulla si retro via {{Versus|280}} iterque clusum est, orbe diducto redi et quicquid atra nocte possessum latet emitte tecum, dirutis qualis iugis praeceps citato flumini quaerens iter quondam stetisti, scissa cum vasto impetu {{Versus|285}} patuere Tempe; pectore impulsus tuo huc mons et illuc cessit et rupto aggere nova cucurrit Thessalus torrens via: talis, parentes liberos patriam petens, erumpe rerum terminos tecum efferens, {{Versus|290}} et quicquid avida tot per annorum gradus abscondit aetas redde et oblitos sui lucisque pavidos ante te populos age. indigna te sunt spolia, si tantum refers quantum imperatum est. magna sed nimium loquor {{Versus|295}} ignara nostrae sortis, unde illum mihi quo te tuamque dexteram amplectar diem reditusque lentos nec mei memores querar? tibi, o deorum ductor, indomiti ferent centena tauri colla; tibi, frugum potens, {{Versus|300}} secreta reddam sacra: tibi muta fide longas Eleusin tacita iactabit faces, tum restitutas fratribus rebor meis animas et ipsum regna moderantem sua florere patrem, si qua te maior tenet {{Versus|305}} clausum potestas, sequimur: aut omnes tuo (14) defende reditu sospes aut omnes trahe. trahes nec ullus eriget fractos deus. '''AMPH.''' O socia nostri sanguinis, casta fide servans torum natosque magnanimi Herculis, {{Versus|310}} meliora mente concipe atque animum excita. aderit profecto, qualis ex omni solet labore, maior. '''MEG.''' Quod nimis miseri volunt hoc facile credunt, '''AMPH.''' Immo quod metuunt nimis numquam moveri posse nec tolli putant: {{Versus|315}} prona est timori semper in peius fides. '''MEG.''' Demersus ac defossus et toto insuper oppressus orbe quam viam ad superos habet? '''AMPH.''' Quam tunc habebat, cum per arentem plagam et fiuctuantes more turbati maris {{Versus|320}} adit harenas bisque discedens fretum et bis recurrens, cumque deserta rate deprensus haesit Syrtium brevibus vadis et puppe fixa maria superavit pedes. '''MEG.''' Iniqua raro maximis virtutibus {{Versus|325}} fortuna parcit; nemo se tuto diu periculis offerre tam crebris potest: quem saepe transit casus, aliquando invenit. Sed ecce saevus ac minas vultu gerens et qualis animo est, talis incessu venit {{Versus|330}} aliena dextra sceptra concutiens Lycus.</poem> ===II.ii=== <poem>[LYCVS ⸱ MEGARA ⸱ AMPHITHRYON] '''LYC.''' Vrbis regens opulenta Thebanae loca et omne quicquid uberi cingit solo obliqua Phocis, quicquid Ismenos rigat, quicquid Cithaeron vertice excelso videt, {{Versus|335}} [et bina findens Isthmos exilis freta] (15) non vetera patriae iura possideo domus ignavus heres; nobiles non sunt mihi avi nec altis inclitum titulis genus. sed clara virtus: qui genus iactat suum. {{Versus|340}} aliena laudat, rapta sed trepida manu sceptra obtinentur; omnis in ferro est salus: quod civibus tenere te invitis scias. strictus tuetur ensis, alieno in loco haut stabile regnum est; una sed nostras potest {{Versus|345}} fundare vires iuncta regali face thalamisque Megara: ducet e genere inclito novitas colorem nostra, non equidem reor fore ut recuset ac meos spernat toros; quod si impotenti pertinax animo abnuet, {{Versus|350}} stat tollere omnem penitus Herculeam domum. invidia factum ac sermo popularis premet? ars prima regni est posse * invidiam pati. temptemus igitur, fors dedit nobis locum. namque ipsa, tristi vestis obtentu caput {{Versus|355}} velata, iuxta praesides adstat deos laterique adhaeret verus Alcidae sator. '''MEG.''' Quidnam iste, nostri generis exitium ac lues, novi parat? quid temptat? '''LYC.''' O clarum trahens a stirpe nomen regia, facilis mea {{Versus|360}} parumper aure verba patienti excipe. si aeterna semper odia mortales gerant nec coeptus umquam cedat ex animis furor, sed arma felix teneat infelix paret, nihil relinquent bella; tum vastis ager {{Versus|365}} (16) squalebit arvis, subdita tectis face altus sepultas obruet gentes cinis. pacem reduci velle victori expedit, victo necesse est. particeps regno veni; sociemur animis, pignus hoc fidei cape: {{Versus|370}} continge dextram, quid truci vultu siles? '''MEG.''' Egone ut parentis sanguine aspersam manum fratrumque gemina caede contingam? prius extinguet ortus, referet occasus diem, pax ante fida nivibus et flammis erit {{Versus|375}} et Scylla Siculum iunget Ausonio latus, priusque multo vicibus alternis fugax Euripus unda stabit Euboica piger. patrem abstulisti, regna, germanos, larem patrium — quid ultra est? una res superest mihi {{Versus|380}} fratre ac parente carior, regno ac lare: odium tui, quod esse cum populo mihi commune doleo: pars quota ex illo mea est? dominare tumidus, spiritus altos gere: sequitur superbos ultor a tergo deus. {{Versus|385}} Thebana novi regna: quid matres loquar passas et ausas scelera? quid geminum nefas mixtumque nomen coniugis nati patris? quid bina fratrum castra? quid totidem rogos? riget superba Tantalis luctu parens {{Versus|390}} maestusque Phrygio manat in Sipylo lapis. quin ipse torvum subrigens crista caput Illyrica Cadmus regna permensus fuga longas reliquit corporis tracti notas. haec te manent exempla: dominare ut libet, {{Versus|395}} dum solita regni fata te nostri vocent (16) v. 397 (17) '''LYC.''' Agedum efferatas rabida voces amove et disce regum imperia ab Alcide pati ego rapta quamvis sceptra victrici geram dextra regamque cuncta sine legum metu {{Versus|400}} quas arma vincunt, pauca pro causa loquar nostra, cruento cecidit in bello pater? cecidere fratres? arma non servant modum; nec temperari facile nec reprimi potest stricti ensis ira, bella delectat cruor. {{Versus|405}} sed ille regno pro suo, nos improba cupidine acti? quaeritur belli exitus, non causa, sed nunc pereat omnis memoria: cum victor arma posuit, et victum decet deponere odia. non ut inflexo genu {{Versus|410}} regnantem adores petimus: hoc ipsum placet animo ruinas quod capis magno tuas; es rege coniunx digna: sociemus toros. '''MEG.''' Gelidus per artus vadit exanguis tremor. quod facinus aures pepulit? haut equidem horrui, {{Versus|415}} cum pace rupta bellicus muros fragor circumsonaret, pertuli intrepide omnia: thalamos tremesco; capta nunc videor mihi. gravent catenae corpus et longa fame mors protrahatur lenta: non vincet fidem {{Versus|420}} vis ulla nostram; moriar, Alcide, tua. '''LYC.''' Animosne mersus inferis coniunx facit? '''MEG.''' Inferna tetigit, posset ut supera assequi. '''LYC.''' Telluris illum pondus immensae premit. '''MEG.''' Nullo premetur onere, qui caelum tulit. {{Versus|425}} '''LYC.''' Cogere. '''MEG.''' Cogi qui potest nescit mori. ''Lyc''. Effare potius, quod novis thalamis parem Regale munus. '''MEG.''' Aut tuam mortem aut meam. '''LYC.''' Moriere demens, '''MEG.''' Coniugi occurram meo. (18) '''LYC.''' Sceptrone nostro famulus est potior tibi? {{Versus|430}} '''MEG.''' Quot iste famulus tradidit reges neci. '''LYC.''' Cur ergo regi servit et patitur iugum? '''MEG.''' Imperia dura tolle: quid virtus erit? '''LYC.''' Obici feris monstrisque virtutem putas? '''MEG.''' Virtutis est domare quae cuncti pavent. {{Versus|435}} '''LYC.''' Tenebrae loquentem magna Tartareae premunt. '''MEG.''' Non est ad astra mollis e terris via. '''LYC.''' Quo patre genitus caelitum sperat domos? i '''AMPH.''' Miseranda coniunx Herculis magni, sile: partes meae sunt reddere Alcidae patrem {{Versus|440}} genusque verum, post tot ingentis viri memoranda facta postque pacatum manu quodcumque Titan ortus et labens videt, post monstra tot perdomita, post Phlegram impio sparsam cruore postque defensos deos {{Versus|445}} nondum liquet de patre? mentimur Iovem: Iunonis odio crede. '''LYC.''' Quid violas Iovem? mortale caelo non potest iungi genus. '''AMPH.''' Communis ista pluribus causa est deis. '''LYC.''' Famuline fuerant ante quam fierent dei? {{Versus|450}} '''AMPH.''' Pastor Pheraeos Delius pavit greges. '''LYC.''' Sed non per omnes exul erravit plagas. '''AMPH.''' Quem profuga terra mater errante edidit? '''LYC.''' Num monstra saeva Phoebus aut timuit feras? '''AMPH.''' Primus sagittas imbuit Phoebi draco. {{Versus|455}} '''LYC.''' Quam gravia parvus tulerit ignoras mala? (18) v. 457 '''AMPH.''' E matris utero fulmine eiectus puer mox fulminanti proximus patri stetit. quid? qui gubernat astra, qui nubes quatit, non latuit infans rupis Idaeae specu? {{Versus|460}} (19) sollicita tanti pretia natales habent semperque magno constitit nasci deum. '''LYC.''' Quemcumque miserum videris, hominem scias. '''AMPH.''' Quemcumque fortem videris, miserum neges. '''LYC.''' Fortem vocemus cuius ex umeris leo, {{Versus|465}} donum puellae factus, et clava excidit fulsitque pictum veste Sidonia latus? fortem vocemus cuius horrentes comae maduere nardo, laude qui notas manus ad non virilem tympani movit sonum, {{Versus|470}} mitra ferocem barbara frontem premens? '''AMPH.''' Non erubescit Bacchus effusos tener sparsisse crines nec manu molli levem vibrare thyrsum, cum parum forti gradu auro decorum syrma barbaricum trahit: {{Versus|475}} post multa virtus opera laxari solet. '''LYC.''' Hoc Euryti fatetur eversi domus pecorumque ritu virginum oppressi greges: hoc nulla Iuno, nullus Eurystheus iubet: ipsius haec sunt opera. '''AMPH.''' Non nosti omnia: {{Versus|480}} ipsius opus est caestibus fractus suis Eryx et Eryci iunctus Antaeus Libys, et qui hospitali caede manantes foci bibere iustum sanguinem Busiridis; ipsius opus est vulneri et ferro iuvius {{Versus|485}} mortem coactus integer Cycnus pati nec unus una Geryon victus manu. eris inter istos — qui tamen nullo stupro laesere thalamos, '''LYC.''' Quod Iovi hoc regi licet: Iovi dedisti coniugem, regi dabis; {{Versus|490}} et te magistro non novum hoc discet nurus, (20) etiam viro probante meliorem sequi. sin copulari pertinax taedis negat, vel ex coacta nobilem partum feram. '''MEG.''' Vmbrae Creontis et penates Labdaci {{Versus|495}} et nuptiales impii Oedipodae faces, nunc solita nostro fata coniugio date. nunc, nunc, cruentae regis Aegypti nurus, adeste multo sanguine infectae manus. dest una numero Danais: explebo nefas. {{Versus|500}} '''LYC.''' Coniugia quoniam pervicax nostra abnuis regemque terres, sceptra quid possint scies. complectere aras: nullus eripiet deus te mihi, nec orbe si remolito queat ad supera victor numina Alcides vehi. {{Versus|505}} congerite silvas: templa supplicibus suis iniecta fiagrent, coniugem et totum gregem consumat unus igne subiecto rogus. '''AMPH.''' Hoc munus a te genitor Alcidae peto, rogare quod me deceat, ut primus cadam. {{Versus|510}} '''LYC.''' Qui morte cunctos luere supplicium iubet nescit tyrannus esse: diversa inroga; miserum veta perire, felicem iube. ego, dum cremandis trabibus accrescit rogus, sacro regentem maria votivo colam. {{Versus|515}} (20) v. 516 '''AMPH.''' Pro numinum vis summa, pro caelestium rector parensque, cuius excussis tremunt humana telis, impiam regis feri compesce dextram! quid deos frustra precor? ubicumque es, audi, nate. cur subito labant {{Versus|520}} agitata motu templa? cur mugit solum? [infernus imo sonuit e fundo fragor] audimur! est est sonitus Herculei gradus.</poem> ===II.iii=== <poem>[CHORVS THEBANORVM] O Fortuna viris invida fortibus, quam non aequa bonis praemia dividis. {{Versus|525}} Eurystheus facili regnet in otio: Alcmena genitus bella per omnia monstris exagitet caeliferam manum: serpentis resecet colla feracia, deceptis referat mala sororibus, {{Versus|530}} cum somno dederit pervigiles genu* pomis divitibus praepositus draco. Intravit Scythiae multivagas domos et gentes patriis sedibus hospites, calcavitque freti terga rigentia {{Versus|535}} et mutis tacitum litoribus mare. illic dura carent aequora fluctibus, et qua plena rates carbasa tenderent, intonsis teritur semita Sarmatis, stat pontus, vicibus mobilis annuis, {{Versus|540}} navem nunc facilis nunc equitem pati. illic quae viduis gentibus imperat, aurato religans ilia balteo, detraxit ^ spolium nobile corpori et peltam et nivei vincula pectoris. {{Versus|545}} victorem posito suspiciens genu. Qua spe praecipites actus ad inferos, audax ire vias inremeabiles, vidisti Siculae regna Proserpinae? illic nulla noto nulla favonio {{Versus|550}} consurgunt tumidis fluctibus aequora: non illic geminum Tyndaridae genus succurrunt timidis sidera navibus: stat pigro pelagus gurgite languidum, (22) et cum Mors avidis pallida dentibus {{Versus|555}} gentes innumeras manibus intulit, uno tot populi remige transeunt. Evincas utinam iura ferae Stygis Parcarumque colos non revocabiles. hic qui rex populis pluribus imperat, {{Versus|560}} bello cum peteres Nestoream Pylon, tecum conseruit pestiferas manus telum tergemina cuspide praeferens: effugit tenui vulnere saucius et mortis dominus pertimuit mori. {{Versus|565}} fatum rumpe manu, tristibus inferis prospectus pateat lucis et invius limes det faciles ad superos vias. Immites potuit flectere cantibus umbrarum dominos et prece supplici {{Versus|570}} Orpheus, Eurydicen dum repetit suam. quae silvas et aves saxaque traxerat ars, quae praebuerat fluminibus moras, ad cuius sonitum constiterant ferae, mulcet non solitis vocibus inferos {{Versus|575}} et surdis resonat clarius in locis, deflent Eurydicen Threiciae nurus, deflent et lacrimis difficiles dei, et qui fronte nimis crimina tetrica quaerunt ac veteres excutiunt reos {{Versus|580}} flentes Eurydicen iuridici sedent, tandem mortis ait 'vincimur' arbiter, 'evade ad superos, lege tamen data: tu post terga tui perge viri comes, tu non ante tuam respice coniugem, {{Versus|585}} (23) quam cum clara deos obtulerit dies Spartam que aderit ianua Taenari. ' odit verus amor nec patitur moras: munus dum properat cernere, perdidit. Quae vinci potuit regia carmine. {{Versus|590}} haec vinci poterit regia viribus.</poem> ==ACTVS III== ===III.i=== <poem>[HERCVLES] O lucis almae rector et caeli decus, qui alterna curru spatia flammifero ambiens inlustre latis exeris terris caput, {{r|595}}da, Phoebe, veniam, si quid inlicitum tui videre vultus: iussus in lucem extuli arcana mundi, tuque, caelestum arbiter parensque, visus fulmine opposito tege; et tu, secundo maria qui sceptro regis, {{r|600}}imas pete undas, quisquis ex alto aspicit terrena, facie pollui metuens nova, aciem reflectat oraque in caelum erigat portenta fugiens: hoc nefas cernant duo, qui advexit et quae iussit, in poenas meas {{r|605}}atque in labores non satis terrae patent Iunonis odio: vidi inaccessa omnibus, ignota Phoebo quaeque deterior polus obscura diro spatia concessit Iovi; et, si placerent tertiae sortis loca, {{r|610}}regnare potui: noctis aeternae chaos et nocte quiddam gravius et tristes deos et fata vidi, morte contempta redi. quid restat aliud? vidi et ostendi inferos. da si quid ultra est, iam diu pateris manus {{r|615}}cessare nostras, Iuno; quae vinci iubes? Sed templa quare miles infestus tenet limenque, sacrum terror armorum obsidet?</poem> ===III.ii=== <poem>[AMPHITRYON ⸱ HERCVLES ⸱ THESEVS ⸱ MEGARA] '''AMPHITRYON''' Vtrumne visus vota decipiunt meos. an ille domitor orbis et Graium decus {{r|620}}tristi silentem nubilo liquit domum? estne ille natus? membra laetitia stupent. o nate. certa at sera Thebarum salus, teneone in auras editum an vana fruor deceptus umbra? tune es? agnosco toros {{r|625}}umerosque et alto nobilem trunco manum. '''HERC.''' Vnde iste, genitor, squalor et lugubribus amicta coniunx? unde tam foedo obsiti paedore nati? quae domum clades gravat? ''''AMPH.''' Socer est peremptus, regna possedit Lycus, {{r|630}}natos parentem coniugem leto petit. '''HERC.''' Ingrata tellus, nemo ad Herculeae domus auxilia venit? vidit hoc tantum nefas defensus orbis? cur diem questu tero? mactetur hostia, hanc ferat virtus notam {{r|635}}fiatque summus hostis Alcidae Lycus. ad hauriendum sanguinem inimicum feror: Theseu, resiste, ne qua vis subita ingruat. me bella poscunt, differ amplexus, parens, coniunxque differ, nuntiet Diti Lycus me iam redisse. '''THES.''' {{r|640}}Flebilem ex oculis fuga, regina, vultum, tuque nato sospite lacrimas cadentes reprime: si novi Herculem, Lycus Creonti debitas poenas dabit, lentum est dabit: dat; hoc quoque est lentum: dedit. [p. 25] ''''AMPH.''' {{r|645}}Votum secundet qui potest nostrum deus rebusque lassis adsit. O magni comes magnanime nati. pande virtutum ordinem, quam longa maestos ducat ad manes via, ut vincla tulerit dura Tartareus canis. '''THES.''' {{r|650}}Memorare cogis acta securae quoque horrenda menti. vix adhuc certa est fides vitalis aurae, torpet acies luminum hebetesque visus vix diem insuetum ferunt. '''AMPH.''' Pervince, Theseu, quicquid alto in pectore remanet pavoris neve te fructu optimo {{Versus|655}} frauda laborum: quae fuit durum pati, meminisse dulce est fare casus horridos. '''THES.''' Fas omne mundi teque dominantem precor regno capaci teque quam amotam inrita quaesivit Enna mater, ut iura abdita {{Versus|660}} et operta terris liceat impune eloqui. Spartana tellus nobile attollit iugum, densis ubi aequor Taenarus silvis premit; hic ora solvit Ditis invisi domus hiatque rupes alta et immenso specu {{Versus|665}} ingens vorago faucibus vastis patet latumque pandit omnibus populis iter. non caeca tenebris incipit. primo via; tenuis relictae lucis a tergo nitor fulgorque dubius solis afflicti cadit {{Versus|670}} et ludit aciem:nocte sic mixta solet praebere lumen primus aut serus dies. hinc ampla vacuis spatia laxantur locis, in quae omne mersum penetrat humanum genus. nec ire labor est; ipsa deducit via: {{Versus|675}} ut saepe puppes aestus invitas rapit, (26) sic pronus aer urguet atque avidum chaos, gradumque retro flectere haut umquam sinunt umbrae tenaces. intus immensi sinus placido quieta labitur Lethe vado {{Versus|680}} demitque curas, neve remeandi amplius pateat facultas, flexibus multis gravem involvit amnem: qualis incertis vagus Maeander undis ludit et cedit sibi instatque dubius litus an fontem petat. {{Versus|685}} palus inertis foeda Cocyti iacet; hic vultur, illic luctifer bubo gemit omenque triste resonat infaustae strigis. horrent opaca fronde nigrantes comae, taxo imminente quam tenet segnis Sopor, {{Versus|690}} Famesque maesta tabido rictu iacet Pudorque serus conscios vultus tegit. Metus Pavorque + Funus et frendens Dolor aterque Luctus sequitur et Morbus tremens et cincta ferro Bella; in extremo abdita {{Versus|695}} iners Senectus adiuvat baculo gradum. '''AMPH.''' Estne aliqua tellus Cereris aut Bacchi ferax? '''THES.''' Non prata viridi laeta facie germinant nec adulta leni fluctuat Zephyro seges; non ulla ramos silva pomiferos habet: {{Versus|700}} sterilis profundi vastitas squalet soli et foeda tellus torpet aeterno situ. [rerumque maestus finis et mundi ultima] immotus aer haeret et pigro sedet nox atra mundo: cuncta maerore horrida {{Versus|705}} (27) ipsaque morte peior est mortis locus. '''AMPH.''' Quid ille opaca qui regit sceptro loca, qua sede positus temperat populos leves? '''THES.''' Est in recessu Tartari obscuro locus, {{r|710}}quem gravibus umbris spissa caligo alligat. a fonte discors manat hinc uno latex, alter quieto similis (hunc iurant dei) tacente sacram devehens fluvio Styga; at hic tumultu rapitur ingenti ferox {{r|715}}et saxa fluctu volvit Acheron invius renavigari. cingitur duplici vado * adversa Ditis regia, atque ingens domus umbrante luco tegitur, hic vasto specu pendent tyranni limina, hoc umbris iter, {{r|720}}haec porta regni, campus hanc circa iacet, in quo superbo digerit vultu sedens animas recentes dira maiestas dei. frons torva, fratrum quae tamen speciem gerat gentisque tantae, vultus est illi Iovis, {{r|725}}sed fulminantis: magna pars regni trucis est ipse dominus, cuius aspectus timet ' quicquid timetur. ''''AMPH.''' Verane est fama inferis tam sera reddi iura et oblitos sui sceleris nocentes debitas poenas dare? {{r|730}}quis iste veri rector atque aequi arbiter? '''THES.''' Non unus alta sede quaesitor sedens iudicia trepidis sera sortitur reis. aditur illo Gnosius Minos foro, Rhadamanthus illo, Thetidis hoc audit socer. {{r|735}}quod quisque fecit, patitur; auctorem scelus repetit suoque premitur exemplo nocens: vidi cruentos carcere includi duces et impotentis terga plebeia manu [p. 28] scindi tyranni, quisquis est placide potens {{r|740}}dominusque vitae servat innocuas manus et incruentum mitis imperium regit animoque parcit, longa permensus diu felicis aevi spatia vel caelum petit vel laeta felix nemoris Elysii loca, {{r|745}}iudex futurus, sanguine humano abstine quicumque regnas: scelera taxantur modo maiore vestra, ''''AMPH.''' Certus inclusos tenet locus nocentes? utque fert fama. impios supplicia vinclis saeva perpetuis domant? '''THES.''' {{r|750}}Rapitur volucri tortus Ixion rota; cervice saxum grande Sisyphia sedet; in amne medio faucibus siccis senex sectatur undas, alluit mentum latex. fidemque cum iam saepe decepto dedit. {{r|755}}perit unda in ore; poma destituunt famem. praebet volucri Tityos aeternas dapes urnasque frustra Danaides plenas gerunt; errant furentes impiae Cadmeides terretque mensas avida Phineas avis. ''''AMPH.''' {{r|760}}Nunc ede nati nobilem pugnam mei. patrui volentis munus an spolium refert? '''THES.''' Ferale tardis imminet saxum vadis. stupent ubi undae, segne torpescit fretum. hunc servat amnem cultu et aspectu horridus {{r|765}}pavidosque manes squalidus vectat senex. impexa pendet barba, deformem sinum nodus coercet, concavae lucent genae; [p. 29] regit ipse longo portitor conto ratem. hic onere vacuam litori puppem applicans {{r|770}}repetebat umbras; poscit Alcides viam cedente turba; dirus exclamat Charon: 'quo pergis, audax? siste properantem gradum.' non passus ullas natus Alcmena moras ipso coactum navitam conto domat {{r|775}}scanditque puppem. cumba populorum capax succubuit uni: sedit et gravior ratis utrimque Lethen latere titubanti bibit. tum victa trepidant monstra, Centauri truces Lapithaeque multo in bella succensi mero; {{r|780}}Stygiae paludis ultimos quaerens sinus fecunda mergit capita Lernaeus labor. post haec avari Ditis apparet domus: hic saevus umbras territat Stygius canis, qui terna vasto capita concutiens sono {{r|785}}regnum tuetur, sordidum tabo caput lambunt colubrae, viperis horrent iubae longusque torta sibilat cauda draco. par ira formae: sensit ut motus pedum, attollit hirtas angue vibrato comas {{r|790}}missumque captat aure subrecta sonum, sentire et umbras solitus, ut propior stetit Iove natus, antro sedit incertus canis leviterque timuit, ecce latratu gravi loca muta terret; sibilat totos minax {{r|795}}serpens per armos, vocis horrendae fragor per ora missus terna felices quoque exterret umbras, solvit a laeva feros tunc ipse rictus et Cleonaeum caput [p. 30] opponit ac se tegmine ingenti tegit, {{r|800}}victrice magnum dextera robur gerens. huc nunc et illuc verbere assiduo rotat, ingeminat ictus, domitus infregit minas et cuncta lassus capita summisit canis antroque toto cessit, extimuit sedens {{r|805}}uterque solio dominus et duci iubet; me quoque petenti munus Alcidae dedit. Tum gravia monstri colla permulcens manu adamante texto vincit; oblitus sui custos opaci pervigil regni canis {{r|810}}componit aures timidus et patiens trahi eramque fassus, ore summisso obsequens, utrumque cauda pulsat anguifera latus. postquam est ad oras Taenari ventum et nitor percussit oculos lucis ignotae novus, {{r|815}}resumit animos victus et vastas furens quassat catenas; paene victorem abstulit pronumque retro vexit et movit gradu. tunc et meas respexit Alcides manus; geminis uterque viribus tractum canem {{r|820}}ira furentem et bella temptantem inrita intulimus orbi. vidit ut clarum diem et pura nitidi spatia conspexit poli, oborta nox est, lumina in terram dedit compressit oculos et diem invisum expulit {{r|825}}faciemque retro flexit atque omni petit cervice terram; tum sub Herculeas caput abscondit umbras, densa sed laeto venit clamore turba frontibus laurum gerens magnique meritas Herculis laudes canit.</poem> ===III.iii=== <poem>[CHORVS] {{r|830}}Natus Eurystheus properante partu iusserat mundi penetrare fundum: derat hoc solum numero laborum, tertiae regem spoliare sortis. ausus es caecos aditus inire, {{r|835}}ducit ad manes via qua remotos tristis et nigra metuenda silva, sed frequens magna comitante turba. Quantus incedit populus per urbes ad novi ludos avidus theatri, {{r|840}}quantus Eleum ruit ad Tonantem, quinta cum sacrum revocavit aestas; quanta, cum longae redit hora nocti crescere et somnos cupiens quietos libra Phoebeos tenet aequa currus, {{r|845}}turba secretam Cererem frequentat et citi tectis properant relictis Attici noctem celebrare mystae : tanta per campos agitur silentes turba; pars tarda graditur senecta, {{r|850}}tristis et longa satiata vita: pars adhuc currit melioris aevi: virgines nondum thalamis iugatae et comis nondum positis ephebi matris et nomen modo doctus infans, {{r|855}}his datum solis, minus ut timerent, igne praelato relevare noctem; ceteri vadunt per opaca tristes. [p. 32] qualis est vobis animus, remota luce cum maestus sibi quisque sensit {{r|860}}obrutum tota caput esse terra? stat chaos densum tenebraeque turpes et color noctis malus ac silentis otium mundi vacuaeque nubes. Sera nos illo referat senectus: nemo ad' id sero venit, unde numquam. cum semel venit, potuit reverti; quid iuvat durum properare fatum? omnis haec magnis vaga turba terris ibit ad manes facietque inerti {{r|870}}vela Cocyto: tibi crescit omne, et quod occasus videt et quod ortus, parce Venturis: tibi, mors, paramur. sis licet segnis, properamus ipsi: prima quae vitam dedit hora, carpit. {{r|875}}Thebis laeta dies adest. aras tangite supplices, pingues caedite victimas; permixtae maribus nurus sollemnes agitent choros; {{r|880}}cessent deposito iugo arvi fertilis incolae. Pax est Herculea manu Auroram inter et Hesperum, et qua sol medium tenens {{r|885}}umbras corporibus negat; quodcumque alluitur solum longo Tethyos ambitu, Alcidae domuit labor. [p. 33] Transvectus vada Tartari {{r|890}}pacatis redit inferis. iam nullus superest timor: nil ultra iacet inferos, stantes sacrificus comas dilecta tege populo.</poem> ==ACTVS IV== ===IV.i=== <poem>[HERCVLES ⸱ THESEVS ⸱ AMPHITRYON ⸱ MEGARA] '''HERCVLES'''{{r|895}}Victrice dextra fusus adverso Lycus terram cecidit ore; tum quisquis comes fuerat tyranni iacuit et poenae comes, nunc sacra patri victor et superis feram caesisque meritas victimis aras colam. {{r|900}}Te te laborum socia et adiutrix precor. belligera Pallas, cuius in laeva ciet aegis feroces ore saxifico minas; adsit Lycurgi domitor et rubri maris, tectam virente cuspidem thyrso gerens, {{r|905}}geminumque numen Phoebus et Phoebi soror: soror sagittis aptior, Phoebus lyrae; fraterque quisquis incolit caelum meus non ex noverca frater, huc appellite greges opimos; quicquid ludorum seges {{r|910}}Arabesque odoris quicquid arboribus legunt conferte in aras, pinguis exundet vapor, populea nostras arbor exornet comas, te ramus oleae fronde gentili tegat, Theseu; Tonantem nostra adorabit manus, {{r|915}}tu conditores urbis et silvestria [p. 34] trucis antra Zethi. nobilis Dircen aquae laremque regis advenae Tyrium coles. date tura flammis, ''''AMPH.''' Nate, manantes prius manus cruenta caede et hostili expia. '''HERC.''' {{r|920}}Vtinam cruore capitis invisi deis libare possem: gratior nullus liquor tinxisset aras; victima haut ulla amplior potest magisque opima mactari Iovi, quam rex iniquus, ''''AMPH.''' Finiat genitor tuos {{r|925}}opta labores, detur aliquando otium quiesque fessis, '''HERC.''' Ipse concipiam preces Iove meque dignas, stet suo caelum loco tellusque et aequor; astra inoffensos agant aeterna cursus, alta pax gentes alat: {{r|930}}ferrum omne teneat raris innocui labor ensesque lateant, nulla tempestas fretum violenta turbet, nullus irato Iove exiliat ignis, nullus hiberna nive nutritus agros amnis eversos trahat. {{r|935}}venena cessent, nulla nocituro gravis suco tumescat herba, non saevi ac truces regnent tyranni; si quod etiamnum est scelus latura tellus, properet, et si quod parat monstrum, meum sit.— sed quid hoc? medium diem {{r|940}}cinxere tenebrae. Phoebus obscuro meat sine nube vultu, quis diem retro fugat agitque in ortus? unde nox atram caput ignota profert? unde tot stellae polum implent diurnae? primus en noster labor {{r|945}}caeli refulget parte non minima leo iraque totus fervet et morsus parat. iam rapiet aliquod sidus: ingenti minax stat' ore et ignes efflat et rutila iubam [p. 35] cervice iactans quicquid autumnus gravis {{r|950}}hiemsque gelido frigida spatio refert uno impetu transiliet et verni petet frangetque tauri colla. ''''AMPH.''' Quod subitum hoc malum est? quo, nate, vultus huc et huc acres refers acieque falsum turbida caelum vides? '''HERC.''' {{r|955}}Perdomita tellus, tumida cesserunt freta, inferna nostros regna sensere impetus: immune caelum est, dignus Alcide labor. in alta mundi spatia sublimis ferar, petatur aether: astra promittit pater. {{r|960}}quid, si negaret? non capit terra Herculem tandemque superis reddit, en ultro vocat omnis deorum coetus et laxat fores, una vetante. recipis et reseras polum? an contumacis ianuam mundi traho? {{r|965}}dubitatur etiam? vincla Saturno exuam contraque patris impii regnum impotens avum resolvam; bella Titanes parent, me duce furentes; saxa cum silvis feram rapiamque dextra plena Centauris iuga. {{r|970}}iam monte gemino limitem ad superos agam: videat sub Ossa Pelion Chiron suum, in caelum Olympus tertio positus gradu perveniet aut mittetur, ''''AMPH.''' Infandos procul averte sensus; pectoris sani parum {{r|975}}magni tamen compesce dementem impetum. '''HERC.''' Quid hoc? Gigantes arma pestiferi movent. profugit umbras Tityos ac lacerum gerens et inane pectus quam prope a caelo stetit. labat Cithaeron, alta Pellene tremit {{r|980}}marcentque Tempe. rapuit hic Pindi iuga, [p. 36] hic rapuit Oeten, saevit horrendum Mimans. flammifera Erinys verbere excusso sonat rogisque adustas propius ac propius sudes in ora tendit; saeva Tisiphone, caput {{r|985}}serpentibus vallata, post raptum canem portam vacantem clausit opposita face. sed ecce proles regis inimici latet. Lyci nefandum semen: inviso patri haec dextra iam vos reddet, excutiat levis {{r|990}}nervus sagittas, tela sic mitti decet Herculea, ''''AMPH.''' Quo se caecus impegit furor? vastum coactis flexit arcum cornibus pharetramque solvit, stridet emissa impetu harundo— medio spiculum collo fugit {{r|995}}vulnere relicto, '''HERC.''' Ceteram prolem emam omnisque latebras, quid moror? maius mihi bellum Mycenis restat, ut Cyclopia eversa manibus saxa nostris concidant. huc eat et illuc valva deiecto obice {{r|1000}}rumpatque postes; culmen impulsum labet. perlucet omnis regia: hic video abditum gnatum scelesti patris, ''''AMPH.''' En blandas manus ad genua tendens voce miseranda rogat: scelus nefandum, triste et aspectu horridum! {{r|1005}}dextra precantem rapuit et circa furens bis ter rotatum misit; ast illi caput sonuit, cerebro tecta disperso madent. at misera, parvum protegens gnatum sinu, Megara furenti similis e latebris fugit. '''HERC.''' {{r|1010}}Licet tonantis profuga condaris sinu, [p. 37] petet undecumque temet haec dextra et feret. ''''AMPH.''' Quo misera pergis? quam fugam aut latebram petis? nullus salutis Hercule infesto est locus. amplectere ipsum potius et blanda prece {{r|1015}}lenire tempta, '''MEG.''' Parce iam, coniunx, precor, agnosce Megaram. gnatus hic vultus tuos habitusque reddit; cernis, ut tendat manus? '''HERC.''' Teneo novercam. sequere, da poenas mihi iugoque pressum libera turpi Iovem; {{r|1020}}sed ante matrem parvulum hoc monstrum occidat. '''MEG.''' Quo tendis amens? sanguinem fundes tuum? ''''AMPH.''' Pavefactus infans igneo vultu patris perit ante vulnus, spiritum eripuit timor. in coniugem nunc clava libratur gravis: {{r|1025}}perfregit ossa, corpori trunco caput abest nec usquam est. cernere hoc audes, nimis vivax senectus? si piget luctus, habes mortem paratam: pectus in tela indue, vel stipitem istuc caede nostrorum inlitum {{r|1030}}converte, falsum ac nomini turpem tuo remove parentem, ne tuae laudi obstrepat.— quo te ipse, senior, obvium morti ingeris? quo pergis amens? profuge et obtectas late unumque manibus aufer Herculeis scelus. '''HERC.''' {{r|1035}}Bene habet, pudendi regis excisa est domus. tibi hunc dicatum, maximi coniunx Iovis, gregem cecidi; vota persolvi libens [p. 38] te digna, et Argos victimas alias dabit. ''''AMPH.''' Nondum litasti, nate: consumma sacrum. {{r|1040}}stat ecce ad aras hostia, expectat manum cervice prona; praebeo occurro insequor: macta— quid hoc est? errat acies luminum visusque maeror hebetat? an video Herculis manus trementes? vultus in somnum cadit {{r|1045}}et fessa cervix capite summisso labat; flexo genu iam totus ad terram ruit, ut caesa silvis ornus aut portum mari datura moles, vivis an leto dedit idem tuos qui misit ad mortem furor? {{r|1050}}sopor est: reciprocos spiritus motus agit. detur quieti tempus, ut somno gravi vis victa morbi pectus oppressum levet. removete, famuli, tela, ne repetat furens.</poem> ===IV.ii=== <poem>[CHORVS] Lugeat aether magnusque parens {{r|1055}}aetheris alti tellusque ferax et vaga ponti mobilis unda, tuque ante omnis qui per terras tractusque maris fundis radios noctemque fugas ore decoro, {{r|1060}}fervide Titan: obitus pariter tecum Alcides vidit et ortus novitque tuas utrasque domos. Solvite tantis animum monstris, solvite superi, {{r|1065}}rectam in melius flectite mentem. [p. 39] tuque, o domitor Somne malorum, requies animi, pars humanae melior vitae, volucre o matris genus Astraeae, frater durae languide Mortis, {{r|1070}}veris miscens falsa, futuri certas et idem pessimus auctor, pater o rerum, portus vitae, lucis requies noctisque comes, qui par regi famuloque venis, {{r|1075}}pavidum leti genus humanum cogis longam discere noctem: placidus fessum lenisque fove, preme de victum torpore gravi; sopor indomitos alliget artus {{r|1080}}nec torva prius pectora linquat, quam mens repetat pristina cursum. En fusus humi saeva feroci corde volutat somnia (nondum est tanti pestis superata mali {{r|1085}}clavaeque gravi lassum solitus mandare caput quaerit vacua pondera dextra, motu iactans bracchia vano) nec adhuc omnis expulit aestus, {{r|1090}}sed ut ingenti vexata noto servat longos unda tumultus et iam vento cessante tumet. [p. 40] pelle insanos fluctus animi, redeat pietas virtusque viro. vel sit potius {{r|1095}}mens vesano concita motu: error caecus qua coepit eat; solus te iam praestare potest furor insontem: proxima puris sors est manibus nescire nefas. {{r|1100}}Nunc Herculeis percussa sonent pectora palmis, mundum solitos ferre lacertos verbera pulsent victrice manu; gemitus vastos audiat aether, {{r|1105}}audiat atri regina poli vastisque ferox qui colla gerit vincta catenis imo latitans Cerberus antro. Resonet maesto clamore chaos lateque patens unda profundi: {{r|1110}}et qui medius tua tela tamen senserat aer. pectora tantis obsessa malis non sunt ictu ferienda levi: uno planctu tria regna sonent. {{r|1115}}Et tu collo decus ac telum suspensa diu, fortis harundo, pharetraeque graves, date saeva fero verbera tergo; caedant umeros robora fortes stipesque potens {{r|1120}}duris oneret pectora nodis: plangant tantos arma dolores. [p. 41] 1135Ite infaustum genus, o pueri, noti per iter triste laboris, non vos patriae laudis comites ulti saevos vulnere reges, non Argiva membra palaestra {{r|1125}}flectere docti fortes caestu fortesque manu, iam tamen ausi telum Scythicis leve corytis missum certa librare manu tutosque fuga figere cervos: {{r|1130}}nondumque ferae terga iubatae ite ad Stygios, umbrae, portus ite, innocuae, quas in primo limine vitae scelus oppressit patriusque furor, ite, iratos visite reges.</poem> ==ACTVS V== ===V.i=== <poem>[HERCVLES ⸱ AMPHITRYON ⸱ THESEVS] '''HERCVLES''' Quis hic locus, quae regio, quae mundi plaga? ubi sum? sub ortu solis, an sub cardine {{r|1140}}glacialis ursae? numquid Hesperii maris extrema tellus hunc dat Oceano modum? quas trahimus auras? quod solum fesso subest? certe redimus, unde prostrata ad domum video cruenta corpora? an nondum exuit {{r|1145}}simulacra mens inferna? post reditus quoque oberrat oculis turba feralis meis? pudet fateri: paveo; nescio quod mihi, nescio quod animus grande praesagit malum, ubi es, parens? ubi illa natorum grege [p. 42] 1150animosa coniunx? cur latus laevum vacat spolio leonis? quonam abit tegimen meum idemque somno mollis Herculeo torus? ubi tela? ubi arcus? arma quis vivo mihi detrahere potuit? spolia quis tanta abstulit {{r|1155}}ipsumque quis non Herculis somnum horruit? libet meum videre victorem, libet (exurge, virtus) quem novum caelo pater genuit relicto, cuius in fetu stetit nox longior quam nostra, quod cerno nefas? {{r|1160}}nati cruenta caede confecti iacent, perempta coniunx, quis Lycus regnum obtinet quis tanta Thebis scelera moliri ausus est Hercule reverso? quisquis Ismeni loca, Actaea quisquis arva, qui gemino mari {{r|1165}}pulsata Pelopis regna Dardanii colis, succurre, saevae cladis auctorem indica. ruat ira in omnis: hostis est quisquis mihi non monstrat hostem, victor Alcidae, lates? procede, seu tu vindicas currus truces {{r|1170}}Thracis cruenti sive Geryonae pecus Libyaeve dominos, nulla pugnandi mora est. en nudus asto; vel meis armis licet petas inermem, cur meos Theseus fugit paterque vultus? ora cur condunt sua? {{r|1175}}differte fletus; quis meos dederit neci omnis simul, profare. quid, genitor, siles? at tu ede, Theseu, sed tua, Theseu, fide. uterque tacitus ora pudibunda obtegit furtimque lacrimas fundit, in tantis malis {{r|1180}}quid est pudendum? numquid Argivae impotens [p. 43] dominator urbis, numquid infestum Lyci pereuntis agmen clade nos tanta obruit? per te meorum facinorum laudem precor, genitor, tuique nominis semper mihi {{r|1185}}numen secundum, fare, quis fudit domum? cui praeda iacui? ''''AMPH.''' Tacita sic abeant mala. '''HERC.''' Vt inultus ego sim? ''''AMPH.''' Saepe vindicta obfuit. '''HERC.''' Quisquamne segnis tanta toleravit mala? ''''AMPH.''' Maiora quisquis timuit. '''HERC.''' His etiam, pater, {{r|1190}}quicquam timeri maius aut gravius potest? ''''AMPH.''' Cladis tuae pars ista quam nosti quota est? '''HERC.''' Miserere, genitor, supplices tendo manus. quid hoc? manus refugit, hic errat scelus. unde hic cruor? quid illa puerili madens {{r|1195}}harundo leto? tincta Lernaea nece iam tela video nostra, non quaero manum. quis potuit arcum flectere aut quae dextera sinuare nervum rite cedentem mihi? ad vos revertor; genitor, hoc nostrum est scelus? {{r|1200}}tacuere? nostrum est. ''''AMPH.''' Luctus est istic tuus, crimen novercae: casus hic culpa caret. '''HERC.''' Nunc parte ab omni, genitor, iratus tona, oblite nostri vindica sera manu saltem nepotes. stelliger mundus sonet {{r|1205}}flammasque et hic et ille iaculetur polus: rupes ligatum Caspiae corpus trahant atque ales avida— cur Promethei vacant scopuli? vacat cur vertice immenso feras volucresque pascens Caucasi abruptum latus {{r|1210}}nudumque silvis? illa quae pontum Scythen Symplegas artat hinc et hinc vinctas manus distendat alto, cumque revocata vice in se coibunt saxaque in caelum expriment [p. 44] actis utrimque rupibus medium mare, {{r|1215}}ego inquieta montium iaceam mora. quin structum acervans nemore congesto aggerem cruore corpus impio sparsum cremo? sic, sic agendum est: inferis reddam Herculem. ''''AMPH.''' Nondum tumultu pectus attonito carens {{r|1220}}mutavit iras quodque habet proprium furor, in se ipse saevit, '''HERC.''' Dira Furiarum loca et inferorum carcer et sonti plaga decreta turbae— si quod exilium latet ulterius Erebo, Cerbero ignotum et mihi: {{r|1225}}hoc me abde, tellus; Tartari ad finem ultimum mansurus ibo. pectus o nimium ferum!— quis vos per omnem, liberi, sparsos domum deflere digne poterit? hic durus malis lacrimare vultus nescit, huc arcum date, {{r|1230}}date huc sagittas, stipitem huc vastum date. tibi tela frangam nostra, tibi nostros, puer, rumpemus arcus; at tuis stipes gravis ardebit umbris; ipsa Lernaeis frequens pharetra telis in tuos ibit rogos: {{r|1235}}dent arma poenas, vos quoque infaustas meis cremabo telis, o novercales manus. ''''AMPH.''' Quis nomen usquam sceleris errori addidit? '''HERC.''' Saepe error ingens sederis obtinuit locum. ''''AMPH.''' Nunc Hercule opus est: perfer hanc molem mali. '''HERC.''' {{r|1240}}Non sic furore cessit extinctus pudor, populos ut omnes impio aspectu fugem. arma, arma, Theseu, flagito propere mihi subtracta reddi, sana si mens est mihi, [p. 45] referte manibus tela; si remanet furor, {{r|1245}}pater, recede: mortis inveniam viam. ''''AMPH.''' Per sancta generis sacra, per ius nominis utrumque nostri, sive me altorem vocas seu tu parentem, perque venerandos piis canos, senectae parce desertae, precor, {{r|1250}}annisque fessis; unicum lapsae domus firmamen, unum lumen afflicto malis temet reserva. nullus ex te contigit fructus laborum; semper aut dubium mare aut monstra timui; quisquis in toto furit {{r|1255}}rex saevus orbe, manibus aut aris nocens, a me timetur: semper absentis pater fructum tui factumque et aspectum peto. '''HERC.''' Cur animam in ista luce detineam amplius morerque nihil est: cuncta iam amisi bona, {{r|1260}}mentem arma famam coniugem gnatos manus, etiam furorem, nemo polluto queat animo mederi: morte sanandum est scelus. ''''AMPH.''' Perimes parentem, '''HERC.''' Facere ne possim, occidam. ''''AMPH.''' Genitore coram? '''HERC.''' Cernere hunc docui nefas. ''''AMPH.''' {{r|1265}}Memoranda potius omnibus facta intuens unius a te criminis veniam pete. '''HERC.''' Veniam dabit sibi ipse, qui nulli dedit? laudanda feci iussus: hoc unum meum est. succurre, genitor; sive te pietas movet {{r|1270}}seu triste fatum sive violatum decus virtutis: effer arma; vincatur mea fortuna dextra, '''THES.''' Sunt quidem patriae preces satis efficaces, sed tamen nostro quoque [p. 46] movere fletu, surge et adversa impetu {{r|1275}}perfringe solito, nunc tuum nulli imparem animum malo resume, nune magna tibi virtute agendum est: Herculem irasci veta. '''HERC.''' Si vivo, feci scelera; si morior, tuli. purgare terras propero, iamdudum mihi {{r|1280}}monstrum impium saevumque et immite ac ferum oberrat: agedum dextra, conare aggredi ingens opus, labore bis seno amplius. ignava cessas, fortis in pueros modo pavidasque matres? arma nisi dantur mihi, {{r|1285}}aut omne Pindi Thracis excidam nemus Bacchique lucos et Cithaeronis iuga mecum cremabo, aut tota cum domibus suis dominisque tecta, cum deis templa omnibus Thebana supra corpus excipiam meum {{r|1290}}atque urbe versa condar, et, si fortibus leve pondus umeris moenia immissa incident septemque opertus non satis portis premar, onus omne media parte quod mundi sedet dirimitque superos, in meum vertam caput. ''''AMPH.''' Reddo arma. '''HERC.''' Vox est digna genitore {{r|1295}}Herculis. hoc en peremptus spiculo cecidit puer— ''''AMPH.''' Hoc Iuno telum manibus immisit tuis. '''HERC.''' Hoc nunc ego utar. ''''AMPH.''' Ecce quam miserum cor palpitat pectusque sollicitum ferit. metu '''HERC.''' Aptata harundo est. ''''AMPH.''' Ecce iam facies {{r|1300}}scelus [p. 47] volens sciensque. '''HERC.''' Pande, quid fieri iubes? ''''AMPH.''' Nihil rogamus: noster in tuto est dolor. natum potes servare tu solus mihi, eripere nec tu; maximum evasi metum: {{r|1305}}miserum haut potes me facere, felicem potes. sic statue, quicquid statuis, ut causam tuam famamque in arto stare et ancipiti scias: aut vivis aut occidis, hanc animam levem fessamque senio nec minus fessam malis {{r|1310}}in ore primo teneo, tam tarde patri vitam dat aliquis? non feram ulterius moram, laetare! ferro pectus impresso induam: hic, hic iacebit Herculis sani scelus. '''HERC.''' Iam parce, genitor, parce, iam revoca manum. {{r|1315}}succumbe, virtus, perfer imperium patris. eat ad labores hic quoque Herculeos labor: vivamus, artus alleva afflictos solo, Theseu, parentis, dextra contactus pios scelerata refugit, ''''AMPH.''' Hanc manum amplector libens, {{r|1320}}hac nisus »ibo, pectori hanc aegro admovens pellam dolores, '''HERC.''' Quem locum profugus petam? ubi me recondam quave tellure obruar? quis Tanais aut quis Nilus aut quis Persica violentus unda Tigris aut Rhenus ferox {{r|1325}}Tagusve Hibera turbidus gaza fluens abluere dextram poterit? Arctoum licet Maeotis in me gelida transfundat mare et tota Tethys per meas currat manus, haerebit altum facinus, in quas impius {{r|1330}}terras recedes? ortum an occasum petes? ubique notus perdidi exilio locum. [p. 48] me refugit orbis, astra transversos agunt obliqua cursus, ipse Titan Cerberum meliore vultu vidit, o fidum caput, {{r|1335}}Theseu, latebram quaere longinquam abditam; quoniamque semper sceleris alieni arbiter amas nocentes, gratiam meritis refer vicemque nostris: redde me infernis precor umbris reductum, meque subiectum tuis {{r|1340}}constitue vinclis: ille me abscondet locus. sed et ille novit. '''THES.''' Nostra te tellus manet. illic solutam caede Gradivus manum restituit armis: illa te, Alcide, vocat, facere innocentes terra quae superos solet.</poem> dikblnqvf26h1nmgwbh5a0y5gqoch9t 269691 269690 2026-06-08T18:35:55Z Saumache 27923 269691 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= Hercules furens |OperaeWikiPagina= Hercules furens |Annus= Saeculo I |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera= tragoediae }} {| align=center id=toc |- align=center | ACTVS I - [[#I.i|i]] ⸱ [[#I.ii|ii]]<br>ACTVS II - [[#II.i|i]] ⸱ [[#II.ii|ii]] ⸱ [[#II.iii|iii]]<br>ACTVS III - [[#III.i|i]] ⸱ [[#III.ii|ii]] ⸱ [[#III.iii|iii]]<br>ACTVS IV - [[#IV.i|i]] ⸱ [[#IV.ii|ii]]<br>ACTVS V - [[#V.i|i]] |} ==PERSONAE== <poem> IVNO HERCVLES LYCVS MEGARA AMPHITRYON THESEVS CHORVS THEBANORVM </poem> ==ACTVS I== ===I.i=== <poem>[IVNO] Soror Tonantis (hoc enim solum mihi nomen relictum est) semper alienum Iovem ac templa summi vidua deserui aetheris locumque caelo pulsa paelicibus dedi; tellus colenda est: paelices caelum tenent, {{Versus|5}} hinc Arctos alta parte glacialis poli sublime classes sidus Argolicas agit; hinc, qua tepenti vere labatur dies, Tyriae per undas vector Europae nitet; illinc timendum ratibus ac ponto gregem {{Versus|10}} passim vagantes exerunt Atlantides. ferro minax hinc terret Orion deos suasque Perseus aureus stellas habet; hinc clara gemini signa Tyndaridae micant quibusque natis mobilis tellus stetit. {{Versus|15}} nec ipse tantum Bacchus aut Bacchi parens adiere superos: ne qua pars probro vacet, mundus puellae serta Gnosiacae gerit, sed vetera sero querimur… …una me dira ac fera Thebana tellus nuribus a! sparsa impiis {{Versus|20}} quotiens novercam fecit! escendat licet meumque victrix teneat Alcmene locum, pariterque natus astra promissa occupet, in cuius ortus mundus impendit diem tardusque Eoo Phoebus effulsit mari {{Versus|25}} retinere mersum iussus Oceano iubar. non sic abibunt odia; vivaces aget violentus iras animus et saevus dolor aeterna bella pace sublata geret. Quae bella? quicquid horridum tellus creat {{Versus|30}} inimica, quicquid pontus aut aer tulit terribile dirum pestilens atrox ferum, fractum atque domitum est. superat et crescit malis iraque nostra fruitur; in laudes suas mea vertit odia: dum nimis saeva impero, {{Versus|35}} patrem probavi, gloriae feci locum, qua Sol reducens quaque deponens diem binos propinqua tinguit Aethiopas face, indomita virtus colitur et toto deus narratur orbe. monstra iam desunt mihi {{Versus|40}} minorque labor est Herculi iussa exequi, quam mihi iubere: laetus imperia excipit, quae fera tyranni iura violenta queant nocere iuveni? nempe pro telis gerit quae timuit et quae fudit: armatus venit {{Versus|45}} leone et hydra, nec satis terrae patent: effregit ecce limen inferni Iovis et opima victi regis ad superos refert, parum est reverti, foedus umbrarum perit: vidi ipsa, vidi nocte discussa inferum {{Versus|50}} et Dite domito spolia iactantem patri fraterna, cur non Tinctum et oppressum trahit ipsum catenis paria sortitum Iovi Ereboque capto potitur et retegit Styga? patefacta ab imis manibus retro via est {{Versus|55}} et sacra dirae mortis in aperto iacent. at ille, rupto carcere umbrarum ferox, de me triumphat et superbifica manu atrum per urbes ducit Argolicas canem. viso labantem Cerbero vidi diem {{Versus|60}} pavidumque Solem; me quoque invasit tremor, et terna monstri colla devicti intuens timui imperasse. levia sed nimium queror; caelo timendum est, regna ne summa occupet qui vicit ima: sceptra praeripiet patri. {{Versus|65}} nec in astra lenta veniet ut Bacchus via: iter ruina quaeret et vacuo volet regnare mundo, robore experto tumet, et posse caelum viribus vinci suis didicit ferendo; subdidit mundo caput {{Versus|70}} nec flexit umeros molis immensae labor meliusque collo sedit Herculeo polus. immota cervix sidera et caelum tulit et me prementem: quaerit ad superos viam. Perge ira, perge et magna meditantem opprime, {{Versus|75}} congredere, manibus ipsa dilacera tuis: quid tanta mandas odia? discedant ferae, ipse imperando fessus Eurystheus vacet. Titanas ausos rumpere imperium Iovis emitte, Siculi verticis laxa specum, {{Versus|80}} tellus gigante Doris excusso tremens supposita monstri colla terrifici levet — [sublimis alias Luna concipiat feras] sed vicit ista. quaeris Alcidae parem? nemo est nisi ipse: bella iam secum gerat. {{Versus|85}} adsint ab imo Tartari fundo excitae Eumenides, ignem flammeae spargant comae, viperea saevae verbera incutiant manus, i nunc, superbe, caelitum sedes pete, humana temne. iam Styga et manes ferox {{Versus|90}} fugisse credis? hic tibi ostendam inferos, revocabo in alta conditam caligine, ultra nocentum exilia, discordem deam quam munit ingens montis oppositi specus; educam et imo Ditis e regno extraham {{Versus|95}} quicquid relictum est: veniet invisum Scelus suumque lambens sanguinem Impietas ferox Errorque et in se semper armatus Furor — hoc hoc ministro noster utatur dolor. Incipite, famulae Ditis, ardentem citae {{Versus|100}} concutite pinum et agmen horrendum anguibus Megaera ducat atque luctifica manu vastam rogo flagrante corripiat trabem, hoc agite, poenas petite vitiatae Stygis. concutite pectus, acrior mentem excoquat {{Versus|105}} quam qui caminis ignis Aetnaeis furit: ut possit animo captus Alcides agi, magno furore percitus, vobis prius insaniendum est. Iuno, cur nondum furis? me me, sorores, mente deiectam mea {{Versus|110}} versate primam, facere si quicquam apparo dignum noverca; vota mutentur mea: natos reversus videat incolumes precor manuque fortis redeat, inveni diem, invisa quo nos Herculis virtus iuvet. {{Versus|115}} me vicit: et se vincat et cupiat mori ab inferis reversus, hic prosit mihi Iove esse genitum, stabo at, ut certo exeant emissa nervo tela, librabo manu, regam furentis arma, pugnanti Herculi {{Versus|120}} tandem favebo — scelere perfecto licet admittat illas genitor in caelum manus. Movenda iam sunt bella: clarescit dies ortuque Titan lucidus croceo subit.</poem> ===I.ii=== <poem>''Chorus''. Iam rara micant sidera prono {{Versus|125}} languida mundo; nox victa vagos contrahit ignes luce renata, cogit nitidum Phosphoros agmen: signum celsi glaciale poli septem stellis Arcados ursae {{Versus|130}} lucem verso temone vocat. Iam caeruleis evectus equis Titan summa prospicit Oeta; iam Cadmeis incluta Bacchis aspersa die dumeta rubent {{Versus|135}} Phoebique fugit reditura soror. labor exoritur durus et omnis agitat curas aperitque domos. Pastor gelida cana pruina grege dimisso pabula carpit; {{Versus|140}} ludit prato liber aperto nondum rupta fronte iuvencus, vacuae reparant ubera matres; errat cursu levis incerto molli petulans haedus in herba. {{Versus|145}} Pendet summo stridula ramo pinnasque novo tradere soli gestit querulos inter nidos Thracia paelex, turbaque circa confusa sonat {{Versus|150}} murmure mixto testata diem. Carbasa ventis credit dubius navita vitae, laxos aura complente sinus, hic exesis pendens scopulis {{Versus|155}} aut deceptos instruit hamos aut suspensus spectat pressa praemia dextra: sentit tremulum linea piscem. Haec, innocuae quibus est vitae {{Versus|160}} tranquilla quies {{Versus|160}} et laeta suo parvoque domus; spes immanis urbibus errant trepidique metus. Ille superbos aditus regum duraeque fores expers somni {{Versus|165}} colit, hic nullo fine beatas componit opes gazis inhians et congesto pauper in auro. Illum populi favor attonitum fluctuque magis mobile vulgus {{Versus|170}} aura tumidum tollit inani; hic clamosi rabiosa fori iurgia vendens improbus iras et. verba locat. Novit paucos secura quies, {{Versus|175}} qui velocis memores aevi tempora numquam reditura tenent, dum fata sinunt, vivite laeti: properat cursu vita citato volucrique die {{Versus|179}} rota praecipitis vertitur anni; {{Versus|180}} durae peragunt pensa sorores nec sua retro fila revolvunt. At gens hominum fertur rapidis obvia fatis incerta sui: Stygias ultro quaerimus undas. {{Versus|185}} nimium, Alcide, pectore forti properas maestos visere manes: certo veniunt tempore Parcae, nulli iusso cessare licet, nulli scriptum proferre diem: {{Versus|190}} recipit populos urna citatos. Alium multis gloria terris tradat et omnes fama per urbes garrula laudet caeloque parem tollat et astris; {{Versus|195}} alius curru sublimis eat: me mea tellus venit ad pigros cana senectus, humilique loco sed certa sedet sordida parvae fortuna domus: {{Versus|200}} alte virtus animosa cadit. — Sed maesta venit crine soluto Megara parvum comitata gregem, tardusque senio graditur Alcidae parens.</poem> ==ACTVS II== ===II.i=== <poem>[AMPHITRYON ⸱ MEGARA] '''MEGARA''' O magne Olympi rector et mundi arbiter, {{Versus|205}} iam statue tandem gravibus aerumnis modum finemque cladi. nulla lux umquam mihi secura fulsit: finis alterius mali gradus est futuri, protinus reduci novus paratur hostis; antequam laetam domum {{Versus|210}} contingat, aliud iussus ad bellum meat; nec ulla requies tempus aut ullum vacat, nisi dum iubetur. sequitur a primo statim infesta Iuno: numquid immunis fuit infantis aetas? monstra superavit prius {{Versus|215}} quam nosse posset, gemina cristati caput angues ferebant ora, quos contra obvius reptabat infans igneos serpentium oculos remisso lumine ac placido intuens; artos serenis vultibus nodos tulit, {{Versus|220}} et tumida tenera guttura elidens manu prolusit hydrae. Maenali pernix fera, multo decorum praeferens auro caput, deprensa cursu; maximus Nemeae timor pressus lacertis gemuit Herculeis leo. {{Versus|225}} quid stabula memorem dira Bistonii gregis suisque regem pabulum armentis datum, solitumque densis hispidum Erymanthi iugis Arcadia quatere nemora Maenalium suem, taurumque centum non levem populis metum? {{Versus|230}} inter remotos gentis Hesperiae greges pastor triformis litoris Tartesii peremptus, acta est praeda ab occasu ultimo; notum Cithaeron pavit Oceano pecus. penetrare iussus solis aestivi plagas {{Versus|235}} et adusta medius regna quae torret dies utrimque montes solvit ac rupto obice latam ruenti fecit Oceano viam. post haec adortus nemoris opulenti domos aurifera vigilis spolia serpentis tulit; {{Versus|240}} quid? saeva Lernae monstra, numerosum malum, non igne demum vicit et docuit mori, solitasque pinnis condere obductis diem petit ab ipsis nubibus Stymphalidas? non vicit illum caelibis semper tori {{Versus|245}} regina gentis vidua Thermodontiae, nec ad omne clarum facinus audaces manus stabuli fugavit turpis Augei labor. Quid ista prosunt? orbe defenso caret, sensere terrae pacis auctorem suae {{Versus|250}} abesse tristes: prosperum ac felix scelus virtus vocatur; sontibus parent boni. ius est in armis, opprimit leges timor, ante ora vidi nostra truculenta manu gnatos paterni cadere regni vindices {{Versus|255}} ipsumque, Cadini nobilis stirpem ultimam, occidere, vidi regium capitis decus cum capite raptum, quis satis Thebas fleat? ferax deorum terra, quem dominum tremis? e cuius arvis eque fecundo sinu {{Versus|260}} stricto iuventus orta cum ferro stetit cuiusque muros natus Amphion Iove struxit canoro saxa modulatu trahens, in cuius urbem non semel divum parens caelo relicto venit, haec quae caelites {{Versus|265}} recepit et quae fecit et (fas sit loqui) fortasse faciet, sordido premitur iugo. Cadmca proles atque Ophionium genus, quo reccidistis? tremitis ignavum exulem, suis carentem finibus, nostris gravem. {{Versus|270}} qui scelera terra quique persequitur mari ac saeva iusta sceptra confringit manu nunc servit absens fertque quae fieri vetat, tenetque Thebas exul Herculeas Lycus, sed non tenebit, aderit et poenas petet {{Versus|275}} subitusque ad astra emerget; inveniet viam aut faciet, adsis sospes et remees precor tandemque venias victor ad victam domum. '''MEG.''' Emerge, coniunx, atque dispulsas manu abrumpe tenebras; nulla si retro via {{Versus|280}} iterque clusum est, orbe diducto redi et quicquid atra nocte possessum latet emitte tecum, dirutis qualis iugis praeceps citato flumini quaerens iter quondam stetisti, scissa cum vasto impetu {{Versus|285}} patuere Tempe; pectore impulsus tuo huc mons et illuc cessit et rupto aggere nova cucurrit Thessalus torrens via: talis, parentes liberos patriam petens, erumpe rerum terminos tecum efferens, {{Versus|290}} et quicquid avida tot per annorum gradus abscondit aetas redde et oblitos sui lucisque pavidos ante te populos age. indigna te sunt spolia, si tantum refers quantum imperatum est. magna sed nimium loquor {{Versus|295}} ignara nostrae sortis, unde illum mihi quo te tuamque dexteram amplectar diem reditusque lentos nec mei memores querar? tibi, o deorum ductor, indomiti ferent centena tauri colla; tibi, frugum potens, {{Versus|300}} secreta reddam sacra: tibi muta fide longas Eleusin tacita iactabit faces, tum restitutas fratribus rebor meis animas et ipsum regna moderantem sua florere patrem, si qua te maior tenet {{Versus|305}} clausum potestas, sequimur: aut omnes tuo defende reditu sospes aut omnes trahe. trahes nec ullus eriget fractos deus. '''AMPH.''' O socia nostri sanguinis, casta fide servans torum natosque magnanimi Herculis, {{Versus|310}} meliora mente concipe atque animum excita. aderit profecto, qualis ex omni solet labore, maior. '''MEG.''' Quod nimis miseri volunt hoc facile credunt, '''AMPH.''' Immo quod metuunt nimis numquam moveri posse nec tolli putant: {{Versus|315}} prona est timori semper in peius fides. '''MEG.''' Demersus ac defossus et toto insuper oppressus orbe quam viam ad superos habet? '''AMPH.''' Quam tunc habebat, cum per arentem plagam et fiuctuantes more turbati maris {{Versus|320}} adit harenas bisque discedens fretum et bis recurrens, cumque deserta rate deprensus haesit Syrtium brevibus vadis et puppe fixa maria superavit pedes. '''MEG.''' Iniqua raro maximis virtutibus {{Versus|325}} fortuna parcit; nemo se tuto diu periculis offerre tam crebris potest: quem saepe transit casus, aliquando invenit. Sed ecce saevus ac minas vultu gerens et qualis animo est, talis incessu venit {{Versus|330}} aliena dextra sceptra concutiens Lycus.</poem> ===II.ii=== <poem>[LYCVS ⸱ MEGARA ⸱ AMPHITHRYON] '''LYC.''' Vrbis regens opulenta Thebanae loca et omne quicquid uberi cingit solo obliqua Phocis, quicquid Ismenos rigat, quicquid Cithaeron vertice excelso videt, {{Versus|335}} [et bina findens Isthmos exilis freta] non vetera patriae iura possideo domus ignavus heres; nobiles non sunt mihi avi nec altis inclitum titulis genus. sed clara virtus: qui genus iactat suum. {{Versus|340}} aliena laudat, rapta sed trepida manu sceptra obtinentur; omnis in ferro est salus: quod civibus tenere te invitis scias. strictus tuetur ensis, alieno in loco haut stabile regnum est; una sed nostras potest {{Versus|345}} fundare vires iuncta regali face thalamisque Megara: ducet e genere inclito novitas colorem nostra, non equidem reor fore ut recuset ac meos spernat toros; quod si impotenti pertinax animo abnuet, {{Versus|350}} stat tollere omnem penitus Herculeam domum. invidia factum ac sermo popularis premet? ars prima regni est posse * invidiam pati. temptemus igitur, fors dedit nobis locum. namque ipsa, tristi vestis obtentu caput {{Versus|355}} velata, iuxta praesides adstat deos laterique adhaeret verus Alcidae sator. '''MEG.''' Quidnam iste, nostri generis exitium ac lues, novi parat? quid temptat? '''LYC.''' O clarum trahens a stirpe nomen regia, facilis mea {{Versus|360}} parumper aure verba patienti excipe. si aeterna semper odia mortales gerant nec coeptus umquam cedat ex animis furor, sed arma felix teneat infelix paret, nihil relinquent bella; tum vastis ager {{Versus|365}} squalebit arvis, subdita tectis face altus sepultas obruet gentes cinis. pacem reduci velle victori expedit, victo necesse est. particeps regno veni; sociemur animis, pignus hoc fidei cape: {{Versus|370}} continge dextram, quid truci vultu siles? '''MEG.''' Egone ut parentis sanguine aspersam manum fratrumque gemina caede contingam? prius extinguet ortus, referet occasus diem, pax ante fida nivibus et flammis erit {{Versus|375}} et Scylla Siculum iunget Ausonio latus, priusque multo vicibus alternis fugax Euripus unda stabit Euboica piger. patrem abstulisti, regna, germanos, larem patrium — quid ultra est? una res superest mihi {{Versus|380}} fratre ac parente carior, regno ac lare: odium tui, quod esse cum populo mihi commune doleo: pars quota ex illo mea est? dominare tumidus, spiritus altos gere: sequitur superbos ultor a tergo deus. {{Versus|385}} Thebana novi regna: quid matres loquar passas et ausas scelera? quid geminum nefas mixtumque nomen coniugis nati patris? quid bina fratrum castra? quid totidem rogos? riget superba Tantalis luctu parens {{Versus|390}} maestusque Phrygio manat in Sipylo lapis. quin ipse torvum subrigens crista caput Illyrica Cadmus regna permensus fuga longas reliquit corporis tracti notas. haec te manent exempla: dominare ut libet, {{Versus|395}} dum solita regni fata te nostri vocent '''LYC.''' Agedum efferatas rabida voces amove et disce regum imperia ab Alcide pati ego rapta quamvis sceptra victrici geram dextra regamque cuncta sine legum metu {{Versus|400}} quas arma vincunt, pauca pro causa loquar nostra, cruento cecidit in bello pater? cecidere fratres? arma non servant modum; nec temperari facile nec reprimi potest stricti ensis ira, bella delectat cruor. {{Versus|405}} sed ille regno pro suo, nos improba cupidine acti? quaeritur belli exitus, non causa, sed nunc pereat omnis memoria: cum victor arma posuit, et victum decet deponere odia. non ut inflexo genu {{Versus|410}} regnantem adores petimus: hoc ipsum placet animo ruinas quod capis magno tuas; es rege coniunx digna: sociemus toros. '''MEG.''' Gelidus per artus vadit exanguis tremor. quod facinus aures pepulit? haut equidem horrui, {{Versus|415}} cum pace rupta bellicus muros fragor circumsonaret, pertuli intrepide omnia: thalamos tremesco; capta nunc videor mihi. gravent catenae corpus et longa fame mors protrahatur lenta: non vincet fidem {{Versus|420}} vis ulla nostram; moriar, Alcide, tua. '''LYC.''' Animosne mersus inferis coniunx facit? '''MEG.''' Inferna tetigit, posset ut supera assequi. '''LYC.''' Telluris illum pondus immensae premit. '''MEG.''' Nullo premetur onere, qui caelum tulit. {{Versus|425}} '''LYC.''' Cogere. '''MEG.''' Cogi qui potest nescit mori. ''Lyc''. Effare potius, quod novis thalamis parem Regale munus. '''MEG.''' Aut tuam mortem aut meam. '''LYC.''' Moriere demens, '''MEG.''' Coniugi occurram meo. '''LYC.''' Sceptrone nostro famulus est potior tibi? {{Versus|430}} '''MEG.''' Quot iste famulus tradidit reges neci. '''LYC.''' Cur ergo regi servit et patitur iugum? '''MEG.''' Imperia dura tolle: quid virtus erit? '''LYC.''' Obici feris monstrisque virtutem putas? '''MEG.''' Virtutis est domare quae cuncti pavent. {{Versus|435}} '''LYC.''' Tenebrae loquentem magna Tartareae premunt. '''MEG.''' Non est ad astra mollis e terris via. '''LYC.''' Quo patre genitus caelitum sperat domos? i '''AMPH.''' Miseranda coniunx Herculis magni, sile: partes meae sunt reddere Alcidae patrem {{Versus|440}} genusque verum, post tot ingentis viri memoranda facta postque pacatum manu quodcumque Titan ortus et labens videt, post monstra tot perdomita, post Phlegram impio sparsam cruore postque defensos deos {{Versus|445}} nondum liquet de patre? mentimur Iovem: Iunonis odio crede. '''LYC.''' Quid violas Iovem? mortale caelo non potest iungi genus. '''AMPH.''' Communis ista pluribus causa est deis. '''LYC.''' Famuline fuerant ante quam fierent dei? {{Versus|450}} '''AMPH.''' Pastor Pheraeos Delius pavit greges. '''LYC.''' Sed non per omnes exul erravit plagas. '''AMPH.''' Quem profuga terra mater errante edidit? '''LYC.''' Num monstra saeva Phoebus aut timuit feras? '''AMPH.''' Primus sagittas imbuit Phoebi draco. {{Versus|455}} '''LYC.''' Quam gravia parvus tulerit ignoras mala? '''AMPH.''' E matris utero fulmine eiectus puer mox fulminanti proximus patri stetit. quid? qui gubernat astra, qui nubes quatit, non latuit infans rupis Idaeae specu? {{Versus|460}} sollicita tanti pretia natales habent semperque magno constitit nasci deum. '''LYC.''' Quemcumque miserum videris, hominem scias. '''AMPH.''' Quemcumque fortem videris, miserum neges. '''LYC.''' Fortem vocemus cuius ex umeris leo, {{Versus|465}} donum puellae factus, et clava excidit fulsitque pictum veste Sidonia latus? fortem vocemus cuius horrentes comae maduere nardo, laude qui notas manus ad non virilem tympani movit sonum, {{Versus|470}} mitra ferocem barbara frontem premens? '''AMPH.''' Non erubescit Bacchus effusos tener sparsisse crines nec manu molli levem vibrare thyrsum, cum parum forti gradu auro decorum syrma barbaricum trahit: {{Versus|475}} post multa virtus opera laxari solet. '''LYC.''' Hoc Euryti fatetur eversi domus pecorumque ritu virginum oppressi greges: hoc nulla Iuno, nullus Eurystheus iubet: ipsius haec sunt opera. '''AMPH.''' Non nosti omnia: {{Versus|480}} ipsius opus est caestibus fractus suis Eryx et Eryci iunctus Antaeus Libys, et qui hospitali caede manantes foci bibere iustum sanguinem Busiridis; ipsius opus est vulneri et ferro iuvius {{Versus|485}} mortem coactus integer Cycnus pati nec unus una Geryon victus manu. eris inter istos — qui tamen nullo stupro laesere thalamos, '''LYC.''' Quod Iovi hoc regi licet: Iovi dedisti coniugem, regi dabis; {{Versus|490}} et te magistro non novum hoc discet nurus, etiam viro probante meliorem sequi. sin copulari pertinax taedis negat, vel ex coacta nobilem partum feram. '''MEG.''' Vmbrae Creontis et penates Labdaci {{Versus|495}} et nuptiales impii Oedipodae faces, nunc solita nostro fata coniugio date. nunc, nunc, cruentae regis Aegypti nurus, adeste multo sanguine infectae manus. dest una numero Danais: explebo nefas. {{Versus|500}} '''LYC.''' Coniugia quoniam pervicax nostra abnuis regemque terres, sceptra quid possint scies. complectere aras: nullus eripiet deus te mihi, nec orbe si remolito queat ad supera victor numina Alcides vehi. {{Versus|505}} congerite silvas: templa supplicibus suis iniecta fiagrent, coniugem et totum gregem consumat unus igne subiecto rogus. '''AMPH.''' Hoc munus a te genitor Alcidae peto, rogare quod me deceat, ut primus cadam. {{Versus|510}} '''LYC.''' Qui morte cunctos luere supplicium iubet nescit tyrannus esse: diversa inroga; miserum veta perire, felicem iube. ego, dum cremandis trabibus accrescit rogus, sacro regentem maria votivo colam. {{Versus|515}} '''AMPH.''' Pro numinum vis summa, pro caelestium rector parensque, cuius excussis tremunt humana telis, impiam regis feri compesce dextram! quid deos frustra precor? ubicumque es, audi, nate. cur subito labant {{Versus|520}} agitata motu templa? cur mugit solum? [infernus imo sonuit e fundo fragor] audimur! est est sonitus Herculei gradus.</poem> ===II.iii=== <poem>[CHORVS THEBANORVM] O Fortuna viris invida fortibus, quam non aequa bonis praemia dividis. {{Versus|525}} Eurystheus facili regnet in otio: Alcmena genitus bella per omnia monstris exagitet caeliferam manum: serpentis resecet colla feracia, deceptis referat mala sororibus, {{Versus|530}} cum somno dederit pervigiles genu* pomis divitibus praepositus draco. Intravit Scythiae multivagas domos et gentes patriis sedibus hospites, calcavitque freti terga rigentia {{Versus|535}} et mutis tacitum litoribus mare. illic dura carent aequora fluctibus, et qua plena rates carbasa tenderent, intonsis teritur semita Sarmatis, stat pontus, vicibus mobilis annuis, {{Versus|540}} navem nunc facilis nunc equitem pati. illic quae viduis gentibus imperat, aurato religans ilia balteo, detraxit ^ spolium nobile corpori et peltam et nivei vincula pectoris. {{Versus|545}} victorem posito suspiciens genu. Qua spe praecipites actus ad inferos, audax ire vias inremeabiles, vidisti Siculae regna Proserpinae? illic nulla noto nulla favonio {{Versus|550}} consurgunt tumidis fluctibus aequora: non illic geminum Tyndaridae genus succurrunt timidis sidera navibus: stat pigro pelagus gurgite languidum, et cum Mors avidis pallida dentibus {{Versus|555}} gentes innumeras manibus intulit, uno tot populi remige transeunt. Evincas utinam iura ferae Stygis Parcarumque colos non revocabiles. hic qui rex populis pluribus imperat, {{Versus|560}} bello cum peteres Nestoream Pylon, tecum conseruit pestiferas manus telum tergemina cuspide praeferens: effugit tenui vulnere saucius et mortis dominus pertimuit mori. {{Versus|565}} fatum rumpe manu, tristibus inferis prospectus pateat lucis et invius limes det faciles ad superos vias. Immites potuit flectere cantibus umbrarum dominos et prece supplici {{Versus|570}} Orpheus, Eurydicen dum repetit suam. quae silvas et aves saxaque traxerat ars, quae praebuerat fluminibus moras, ad cuius sonitum constiterant ferae, mulcet non solitis vocibus inferos {{Versus|575}} et surdis resonat clarius in locis, deflent Eurydicen Threiciae nurus, deflent et lacrimis difficiles dei, et qui fronte nimis crimina tetrica quaerunt ac veteres excutiunt reos {{Versus|580}} flentes Eurydicen iuridici sedent, tandem mortis ait 'vincimur' arbiter, 'evade ad superos, lege tamen data: tu post terga tui perge viri comes, tu non ante tuam respice coniugem, {{Versus|585}} quam cum clara deos obtulerit dies Spartam que aderit ianua Taenari. ' odit verus amor nec patitur moras: munus dum properat cernere, perdidit. Quae vinci potuit regia carmine. {{Versus|590}} haec vinci poterit regia viribus.</poem> ==ACTVS III== ===III.i=== <poem>[HERCVLES] O lucis almae rector et caeli decus, qui alterna curru spatia flammifero ambiens inlustre latis exeris terris caput, {{r|595}}da, Phoebe, veniam, si quid inlicitum tui videre vultus: iussus in lucem extuli arcana mundi, tuque, caelestum arbiter parensque, visus fulmine opposito tege; et tu, secundo maria qui sceptro regis, {{r|600}}imas pete undas, quisquis ex alto aspicit terrena, facie pollui metuens nova, aciem reflectat oraque in caelum erigat portenta fugiens: hoc nefas cernant duo, qui advexit et quae iussit, in poenas meas {{r|605}}atque in labores non satis terrae patent Iunonis odio: vidi inaccessa omnibus, ignota Phoebo quaeque deterior polus obscura diro spatia concessit Iovi; et, si placerent tertiae sortis loca, {{r|610}}regnare potui: noctis aeternae chaos et nocte quiddam gravius et tristes deos et fata vidi, morte contempta redi. quid restat aliud? vidi et ostendi inferos. da si quid ultra est, iam diu pateris manus {{r|615}}cessare nostras, Iuno; quae vinci iubes? Sed templa quare miles infestus tenet limenque, sacrum terror armorum obsidet?</poem> ===III.ii=== <poem>[AMPHITRYON ⸱ HERCVLES ⸱ THESEVS ⸱ MEGARA] '''AMPHITRYON''' Vtrumne visus vota decipiunt meos. an ille domitor orbis et Graium decus {{r|620}}tristi silentem nubilo liquit domum? estne ille natus? membra laetitia stupent. o nate. certa at sera Thebarum salus, teneone in auras editum an vana fruor deceptus umbra? tune es? agnosco toros {{r|625}}umerosque et alto nobilem trunco manum. '''HERC.''' Vnde iste, genitor, squalor et lugubribus amicta coniunx? unde tam foedo obsiti paedore nati? quae domum clades gravat? '''AMPH.''' Socer est peremptus, regna possedit Lycus, {{r|630}}natos parentem coniugem leto petit. '''HERC.''' Ingrata tellus, nemo ad Herculeae domus auxilia venit? vidit hoc tantum nefas defensus orbis? cur diem questu tero? mactetur hostia, hanc ferat virtus notam {{r|635}}fiatque summus hostis Alcidae Lycus. ad hauriendum sanguinem inimicum feror: Theseu, resiste, ne qua vis subita ingruat. me bella poscunt, differ amplexus, parens, coniunxque differ, nuntiet Diti Lycus me iam redisse. '''THES.''' {{r|640}}Flebilem ex oculis fuga, regina, vultum, tuque nato sospite lacrimas cadentes reprime: si novi Herculem, Lycus Creonti debitas poenas dabit, lentum est dabit: dat; hoc quoque est lentum: dedit. '''AMPH.''' {{r|645}}Votum secundet qui potest nostrum deus rebusque lassis adsit. O magni comes magnanime nati. pande virtutum ordinem, quam longa maestos ducat ad manes via, ut vincla tulerit dura Tartareus canis. '''THES.''' {{r|650}}Memorare cogis acta securae quoque horrenda menti. vix adhuc certa est fides vitalis aurae, torpet acies luminum hebetesque visus vix diem insuetum ferunt. '''AMPH.''' Pervince, Theseu, quicquid alto in pectore remanet pavoris neve te fructu optimo {{Versus|655}} frauda laborum: quae fuit durum pati, meminisse dulce est fare casus horridos. '''THES.''' Fas omne mundi teque dominantem precor regno capaci teque quam amotam inrita quaesivit Enna mater, ut iura abdita {{Versus|660}} et operta terris liceat impune eloqui. Spartana tellus nobile attollit iugum, densis ubi aequor Taenarus silvis premit; hic ora solvit Ditis invisi domus hiatque rupes alta et immenso specu {{Versus|665}} ingens vorago faucibus vastis patet latumque pandit omnibus populis iter. non caeca tenebris incipit. primo via; tenuis relictae lucis a tergo nitor fulgorque dubius solis afflicti cadit {{Versus|670}} et ludit aciem:nocte sic mixta solet praebere lumen primus aut serus dies. hinc ampla vacuis spatia laxantur locis, in quae omne mersum penetrat humanum genus. nec ire labor est; ipsa deducit via: {{Versus|675}} ut saepe puppes aestus invitas rapit, sic pronus aer urguet atque avidum chaos, gradumque retro flectere haut umquam sinunt umbrae tenaces. intus immensi sinus placido quieta labitur Lethe vado {{Versus|680}} demitque curas, neve remeandi amplius pateat facultas, flexibus multis gravem involvit amnem: qualis incertis vagus Maeander undis ludit et cedit sibi instatque dubius litus an fontem petat. {{Versus|685}} palus inertis foeda Cocyti iacet; hic vultur, illic luctifer bubo gemit omenque triste resonat infaustae strigis. horrent opaca fronde nigrantes comae, taxo imminente quam tenet segnis Sopor, {{Versus|690}} Famesque maesta tabido rictu iacet Pudorque serus conscios vultus tegit. Metus Pavorque + Funus et frendens Dolor aterque Luctus sequitur et Morbus tremens et cincta ferro Bella; in extremo abdita {{Versus|695}} iners Senectus adiuvat baculo gradum. '''AMPH.''' Estne aliqua tellus Cereris aut Bacchi ferax? '''THES.''' Non prata viridi laeta facie germinant nec adulta leni fluctuat Zephyro seges; non ulla ramos silva pomiferos habet: {{Versus|700}} sterilis profundi vastitas squalet soli et foeda tellus torpet aeterno situ. [rerumque maestus finis et mundi ultima] immotus aer haeret et pigro sedet nox atra mundo: cuncta maerore horrida {{Versus|705}} ipsaque morte peior est mortis locus. '''AMPH.''' Quid ille opaca qui regit sceptro loca, qua sede positus temperat populos leves? '''THES.''' Est in recessu Tartari obscuro locus, {{r|710}}quem gravibus umbris spissa caligo alligat. a fonte discors manat hinc uno latex, alter quieto similis (hunc iurant dei) tacente sacram devehens fluvio Styga; at hic tumultu rapitur ingenti ferox {{r|715}}et saxa fluctu volvit Acheron invius renavigari. cingitur duplici vado adversa Ditis regia, atque ingens domus umbrante luco tegitur, hic vasto specu pendent tyranni limina, hoc umbris iter, {{r|720}}haec porta regni, campus hanc circa iacet, in quo superbo digerit vultu sedens animas recentes dira maiestas dei. frons torva, fratrum quae tamen speciem gerat gentisque tantae, vultus est illi Iovis, {{r|725}}sed fulminantis: magna pars regni trucis est ipse dominus, cuius aspectus timet ' quicquid timetur. '''AMPH.''' Verane est fama inferis tam sera reddi iura et oblitos sui sceleris nocentes debitas poenas dare? {{r|730}}quis iste veri rector atque aequi arbiter? '''THES.''' Non unus alta sede quaesitor sedens iudicia trepidis sera sortitur reis. aditur illo Gnosius Minos foro, Rhadamanthus illo, Thetidis hoc audit socer. {{r|735}}quod quisque fecit, patitur; auctorem scelus repetit suoque premitur exemplo nocens: vidi cruentos carcere includi duces et impotentis terga plebeia manu scindi tyranni, quisquis est placide potens {{r|740}}dominusque vitae servat innocuas manus et incruentum mitis imperium regit animoque parcit, longa permensus diu felicis aevi spatia vel caelum petit vel laeta felix nemoris Elysii loca, {{r|745}}iudex futurus, sanguine humano abstine quicumque regnas: scelera taxantur modo maiore vestra, '''AMPH.''' Certus inclusos tenet locus nocentes? utque fert fama. impios supplicia vinclis saeva perpetuis domant? '''THES.''' {{r|750}}Rapitur volucri tortus Ixion rota; cervice saxum grande Sisyphia sedet; in amne medio faucibus siccis senex sectatur undas, alluit mentum latex. fidemque cum iam saepe decepto dedit. {{r|755}}perit unda in ore; poma destituunt famem. praebet volucri Tityos aeternas dapes urnasque frustra Danaides plenas gerunt; errant furentes impiae Cadmeides terretque mensas avida Phineas avis. '''AMPH.''' {{r|760}}Nunc ede nati nobilem pugnam mei. patrui volentis munus an spolium refert? '''THES.''' Ferale tardis imminet saxum vadis. stupent ubi undae, segne torpescit fretum. hunc servat amnem cultu et aspectu horridus {{r|765}}pavidosque manes squalidus vectat senex. impexa pendet barba, deformem sinum nodus coercet, concavae lucent genae; regit ipse longo portitor conto ratem. hic onere vacuam litori puppem applicans {{r|770}}repetebat umbras; poscit Alcides viam cedente turba; dirus exclamat Charon: 'quo pergis, audax? siste properantem gradum.' non passus ullas natus Alcmena moras ipso coactum navitam conto domat {{r|775}}scanditque puppem. cumba populorum capax succubuit uni: sedit et gravior ratis utrimque Lethen latere titubanti bibit. tum victa trepidant monstra, Centauri truces Lapithaeque multo in bella succensi mero; {{r|780}}Stygiae paludis ultimos quaerens sinus fecunda mergit capita Lernaeus labor. post haec avari Ditis apparet domus: hic saevus umbras territat Stygius canis, qui terna vasto capita concutiens sono {{r|785}}regnum tuetur, sordidum tabo caput lambunt colubrae, viperis horrent iubae longusque torta sibilat cauda draco. par ira formae: sensit ut motus pedum, attollit hirtas angue vibrato comas {{r|790}}missumque captat aure subrecta sonum, sentire et umbras solitus, ut propior stetit Iove natus, antro sedit incertus canis leviterque timuit, ecce latratu gravi loca muta terret; sibilat totos minax {{r|795}}serpens per armos, vocis horrendae fragor per ora missus terna felices quoque exterret umbras, solvit a laeva feros tunc ipse rictus et Cleonaeum caput opponit ac se tegmine ingenti tegit, {{r|800}}victrice magnum dextera robur gerens. huc nunc et illuc verbere assiduo rotat, ingeminat ictus, domitus infregit minas et cuncta lassus capita summisit canis antroque toto cessit, extimuit sedens {{r|805}}uterque solio dominus et duci iubet; me quoque petenti munus Alcidae dedit. Tum gravia monstri colla permulcens manu adamante texto vincit; oblitus sui custos opaci pervigil regni canis {{r|810}}componit aures timidus et patiens trahi eramque fassus, ore summisso obsequens, utrumque cauda pulsat anguifera latus. postquam est ad oras Taenari ventum et nitor percussit oculos lucis ignotae novus, {{r|815}}resumit animos victus et vastas furens quassat catenas; paene victorem abstulit pronumque retro vexit et movit gradu. tunc et meas respexit Alcides manus; geminis uterque viribus tractum canem {{r|820}}ira furentem et bella temptantem inrita intulimus orbi. vidit ut clarum diem et pura nitidi spatia conspexit poli, oborta nox est, lumina in terram dedit compressit oculos et diem invisum expulit {{r|825}}faciemque retro flexit atque omni petit cervice terram; tum sub Herculeas caput abscondit umbras, densa sed laeto venit clamore turba frontibus laurum gerens magnique meritas Herculis laudes canit.</poem> ===III.iii=== <poem>[CHORVS] {{r|830}}Natus Eurystheus properante partu iusserat mundi penetrare fundum: derat hoc solum numero laborum, tertiae regem spoliare sortis. ausus es caecos aditus inire, {{r|835}}ducit ad manes via qua remotos tristis et nigra metuenda silva, sed frequens magna comitante turba. Quantus incedit populus per urbes ad novi ludos avidus theatri, {{r|840}}quantus Eleum ruit ad Tonantem, quinta cum sacrum revocavit aestas; quanta, cum longae redit hora nocti crescere et somnos cupiens quietos libra Phoebeos tenet aequa currus, {{r|845}}turba secretam Cererem frequentat et citi tectis properant relictis Attici noctem celebrare mystae : tanta per campos agitur silentes turba; pars tarda graditur senecta, {{r|850}}tristis et longa satiata vita: pars adhuc currit melioris aevi: virgines nondum thalamis iugatae et comis nondum positis ephebi matris et nomen modo doctus infans, {{r|855}}his datum solis, minus ut timerent, igne praelato relevare noctem; ceteri vadunt per opaca tristes. qualis est vobis animus, remota luce cum maestus sibi quisque sensit {{r|860}}obrutum tota caput esse terra? stat chaos densum tenebraeque turpes et color noctis malus ac silentis otium mundi vacuaeque nubes. Sera nos illo referat senectus: nemo ad' id sero venit, unde numquam. cum semel venit, potuit reverti; quid iuvat durum properare fatum? omnis haec magnis vaga turba terris ibit ad manes facietque inerti {{r|870}}vela Cocyto: tibi crescit omne, et quod occasus videt et quod ortus, parce Venturis: tibi, mors, paramur. sis licet segnis, properamus ipsi: prima quae vitam dedit hora, carpit. {{r|875}}Thebis laeta dies adest. aras tangite supplices, pingues caedite victimas; permixtae maribus nurus sollemnes agitent choros; {{r|880}}cessent deposito iugo arvi fertilis incolae. Pax est Herculea manu Auroram inter et Hesperum, et qua sol medium tenens {{r|885}}umbras corporibus negat; quodcumque alluitur solum longo Tethyos ambitu, Alcidae domuit labor. Transvectus vada Tartari {{r|890}}pacatis redit inferis. iam nullus superest timor: nil ultra iacet inferos, stantes sacrificus comas dilecta tege populo.</poem> ==ACTVS IV== ===IV.i=== <poem>[HERCVLES ⸱ THESEVS ⸱ AMPHITRYON ⸱ MEGARA] '''HERCVLES'''{{r|895}}Victrice dextra fusus adverso Lycus terram cecidit ore; tum quisquis comes fuerat tyranni iacuit et poenae comes, nunc sacra patri victor et superis feram caesisque meritas victimis aras colam. {{r|900}}Te te laborum socia et adiutrix precor. belligera Pallas, cuius in laeva ciet aegis feroces ore saxifico minas; adsit Lycurgi domitor et rubri maris, tectam virente cuspidem thyrso gerens, {{r|905}}geminumque numen Phoebus et Phoebi soror: soror sagittis aptior, Phoebus lyrae; fraterque quisquis incolit caelum meus non ex noverca frater, huc appellite greges opimos; quicquid ludorum seges {{r|910}}Arabesque odoris quicquid arboribus legunt conferte in aras, pinguis exundet vapor, populea nostras arbor exornet comas, te ramus oleae fronde gentili tegat, Theseu; Tonantem nostra adorabit manus, {{r|915}}tu conditores urbis et silvestria trucis antra Zethi. nobilis Dircen aquae laremque regis advenae Tyrium coles. date tura flammis, '''AMPH.''' Nate, manantes prius manus cruenta caede et hostili expia. '''HERC.''' {{r|920}}Vtinam cruore capitis invisi deis libare possem: gratior nullus liquor tinxisset aras; victima haut ulla amplior potest magisque opima mactari Iovi, quam rex iniquus, '''AMPH.''' Finiat genitor tuos {{r|925}}opta labores, detur aliquando otium quiesque fessis, '''HERC.''' Ipse concipiam preces Iove meque dignas, stet suo caelum loco tellusque et aequor; astra inoffensos agant aeterna cursus, alta pax gentes alat: {{r|930}}ferrum omne teneat raris innocui labor ensesque lateant, nulla tempestas fretum violenta turbet, nullus irato Iove exiliat ignis, nullus hiberna nive nutritus agros amnis eversos trahat. {{r|935}}venena cessent, nulla nocituro gravis suco tumescat herba, non saevi ac truces regnent tyranni; si quod etiamnum est scelus latura tellus, properet, et si quod parat monstrum, meum sit.— sed quid hoc? medium diem {{r|940}}cinxere tenebrae. Phoebus obscuro meat sine nube vultu, quis diem retro fugat agitque in ortus? unde nox atram caput ignota profert? unde tot stellae polum implent diurnae? primus en noster labor {{r|945}}caeli refulget parte non minima leo iraque totus fervet et morsus parat. iam rapiet aliquod sidus: ingenti minax stat' ore et ignes efflat et rutila iubam cervice iactans quicquid autumnus gravis {{r|950}}hiemsque gelido frigida spatio refert uno impetu transiliet et verni petet frangetque tauri colla. '''AMPH.''' Quod subitum hoc malum est? quo, nate, vultus huc et huc acres refers acieque falsum turbida caelum vides? '''HERC.''' {{r|955}}Perdomita tellus, tumida cesserunt freta, inferna nostros regna sensere impetus: immune caelum est, dignus Alcide labor. in alta mundi spatia sublimis ferar, petatur aether: astra promittit pater. {{r|960}}quid, si negaret? non capit terra Herculem tandemque superis reddit, en ultro vocat omnis deorum coetus et laxat fores, una vetante. recipis et reseras polum? an contumacis ianuam mundi traho? {{r|965}}dubitatur etiam? vincla Saturno exuam contraque patris impii regnum impotens avum resolvam; bella Titanes parent, me duce furentes; saxa cum silvis feram rapiamque dextra plena Centauris iuga. {{r|970}}iam monte gemino limitem ad superos agam: videat sub Ossa Pelion Chiron suum, in caelum Olympus tertio positus gradu perveniet aut mittetur, '''AMPH.''' Infandos procul averte sensus; pectoris sani parum {{r|975}}magni tamen compesce dementem impetum. '''HERC.''' Quid hoc? Gigantes arma pestiferi movent. profugit umbras Tityos ac lacerum gerens et inane pectus quam prope a caelo stetit. labat Cithaeron, alta Pellene tremit {{r|980}}marcentque Tempe. rapuit hic Pindi iuga, hic rapuit Oeten, saevit horrendum Mimans. flammifera Erinys verbere excusso sonat rogisque adustas propius ac propius sudes in ora tendit; saeva Tisiphone, caput {{r|985}}serpentibus vallata, post raptum canem portam vacantem clausit opposita face. sed ecce proles regis inimici latet. Lyci nefandum semen: inviso patri haec dextra iam vos reddet, excutiat levis {{r|990}}nervus sagittas, tela sic mitti decet Herculea, '''AMPH.''' Quo se caecus impegit furor? vastum coactis flexit arcum cornibus pharetramque solvit, stridet emissa impetu harundo— medio spiculum collo fugit {{r|995}}vulnere relicto, '''HERC.''' Ceteram prolem emam omnisque latebras, quid moror? maius mihi bellum Mycenis restat, ut Cyclopia eversa manibus saxa nostris concidant. huc eat et illuc valva deiecto obice {{r|1000}}rumpatque postes; culmen impulsum labet. perlucet omnis regia: hic video abditum gnatum scelesti patris, '''AMPH.''' En blandas manus ad genua tendens voce miseranda rogat: scelus nefandum, triste et aspectu horridum! {{r|1005}}dextra precantem rapuit et circa furens bis ter rotatum misit; ast illi caput sonuit, cerebro tecta disperso madent. at misera, parvum protegens gnatum sinu, Megara furenti similis e latebris fugit. '''HERC.''' {{r|1010}}Licet tonantis profuga condaris sinu, petet undecumque temet haec dextra et feret. '''AMPH.''' Quo misera pergis? quam fugam aut latebram petis? nullus salutis Hercule infesto est locus. amplectere ipsum potius et blanda prece {{r|1015}}lenire tempta, '''MEG.''' Parce iam, coniunx, precor, agnosce Megaram. gnatus hic vultus tuos habitusque reddit; cernis, ut tendat manus? '''HERC.''' Teneo novercam. sequere, da poenas mihi iugoque pressum libera turpi Iovem; {{r|1020}}sed ante matrem parvulum hoc monstrum occidat. '''MEG.''' Quo tendis amens? sanguinem fundes tuum? '''AMPH.''' Pavefactus infans igneo vultu patris perit ante vulnus, spiritum eripuit timor. in coniugem nunc clava libratur gravis: {{r|1025}}perfregit ossa, corpori trunco caput abest nec usquam est. cernere hoc audes, nimis vivax senectus? si piget luctus, habes mortem paratam: pectus in tela indue, vel stipitem istuc caede nostrorum inlitum {{r|1030}}converte, falsum ac nomini turpem tuo remove parentem, ne tuae laudi obstrepat.— quo te ipse, senior, obvium morti ingeris? quo pergis amens? profuge et obtectas late unumque manibus aufer Herculeis scelus. '''HERC.''' {{r|1035}}Bene habet, pudendi regis excisa est domus. tibi hunc dicatum, maximi coniunx Iovis, gregem cecidi; vota persolvi libens te digna, et Argos victimas alias dabit. '''AMPH.''' Nondum litasti, nate: consumma sacrum. {{r|1040}}stat ecce ad aras hostia, expectat manum cervice prona; praebeo occurro insequor: macta— quid hoc est? errat acies luminum visusque maeror hebetat? an video Herculis manus trementes? vultus in somnum cadit {{r|1045}}et fessa cervix capite summisso labat; flexo genu iam totus ad terram ruit, ut caesa silvis ornus aut portum mari datura moles, vivis an leto dedit idem tuos qui misit ad mortem furor? {{r|1050}}sopor est: reciprocos spiritus motus agit. detur quieti tempus, ut somno gravi vis victa morbi pectus oppressum levet. removete, famuli, tela, ne repetat furens.</poem> ===IV.ii=== <poem>[CHORVS] Lugeat aether magnusque parens {{r|1055}}aetheris alti tellusque ferax et vaga ponti mobilis unda, tuque ante omnis qui per terras tractusque maris fundis radios noctemque fugas ore decoro, {{r|1060}}fervide Titan: obitus pariter tecum Alcides vidit et ortus novitque tuas utrasque domos. Solvite tantis animum monstris, solvite superi, {{r|1065}}rectam in melius flectite mentem. tuque, o domitor Somne malorum, requies animi, pars humanae melior vitae, volucre o matris genus Astraeae, frater durae languide Mortis, {{r|1070}}veris miscens falsa, futuri certas et idem pessimus auctor, pater o rerum, portus vitae, lucis requies noctisque comes, qui par regi famuloque venis, {{r|1075}}pavidum leti genus humanum cogis longam discere noctem: placidus fessum lenisque fove, preme de victum torpore gravi; sopor indomitos alliget artus {{r|1080}}nec torva prius pectora linquat, quam mens repetat pristina cursum. En fusus humi saeva feroci corde volutat somnia (nondum est tanti pestis superata mali {{r|1085}}clavaeque gravi lassum solitus mandare caput quaerit vacua pondera dextra, motu iactans bracchia vano) nec adhuc omnis expulit aestus, {{r|1090}}sed ut ingenti vexata noto servat longos unda tumultus et iam vento cessante tumet. pelle insanos fluctus animi, redeat pietas virtusque viro. vel sit potius {{r|1095}}mens vesano concita motu: error caecus qua coepit eat; solus te iam praestare potest furor insontem: proxima puris sors est manibus nescire nefas. {{r|1100}}Nunc Herculeis percussa sonent pectora palmis, mundum solitos ferre lacertos verbera pulsent victrice manu; gemitus vastos audiat aether, {{r|1105}}audiat atri regina poli vastisque ferox qui colla gerit vincta catenis imo latitans Cerberus antro. Resonet maesto clamore chaos lateque patens unda profundi: {{r|1110}}et qui medius tua tela tamen senserat aer. pectora tantis obsessa malis non sunt ictu ferienda levi: uno planctu tria regna sonent. {{r|1115}}Et tu collo decus ac telum suspensa diu, fortis harundo, pharetraeque graves, date saeva fero verbera tergo; caedant umeros robora fortes stipesque potens {{r|1120}}duris oneret pectora nodis: plangant tantos arma dolores. non vos patriae laudis comites ulti saevos vulnere reges, non Argiva membra palaestra {{r|1125}}flectere docti fortes caestu fortesque manu, iam tamen ausi telum Scythicis leve corytis missum certa librare manu tutosque fuga figere cervos: {{r|1130}}nondumque ferae terga iubatae ite ad Stygios, umbrae, portus ite, innocuae, quas in primo limine vitae scelus oppressit patriusque furor, {{r|1135}}Ite infaustum genus, o pueri, noti per iter triste laboris, ite, iratos visite reges.</poem> ==ACTVS V== ===V.i=== <poem>[HERCVLES ⸱ AMPHITRYON ⸱ THESEVS] '''HERCVLES''' Quis hic locus, quae regio, quae mundi plaga? ubi sum? sub ortu solis, an sub cardine {{r|1140}}glacialis ursae? numquid Hesperii maris extrema tellus hunc dat Oceano modum? quas trahimus auras? quod solum fesso subest? certe redimus, unde prostrata ad domum video cruenta corpora? an nondum exuit {{r|1145}}simulacra mens inferna? post reditus quoque oberrat oculis turba feralis meis? pudet fateri: paveo; nescio quod mihi, nescio quod animus grande praesagit malum, ubi es, parens? ubi illa natorum grege {{r|1150}}animosa coniunx? cur latus laevum vacat spolio leonis? quonam abit tegimen meum idemque somno mollis Herculeo torus? ubi tela? ubi arcus? arma quis vivo mihi detrahere potuit? spolia quis tanta abstulit {{r|1155}}ipsumque quis non Herculis somnum horruit? libet meum videre victorem, libet (exurge, virtus) quem novum caelo pater genuit relicto, cuius in fetu stetit nox longior quam nostra, quod cerno nefas? {{r|1160}}nati cruenta caede confecti iacent, perempta coniunx, quis Lycus regnum obtinet quis tanta Thebis scelera moliri ausus est Hercule reverso? quisquis Ismeni loca, Actaea quisquis arva, qui gemino mari {{r|1165}}pulsata Pelopis regna Dardanii colis, succurre, saevae cladis auctorem indica. ruat ira in omnis: hostis est quisquis mihi non monstrat hostem, victor Alcidae, lates? procede, seu tu vindicas currus truces {{r|1170}}Thracis cruenti sive Geryonae pecus Libyaeve dominos, nulla pugnandi mora est. en nudus asto; vel meis armis licet petas inermem, cur meos Theseus fugit paterque vultus? ora cur condunt sua? {{r|1175}}differte fletus; quis meos dederit neci omnis simul, profare. quid, genitor, siles? at tu ede, Theseu, sed tua, Theseu, fide. uterque tacitus ora pudibunda obtegit furtimque lacrimas fundit, in tantis malis {{r|1180}}quid est pudendum? numquid Argivae impotens dominator urbis, numquid infestum Lyci pereuntis agmen clade nos tanta obruit? per te meorum facinorum laudem precor, genitor, tuique nominis semper mihi {{r|1185}}numen secundum, fare, quis fudit domum? cui praeda iacui? '''AMPH.''' Tacita sic abeant mala. '''HERC.''' Vt inultus ego sim? '''AMPH.''' Saepe vindicta obfuit. '''HERC.''' Quisquamne segnis tanta toleravit mala? '''AMPH.''' Maiora quisquis timuit. '''HERC.''' His etiam, pater, {{r|1190}}quicquam timeri maius aut gravius potest? '''AMPH.''' Cladis tuae pars ista quam nosti quota est? '''HERC.''' Miserere, genitor, supplices tendo manus. quid hoc? manus refugit, hic errat scelus. unde hic cruor? quid illa puerili madens {{r|1195}}harundo leto? tincta Lernaea nece iam tela video nostra, non quaero manum. quis potuit arcum flectere aut quae dextera sinuare nervum rite cedentem mihi? ad vos revertor; genitor, hoc nostrum est scelus? {{r|1200}}tacuere? nostrum est. '''AMPH.''' Luctus est istic tuus, crimen novercae: casus hic culpa caret. '''HERC.''' Nunc parte ab omni, genitor, iratus tona, oblite nostri vindica sera manu saltem nepotes. stelliger mundus sonet {{r|1205}}flammasque et hic et ille iaculetur polus: rupes ligatum Caspiae corpus trahant atque ales avida— cur Promethei vacant scopuli? vacat cur vertice immenso feras volucresque pascens Caucasi abruptum latus {{r|1210}}nudumque silvis? illa quae pontum Scythen Symplegas artat hinc et hinc vinctas manus distendat alto, cumque revocata vice in se coibunt saxaque in caelum expriment actis utrimque rupibus medium mare, {{r|1215}}ego inquieta montium iaceam mora. quin structum acervans nemore congesto aggerem cruore corpus impio sparsum cremo? sic, sic agendum est: inferis reddam Herculem. '''AMPH.''' Nondum tumultu pectus attonito carens {{r|1220}}mutavit iras quodque habet proprium furor, in se ipse saevit, '''HERC.''' Dira Furiarum loca et inferorum carcer et sonti plaga decreta turbae— si quod exilium latet ulterius Erebo, Cerbero ignotum et mihi: {{r|1225}}hoc me abde, tellus; Tartari ad finem ultimum mansurus ibo. pectus o nimium ferum!— quis vos per omnem, liberi, sparsos domum deflere digne poterit? hic durus malis lacrimare vultus nescit, huc arcum date, {{r|1230}}date huc sagittas, stipitem huc vastum date. tibi tela frangam nostra, tibi nostros, puer, rumpemus arcus; at tuis stipes gravis ardebit umbris; ipsa Lernaeis frequens pharetra telis in tuos ibit rogos: {{r|1235}}dent arma poenas, vos quoque infaustas meis cremabo telis, o novercales manus. '''AMPH.''' Quis nomen usquam sceleris errori addidit? '''HERC.''' Saepe error ingens sederis obtinuit locum. '''AMPH.''' Nunc Hercule opus est: perfer hanc molem mali. '''HERC.''' {{r|1240}}Non sic furore cessit extinctus pudor, populos ut omnes impio aspectu fugem. arma, arma, Theseu, flagito propere mihi subtracta reddi, sana si mens est mihi, referte manibus tela; si remanet furor, {{r|1245}}pater, recede: mortis inveniam viam. '''AMPH.''' Per sancta generis sacra, per ius nominis utrumque nostri, sive me altorem vocas seu tu parentem, perque venerandos piis canos, senectae parce desertae, precor, {{r|1250}}annisque fessis; unicum lapsae domus firmamen, unum lumen afflicto malis temet reserva. nullus ex te contigit fructus laborum; semper aut dubium mare aut monstra timui; quisquis in toto furit {{r|1255}}rex saevus orbe, manibus aut aris nocens, a me timetur: semper absentis pater fructum tui factumque et aspectum peto. '''HERC.''' Cur animam in ista luce detineam amplius morerque nihil est: cuncta iam amisi bona, {{r|1260}}mentem arma famam coniugem gnatos manus, etiam furorem, nemo polluto queat animo mederi: morte sanandum est scelus. '''AMPH.''' Perimes parentem, '''HERC.''' Facere ne possim, occidam. '''AMPH.''' Genitore coram? '''HERC.''' Cernere hunc docui nefas. '''AMPH.''' {{r|1265}}Memoranda potius omnibus facta intuens unius a te criminis veniam pete. '''HERC.''' Veniam dabit sibi ipse, qui nulli dedit? laudanda feci iussus: hoc unum meum est. succurre, genitor; sive te pietas movet {{r|1270}}seu triste fatum sive violatum decus virtutis: effer arma; vincatur mea fortuna dextra, '''THES.''' Sunt quidem patriae preces satis efficaces, sed tamen nostro quoque movere fletu, surge et adversa impetu {{r|1275}}perfringe solito, nunc tuum nulli imparem animum malo resume, nune magna tibi virtute agendum est: Herculem irasci veta. '''HERC.''' Si vivo, feci scelera; si morior, tuli. purgare terras propero, iamdudum mihi {{r|1280}}monstrum impium saevumque et immite ac ferum oberrat: agedum dextra, conare aggredi ingens opus, labore bis seno amplius. ignava cessas, fortis in pueros modo pavidasque matres? arma nisi dantur mihi, {{r|1285}}aut omne Pindi Thracis excidam nemus Bacchique lucos et Cithaeronis iuga mecum cremabo, aut tota cum domibus suis dominisque tecta, cum deis templa omnibus Thebana supra corpus excipiam meum {{r|1290}}atque urbe versa condar, et, si fortibus leve pondus umeris moenia immissa incident septemque opertus non satis portis premar, onus omne media parte quod mundi sedet dirimitque superos, in meum vertam caput. '''AMPH.''' Reddo arma. '''HERC.''' Vox est digna genitore {{r|1295}}Herculis. hoc en peremptus spiculo cecidit puer— '''AMPH.''' Hoc Iuno telum manibus immisit tuis. '''HERC.''' Hoc nunc ego utar. '''AMPH.''' Ecce quam miserum cor palpitat pectusque sollicitum ferit. metu '''HERC.''' Aptata harundo est. '''AMPH.''' Ecce iam facies {{r|1300}}scelus volens sciensque. '''HERC.''' Pande, quid fieri iubes? '''AMPH.''' Nihil rogamus: noster in tuto est dolor. natum potes servare tu solus mihi, eripere nec tu; maximum evasi metum: {{r|1305}}miserum haut potes me facere, felicem potes. sic statue, quicquid statuis, ut causam tuam famamque in arto stare et ancipiti scias: aut vivis aut occidis, hanc animam levem fessamque senio nec minus fessam malis {{r|1310}}in ore primo teneo, tam tarde patri vitam dat aliquis? non feram ulterius moram, laetare! ferro pectus impresso induam: hic, hic iacebit Herculis sani scelus. '''HERC.''' Iam parce, genitor, parce, iam revoca manum. {{r|1315}}succumbe, virtus, perfer imperium patris. eat ad labores hic quoque Herculeos labor: vivamus, artus alleva afflictos solo, Theseu, parentis, dextra contactus pios scelerata refugit, '''AMPH.''' Hanc manum amplector libens, {{r|1320}}hac nisus »ibo, pectori hanc aegro admovens pellam dolores, '''HERC.''' Quem locum profugus petam? ubi me recondam quave tellure obruar? quis Tanais aut quis Nilus aut quis Persica violentus unda Tigris aut Rhenus ferox {{r|1325}}Tagusve Hibera turbidus gaza fluens abluere dextram poterit? Arctoum licet Maeotis in me gelida transfundat mare et tota Tethys per meas currat manus, haerebit altum facinus, in quas impius {{r|1330}}terras recedes? ortum an occasum petes? ubique notus perdidi exilio locum. me refugit orbis, astra transversos agunt obliqua cursus, ipse Titan Cerberum meliore vultu vidit, o fidum caput, {{r|1335}}Theseu, latebram quaere longinquam abditam; quoniamque semper sceleris alieni arbiter amas nocentes, gratiam meritis refer vicemque nostris: redde me infernis precor umbris reductum, meque subiectum tuis {{r|1340}}constitue vinclis: ille me abscondet locus. sed et ille novit. '''THES.''' Nostra te tellus manet. illic solutam caede Gradivus manum restituit armis: illa te, Alcide, vocat, facere innocentes terra quae superos solet.</poem> no5rmw0gsz1xt9kes7u1ax8msvnkkng 269694 269691 2026-06-09T06:29:04Z Saumache 27923 /* I.ii */ 269694 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= Hercules furens |OperaeWikiPagina= Hercules furens |Annus= Saeculo I |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera= tragoediae }} {| align=center id=toc |- align=center | ACTVS I - [[#I.i|i]] ⸱ [[#I.ii|ii]]<br>ACTVS II - [[#II.i|i]] ⸱ [[#II.ii|ii]] ⸱ [[#II.iii|iii]]<br>ACTVS III - [[#III.i|i]] ⸱ [[#III.ii|ii]] ⸱ [[#III.iii|iii]]<br>ACTVS IV - [[#IV.i|i]] ⸱ [[#IV.ii|ii]]<br>ACTVS V - [[#V.i|i]] |} ==PERSONAE== <poem> IVNO HERCVLES LYCVS MEGARA AMPHITRYON THESEVS CHORVS THEBANORVM </poem> ==ACTVS I== ===I.i=== <poem>[IVNO] Soror Tonantis (hoc enim solum mihi nomen relictum est) semper alienum Iovem ac templa summi vidua deserui aetheris locumque caelo pulsa paelicibus dedi; tellus colenda est: paelices caelum tenent, {{Versus|5}} hinc Arctos alta parte glacialis poli sublime classes sidus Argolicas agit; hinc, qua tepenti vere labatur dies, Tyriae per undas vector Europae nitet; illinc timendum ratibus ac ponto gregem {{Versus|10}} passim vagantes exerunt Atlantides. ferro minax hinc terret Orion deos suasque Perseus aureus stellas habet; hinc clara gemini signa Tyndaridae micant quibusque natis mobilis tellus stetit. {{Versus|15}} nec ipse tantum Bacchus aut Bacchi parens adiere superos: ne qua pars probro vacet, mundus puellae serta Gnosiacae gerit, sed vetera sero querimur… …una me dira ac fera Thebana tellus nuribus a! sparsa impiis {{Versus|20}} quotiens novercam fecit! escendat licet meumque victrix teneat Alcmene locum, pariterque natus astra promissa occupet, in cuius ortus mundus impendit diem tardusque Eoo Phoebus effulsit mari {{Versus|25}} retinere mersum iussus Oceano iubar. non sic abibunt odia; vivaces aget violentus iras animus et saevus dolor aeterna bella pace sublata geret. Quae bella? quicquid horridum tellus creat {{Versus|30}} inimica, quicquid pontus aut aer tulit terribile dirum pestilens atrox ferum, fractum atque domitum est. superat et crescit malis iraque nostra fruitur; in laudes suas mea vertit odia: dum nimis saeva impero, {{Versus|35}} patrem probavi, gloriae feci locum, qua Sol reducens quaque deponens diem binos propinqua tinguit Aethiopas face, indomita virtus colitur et toto deus narratur orbe. monstra iam desunt mihi {{Versus|40}} minorque labor est Herculi iussa exequi, quam mihi iubere: laetus imperia excipit, quae fera tyranni iura violenta queant nocere iuveni? nempe pro telis gerit quae timuit et quae fudit: armatus venit {{Versus|45}} leone et hydra, nec satis terrae patent: effregit ecce limen inferni Iovis et opima victi regis ad superos refert, parum est reverti, foedus umbrarum perit: vidi ipsa, vidi nocte discussa inferum {{Versus|50}} et Dite domito spolia iactantem patri fraterna, cur non Tinctum et oppressum trahit ipsum catenis paria sortitum Iovi Ereboque capto potitur et retegit Styga? patefacta ab imis manibus retro via est {{Versus|55}} et sacra dirae mortis in aperto iacent. at ille, rupto carcere umbrarum ferox, de me triumphat et superbifica manu atrum per urbes ducit Argolicas canem. viso labantem Cerbero vidi diem {{Versus|60}} pavidumque Solem; me quoque invasit tremor, et terna monstri colla devicti intuens timui imperasse. levia sed nimium queror; caelo timendum est, regna ne summa occupet qui vicit ima: sceptra praeripiet patri. {{Versus|65}} nec in astra lenta veniet ut Bacchus via: iter ruina quaeret et vacuo volet regnare mundo, robore experto tumet, et posse caelum viribus vinci suis didicit ferendo; subdidit mundo caput {{Versus|70}} nec flexit umeros molis immensae labor meliusque collo sedit Herculeo polus. immota cervix sidera et caelum tulit et me prementem: quaerit ad superos viam. Perge ira, perge et magna meditantem opprime, {{Versus|75}} congredere, manibus ipsa dilacera tuis: quid tanta mandas odia? discedant ferae, ipse imperando fessus Eurystheus vacet. Titanas ausos rumpere imperium Iovis emitte, Siculi verticis laxa specum, {{Versus|80}} tellus gigante Doris excusso tremens supposita monstri colla terrifici levet — [sublimis alias Luna concipiat feras] sed vicit ista. quaeris Alcidae parem? nemo est nisi ipse: bella iam secum gerat. {{Versus|85}} adsint ab imo Tartari fundo excitae Eumenides, ignem flammeae spargant comae, viperea saevae verbera incutiant manus, i nunc, superbe, caelitum sedes pete, humana temne. iam Styga et manes ferox {{Versus|90}} fugisse credis? hic tibi ostendam inferos, revocabo in alta conditam caligine, ultra nocentum exilia, discordem deam quam munit ingens montis oppositi specus; educam et imo Ditis e regno extraham {{Versus|95}} quicquid relictum est: veniet invisum Scelus suumque lambens sanguinem Impietas ferox Errorque et in se semper armatus Furor — hoc hoc ministro noster utatur dolor. Incipite, famulae Ditis, ardentem citae {{Versus|100}} concutite pinum et agmen horrendum anguibus Megaera ducat atque luctifica manu vastam rogo flagrante corripiat trabem, hoc agite, poenas petite vitiatae Stygis. concutite pectus, acrior mentem excoquat {{Versus|105}} quam qui caminis ignis Aetnaeis furit: ut possit animo captus Alcides agi, magno furore percitus, vobis prius insaniendum est. Iuno, cur nondum furis? me me, sorores, mente deiectam mea {{Versus|110}} versate primam, facere si quicquam apparo dignum noverca; vota mutentur mea: natos reversus videat incolumes precor manuque fortis redeat, inveni diem, invisa quo nos Herculis virtus iuvet. {{Versus|115}} me vicit: et se vincat et cupiat mori ab inferis reversus, hic prosit mihi Iove esse genitum, stabo at, ut certo exeant emissa nervo tela, librabo manu, regam furentis arma, pugnanti Herculi {{Versus|120}} tandem favebo — scelere perfecto licet admittat illas genitor in caelum manus. Movenda iam sunt bella: clarescit dies ortuque Titan lucidus croceo subit.</poem> ===I.ii=== <poem>[CHORVS THEBABORVM] Iam rara micant sidera prono {{Versus|125}} languida mundo; nox victa vagos contrahit ignes luce renata, cogit nitidum Phosphoros agmen: signum celsi glaciale poli septem stellis Arcados ursae {{Versus|130}} lucem verso temone vocat. Iam caeruleis evectus equis Titan summa prospicit Oeta; iam Cadmeis incluta Bacchis aspersa die dumeta rubent {{Versus|135}} Phoebique fugit reditura soror. labor exoritur durus et omnis agitat curas aperitque domos. Pastor gelida cana pruina grege dimisso pabula carpit; {{Versus|140}} ludit prato liber aperto nondum rupta fronte iuvencus, vacuae reparant ubera matres; errat cursu levis incerto molli petulans haedus in herba. {{Versus|145}} Pendet summo stridula ramo pinnasque novo tradere soli gestit querulos inter nidos Thracia paelex, turbaque circa confusa sonat {{Versus|150}} murmure mixto testata diem. Carbasa ventis credit dubius navita vitae, laxos aura complente sinus, hic exesis pendens scopulis {{Versus|155}} aut deceptos instruit hamos aut suspensus spectat pressa praemia dextra: sentit tremulum linea piscem. Haec, innocuae quibus est vitae {{Versus|160}} tranquilla quies {{Versus|160}} et laeta suo parvoque domus; spes immanis urbibus errant trepidique metus. Ille superbos aditus regum duraeque fores expers somni {{Versus|165}} colit, hic nullo fine beatas componit opes gazis inhians et congesto pauper in auro. Illum populi favor attonitum fluctuque magis mobile vulgus {{Versus|170}} aura tumidum tollit inani; hic clamosi rabiosa fori iurgia vendens improbus iras et. verba locat. Novit paucos secura quies, {{Versus|175}} qui velocis memores aevi tempora numquam reditura tenent, dum fata sinunt, vivite laeti: properat cursu vita citato volucrique die {{Versus|179}} rota praecipitis vertitur anni; {{Versus|180}} durae peragunt pensa sorores nec sua retro fila revolvunt. At gens hominum fertur rapidis obvia fatis incerta sui: Stygias ultro quaerimus undas. {{Versus|185}} nimium, Alcide, pectore forti properas maestos visere manes: certo veniunt tempore Parcae, nulli iusso cessare licet, nulli scriptum proferre diem: {{Versus|190}} recipit populos urna citatos. Alium multis gloria terris tradat et omnes fama per urbes garrula laudet caeloque parem tollat et astris; {{Versus|195}} alius curru sublimis eat: me mea tellus venit ad pigros cana senectus, humilique loco sed certa sedet sordida parvae fortuna domus: {{Versus|200}} alte virtus animosa cadit. — Sed maesta venit crine soluto Megara parvum comitata gregem, tardusque senio graditur Alcidae parens.</poem> ==ACTVS II== ===II.i=== <poem>[AMPHITRYON ⸱ MEGARA] '''MEGARA''' O magne Olympi rector et mundi arbiter, {{Versus|205}} iam statue tandem gravibus aerumnis modum finemque cladi. nulla lux umquam mihi secura fulsit: finis alterius mali gradus est futuri, protinus reduci novus paratur hostis; antequam laetam domum {{Versus|210}} contingat, aliud iussus ad bellum meat; nec ulla requies tempus aut ullum vacat, nisi dum iubetur. sequitur a primo statim infesta Iuno: numquid immunis fuit infantis aetas? monstra superavit prius {{Versus|215}} quam nosse posset, gemina cristati caput angues ferebant ora, quos contra obvius reptabat infans igneos serpentium oculos remisso lumine ac placido intuens; artos serenis vultibus nodos tulit, {{Versus|220}} et tumida tenera guttura elidens manu prolusit hydrae. Maenali pernix fera, multo decorum praeferens auro caput, deprensa cursu; maximus Nemeae timor pressus lacertis gemuit Herculeis leo. {{Versus|225}} quid stabula memorem dira Bistonii gregis suisque regem pabulum armentis datum, solitumque densis hispidum Erymanthi iugis Arcadia quatere nemora Maenalium suem, taurumque centum non levem populis metum? {{Versus|230}} inter remotos gentis Hesperiae greges pastor triformis litoris Tartesii peremptus, acta est praeda ab occasu ultimo; notum Cithaeron pavit Oceano pecus. penetrare iussus solis aestivi plagas {{Versus|235}} et adusta medius regna quae torret dies utrimque montes solvit ac rupto obice latam ruenti fecit Oceano viam. post haec adortus nemoris opulenti domos aurifera vigilis spolia serpentis tulit; {{Versus|240}} quid? saeva Lernae monstra, numerosum malum, non igne demum vicit et docuit mori, solitasque pinnis condere obductis diem petit ab ipsis nubibus Stymphalidas? non vicit illum caelibis semper tori {{Versus|245}} regina gentis vidua Thermodontiae, nec ad omne clarum facinus audaces manus stabuli fugavit turpis Augei labor. Quid ista prosunt? orbe defenso caret, sensere terrae pacis auctorem suae {{Versus|250}} abesse tristes: prosperum ac felix scelus virtus vocatur; sontibus parent boni. ius est in armis, opprimit leges timor, ante ora vidi nostra truculenta manu gnatos paterni cadere regni vindices {{Versus|255}} ipsumque, Cadini nobilis stirpem ultimam, occidere, vidi regium capitis decus cum capite raptum, quis satis Thebas fleat? ferax deorum terra, quem dominum tremis? e cuius arvis eque fecundo sinu {{Versus|260}} stricto iuventus orta cum ferro stetit cuiusque muros natus Amphion Iove struxit canoro saxa modulatu trahens, in cuius urbem non semel divum parens caelo relicto venit, haec quae caelites {{Versus|265}} recepit et quae fecit et (fas sit loqui) fortasse faciet, sordido premitur iugo. Cadmca proles atque Ophionium genus, quo reccidistis? tremitis ignavum exulem, suis carentem finibus, nostris gravem. {{Versus|270}} qui scelera terra quique persequitur mari ac saeva iusta sceptra confringit manu nunc servit absens fertque quae fieri vetat, tenetque Thebas exul Herculeas Lycus, sed non tenebit, aderit et poenas petet {{Versus|275}} subitusque ad astra emerget; inveniet viam aut faciet, adsis sospes et remees precor tandemque venias victor ad victam domum. '''MEG.''' Emerge, coniunx, atque dispulsas manu abrumpe tenebras; nulla si retro via {{Versus|280}} iterque clusum est, orbe diducto redi et quicquid atra nocte possessum latet emitte tecum, dirutis qualis iugis praeceps citato flumini quaerens iter quondam stetisti, scissa cum vasto impetu {{Versus|285}} patuere Tempe; pectore impulsus tuo huc mons et illuc cessit et rupto aggere nova cucurrit Thessalus torrens via: talis, parentes liberos patriam petens, erumpe rerum terminos tecum efferens, {{Versus|290}} et quicquid avida tot per annorum gradus abscondit aetas redde et oblitos sui lucisque pavidos ante te populos age. indigna te sunt spolia, si tantum refers quantum imperatum est. magna sed nimium loquor {{Versus|295}} ignara nostrae sortis, unde illum mihi quo te tuamque dexteram amplectar diem reditusque lentos nec mei memores querar? tibi, o deorum ductor, indomiti ferent centena tauri colla; tibi, frugum potens, {{Versus|300}} secreta reddam sacra: tibi muta fide longas Eleusin tacita iactabit faces, tum restitutas fratribus rebor meis animas et ipsum regna moderantem sua florere patrem, si qua te maior tenet {{Versus|305}} clausum potestas, sequimur: aut omnes tuo defende reditu sospes aut omnes trahe. trahes nec ullus eriget fractos deus. '''AMPH.''' O socia nostri sanguinis, casta fide servans torum natosque magnanimi Herculis, {{Versus|310}} meliora mente concipe atque animum excita. aderit profecto, qualis ex omni solet labore, maior. '''MEG.''' Quod nimis miseri volunt hoc facile credunt, '''AMPH.''' Immo quod metuunt nimis numquam moveri posse nec tolli putant: {{Versus|315}} prona est timori semper in peius fides. '''MEG.''' Demersus ac defossus et toto insuper oppressus orbe quam viam ad superos habet? '''AMPH.''' Quam tunc habebat, cum per arentem plagam et fiuctuantes more turbati maris {{Versus|320}} adit harenas bisque discedens fretum et bis recurrens, cumque deserta rate deprensus haesit Syrtium brevibus vadis et puppe fixa maria superavit pedes. '''MEG.''' Iniqua raro maximis virtutibus {{Versus|325}} fortuna parcit; nemo se tuto diu periculis offerre tam crebris potest: quem saepe transit casus, aliquando invenit. Sed ecce saevus ac minas vultu gerens et qualis animo est, talis incessu venit {{Versus|330}} aliena dextra sceptra concutiens Lycus.</poem> ===II.ii=== <poem>[LYCVS ⸱ MEGARA ⸱ AMPHITHRYON] '''LYC.''' Vrbis regens opulenta Thebanae loca et omne quicquid uberi cingit solo obliqua Phocis, quicquid Ismenos rigat, quicquid Cithaeron vertice excelso videt, {{Versus|335}} [et bina findens Isthmos exilis freta] non vetera patriae iura possideo domus ignavus heres; nobiles non sunt mihi avi nec altis inclitum titulis genus. sed clara virtus: qui genus iactat suum. {{Versus|340}} aliena laudat, rapta sed trepida manu sceptra obtinentur; omnis in ferro est salus: quod civibus tenere te invitis scias. strictus tuetur ensis, alieno in loco haut stabile regnum est; una sed nostras potest {{Versus|345}} fundare vires iuncta regali face thalamisque Megara: ducet e genere inclito novitas colorem nostra, non equidem reor fore ut recuset ac meos spernat toros; quod si impotenti pertinax animo abnuet, {{Versus|350}} stat tollere omnem penitus Herculeam domum. invidia factum ac sermo popularis premet? ars prima regni est posse * invidiam pati. temptemus igitur, fors dedit nobis locum. namque ipsa, tristi vestis obtentu caput {{Versus|355}} velata, iuxta praesides adstat deos laterique adhaeret verus Alcidae sator. '''MEG.''' Quidnam iste, nostri generis exitium ac lues, novi parat? quid temptat? '''LYC.''' O clarum trahens a stirpe nomen regia, facilis mea {{Versus|360}} parumper aure verba patienti excipe. si aeterna semper odia mortales gerant nec coeptus umquam cedat ex animis furor, sed arma felix teneat infelix paret, nihil relinquent bella; tum vastis ager {{Versus|365}} squalebit arvis, subdita tectis face altus sepultas obruet gentes cinis. pacem reduci velle victori expedit, victo necesse est. particeps regno veni; sociemur animis, pignus hoc fidei cape: {{Versus|370}} continge dextram, quid truci vultu siles? '''MEG.''' Egone ut parentis sanguine aspersam manum fratrumque gemina caede contingam? prius extinguet ortus, referet occasus diem, pax ante fida nivibus et flammis erit {{Versus|375}} et Scylla Siculum iunget Ausonio latus, priusque multo vicibus alternis fugax Euripus unda stabit Euboica piger. patrem abstulisti, regna, germanos, larem patrium — quid ultra est? una res superest mihi {{Versus|380}} fratre ac parente carior, regno ac lare: odium tui, quod esse cum populo mihi commune doleo: pars quota ex illo mea est? dominare tumidus, spiritus altos gere: sequitur superbos ultor a tergo deus. {{Versus|385}} Thebana novi regna: quid matres loquar passas et ausas scelera? quid geminum nefas mixtumque nomen coniugis nati patris? quid bina fratrum castra? quid totidem rogos? riget superba Tantalis luctu parens {{Versus|390}} maestusque Phrygio manat in Sipylo lapis. quin ipse torvum subrigens crista caput Illyrica Cadmus regna permensus fuga longas reliquit corporis tracti notas. haec te manent exempla: dominare ut libet, {{Versus|395}} dum solita regni fata te nostri vocent '''LYC.''' Agedum efferatas rabida voces amove et disce regum imperia ab Alcide pati ego rapta quamvis sceptra victrici geram dextra regamque cuncta sine legum metu {{Versus|400}} quas arma vincunt, pauca pro causa loquar nostra, cruento cecidit in bello pater? cecidere fratres? arma non servant modum; nec temperari facile nec reprimi potest stricti ensis ira, bella delectat cruor. {{Versus|405}} sed ille regno pro suo, nos improba cupidine acti? quaeritur belli exitus, non causa, sed nunc pereat omnis memoria: cum victor arma posuit, et victum decet deponere odia. non ut inflexo genu {{Versus|410}} regnantem adores petimus: hoc ipsum placet animo ruinas quod capis magno tuas; es rege coniunx digna: sociemus toros. '''MEG.''' Gelidus per artus vadit exanguis tremor. quod facinus aures pepulit? haut equidem horrui, {{Versus|415}} cum pace rupta bellicus muros fragor circumsonaret, pertuli intrepide omnia: thalamos tremesco; capta nunc videor mihi. gravent catenae corpus et longa fame mors protrahatur lenta: non vincet fidem {{Versus|420}} vis ulla nostram; moriar, Alcide, tua. '''LYC.''' Animosne mersus inferis coniunx facit? '''MEG.''' Inferna tetigit, posset ut supera assequi. '''LYC.''' Telluris illum pondus immensae premit. '''MEG.''' Nullo premetur onere, qui caelum tulit. {{Versus|425}} '''LYC.''' Cogere. '''MEG.''' Cogi qui potest nescit mori. ''Lyc''. Effare potius, quod novis thalamis parem Regale munus. '''MEG.''' Aut tuam mortem aut meam. '''LYC.''' Moriere demens, '''MEG.''' Coniugi occurram meo. '''LYC.''' Sceptrone nostro famulus est potior tibi? {{Versus|430}} '''MEG.''' Quot iste famulus tradidit reges neci. '''LYC.''' Cur ergo regi servit et patitur iugum? '''MEG.''' Imperia dura tolle: quid virtus erit? '''LYC.''' Obici feris monstrisque virtutem putas? '''MEG.''' Virtutis est domare quae cuncti pavent. {{Versus|435}} '''LYC.''' Tenebrae loquentem magna Tartareae premunt. '''MEG.''' Non est ad astra mollis e terris via. '''LYC.''' Quo patre genitus caelitum sperat domos? i '''AMPH.''' Miseranda coniunx Herculis magni, sile: partes meae sunt reddere Alcidae patrem {{Versus|440}} genusque verum, post tot ingentis viri memoranda facta postque pacatum manu quodcumque Titan ortus et labens videt, post monstra tot perdomita, post Phlegram impio sparsam cruore postque defensos deos {{Versus|445}} nondum liquet de patre? mentimur Iovem: Iunonis odio crede. '''LYC.''' Quid violas Iovem? mortale caelo non potest iungi genus. '''AMPH.''' Communis ista pluribus causa est deis. '''LYC.''' Famuline fuerant ante quam fierent dei? {{Versus|450}} '''AMPH.''' Pastor Pheraeos Delius pavit greges. '''LYC.''' Sed non per omnes exul erravit plagas. '''AMPH.''' Quem profuga terra mater errante edidit? '''LYC.''' Num monstra saeva Phoebus aut timuit feras? '''AMPH.''' Primus sagittas imbuit Phoebi draco. {{Versus|455}} '''LYC.''' Quam gravia parvus tulerit ignoras mala? '''AMPH.''' E matris utero fulmine eiectus puer mox fulminanti proximus patri stetit. quid? qui gubernat astra, qui nubes quatit, non latuit infans rupis Idaeae specu? {{Versus|460}} sollicita tanti pretia natales habent semperque magno constitit nasci deum. '''LYC.''' Quemcumque miserum videris, hominem scias. '''AMPH.''' Quemcumque fortem videris, miserum neges. '''LYC.''' Fortem vocemus cuius ex umeris leo, {{Versus|465}} donum puellae factus, et clava excidit fulsitque pictum veste Sidonia latus? fortem vocemus cuius horrentes comae maduere nardo, laude qui notas manus ad non virilem tympani movit sonum, {{Versus|470}} mitra ferocem barbara frontem premens? '''AMPH.''' Non erubescit Bacchus effusos tener sparsisse crines nec manu molli levem vibrare thyrsum, cum parum forti gradu auro decorum syrma barbaricum trahit: {{Versus|475}} post multa virtus opera laxari solet. '''LYC.''' Hoc Euryti fatetur eversi domus pecorumque ritu virginum oppressi greges: hoc nulla Iuno, nullus Eurystheus iubet: ipsius haec sunt opera. '''AMPH.''' Non nosti omnia: {{Versus|480}} ipsius opus est caestibus fractus suis Eryx et Eryci iunctus Antaeus Libys, et qui hospitali caede manantes foci bibere iustum sanguinem Busiridis; ipsius opus est vulneri et ferro iuvius {{Versus|485}} mortem coactus integer Cycnus pati nec unus una Geryon victus manu. eris inter istos — qui tamen nullo stupro laesere thalamos, '''LYC.''' Quod Iovi hoc regi licet: Iovi dedisti coniugem, regi dabis; {{Versus|490}} et te magistro non novum hoc discet nurus, etiam viro probante meliorem sequi. sin copulari pertinax taedis negat, vel ex coacta nobilem partum feram. '''MEG.''' Vmbrae Creontis et penates Labdaci {{Versus|495}} et nuptiales impii Oedipodae faces, nunc solita nostro fata coniugio date. nunc, nunc, cruentae regis Aegypti nurus, adeste multo sanguine infectae manus. dest una numero Danais: explebo nefas. {{Versus|500}} '''LYC.''' Coniugia quoniam pervicax nostra abnuis regemque terres, sceptra quid possint scies. complectere aras: nullus eripiet deus te mihi, nec orbe si remolito queat ad supera victor numina Alcides vehi. {{Versus|505}} congerite silvas: templa supplicibus suis iniecta fiagrent, coniugem et totum gregem consumat unus igne subiecto rogus. '''AMPH.''' Hoc munus a te genitor Alcidae peto, rogare quod me deceat, ut primus cadam. {{Versus|510}} '''LYC.''' Qui morte cunctos luere supplicium iubet nescit tyrannus esse: diversa inroga; miserum veta perire, felicem iube. ego, dum cremandis trabibus accrescit rogus, sacro regentem maria votivo colam. {{Versus|515}} '''AMPH.''' Pro numinum vis summa, pro caelestium rector parensque, cuius excussis tremunt humana telis, impiam regis feri compesce dextram! quid deos frustra precor? ubicumque es, audi, nate. cur subito labant {{Versus|520}} agitata motu templa? cur mugit solum? [infernus imo sonuit e fundo fragor] audimur! est est sonitus Herculei gradus.</poem> ===II.iii=== <poem>[CHORVS THEBANORVM] O Fortuna viris invida fortibus, quam non aequa bonis praemia dividis. {{Versus|525}} Eurystheus facili regnet in otio: Alcmena genitus bella per omnia monstris exagitet caeliferam manum: serpentis resecet colla feracia, deceptis referat mala sororibus, {{Versus|530}} cum somno dederit pervigiles genu* pomis divitibus praepositus draco. Intravit Scythiae multivagas domos et gentes patriis sedibus hospites, calcavitque freti terga rigentia {{Versus|535}} et mutis tacitum litoribus mare. illic dura carent aequora fluctibus, et qua plena rates carbasa tenderent, intonsis teritur semita Sarmatis, stat pontus, vicibus mobilis annuis, {{Versus|540}} navem nunc facilis nunc equitem pati. illic quae viduis gentibus imperat, aurato religans ilia balteo, detraxit ^ spolium nobile corpori et peltam et nivei vincula pectoris. {{Versus|545}} victorem posito suspiciens genu. Qua spe praecipites actus ad inferos, audax ire vias inremeabiles, vidisti Siculae regna Proserpinae? illic nulla noto nulla favonio {{Versus|550}} consurgunt tumidis fluctibus aequora: non illic geminum Tyndaridae genus succurrunt timidis sidera navibus: stat pigro pelagus gurgite languidum, et cum Mors avidis pallida dentibus {{Versus|555}} gentes innumeras manibus intulit, uno tot populi remige transeunt. Evincas utinam iura ferae Stygis Parcarumque colos non revocabiles. hic qui rex populis pluribus imperat, {{Versus|560}} bello cum peteres Nestoream Pylon, tecum conseruit pestiferas manus telum tergemina cuspide praeferens: effugit tenui vulnere saucius et mortis dominus pertimuit mori. {{Versus|565}} fatum rumpe manu, tristibus inferis prospectus pateat lucis et invius limes det faciles ad superos vias. Immites potuit flectere cantibus umbrarum dominos et prece supplici {{Versus|570}} Orpheus, Eurydicen dum repetit suam. quae silvas et aves saxaque traxerat ars, quae praebuerat fluminibus moras, ad cuius sonitum constiterant ferae, mulcet non solitis vocibus inferos {{Versus|575}} et surdis resonat clarius in locis, deflent Eurydicen Threiciae nurus, deflent et lacrimis difficiles dei, et qui fronte nimis crimina tetrica quaerunt ac veteres excutiunt reos {{Versus|580}} flentes Eurydicen iuridici sedent, tandem mortis ait 'vincimur' arbiter, 'evade ad superos, lege tamen data: tu post terga tui perge viri comes, tu non ante tuam respice coniugem, {{Versus|585}} quam cum clara deos obtulerit dies Spartam que aderit ianua Taenari. ' odit verus amor nec patitur moras: munus dum properat cernere, perdidit. Quae vinci potuit regia carmine. {{Versus|590}} haec vinci poterit regia viribus.</poem> ==ACTVS III== ===III.i=== <poem>[HERCVLES] O lucis almae rector et caeli decus, qui alterna curru spatia flammifero ambiens inlustre latis exeris terris caput, {{r|595}}da, Phoebe, veniam, si quid inlicitum tui videre vultus: iussus in lucem extuli arcana mundi, tuque, caelestum arbiter parensque, visus fulmine opposito tege; et tu, secundo maria qui sceptro regis, {{r|600}}imas pete undas, quisquis ex alto aspicit terrena, facie pollui metuens nova, aciem reflectat oraque in caelum erigat portenta fugiens: hoc nefas cernant duo, qui advexit et quae iussit, in poenas meas {{r|605}}atque in labores non satis terrae patent Iunonis odio: vidi inaccessa omnibus, ignota Phoebo quaeque deterior polus obscura diro spatia concessit Iovi; et, si placerent tertiae sortis loca, {{r|610}}regnare potui: noctis aeternae chaos et nocte quiddam gravius et tristes deos et fata vidi, morte contempta redi. quid restat aliud? vidi et ostendi inferos. da si quid ultra est, iam diu pateris manus {{r|615}}cessare nostras, Iuno; quae vinci iubes? Sed templa quare miles infestus tenet limenque, sacrum terror armorum obsidet?</poem> ===III.ii=== <poem>[AMPHITRYON ⸱ HERCVLES ⸱ THESEVS ⸱ MEGARA] '''AMPHITRYON''' Vtrumne visus vota decipiunt meos. an ille domitor orbis et Graium decus {{r|620}}tristi silentem nubilo liquit domum? estne ille natus? membra laetitia stupent. o nate. certa at sera Thebarum salus, teneone in auras editum an vana fruor deceptus umbra? tune es? agnosco toros {{r|625}}umerosque et alto nobilem trunco manum. '''HERC.''' Vnde iste, genitor, squalor et lugubribus amicta coniunx? unde tam foedo obsiti paedore nati? quae domum clades gravat? '''AMPH.''' Socer est peremptus, regna possedit Lycus, {{r|630}}natos parentem coniugem leto petit. '''HERC.''' Ingrata tellus, nemo ad Herculeae domus auxilia venit? vidit hoc tantum nefas defensus orbis? cur diem questu tero? mactetur hostia, hanc ferat virtus notam {{r|635}}fiatque summus hostis Alcidae Lycus. ad hauriendum sanguinem inimicum feror: Theseu, resiste, ne qua vis subita ingruat. me bella poscunt, differ amplexus, parens, coniunxque differ, nuntiet Diti Lycus me iam redisse. '''THES.''' {{r|640}}Flebilem ex oculis fuga, regina, vultum, tuque nato sospite lacrimas cadentes reprime: si novi Herculem, Lycus Creonti debitas poenas dabit, lentum est dabit: dat; hoc quoque est lentum: dedit. '''AMPH.''' {{r|645}}Votum secundet qui potest nostrum deus rebusque lassis adsit. O magni comes magnanime nati. pande virtutum ordinem, quam longa maestos ducat ad manes via, ut vincla tulerit dura Tartareus canis. '''THES.''' {{r|650}}Memorare cogis acta securae quoque horrenda menti. vix adhuc certa est fides vitalis aurae, torpet acies luminum hebetesque visus vix diem insuetum ferunt. '''AMPH.''' Pervince, Theseu, quicquid alto in pectore remanet pavoris neve te fructu optimo {{Versus|655}} frauda laborum: quae fuit durum pati, meminisse dulce est fare casus horridos. '''THES.''' Fas omne mundi teque dominantem precor regno capaci teque quam amotam inrita quaesivit Enna mater, ut iura abdita {{Versus|660}} et operta terris liceat impune eloqui. Spartana tellus nobile attollit iugum, densis ubi aequor Taenarus silvis premit; hic ora solvit Ditis invisi domus hiatque rupes alta et immenso specu {{Versus|665}} ingens vorago faucibus vastis patet latumque pandit omnibus populis iter. non caeca tenebris incipit. primo via; tenuis relictae lucis a tergo nitor fulgorque dubius solis afflicti cadit {{Versus|670}} et ludit aciem:nocte sic mixta solet praebere lumen primus aut serus dies. hinc ampla vacuis spatia laxantur locis, in quae omne mersum penetrat humanum genus. nec ire labor est; ipsa deducit via: {{Versus|675}} ut saepe puppes aestus invitas rapit, sic pronus aer urguet atque avidum chaos, gradumque retro flectere haut umquam sinunt umbrae tenaces. intus immensi sinus placido quieta labitur Lethe vado {{Versus|680}} demitque curas, neve remeandi amplius pateat facultas, flexibus multis gravem involvit amnem: qualis incertis vagus Maeander undis ludit et cedit sibi instatque dubius litus an fontem petat. {{Versus|685}} palus inertis foeda Cocyti iacet; hic vultur, illic luctifer bubo gemit omenque triste resonat infaustae strigis. horrent opaca fronde nigrantes comae, taxo imminente quam tenet segnis Sopor, {{Versus|690}} Famesque maesta tabido rictu iacet Pudorque serus conscios vultus tegit. Metus Pavorque + Funus et frendens Dolor aterque Luctus sequitur et Morbus tremens et cincta ferro Bella; in extremo abdita {{Versus|695}} iners Senectus adiuvat baculo gradum. '''AMPH.''' Estne aliqua tellus Cereris aut Bacchi ferax? '''THES.''' Non prata viridi laeta facie germinant nec adulta leni fluctuat Zephyro seges; non ulla ramos silva pomiferos habet: {{Versus|700}} sterilis profundi vastitas squalet soli et foeda tellus torpet aeterno situ. [rerumque maestus finis et mundi ultima] immotus aer haeret et pigro sedet nox atra mundo: cuncta maerore horrida {{Versus|705}} ipsaque morte peior est mortis locus. '''AMPH.''' Quid ille opaca qui regit sceptro loca, qua sede positus temperat populos leves? '''THES.''' Est in recessu Tartari obscuro locus, {{r|710}}quem gravibus umbris spissa caligo alligat. a fonte discors manat hinc uno latex, alter quieto similis (hunc iurant dei) tacente sacram devehens fluvio Styga; at hic tumultu rapitur ingenti ferox {{r|715}}et saxa fluctu volvit Acheron invius renavigari. cingitur duplici vado adversa Ditis regia, atque ingens domus umbrante luco tegitur, hic vasto specu pendent tyranni limina, hoc umbris iter, {{r|720}}haec porta regni, campus hanc circa iacet, in quo superbo digerit vultu sedens animas recentes dira maiestas dei. frons torva, fratrum quae tamen speciem gerat gentisque tantae, vultus est illi Iovis, {{r|725}}sed fulminantis: magna pars regni trucis est ipse dominus, cuius aspectus timet ' quicquid timetur. '''AMPH.''' Verane est fama inferis tam sera reddi iura et oblitos sui sceleris nocentes debitas poenas dare? {{r|730}}quis iste veri rector atque aequi arbiter? '''THES.''' Non unus alta sede quaesitor sedens iudicia trepidis sera sortitur reis. aditur illo Gnosius Minos foro, Rhadamanthus illo, Thetidis hoc audit socer. {{r|735}}quod quisque fecit, patitur; auctorem scelus repetit suoque premitur exemplo nocens: vidi cruentos carcere includi duces et impotentis terga plebeia manu scindi tyranni, quisquis est placide potens {{r|740}}dominusque vitae servat innocuas manus et incruentum mitis imperium regit animoque parcit, longa permensus diu felicis aevi spatia vel caelum petit vel laeta felix nemoris Elysii loca, {{r|745}}iudex futurus, sanguine humano abstine quicumque regnas: scelera taxantur modo maiore vestra, '''AMPH.''' Certus inclusos tenet locus nocentes? utque fert fama. impios supplicia vinclis saeva perpetuis domant? '''THES.''' {{r|750}}Rapitur volucri tortus Ixion rota; cervice saxum grande Sisyphia sedet; in amne medio faucibus siccis senex sectatur undas, alluit mentum latex. fidemque cum iam saepe decepto dedit. {{r|755}}perit unda in ore; poma destituunt famem. praebet volucri Tityos aeternas dapes urnasque frustra Danaides plenas gerunt; errant furentes impiae Cadmeides terretque mensas avida Phineas avis. '''AMPH.''' {{r|760}}Nunc ede nati nobilem pugnam mei. patrui volentis munus an spolium refert? '''THES.''' Ferale tardis imminet saxum vadis. stupent ubi undae, segne torpescit fretum. hunc servat amnem cultu et aspectu horridus {{r|765}}pavidosque manes squalidus vectat senex. impexa pendet barba, deformem sinum nodus coercet, concavae lucent genae; regit ipse longo portitor conto ratem. hic onere vacuam litori puppem applicans {{r|770}}repetebat umbras; poscit Alcides viam cedente turba; dirus exclamat Charon: 'quo pergis, audax? siste properantem gradum.' non passus ullas natus Alcmena moras ipso coactum navitam conto domat {{r|775}}scanditque puppem. cumba populorum capax succubuit uni: sedit et gravior ratis utrimque Lethen latere titubanti bibit. tum victa trepidant monstra, Centauri truces Lapithaeque multo in bella succensi mero; {{r|780}}Stygiae paludis ultimos quaerens sinus fecunda mergit capita Lernaeus labor. post haec avari Ditis apparet domus: hic saevus umbras territat Stygius canis, qui terna vasto capita concutiens sono {{r|785}}regnum tuetur, sordidum tabo caput lambunt colubrae, viperis horrent iubae longusque torta sibilat cauda draco. par ira formae: sensit ut motus pedum, attollit hirtas angue vibrato comas {{r|790}}missumque captat aure subrecta sonum, sentire et umbras solitus, ut propior stetit Iove natus, antro sedit incertus canis leviterque timuit, ecce latratu gravi loca muta terret; sibilat totos minax {{r|795}}serpens per armos, vocis horrendae fragor per ora missus terna felices quoque exterret umbras, solvit a laeva feros tunc ipse rictus et Cleonaeum caput opponit ac se tegmine ingenti tegit, {{r|800}}victrice magnum dextera robur gerens. huc nunc et illuc verbere assiduo rotat, ingeminat ictus, domitus infregit minas et cuncta lassus capita summisit canis antroque toto cessit, extimuit sedens {{r|805}}uterque solio dominus et duci iubet; me quoque petenti munus Alcidae dedit. Tum gravia monstri colla permulcens manu adamante texto vincit; oblitus sui custos opaci pervigil regni canis {{r|810}}componit aures timidus et patiens trahi eramque fassus, ore summisso obsequens, utrumque cauda pulsat anguifera latus. postquam est ad oras Taenari ventum et nitor percussit oculos lucis ignotae novus, {{r|815}}resumit animos victus et vastas furens quassat catenas; paene victorem abstulit pronumque retro vexit et movit gradu. tunc et meas respexit Alcides manus; geminis uterque viribus tractum canem {{r|820}}ira furentem et bella temptantem inrita intulimus orbi. vidit ut clarum diem et pura nitidi spatia conspexit poli, oborta nox est, lumina in terram dedit compressit oculos et diem invisum expulit {{r|825}}faciemque retro flexit atque omni petit cervice terram; tum sub Herculeas caput abscondit umbras, densa sed laeto venit clamore turba frontibus laurum gerens magnique meritas Herculis laudes canit.</poem> ===III.iii=== <poem>[CHORVS] {{r|830}}Natus Eurystheus properante partu iusserat mundi penetrare fundum: derat hoc solum numero laborum, tertiae regem spoliare sortis. ausus es caecos aditus inire, {{r|835}}ducit ad manes via qua remotos tristis et nigra metuenda silva, sed frequens magna comitante turba. Quantus incedit populus per urbes ad novi ludos avidus theatri, {{r|840}}quantus Eleum ruit ad Tonantem, quinta cum sacrum revocavit aestas; quanta, cum longae redit hora nocti crescere et somnos cupiens quietos libra Phoebeos tenet aequa currus, {{r|845}}turba secretam Cererem frequentat et citi tectis properant relictis Attici noctem celebrare mystae : tanta per campos agitur silentes turba; pars tarda graditur senecta, {{r|850}}tristis et longa satiata vita: pars adhuc currit melioris aevi: virgines nondum thalamis iugatae et comis nondum positis ephebi matris et nomen modo doctus infans, {{r|855}}his datum solis, minus ut timerent, igne praelato relevare noctem; ceteri vadunt per opaca tristes. qualis est vobis animus, remota luce cum maestus sibi quisque sensit {{r|860}}obrutum tota caput esse terra? stat chaos densum tenebraeque turpes et color noctis malus ac silentis otium mundi vacuaeque nubes. Sera nos illo referat senectus: nemo ad' id sero venit, unde numquam. cum semel venit, potuit reverti; quid iuvat durum properare fatum? omnis haec magnis vaga turba terris ibit ad manes facietque inerti {{r|870}}vela Cocyto: tibi crescit omne, et quod occasus videt et quod ortus, parce Venturis: tibi, mors, paramur. sis licet segnis, properamus ipsi: prima quae vitam dedit hora, carpit. {{r|875}}Thebis laeta dies adest. aras tangite supplices, pingues caedite victimas; permixtae maribus nurus sollemnes agitent choros; {{r|880}}cessent deposito iugo arvi fertilis incolae. Pax est Herculea manu Auroram inter et Hesperum, et qua sol medium tenens {{r|885}}umbras corporibus negat; quodcumque alluitur solum longo Tethyos ambitu, Alcidae domuit labor. Transvectus vada Tartari {{r|890}}pacatis redit inferis. iam nullus superest timor: nil ultra iacet inferos, stantes sacrificus comas dilecta tege populo.</poem> ==ACTVS IV== ===IV.i=== <poem>[HERCVLES ⸱ THESEVS ⸱ AMPHITRYON ⸱ MEGARA] '''HERCVLES'''{{r|895}}Victrice dextra fusus adverso Lycus terram cecidit ore; tum quisquis comes fuerat tyranni iacuit et poenae comes, nunc sacra patri victor et superis feram caesisque meritas victimis aras colam. {{r|900}}Te te laborum socia et adiutrix precor. belligera Pallas, cuius in laeva ciet aegis feroces ore saxifico minas; adsit Lycurgi domitor et rubri maris, tectam virente cuspidem thyrso gerens, {{r|905}}geminumque numen Phoebus et Phoebi soror: soror sagittis aptior, Phoebus lyrae; fraterque quisquis incolit caelum meus non ex noverca frater, huc appellite greges opimos; quicquid ludorum seges {{r|910}}Arabesque odoris quicquid arboribus legunt conferte in aras, pinguis exundet vapor, populea nostras arbor exornet comas, te ramus oleae fronde gentili tegat, Theseu; Tonantem nostra adorabit manus, {{r|915}}tu conditores urbis et silvestria trucis antra Zethi. nobilis Dircen aquae laremque regis advenae Tyrium coles. date tura flammis, '''AMPH.''' Nate, manantes prius manus cruenta caede et hostili expia. '''HERC.''' {{r|920}}Vtinam cruore capitis invisi deis libare possem: gratior nullus liquor tinxisset aras; victima haut ulla amplior potest magisque opima mactari Iovi, quam rex iniquus, '''AMPH.''' Finiat genitor tuos {{r|925}}opta labores, detur aliquando otium quiesque fessis, '''HERC.''' Ipse concipiam preces Iove meque dignas, stet suo caelum loco tellusque et aequor; astra inoffensos agant aeterna cursus, alta pax gentes alat: {{r|930}}ferrum omne teneat raris innocui labor ensesque lateant, nulla tempestas fretum violenta turbet, nullus irato Iove exiliat ignis, nullus hiberna nive nutritus agros amnis eversos trahat. {{r|935}}venena cessent, nulla nocituro gravis suco tumescat herba, non saevi ac truces regnent tyranni; si quod etiamnum est scelus latura tellus, properet, et si quod parat monstrum, meum sit.— sed quid hoc? medium diem {{r|940}}cinxere tenebrae. Phoebus obscuro meat sine nube vultu, quis diem retro fugat agitque in ortus? unde nox atram caput ignota profert? unde tot stellae polum implent diurnae? primus en noster labor {{r|945}}caeli refulget parte non minima leo iraque totus fervet et morsus parat. iam rapiet aliquod sidus: ingenti minax stat' ore et ignes efflat et rutila iubam cervice iactans quicquid autumnus gravis {{r|950}}hiemsque gelido frigida spatio refert uno impetu transiliet et verni petet frangetque tauri colla. '''AMPH.''' Quod subitum hoc malum est? quo, nate, vultus huc et huc acres refers acieque falsum turbida caelum vides? '''HERC.''' {{r|955}}Perdomita tellus, tumida cesserunt freta, inferna nostros regna sensere impetus: immune caelum est, dignus Alcide labor. in alta mundi spatia sublimis ferar, petatur aether: astra promittit pater. {{r|960}}quid, si negaret? non capit terra Herculem tandemque superis reddit, en ultro vocat omnis deorum coetus et laxat fores, una vetante. recipis et reseras polum? an contumacis ianuam mundi traho? {{r|965}}dubitatur etiam? vincla Saturno exuam contraque patris impii regnum impotens avum resolvam; bella Titanes parent, me duce furentes; saxa cum silvis feram rapiamque dextra plena Centauris iuga. {{r|970}}iam monte gemino limitem ad superos agam: videat sub Ossa Pelion Chiron suum, in caelum Olympus tertio positus gradu perveniet aut mittetur, '''AMPH.''' Infandos procul averte sensus; pectoris sani parum {{r|975}}magni tamen compesce dementem impetum. '''HERC.''' Quid hoc? Gigantes arma pestiferi movent. profugit umbras Tityos ac lacerum gerens et inane pectus quam prope a caelo stetit. labat Cithaeron, alta Pellene tremit {{r|980}}marcentque Tempe. rapuit hic Pindi iuga, hic rapuit Oeten, saevit horrendum Mimans. flammifera Erinys verbere excusso sonat rogisque adustas propius ac propius sudes in ora tendit; saeva Tisiphone, caput {{r|985}}serpentibus vallata, post raptum canem portam vacantem clausit opposita face. sed ecce proles regis inimici latet. Lyci nefandum semen: inviso patri haec dextra iam vos reddet, excutiat levis {{r|990}}nervus sagittas, tela sic mitti decet Herculea, '''AMPH.''' Quo se caecus impegit furor? vastum coactis flexit arcum cornibus pharetramque solvit, stridet emissa impetu harundo— medio spiculum collo fugit {{r|995}}vulnere relicto, '''HERC.''' Ceteram prolem emam omnisque latebras, quid moror? maius mihi bellum Mycenis restat, ut Cyclopia eversa manibus saxa nostris concidant. huc eat et illuc valva deiecto obice {{r|1000}}rumpatque postes; culmen impulsum labet. perlucet omnis regia: hic video abditum gnatum scelesti patris, '''AMPH.''' En blandas manus ad genua tendens voce miseranda rogat: scelus nefandum, triste et aspectu horridum! {{r|1005}}dextra precantem rapuit et circa furens bis ter rotatum misit; ast illi caput sonuit, cerebro tecta disperso madent. at misera, parvum protegens gnatum sinu, Megara furenti similis e latebris fugit. '''HERC.''' {{r|1010}}Licet tonantis profuga condaris sinu, petet undecumque temet haec dextra et feret. '''AMPH.''' Quo misera pergis? quam fugam aut latebram petis? nullus salutis Hercule infesto est locus. amplectere ipsum potius et blanda prece {{r|1015}}lenire tempta, '''MEG.''' Parce iam, coniunx, precor, agnosce Megaram. gnatus hic vultus tuos habitusque reddit; cernis, ut tendat manus? '''HERC.''' Teneo novercam. sequere, da poenas mihi iugoque pressum libera turpi Iovem; {{r|1020}}sed ante matrem parvulum hoc monstrum occidat. '''MEG.''' Quo tendis amens? sanguinem fundes tuum? '''AMPH.''' Pavefactus infans igneo vultu patris perit ante vulnus, spiritum eripuit timor. in coniugem nunc clava libratur gravis: {{r|1025}}perfregit ossa, corpori trunco caput abest nec usquam est. cernere hoc audes, nimis vivax senectus? si piget luctus, habes mortem paratam: pectus in tela indue, vel stipitem istuc caede nostrorum inlitum {{r|1030}}converte, falsum ac nomini turpem tuo remove parentem, ne tuae laudi obstrepat.— quo te ipse, senior, obvium morti ingeris? quo pergis amens? profuge et obtectas late unumque manibus aufer Herculeis scelus. '''HERC.''' {{r|1035}}Bene habet, pudendi regis excisa est domus. tibi hunc dicatum, maximi coniunx Iovis, gregem cecidi; vota persolvi libens te digna, et Argos victimas alias dabit. '''AMPH.''' Nondum litasti, nate: consumma sacrum. {{r|1040}}stat ecce ad aras hostia, expectat manum cervice prona; praebeo occurro insequor: macta— quid hoc est? errat acies luminum visusque maeror hebetat? an video Herculis manus trementes? vultus in somnum cadit {{r|1045}}et fessa cervix capite summisso labat; flexo genu iam totus ad terram ruit, ut caesa silvis ornus aut portum mari datura moles, vivis an leto dedit idem tuos qui misit ad mortem furor? {{r|1050}}sopor est: reciprocos spiritus motus agit. detur quieti tempus, ut somno gravi vis victa morbi pectus oppressum levet. removete, famuli, tela, ne repetat furens.</poem> ===IV.ii=== <poem>[CHORVS] Lugeat aether magnusque parens {{r|1055}}aetheris alti tellusque ferax et vaga ponti mobilis unda, tuque ante omnis qui per terras tractusque maris fundis radios noctemque fugas ore decoro, {{r|1060}}fervide Titan: obitus pariter tecum Alcides vidit et ortus novitque tuas utrasque domos. Solvite tantis animum monstris, solvite superi, {{r|1065}}rectam in melius flectite mentem. tuque, o domitor Somne malorum, requies animi, pars humanae melior vitae, volucre o matris genus Astraeae, frater durae languide Mortis, {{r|1070}}veris miscens falsa, futuri certas et idem pessimus auctor, pater o rerum, portus vitae, lucis requies noctisque comes, qui par regi famuloque venis, {{r|1075}}pavidum leti genus humanum cogis longam discere noctem: placidus fessum lenisque fove, preme de victum torpore gravi; sopor indomitos alliget artus {{r|1080}}nec torva prius pectora linquat, quam mens repetat pristina cursum. En fusus humi saeva feroci corde volutat somnia (nondum est tanti pestis superata mali {{r|1085}}clavaeque gravi lassum solitus mandare caput quaerit vacua pondera dextra, motu iactans bracchia vano) nec adhuc omnis expulit aestus, {{r|1090}}sed ut ingenti vexata noto servat longos unda tumultus et iam vento cessante tumet. pelle insanos fluctus animi, redeat pietas virtusque viro. vel sit potius {{r|1095}}mens vesano concita motu: error caecus qua coepit eat; solus te iam praestare potest furor insontem: proxima puris sors est manibus nescire nefas. {{r|1100}}Nunc Herculeis percussa sonent pectora palmis, mundum solitos ferre lacertos verbera pulsent victrice manu; gemitus vastos audiat aether, {{r|1105}}audiat atri regina poli vastisque ferox qui colla gerit vincta catenis imo latitans Cerberus antro. Resonet maesto clamore chaos lateque patens unda profundi: {{r|1110}}et qui medius tua tela tamen senserat aer. pectora tantis obsessa malis non sunt ictu ferienda levi: uno planctu tria regna sonent. {{r|1115}}Et tu collo decus ac telum suspensa diu, fortis harundo, pharetraeque graves, date saeva fero verbera tergo; caedant umeros robora fortes stipesque potens {{r|1120}}duris oneret pectora nodis: plangant tantos arma dolores. non vos patriae laudis comites ulti saevos vulnere reges, non Argiva membra palaestra {{r|1125}}flectere docti fortes caestu fortesque manu, iam tamen ausi telum Scythicis leve corytis missum certa librare manu tutosque fuga figere cervos: {{r|1130}}nondumque ferae terga iubatae ite ad Stygios, umbrae, portus ite, innocuae, quas in primo limine vitae scelus oppressit patriusque furor, {{r|1135}}Ite infaustum genus, o pueri, noti per iter triste laboris, ite, iratos visite reges.</poem> ==ACTVS V== ===V.i=== <poem>[HERCVLES ⸱ AMPHITRYON ⸱ THESEVS] '''HERCVLES''' Quis hic locus, quae regio, quae mundi plaga? ubi sum? sub ortu solis, an sub cardine {{r|1140}}glacialis ursae? numquid Hesperii maris extrema tellus hunc dat Oceano modum? quas trahimus auras? quod solum fesso subest? certe redimus, unde prostrata ad domum video cruenta corpora? an nondum exuit {{r|1145}}simulacra mens inferna? post reditus quoque oberrat oculis turba feralis meis? pudet fateri: paveo; nescio quod mihi, nescio quod animus grande praesagit malum, ubi es, parens? ubi illa natorum grege {{r|1150}}animosa coniunx? cur latus laevum vacat spolio leonis? quonam abit tegimen meum idemque somno mollis Herculeo torus? ubi tela? ubi arcus? arma quis vivo mihi detrahere potuit? spolia quis tanta abstulit {{r|1155}}ipsumque quis non Herculis somnum horruit? libet meum videre victorem, libet (exurge, virtus) quem novum caelo pater genuit relicto, cuius in fetu stetit nox longior quam nostra, quod cerno nefas? {{r|1160}}nati cruenta caede confecti iacent, perempta coniunx, quis Lycus regnum obtinet quis tanta Thebis scelera moliri ausus est Hercule reverso? quisquis Ismeni loca, Actaea quisquis arva, qui gemino mari {{r|1165}}pulsata Pelopis regna Dardanii colis, succurre, saevae cladis auctorem indica. ruat ira in omnis: hostis est quisquis mihi non monstrat hostem, victor Alcidae, lates? procede, seu tu vindicas currus truces {{r|1170}}Thracis cruenti sive Geryonae pecus Libyaeve dominos, nulla pugnandi mora est. en nudus asto; vel meis armis licet petas inermem, cur meos Theseus fugit paterque vultus? ora cur condunt sua? {{r|1175}}differte fletus; quis meos dederit neci omnis simul, profare. quid, genitor, siles? at tu ede, Theseu, sed tua, Theseu, fide. uterque tacitus ora pudibunda obtegit furtimque lacrimas fundit, in tantis malis {{r|1180}}quid est pudendum? numquid Argivae impotens dominator urbis, numquid infestum Lyci pereuntis agmen clade nos tanta obruit? per te meorum facinorum laudem precor, genitor, tuique nominis semper mihi {{r|1185}}numen secundum, fare, quis fudit domum? cui praeda iacui? '''AMPH.''' Tacita sic abeant mala. '''HERC.''' Vt inultus ego sim? '''AMPH.''' Saepe vindicta obfuit. '''HERC.''' Quisquamne segnis tanta toleravit mala? '''AMPH.''' Maiora quisquis timuit. '''HERC.''' His etiam, pater, {{r|1190}}quicquam timeri maius aut gravius potest? '''AMPH.''' Cladis tuae pars ista quam nosti quota est? '''HERC.''' Miserere, genitor, supplices tendo manus. quid hoc? manus refugit, hic errat scelus. unde hic cruor? quid illa puerili madens {{r|1195}}harundo leto? tincta Lernaea nece iam tela video nostra, non quaero manum. quis potuit arcum flectere aut quae dextera sinuare nervum rite cedentem mihi? ad vos revertor; genitor, hoc nostrum est scelus? {{r|1200}}tacuere? nostrum est. '''AMPH.''' Luctus est istic tuus, crimen novercae: casus hic culpa caret. '''HERC.''' Nunc parte ab omni, genitor, iratus tona, oblite nostri vindica sera manu saltem nepotes. stelliger mundus sonet {{r|1205}}flammasque et hic et ille iaculetur polus: rupes ligatum Caspiae corpus trahant atque ales avida— cur Promethei vacant scopuli? vacat cur vertice immenso feras volucresque pascens Caucasi abruptum latus {{r|1210}}nudumque silvis? illa quae pontum Scythen Symplegas artat hinc et hinc vinctas manus distendat alto, cumque revocata vice in se coibunt saxaque in caelum expriment actis utrimque rupibus medium mare, {{r|1215}}ego inquieta montium iaceam mora. quin structum acervans nemore congesto aggerem cruore corpus impio sparsum cremo? sic, sic agendum est: inferis reddam Herculem. '''AMPH.''' Nondum tumultu pectus attonito carens {{r|1220}}mutavit iras quodque habet proprium furor, in se ipse saevit, '''HERC.''' Dira Furiarum loca et inferorum carcer et sonti plaga decreta turbae— si quod exilium latet ulterius Erebo, Cerbero ignotum et mihi: {{r|1225}}hoc me abde, tellus; Tartari ad finem ultimum mansurus ibo. pectus o nimium ferum!— quis vos per omnem, liberi, sparsos domum deflere digne poterit? hic durus malis lacrimare vultus nescit, huc arcum date, {{r|1230}}date huc sagittas, stipitem huc vastum date. tibi tela frangam nostra, tibi nostros, puer, rumpemus arcus; at tuis stipes gravis ardebit umbris; ipsa Lernaeis frequens pharetra telis in tuos ibit rogos: {{r|1235}}dent arma poenas, vos quoque infaustas meis cremabo telis, o novercales manus. '''AMPH.''' Quis nomen usquam sceleris errori addidit? '''HERC.''' Saepe error ingens sederis obtinuit locum. '''AMPH.''' Nunc Hercule opus est: perfer hanc molem mali. '''HERC.''' {{r|1240}}Non sic furore cessit extinctus pudor, populos ut omnes impio aspectu fugem. arma, arma, Theseu, flagito propere mihi subtracta reddi, sana si mens est mihi, referte manibus tela; si remanet furor, {{r|1245}}pater, recede: mortis inveniam viam. '''AMPH.''' Per sancta generis sacra, per ius nominis utrumque nostri, sive me altorem vocas seu tu parentem, perque venerandos piis canos, senectae parce desertae, precor, {{r|1250}}annisque fessis; unicum lapsae domus firmamen, unum lumen afflicto malis temet reserva. nullus ex te contigit fructus laborum; semper aut dubium mare aut monstra timui; quisquis in toto furit {{r|1255}}rex saevus orbe, manibus aut aris nocens, a me timetur: semper absentis pater fructum tui factumque et aspectum peto. '''HERC.''' Cur animam in ista luce detineam amplius morerque nihil est: cuncta iam amisi bona, {{r|1260}}mentem arma famam coniugem gnatos manus, etiam furorem, nemo polluto queat animo mederi: morte sanandum est scelus. '''AMPH.''' Perimes parentem, '''HERC.''' Facere ne possim, occidam. '''AMPH.''' Genitore coram? '''HERC.''' Cernere hunc docui nefas. '''AMPH.''' {{r|1265}}Memoranda potius omnibus facta intuens unius a te criminis veniam pete. '''HERC.''' Veniam dabit sibi ipse, qui nulli dedit? laudanda feci iussus: hoc unum meum est. succurre, genitor; sive te pietas movet {{r|1270}}seu triste fatum sive violatum decus virtutis: effer arma; vincatur mea fortuna dextra, '''THES.''' Sunt quidem patriae preces satis efficaces, sed tamen nostro quoque movere fletu, surge et adversa impetu {{r|1275}}perfringe solito, nunc tuum nulli imparem animum malo resume, nune magna tibi virtute agendum est: Herculem irasci veta. '''HERC.''' Si vivo, feci scelera; si morior, tuli. purgare terras propero, iamdudum mihi {{r|1280}}monstrum impium saevumque et immite ac ferum oberrat: agedum dextra, conare aggredi ingens opus, labore bis seno amplius. ignava cessas, fortis in pueros modo pavidasque matres? arma nisi dantur mihi, {{r|1285}}aut omne Pindi Thracis excidam nemus Bacchique lucos et Cithaeronis iuga mecum cremabo, aut tota cum domibus suis dominisque tecta, cum deis templa omnibus Thebana supra corpus excipiam meum {{r|1290}}atque urbe versa condar, et, si fortibus leve pondus umeris moenia immissa incident septemque opertus non satis portis premar, onus omne media parte quod mundi sedet dirimitque superos, in meum vertam caput. '''AMPH.''' Reddo arma. '''HERC.''' Vox est digna genitore {{r|1295}}Herculis. hoc en peremptus spiculo cecidit puer— '''AMPH.''' Hoc Iuno telum manibus immisit tuis. '''HERC.''' Hoc nunc ego utar. '''AMPH.''' Ecce quam miserum cor palpitat pectusque sollicitum ferit. metu '''HERC.''' Aptata harundo est. '''AMPH.''' Ecce iam facies {{r|1300}}scelus volens sciensque. '''HERC.''' Pande, quid fieri iubes? '''AMPH.''' Nihil rogamus: noster in tuto est dolor. natum potes servare tu solus mihi, eripere nec tu; maximum evasi metum: {{r|1305}}miserum haut potes me facere, felicem potes. sic statue, quicquid statuis, ut causam tuam famamque in arto stare et ancipiti scias: aut vivis aut occidis, hanc animam levem fessamque senio nec minus fessam malis {{r|1310}}in ore primo teneo, tam tarde patri vitam dat aliquis? non feram ulterius moram, laetare! ferro pectus impresso induam: hic, hic iacebit Herculis sani scelus. '''HERC.''' Iam parce, genitor, parce, iam revoca manum. {{r|1315}}succumbe, virtus, perfer imperium patris. eat ad labores hic quoque Herculeos labor: vivamus, artus alleva afflictos solo, Theseu, parentis, dextra contactus pios scelerata refugit, '''AMPH.''' Hanc manum amplector libens, {{r|1320}}hac nisus »ibo, pectori hanc aegro admovens pellam dolores, '''HERC.''' Quem locum profugus petam? ubi me recondam quave tellure obruar? quis Tanais aut quis Nilus aut quis Persica violentus unda Tigris aut Rhenus ferox {{r|1325}}Tagusve Hibera turbidus gaza fluens abluere dextram poterit? Arctoum licet Maeotis in me gelida transfundat mare et tota Tethys per meas currat manus, haerebit altum facinus, in quas impius {{r|1330}}terras recedes? ortum an occasum petes? ubique notus perdidi exilio locum. me refugit orbis, astra transversos agunt obliqua cursus, ipse Titan Cerberum meliore vultu vidit, o fidum caput, {{r|1335}}Theseu, latebram quaere longinquam abditam; quoniamque semper sceleris alieni arbiter amas nocentes, gratiam meritis refer vicemque nostris: redde me infernis precor umbris reductum, meque subiectum tuis {{r|1340}}constitue vinclis: ille me abscondet locus. sed et ille novit. '''THES.''' Nostra te tellus manet. illic solutam caede Gradivus manum restituit armis: illa te, Alcide, vocat, facere innocentes terra quae superos solet.</poem> m6obczviudtyeno9cpsp0p1iy37uagu 269695 269694 2026-06-09T06:30:28Z Saumache 27923 /* IV.i */ 269695 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= Hercules furens |OperaeWikiPagina= Hercules furens |Annus= Saeculo I |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera= tragoediae }} {| align=center id=toc |- align=center | ACTVS I - [[#I.i|i]] ⸱ [[#I.ii|ii]]<br>ACTVS II - [[#II.i|i]] ⸱ [[#II.ii|ii]] ⸱ [[#II.iii|iii]]<br>ACTVS III - [[#III.i|i]] ⸱ [[#III.ii|ii]] ⸱ [[#III.iii|iii]]<br>ACTVS IV - [[#IV.i|i]] ⸱ [[#IV.ii|ii]]<br>ACTVS V - [[#V.i|i]] |} ==PERSONAE== <poem> IVNO HERCVLES LYCVS MEGARA AMPHITRYON THESEVS CHORVS THEBANORVM </poem> ==ACTVS I== ===I.i=== <poem>[IVNO] Soror Tonantis (hoc enim solum mihi nomen relictum est) semper alienum Iovem ac templa summi vidua deserui aetheris locumque caelo pulsa paelicibus dedi; tellus colenda est: paelices caelum tenent, {{Versus|5}} hinc Arctos alta parte glacialis poli sublime classes sidus Argolicas agit; hinc, qua tepenti vere labatur dies, Tyriae per undas vector Europae nitet; illinc timendum ratibus ac ponto gregem {{Versus|10}} passim vagantes exerunt Atlantides. ferro minax hinc terret Orion deos suasque Perseus aureus stellas habet; hinc clara gemini signa Tyndaridae micant quibusque natis mobilis tellus stetit. {{Versus|15}} nec ipse tantum Bacchus aut Bacchi parens adiere superos: ne qua pars probro vacet, mundus puellae serta Gnosiacae gerit, sed vetera sero querimur… …una me dira ac fera Thebana tellus nuribus a! sparsa impiis {{Versus|20}} quotiens novercam fecit! escendat licet meumque victrix teneat Alcmene locum, pariterque natus astra promissa occupet, in cuius ortus mundus impendit diem tardusque Eoo Phoebus effulsit mari {{Versus|25}} retinere mersum iussus Oceano iubar. non sic abibunt odia; vivaces aget violentus iras animus et saevus dolor aeterna bella pace sublata geret. Quae bella? quicquid horridum tellus creat {{Versus|30}} inimica, quicquid pontus aut aer tulit terribile dirum pestilens atrox ferum, fractum atque domitum est. superat et crescit malis iraque nostra fruitur; in laudes suas mea vertit odia: dum nimis saeva impero, {{Versus|35}} patrem probavi, gloriae feci locum, qua Sol reducens quaque deponens diem binos propinqua tinguit Aethiopas face, indomita virtus colitur et toto deus narratur orbe. monstra iam desunt mihi {{Versus|40}} minorque labor est Herculi iussa exequi, quam mihi iubere: laetus imperia excipit, quae fera tyranni iura violenta queant nocere iuveni? nempe pro telis gerit quae timuit et quae fudit: armatus venit {{Versus|45}} leone et hydra, nec satis terrae patent: effregit ecce limen inferni Iovis et opima victi regis ad superos refert, parum est reverti, foedus umbrarum perit: vidi ipsa, vidi nocte discussa inferum {{Versus|50}} et Dite domito spolia iactantem patri fraterna, cur non Tinctum et oppressum trahit ipsum catenis paria sortitum Iovi Ereboque capto potitur et retegit Styga? patefacta ab imis manibus retro via est {{Versus|55}} et sacra dirae mortis in aperto iacent. at ille, rupto carcere umbrarum ferox, de me triumphat et superbifica manu atrum per urbes ducit Argolicas canem. viso labantem Cerbero vidi diem {{Versus|60}} pavidumque Solem; me quoque invasit tremor, et terna monstri colla devicti intuens timui imperasse. levia sed nimium queror; caelo timendum est, regna ne summa occupet qui vicit ima: sceptra praeripiet patri. {{Versus|65}} nec in astra lenta veniet ut Bacchus via: iter ruina quaeret et vacuo volet regnare mundo, robore experto tumet, et posse caelum viribus vinci suis didicit ferendo; subdidit mundo caput {{Versus|70}} nec flexit umeros molis immensae labor meliusque collo sedit Herculeo polus. immota cervix sidera et caelum tulit et me prementem: quaerit ad superos viam. Perge ira, perge et magna meditantem opprime, {{Versus|75}} congredere, manibus ipsa dilacera tuis: quid tanta mandas odia? discedant ferae, ipse imperando fessus Eurystheus vacet. Titanas ausos rumpere imperium Iovis emitte, Siculi verticis laxa specum, {{Versus|80}} tellus gigante Doris excusso tremens supposita monstri colla terrifici levet — [sublimis alias Luna concipiat feras] sed vicit ista. quaeris Alcidae parem? nemo est nisi ipse: bella iam secum gerat. {{Versus|85}} adsint ab imo Tartari fundo excitae Eumenides, ignem flammeae spargant comae, viperea saevae verbera incutiant manus, i nunc, superbe, caelitum sedes pete, humana temne. iam Styga et manes ferox {{Versus|90}} fugisse credis? hic tibi ostendam inferos, revocabo in alta conditam caligine, ultra nocentum exilia, discordem deam quam munit ingens montis oppositi specus; educam et imo Ditis e regno extraham {{Versus|95}} quicquid relictum est: veniet invisum Scelus suumque lambens sanguinem Impietas ferox Errorque et in se semper armatus Furor — hoc hoc ministro noster utatur dolor. Incipite, famulae Ditis, ardentem citae {{Versus|100}} concutite pinum et agmen horrendum anguibus Megaera ducat atque luctifica manu vastam rogo flagrante corripiat trabem, hoc agite, poenas petite vitiatae Stygis. concutite pectus, acrior mentem excoquat {{Versus|105}} quam qui caminis ignis Aetnaeis furit: ut possit animo captus Alcides agi, magno furore percitus, vobis prius insaniendum est. Iuno, cur nondum furis? me me, sorores, mente deiectam mea {{Versus|110}} versate primam, facere si quicquam apparo dignum noverca; vota mutentur mea: natos reversus videat incolumes precor manuque fortis redeat, inveni diem, invisa quo nos Herculis virtus iuvet. {{Versus|115}} me vicit: et se vincat et cupiat mori ab inferis reversus, hic prosit mihi Iove esse genitum, stabo at, ut certo exeant emissa nervo tela, librabo manu, regam furentis arma, pugnanti Herculi {{Versus|120}} tandem favebo — scelere perfecto licet admittat illas genitor in caelum manus. Movenda iam sunt bella: clarescit dies ortuque Titan lucidus croceo subit.</poem> ===I.ii=== <poem>[CHORVS THEBABORVM] Iam rara micant sidera prono {{Versus|125}} languida mundo; nox victa vagos contrahit ignes luce renata, cogit nitidum Phosphoros agmen: signum celsi glaciale poli septem stellis Arcados ursae {{Versus|130}} lucem verso temone vocat. Iam caeruleis evectus equis Titan summa prospicit Oeta; iam Cadmeis incluta Bacchis aspersa die dumeta rubent {{Versus|135}} Phoebique fugit reditura soror. labor exoritur durus et omnis agitat curas aperitque domos. Pastor gelida cana pruina grege dimisso pabula carpit; {{Versus|140}} ludit prato liber aperto nondum rupta fronte iuvencus, vacuae reparant ubera matres; errat cursu levis incerto molli petulans haedus in herba. {{Versus|145}} Pendet summo stridula ramo pinnasque novo tradere soli gestit querulos inter nidos Thracia paelex, turbaque circa confusa sonat {{Versus|150}} murmure mixto testata diem. Carbasa ventis credit dubius navita vitae, laxos aura complente sinus, hic exesis pendens scopulis {{Versus|155}} aut deceptos instruit hamos aut suspensus spectat pressa praemia dextra: sentit tremulum linea piscem. Haec, innocuae quibus est vitae {{Versus|160}} tranquilla quies {{Versus|160}} et laeta suo parvoque domus; spes immanis urbibus errant trepidique metus. Ille superbos aditus regum duraeque fores expers somni {{Versus|165}} colit, hic nullo fine beatas componit opes gazis inhians et congesto pauper in auro. Illum populi favor attonitum fluctuque magis mobile vulgus {{Versus|170}} aura tumidum tollit inani; hic clamosi rabiosa fori iurgia vendens improbus iras et. verba locat. Novit paucos secura quies, {{Versus|175}} qui velocis memores aevi tempora numquam reditura tenent, dum fata sinunt, vivite laeti: properat cursu vita citato volucrique die {{Versus|179}} rota praecipitis vertitur anni; {{Versus|180}} durae peragunt pensa sorores nec sua retro fila revolvunt. At gens hominum fertur rapidis obvia fatis incerta sui: Stygias ultro quaerimus undas. {{Versus|185}} nimium, Alcide, pectore forti properas maestos visere manes: certo veniunt tempore Parcae, nulli iusso cessare licet, nulli scriptum proferre diem: {{Versus|190}} recipit populos urna citatos. Alium multis gloria terris tradat et omnes fama per urbes garrula laudet caeloque parem tollat et astris; {{Versus|195}} alius curru sublimis eat: me mea tellus venit ad pigros cana senectus, humilique loco sed certa sedet sordida parvae fortuna domus: {{Versus|200}} alte virtus animosa cadit. — Sed maesta venit crine soluto Megara parvum comitata gregem, tardusque senio graditur Alcidae parens.</poem> ==ACTVS II== ===II.i=== <poem>[AMPHITRYON ⸱ MEGARA] '''MEGARA''' O magne Olympi rector et mundi arbiter, {{Versus|205}} iam statue tandem gravibus aerumnis modum finemque cladi. nulla lux umquam mihi secura fulsit: finis alterius mali gradus est futuri, protinus reduci novus paratur hostis; antequam laetam domum {{Versus|210}} contingat, aliud iussus ad bellum meat; nec ulla requies tempus aut ullum vacat, nisi dum iubetur. sequitur a primo statim infesta Iuno: numquid immunis fuit infantis aetas? monstra superavit prius {{Versus|215}} quam nosse posset, gemina cristati caput angues ferebant ora, quos contra obvius reptabat infans igneos serpentium oculos remisso lumine ac placido intuens; artos serenis vultibus nodos tulit, {{Versus|220}} et tumida tenera guttura elidens manu prolusit hydrae. Maenali pernix fera, multo decorum praeferens auro caput, deprensa cursu; maximus Nemeae timor pressus lacertis gemuit Herculeis leo. {{Versus|225}} quid stabula memorem dira Bistonii gregis suisque regem pabulum armentis datum, solitumque densis hispidum Erymanthi iugis Arcadia quatere nemora Maenalium suem, taurumque centum non levem populis metum? {{Versus|230}} inter remotos gentis Hesperiae greges pastor triformis litoris Tartesii peremptus, acta est praeda ab occasu ultimo; notum Cithaeron pavit Oceano pecus. penetrare iussus solis aestivi plagas {{Versus|235}} et adusta medius regna quae torret dies utrimque montes solvit ac rupto obice latam ruenti fecit Oceano viam. post haec adortus nemoris opulenti domos aurifera vigilis spolia serpentis tulit; {{Versus|240}} quid? saeva Lernae monstra, numerosum malum, non igne demum vicit et docuit mori, solitasque pinnis condere obductis diem petit ab ipsis nubibus Stymphalidas? non vicit illum caelibis semper tori {{Versus|245}} regina gentis vidua Thermodontiae, nec ad omne clarum facinus audaces manus stabuli fugavit turpis Augei labor. Quid ista prosunt? orbe defenso caret, sensere terrae pacis auctorem suae {{Versus|250}} abesse tristes: prosperum ac felix scelus virtus vocatur; sontibus parent boni. ius est in armis, opprimit leges timor, ante ora vidi nostra truculenta manu gnatos paterni cadere regni vindices {{Versus|255}} ipsumque, Cadini nobilis stirpem ultimam, occidere, vidi regium capitis decus cum capite raptum, quis satis Thebas fleat? ferax deorum terra, quem dominum tremis? e cuius arvis eque fecundo sinu {{Versus|260}} stricto iuventus orta cum ferro stetit cuiusque muros natus Amphion Iove struxit canoro saxa modulatu trahens, in cuius urbem non semel divum parens caelo relicto venit, haec quae caelites {{Versus|265}} recepit et quae fecit et (fas sit loqui) fortasse faciet, sordido premitur iugo. Cadmca proles atque Ophionium genus, quo reccidistis? tremitis ignavum exulem, suis carentem finibus, nostris gravem. {{Versus|270}} qui scelera terra quique persequitur mari ac saeva iusta sceptra confringit manu nunc servit absens fertque quae fieri vetat, tenetque Thebas exul Herculeas Lycus, sed non tenebit, aderit et poenas petet {{Versus|275}} subitusque ad astra emerget; inveniet viam aut faciet, adsis sospes et remees precor tandemque venias victor ad victam domum. '''MEG.''' Emerge, coniunx, atque dispulsas manu abrumpe tenebras; nulla si retro via {{Versus|280}} iterque clusum est, orbe diducto redi et quicquid atra nocte possessum latet emitte tecum, dirutis qualis iugis praeceps citato flumini quaerens iter quondam stetisti, scissa cum vasto impetu {{Versus|285}} patuere Tempe; pectore impulsus tuo huc mons et illuc cessit et rupto aggere nova cucurrit Thessalus torrens via: talis, parentes liberos patriam petens, erumpe rerum terminos tecum efferens, {{Versus|290}} et quicquid avida tot per annorum gradus abscondit aetas redde et oblitos sui lucisque pavidos ante te populos age. indigna te sunt spolia, si tantum refers quantum imperatum est. magna sed nimium loquor {{Versus|295}} ignara nostrae sortis, unde illum mihi quo te tuamque dexteram amplectar diem reditusque lentos nec mei memores querar? tibi, o deorum ductor, indomiti ferent centena tauri colla; tibi, frugum potens, {{Versus|300}} secreta reddam sacra: tibi muta fide longas Eleusin tacita iactabit faces, tum restitutas fratribus rebor meis animas et ipsum regna moderantem sua florere patrem, si qua te maior tenet {{Versus|305}} clausum potestas, sequimur: aut omnes tuo defende reditu sospes aut omnes trahe. trahes nec ullus eriget fractos deus. '''AMPH.''' O socia nostri sanguinis, casta fide servans torum natosque magnanimi Herculis, {{Versus|310}} meliora mente concipe atque animum excita. aderit profecto, qualis ex omni solet labore, maior. '''MEG.''' Quod nimis miseri volunt hoc facile credunt, '''AMPH.''' Immo quod metuunt nimis numquam moveri posse nec tolli putant: {{Versus|315}} prona est timori semper in peius fides. '''MEG.''' Demersus ac defossus et toto insuper oppressus orbe quam viam ad superos habet? '''AMPH.''' Quam tunc habebat, cum per arentem plagam et fiuctuantes more turbati maris {{Versus|320}} adit harenas bisque discedens fretum et bis recurrens, cumque deserta rate deprensus haesit Syrtium brevibus vadis et puppe fixa maria superavit pedes. '''MEG.''' Iniqua raro maximis virtutibus {{Versus|325}} fortuna parcit; nemo se tuto diu periculis offerre tam crebris potest: quem saepe transit casus, aliquando invenit. Sed ecce saevus ac minas vultu gerens et qualis animo est, talis incessu venit {{Versus|330}} aliena dextra sceptra concutiens Lycus.</poem> ===II.ii=== <poem>[LYCVS ⸱ MEGARA ⸱ AMPHITHRYON] '''LYC.''' Vrbis regens opulenta Thebanae loca et omne quicquid uberi cingit solo obliqua Phocis, quicquid Ismenos rigat, quicquid Cithaeron vertice excelso videt, {{Versus|335}} [et bina findens Isthmos exilis freta] non vetera patriae iura possideo domus ignavus heres; nobiles non sunt mihi avi nec altis inclitum titulis genus. sed clara virtus: qui genus iactat suum. {{Versus|340}} aliena laudat, rapta sed trepida manu sceptra obtinentur; omnis in ferro est salus: quod civibus tenere te invitis scias. strictus tuetur ensis, alieno in loco haut stabile regnum est; una sed nostras potest {{Versus|345}} fundare vires iuncta regali face thalamisque Megara: ducet e genere inclito novitas colorem nostra, non equidem reor fore ut recuset ac meos spernat toros; quod si impotenti pertinax animo abnuet, {{Versus|350}} stat tollere omnem penitus Herculeam domum. invidia factum ac sermo popularis premet? ars prima regni est posse * invidiam pati. temptemus igitur, fors dedit nobis locum. namque ipsa, tristi vestis obtentu caput {{Versus|355}} velata, iuxta praesides adstat deos laterique adhaeret verus Alcidae sator. '''MEG.''' Quidnam iste, nostri generis exitium ac lues, novi parat? quid temptat? '''LYC.''' O clarum trahens a stirpe nomen regia, facilis mea {{Versus|360}} parumper aure verba patienti excipe. si aeterna semper odia mortales gerant nec coeptus umquam cedat ex animis furor, sed arma felix teneat infelix paret, nihil relinquent bella; tum vastis ager {{Versus|365}} squalebit arvis, subdita tectis face altus sepultas obruet gentes cinis. pacem reduci velle victori expedit, victo necesse est. particeps regno veni; sociemur animis, pignus hoc fidei cape: {{Versus|370}} continge dextram, quid truci vultu siles? '''MEG.''' Egone ut parentis sanguine aspersam manum fratrumque gemina caede contingam? prius extinguet ortus, referet occasus diem, pax ante fida nivibus et flammis erit {{Versus|375}} et Scylla Siculum iunget Ausonio latus, priusque multo vicibus alternis fugax Euripus unda stabit Euboica piger. patrem abstulisti, regna, germanos, larem patrium — quid ultra est? una res superest mihi {{Versus|380}} fratre ac parente carior, regno ac lare: odium tui, quod esse cum populo mihi commune doleo: pars quota ex illo mea est? dominare tumidus, spiritus altos gere: sequitur superbos ultor a tergo deus. {{Versus|385}} Thebana novi regna: quid matres loquar passas et ausas scelera? quid geminum nefas mixtumque nomen coniugis nati patris? quid bina fratrum castra? quid totidem rogos? riget superba Tantalis luctu parens {{Versus|390}} maestusque Phrygio manat in Sipylo lapis. quin ipse torvum subrigens crista caput Illyrica Cadmus regna permensus fuga longas reliquit corporis tracti notas. haec te manent exempla: dominare ut libet, {{Versus|395}} dum solita regni fata te nostri vocent '''LYC.''' Agedum efferatas rabida voces amove et disce regum imperia ab Alcide pati ego rapta quamvis sceptra victrici geram dextra regamque cuncta sine legum metu {{Versus|400}} quas arma vincunt, pauca pro causa loquar nostra, cruento cecidit in bello pater? cecidere fratres? arma non servant modum; nec temperari facile nec reprimi potest stricti ensis ira, bella delectat cruor. {{Versus|405}} sed ille regno pro suo, nos improba cupidine acti? quaeritur belli exitus, non causa, sed nunc pereat omnis memoria: cum victor arma posuit, et victum decet deponere odia. non ut inflexo genu {{Versus|410}} regnantem adores petimus: hoc ipsum placet animo ruinas quod capis magno tuas; es rege coniunx digna: sociemus toros. '''MEG.''' Gelidus per artus vadit exanguis tremor. quod facinus aures pepulit? haut equidem horrui, {{Versus|415}} cum pace rupta bellicus muros fragor circumsonaret, pertuli intrepide omnia: thalamos tremesco; capta nunc videor mihi. gravent catenae corpus et longa fame mors protrahatur lenta: non vincet fidem {{Versus|420}} vis ulla nostram; moriar, Alcide, tua. '''LYC.''' Animosne mersus inferis coniunx facit? '''MEG.''' Inferna tetigit, posset ut supera assequi. '''LYC.''' Telluris illum pondus immensae premit. '''MEG.''' Nullo premetur onere, qui caelum tulit. {{Versus|425}} '''LYC.''' Cogere. '''MEG.''' Cogi qui potest nescit mori. ''Lyc''. Effare potius, quod novis thalamis parem Regale munus. '''MEG.''' Aut tuam mortem aut meam. '''LYC.''' Moriere demens, '''MEG.''' Coniugi occurram meo. '''LYC.''' Sceptrone nostro famulus est potior tibi? {{Versus|430}} '''MEG.''' Quot iste famulus tradidit reges neci. '''LYC.''' Cur ergo regi servit et patitur iugum? '''MEG.''' Imperia dura tolle: quid virtus erit? '''LYC.''' Obici feris monstrisque virtutem putas? '''MEG.''' Virtutis est domare quae cuncti pavent. {{Versus|435}} '''LYC.''' Tenebrae loquentem magna Tartareae premunt. '''MEG.''' Non est ad astra mollis e terris via. '''LYC.''' Quo patre genitus caelitum sperat domos? i '''AMPH.''' Miseranda coniunx Herculis magni, sile: partes meae sunt reddere Alcidae patrem {{Versus|440}} genusque verum, post tot ingentis viri memoranda facta postque pacatum manu quodcumque Titan ortus et labens videt, post monstra tot perdomita, post Phlegram impio sparsam cruore postque defensos deos {{Versus|445}} nondum liquet de patre? mentimur Iovem: Iunonis odio crede. '''LYC.''' Quid violas Iovem? mortale caelo non potest iungi genus. '''AMPH.''' Communis ista pluribus causa est deis. '''LYC.''' Famuline fuerant ante quam fierent dei? {{Versus|450}} '''AMPH.''' Pastor Pheraeos Delius pavit greges. '''LYC.''' Sed non per omnes exul erravit plagas. '''AMPH.''' Quem profuga terra mater errante edidit? '''LYC.''' Num monstra saeva Phoebus aut timuit feras? '''AMPH.''' Primus sagittas imbuit Phoebi draco. {{Versus|455}} '''LYC.''' Quam gravia parvus tulerit ignoras mala? '''AMPH.''' E matris utero fulmine eiectus puer mox fulminanti proximus patri stetit. quid? qui gubernat astra, qui nubes quatit, non latuit infans rupis Idaeae specu? {{Versus|460}} sollicita tanti pretia natales habent semperque magno constitit nasci deum. '''LYC.''' Quemcumque miserum videris, hominem scias. '''AMPH.''' Quemcumque fortem videris, miserum neges. '''LYC.''' Fortem vocemus cuius ex umeris leo, {{Versus|465}} donum puellae factus, et clava excidit fulsitque pictum veste Sidonia latus? fortem vocemus cuius horrentes comae maduere nardo, laude qui notas manus ad non virilem tympani movit sonum, {{Versus|470}} mitra ferocem barbara frontem premens? '''AMPH.''' Non erubescit Bacchus effusos tener sparsisse crines nec manu molli levem vibrare thyrsum, cum parum forti gradu auro decorum syrma barbaricum trahit: {{Versus|475}} post multa virtus opera laxari solet. '''LYC.''' Hoc Euryti fatetur eversi domus pecorumque ritu virginum oppressi greges: hoc nulla Iuno, nullus Eurystheus iubet: ipsius haec sunt opera. '''AMPH.''' Non nosti omnia: {{Versus|480}} ipsius opus est caestibus fractus suis Eryx et Eryci iunctus Antaeus Libys, et qui hospitali caede manantes foci bibere iustum sanguinem Busiridis; ipsius opus est vulneri et ferro iuvius {{Versus|485}} mortem coactus integer Cycnus pati nec unus una Geryon victus manu. eris inter istos — qui tamen nullo stupro laesere thalamos, '''LYC.''' Quod Iovi hoc regi licet: Iovi dedisti coniugem, regi dabis; {{Versus|490}} et te magistro non novum hoc discet nurus, etiam viro probante meliorem sequi. sin copulari pertinax taedis negat, vel ex coacta nobilem partum feram. '''MEG.''' Vmbrae Creontis et penates Labdaci {{Versus|495}} et nuptiales impii Oedipodae faces, nunc solita nostro fata coniugio date. nunc, nunc, cruentae regis Aegypti nurus, adeste multo sanguine infectae manus. dest una numero Danais: explebo nefas. {{Versus|500}} '''LYC.''' Coniugia quoniam pervicax nostra abnuis regemque terres, sceptra quid possint scies. complectere aras: nullus eripiet deus te mihi, nec orbe si remolito queat ad supera victor numina Alcides vehi. {{Versus|505}} congerite silvas: templa supplicibus suis iniecta fiagrent, coniugem et totum gregem consumat unus igne subiecto rogus. '''AMPH.''' Hoc munus a te genitor Alcidae peto, rogare quod me deceat, ut primus cadam. {{Versus|510}} '''LYC.''' Qui morte cunctos luere supplicium iubet nescit tyrannus esse: diversa inroga; miserum veta perire, felicem iube. ego, dum cremandis trabibus accrescit rogus, sacro regentem maria votivo colam. {{Versus|515}} '''AMPH.''' Pro numinum vis summa, pro caelestium rector parensque, cuius excussis tremunt humana telis, impiam regis feri compesce dextram! quid deos frustra precor? ubicumque es, audi, nate. cur subito labant {{Versus|520}} agitata motu templa? cur mugit solum? [infernus imo sonuit e fundo fragor] audimur! est est sonitus Herculei gradus.</poem> ===II.iii=== <poem>[CHORVS THEBANORVM] O Fortuna viris invida fortibus, quam non aequa bonis praemia dividis. {{Versus|525}} Eurystheus facili regnet in otio: Alcmena genitus bella per omnia monstris exagitet caeliferam manum: serpentis resecet colla feracia, deceptis referat mala sororibus, {{Versus|530}} cum somno dederit pervigiles genu* pomis divitibus praepositus draco. Intravit Scythiae multivagas domos et gentes patriis sedibus hospites, calcavitque freti terga rigentia {{Versus|535}} et mutis tacitum litoribus mare. illic dura carent aequora fluctibus, et qua plena rates carbasa tenderent, intonsis teritur semita Sarmatis, stat pontus, vicibus mobilis annuis, {{Versus|540}} navem nunc facilis nunc equitem pati. illic quae viduis gentibus imperat, aurato religans ilia balteo, detraxit ^ spolium nobile corpori et peltam et nivei vincula pectoris. {{Versus|545}} victorem posito suspiciens genu. Qua spe praecipites actus ad inferos, audax ire vias inremeabiles, vidisti Siculae regna Proserpinae? illic nulla noto nulla favonio {{Versus|550}} consurgunt tumidis fluctibus aequora: non illic geminum Tyndaridae genus succurrunt timidis sidera navibus: stat pigro pelagus gurgite languidum, et cum Mors avidis pallida dentibus {{Versus|555}} gentes innumeras manibus intulit, uno tot populi remige transeunt. Evincas utinam iura ferae Stygis Parcarumque colos non revocabiles. hic qui rex populis pluribus imperat, {{Versus|560}} bello cum peteres Nestoream Pylon, tecum conseruit pestiferas manus telum tergemina cuspide praeferens: effugit tenui vulnere saucius et mortis dominus pertimuit mori. {{Versus|565}} fatum rumpe manu, tristibus inferis prospectus pateat lucis et invius limes det faciles ad superos vias. Immites potuit flectere cantibus umbrarum dominos et prece supplici {{Versus|570}} Orpheus, Eurydicen dum repetit suam. quae silvas et aves saxaque traxerat ars, quae praebuerat fluminibus moras, ad cuius sonitum constiterant ferae, mulcet non solitis vocibus inferos {{Versus|575}} et surdis resonat clarius in locis, deflent Eurydicen Threiciae nurus, deflent et lacrimis difficiles dei, et qui fronte nimis crimina tetrica quaerunt ac veteres excutiunt reos {{Versus|580}} flentes Eurydicen iuridici sedent, tandem mortis ait 'vincimur' arbiter, 'evade ad superos, lege tamen data: tu post terga tui perge viri comes, tu non ante tuam respice coniugem, {{Versus|585}} quam cum clara deos obtulerit dies Spartam que aderit ianua Taenari. ' odit verus amor nec patitur moras: munus dum properat cernere, perdidit. Quae vinci potuit regia carmine. {{Versus|590}} haec vinci poterit regia viribus.</poem> ==ACTVS III== ===III.i=== <poem>[HERCVLES] O lucis almae rector et caeli decus, qui alterna curru spatia flammifero ambiens inlustre latis exeris terris caput, {{r|595}}da, Phoebe, veniam, si quid inlicitum tui videre vultus: iussus in lucem extuli arcana mundi, tuque, caelestum arbiter parensque, visus fulmine opposito tege; et tu, secundo maria qui sceptro regis, {{r|600}}imas pete undas, quisquis ex alto aspicit terrena, facie pollui metuens nova, aciem reflectat oraque in caelum erigat portenta fugiens: hoc nefas cernant duo, qui advexit et quae iussit, in poenas meas {{r|605}}atque in labores non satis terrae patent Iunonis odio: vidi inaccessa omnibus, ignota Phoebo quaeque deterior polus obscura diro spatia concessit Iovi; et, si placerent tertiae sortis loca, {{r|610}}regnare potui: noctis aeternae chaos et nocte quiddam gravius et tristes deos et fata vidi, morte contempta redi. quid restat aliud? vidi et ostendi inferos. da si quid ultra est, iam diu pateris manus {{r|615}}cessare nostras, Iuno; quae vinci iubes? Sed templa quare miles infestus tenet limenque, sacrum terror armorum obsidet?</poem> ===III.ii=== <poem>[AMPHITRYON ⸱ HERCVLES ⸱ THESEVS ⸱ MEGARA] '''AMPHITRYON''' Vtrumne visus vota decipiunt meos. an ille domitor orbis et Graium decus {{r|620}}tristi silentem nubilo liquit domum? estne ille natus? membra laetitia stupent. o nate. certa at sera Thebarum salus, teneone in auras editum an vana fruor deceptus umbra? tune es? agnosco toros {{r|625}}umerosque et alto nobilem trunco manum. '''HERC.''' Vnde iste, genitor, squalor et lugubribus amicta coniunx? unde tam foedo obsiti paedore nati? quae domum clades gravat? '''AMPH.''' Socer est peremptus, regna possedit Lycus, {{r|630}}natos parentem coniugem leto petit. '''HERC.''' Ingrata tellus, nemo ad Herculeae domus auxilia venit? vidit hoc tantum nefas defensus orbis? cur diem questu tero? mactetur hostia, hanc ferat virtus notam {{r|635}}fiatque summus hostis Alcidae Lycus. ad hauriendum sanguinem inimicum feror: Theseu, resiste, ne qua vis subita ingruat. me bella poscunt, differ amplexus, parens, coniunxque differ, nuntiet Diti Lycus me iam redisse. '''THES.''' {{r|640}}Flebilem ex oculis fuga, regina, vultum, tuque nato sospite lacrimas cadentes reprime: si novi Herculem, Lycus Creonti debitas poenas dabit, lentum est dabit: dat; hoc quoque est lentum: dedit. '''AMPH.''' {{r|645}}Votum secundet qui potest nostrum deus rebusque lassis adsit. O magni comes magnanime nati. pande virtutum ordinem, quam longa maestos ducat ad manes via, ut vincla tulerit dura Tartareus canis. '''THES.''' {{r|650}}Memorare cogis acta securae quoque horrenda menti. vix adhuc certa est fides vitalis aurae, torpet acies luminum hebetesque visus vix diem insuetum ferunt. '''AMPH.''' Pervince, Theseu, quicquid alto in pectore remanet pavoris neve te fructu optimo {{Versus|655}} frauda laborum: quae fuit durum pati, meminisse dulce est fare casus horridos. '''THES.''' Fas omne mundi teque dominantem precor regno capaci teque quam amotam inrita quaesivit Enna mater, ut iura abdita {{Versus|660}} et operta terris liceat impune eloqui. Spartana tellus nobile attollit iugum, densis ubi aequor Taenarus silvis premit; hic ora solvit Ditis invisi domus hiatque rupes alta et immenso specu {{Versus|665}} ingens vorago faucibus vastis patet latumque pandit omnibus populis iter. non caeca tenebris incipit. primo via; tenuis relictae lucis a tergo nitor fulgorque dubius solis afflicti cadit {{Versus|670}} et ludit aciem:nocte sic mixta solet praebere lumen primus aut serus dies. hinc ampla vacuis spatia laxantur locis, in quae omne mersum penetrat humanum genus. nec ire labor est; ipsa deducit via: {{Versus|675}} ut saepe puppes aestus invitas rapit, sic pronus aer urguet atque avidum chaos, gradumque retro flectere haut umquam sinunt umbrae tenaces. intus immensi sinus placido quieta labitur Lethe vado {{Versus|680}} demitque curas, neve remeandi amplius pateat facultas, flexibus multis gravem involvit amnem: qualis incertis vagus Maeander undis ludit et cedit sibi instatque dubius litus an fontem petat. {{Versus|685}} palus inertis foeda Cocyti iacet; hic vultur, illic luctifer bubo gemit omenque triste resonat infaustae strigis. horrent opaca fronde nigrantes comae, taxo imminente quam tenet segnis Sopor, {{Versus|690}} Famesque maesta tabido rictu iacet Pudorque serus conscios vultus tegit. Metus Pavorque + Funus et frendens Dolor aterque Luctus sequitur et Morbus tremens et cincta ferro Bella; in extremo abdita {{Versus|695}} iners Senectus adiuvat baculo gradum. '''AMPH.''' Estne aliqua tellus Cereris aut Bacchi ferax? '''THES.''' Non prata viridi laeta facie germinant nec adulta leni fluctuat Zephyro seges; non ulla ramos silva pomiferos habet: {{Versus|700}} sterilis profundi vastitas squalet soli et foeda tellus torpet aeterno situ. [rerumque maestus finis et mundi ultima] immotus aer haeret et pigro sedet nox atra mundo: cuncta maerore horrida {{Versus|705}} ipsaque morte peior est mortis locus. '''AMPH.''' Quid ille opaca qui regit sceptro loca, qua sede positus temperat populos leves? '''THES.''' Est in recessu Tartari obscuro locus, {{r|710}}quem gravibus umbris spissa caligo alligat. a fonte discors manat hinc uno latex, alter quieto similis (hunc iurant dei) tacente sacram devehens fluvio Styga; at hic tumultu rapitur ingenti ferox {{r|715}}et saxa fluctu volvit Acheron invius renavigari. cingitur duplici vado adversa Ditis regia, atque ingens domus umbrante luco tegitur, hic vasto specu pendent tyranni limina, hoc umbris iter, {{r|720}}haec porta regni, campus hanc circa iacet, in quo superbo digerit vultu sedens animas recentes dira maiestas dei. frons torva, fratrum quae tamen speciem gerat gentisque tantae, vultus est illi Iovis, {{r|725}}sed fulminantis: magna pars regni trucis est ipse dominus, cuius aspectus timet ' quicquid timetur. '''AMPH.''' Verane est fama inferis tam sera reddi iura et oblitos sui sceleris nocentes debitas poenas dare? {{r|730}}quis iste veri rector atque aequi arbiter? '''THES.''' Non unus alta sede quaesitor sedens iudicia trepidis sera sortitur reis. aditur illo Gnosius Minos foro, Rhadamanthus illo, Thetidis hoc audit socer. {{r|735}}quod quisque fecit, patitur; auctorem scelus repetit suoque premitur exemplo nocens: vidi cruentos carcere includi duces et impotentis terga plebeia manu scindi tyranni, quisquis est placide potens {{r|740}}dominusque vitae servat innocuas manus et incruentum mitis imperium regit animoque parcit, longa permensus diu felicis aevi spatia vel caelum petit vel laeta felix nemoris Elysii loca, {{r|745}}iudex futurus, sanguine humano abstine quicumque regnas: scelera taxantur modo maiore vestra, '''AMPH.''' Certus inclusos tenet locus nocentes? utque fert fama. impios supplicia vinclis saeva perpetuis domant? '''THES.''' {{r|750}}Rapitur volucri tortus Ixion rota; cervice saxum grande Sisyphia sedet; in amne medio faucibus siccis senex sectatur undas, alluit mentum latex. fidemque cum iam saepe decepto dedit. {{r|755}}perit unda in ore; poma destituunt famem. praebet volucri Tityos aeternas dapes urnasque frustra Danaides plenas gerunt; errant furentes impiae Cadmeides terretque mensas avida Phineas avis. '''AMPH.''' {{r|760}}Nunc ede nati nobilem pugnam mei. patrui volentis munus an spolium refert? '''THES.''' Ferale tardis imminet saxum vadis. stupent ubi undae, segne torpescit fretum. hunc servat amnem cultu et aspectu horridus {{r|765}}pavidosque manes squalidus vectat senex. impexa pendet barba, deformem sinum nodus coercet, concavae lucent genae; regit ipse longo portitor conto ratem. hic onere vacuam litori puppem applicans {{r|770}}repetebat umbras; poscit Alcides viam cedente turba; dirus exclamat Charon: 'quo pergis, audax? siste properantem gradum.' non passus ullas natus Alcmena moras ipso coactum navitam conto domat {{r|775}}scanditque puppem. cumba populorum capax succubuit uni: sedit et gravior ratis utrimque Lethen latere titubanti bibit. tum victa trepidant monstra, Centauri truces Lapithaeque multo in bella succensi mero; {{r|780}}Stygiae paludis ultimos quaerens sinus fecunda mergit capita Lernaeus labor. post haec avari Ditis apparet domus: hic saevus umbras territat Stygius canis, qui terna vasto capita concutiens sono {{r|785}}regnum tuetur, sordidum tabo caput lambunt colubrae, viperis horrent iubae longusque torta sibilat cauda draco. par ira formae: sensit ut motus pedum, attollit hirtas angue vibrato comas {{r|790}}missumque captat aure subrecta sonum, sentire et umbras solitus, ut propior stetit Iove natus, antro sedit incertus canis leviterque timuit, ecce latratu gravi loca muta terret; sibilat totos minax {{r|795}}serpens per armos, vocis horrendae fragor per ora missus terna felices quoque exterret umbras, solvit a laeva feros tunc ipse rictus et Cleonaeum caput opponit ac se tegmine ingenti tegit, {{r|800}}victrice magnum dextera robur gerens. huc nunc et illuc verbere assiduo rotat, ingeminat ictus, domitus infregit minas et cuncta lassus capita summisit canis antroque toto cessit, extimuit sedens {{r|805}}uterque solio dominus et duci iubet; me quoque petenti munus Alcidae dedit. Tum gravia monstri colla permulcens manu adamante texto vincit; oblitus sui custos opaci pervigil regni canis {{r|810}}componit aures timidus et patiens trahi eramque fassus, ore summisso obsequens, utrumque cauda pulsat anguifera latus. postquam est ad oras Taenari ventum et nitor percussit oculos lucis ignotae novus, {{r|815}}resumit animos victus et vastas furens quassat catenas; paene victorem abstulit pronumque retro vexit et movit gradu. tunc et meas respexit Alcides manus; geminis uterque viribus tractum canem {{r|820}}ira furentem et bella temptantem inrita intulimus orbi. vidit ut clarum diem et pura nitidi spatia conspexit poli, oborta nox est, lumina in terram dedit compressit oculos et diem invisum expulit {{r|825}}faciemque retro flexit atque omni petit cervice terram; tum sub Herculeas caput abscondit umbras, densa sed laeto venit clamore turba frontibus laurum gerens magnique meritas Herculis laudes canit.</poem> ===III.iii=== <poem>[CHORVS] {{r|830}}Natus Eurystheus properante partu iusserat mundi penetrare fundum: derat hoc solum numero laborum, tertiae regem spoliare sortis. ausus es caecos aditus inire, {{r|835}}ducit ad manes via qua remotos tristis et nigra metuenda silva, sed frequens magna comitante turba. Quantus incedit populus per urbes ad novi ludos avidus theatri, {{r|840}}quantus Eleum ruit ad Tonantem, quinta cum sacrum revocavit aestas; quanta, cum longae redit hora nocti crescere et somnos cupiens quietos libra Phoebeos tenet aequa currus, {{r|845}}turba secretam Cererem frequentat et citi tectis properant relictis Attici noctem celebrare mystae : tanta per campos agitur silentes turba; pars tarda graditur senecta, {{r|850}}tristis et longa satiata vita: pars adhuc currit melioris aevi: virgines nondum thalamis iugatae et comis nondum positis ephebi matris et nomen modo doctus infans, {{r|855}}his datum solis, minus ut timerent, igne praelato relevare noctem; ceteri vadunt per opaca tristes. qualis est vobis animus, remota luce cum maestus sibi quisque sensit {{r|860}}obrutum tota caput esse terra? stat chaos densum tenebraeque turpes et color noctis malus ac silentis otium mundi vacuaeque nubes. Sera nos illo referat senectus: nemo ad' id sero venit, unde numquam. cum semel venit, potuit reverti; quid iuvat durum properare fatum? omnis haec magnis vaga turba terris ibit ad manes facietque inerti {{r|870}}vela Cocyto: tibi crescit omne, et quod occasus videt et quod ortus, parce Venturis: tibi, mors, paramur. sis licet segnis, properamus ipsi: prima quae vitam dedit hora, carpit. {{r|875}}Thebis laeta dies adest. aras tangite supplices, pingues caedite victimas; permixtae maribus nurus sollemnes agitent choros; {{r|880}}cessent deposito iugo arvi fertilis incolae. Pax est Herculea manu Auroram inter et Hesperum, et qua sol medium tenens {{r|885}}umbras corporibus negat; quodcumque alluitur solum longo Tethyos ambitu, Alcidae domuit labor. Transvectus vada Tartari {{r|890}}pacatis redit inferis. iam nullus superest timor: nil ultra iacet inferos, stantes sacrificus comas dilecta tege populo.</poem> ==ACTVS IV== ===IV.i=== <poem>[HERCVLES ⸱ THESEVS ⸱ AMPHITRYON ⸱ MEGARA] '''HERCVLES''' {{r|895}}Victrice dextra fusus adverso Lycus terram cecidit ore; tum quisquis comes fuerat tyranni iacuit et poenae comes, nunc sacra patri victor et superis feram caesisque meritas victimis aras colam. {{r|900}}Te te laborum socia et adiutrix precor. belligera Pallas, cuius in laeva ciet aegis feroces ore saxifico minas; adsit Lycurgi domitor et rubri maris, tectam virente cuspidem thyrso gerens, {{r|905}}geminumque numen Phoebus et Phoebi soror: soror sagittis aptior, Phoebus lyrae; fraterque quisquis incolit caelum meus non ex noverca frater, huc appellite greges opimos; quicquid ludorum seges {{r|910}}Arabesque odoris quicquid arboribus legunt conferte in aras, pinguis exundet vapor, populea nostras arbor exornet comas, te ramus oleae fronde gentili tegat, Theseu; Tonantem nostra adorabit manus, {{r|915}}tu conditores urbis et silvestria trucis antra Zethi. nobilis Dircen aquae laremque regis advenae Tyrium coles. date tura flammis, '''AMPH.''' Nate, manantes prius manus cruenta caede et hostili expia. '''HERC.''' {{r|920}}Vtinam cruore capitis invisi deis libare possem: gratior nullus liquor tinxisset aras; victima haut ulla amplior potest magisque opima mactari Iovi, quam rex iniquus, '''AMPH.''' Finiat genitor tuos {{r|925}}opta labores, detur aliquando otium quiesque fessis, '''HERC.''' Ipse concipiam preces Iove meque dignas, stet suo caelum loco tellusque et aequor; astra inoffensos agant aeterna cursus, alta pax gentes alat: {{r|930}}ferrum omne teneat raris innocui labor ensesque lateant, nulla tempestas fretum violenta turbet, nullus irato Iove exiliat ignis, nullus hiberna nive nutritus agros amnis eversos trahat. {{r|935}}venena cessent, nulla nocituro gravis suco tumescat herba, non saevi ac truces regnent tyranni; si quod etiamnum est scelus latura tellus, properet, et si quod parat monstrum, meum sit.— sed quid hoc? medium diem {{r|940}}cinxere tenebrae. Phoebus obscuro meat sine nube vultu, quis diem retro fugat agitque in ortus? unde nox atram caput ignota profert? unde tot stellae polum implent diurnae? primus en noster labor {{r|945}}caeli refulget parte non minima leo iraque totus fervet et morsus parat. iam rapiet aliquod sidus: ingenti minax stat' ore et ignes efflat et rutila iubam cervice iactans quicquid autumnus gravis {{r|950}}hiemsque gelido frigida spatio refert uno impetu transiliet et verni petet frangetque tauri colla. '''AMPH.''' Quod subitum hoc malum est? quo, nate, vultus huc et huc acres refers acieque falsum turbida caelum vides? '''HERC.''' {{r|955}}Perdomita tellus, tumida cesserunt freta, inferna nostros regna sensere impetus: immune caelum est, dignus Alcide labor. in alta mundi spatia sublimis ferar, petatur aether: astra promittit pater. {{r|960}}quid, si negaret? non capit terra Herculem tandemque superis reddit, en ultro vocat omnis deorum coetus et laxat fores, una vetante. recipis et reseras polum? an contumacis ianuam mundi traho? {{r|965}}dubitatur etiam? vincla Saturno exuam contraque patris impii regnum impotens avum resolvam; bella Titanes parent, me duce furentes; saxa cum silvis feram rapiamque dextra plena Centauris iuga. {{r|970}}iam monte gemino limitem ad superos agam: videat sub Ossa Pelion Chiron suum, in caelum Olympus tertio positus gradu perveniet aut mittetur, '''AMPH.''' Infandos procul averte sensus; pectoris sani parum {{r|975}}magni tamen compesce dementem impetum. '''HERC.''' Quid hoc? Gigantes arma pestiferi movent. profugit umbras Tityos ac lacerum gerens et inane pectus quam prope a caelo stetit. labat Cithaeron, alta Pellene tremit {{r|980}}marcentque Tempe. rapuit hic Pindi iuga, hic rapuit Oeten, saevit horrendum Mimans. flammifera Erinys verbere excusso sonat rogisque adustas propius ac propius sudes in ora tendit; saeva Tisiphone, caput {{r|985}}serpentibus vallata, post raptum canem portam vacantem clausit opposita face. sed ecce proles regis inimici latet. Lyci nefandum semen: inviso patri haec dextra iam vos reddet, excutiat levis {{r|990}}nervus sagittas, tela sic mitti decet Herculea, '''AMPH.''' Quo se caecus impegit furor? vastum coactis flexit arcum cornibus pharetramque solvit, stridet emissa impetu harundo— medio spiculum collo fugit {{r|995}}vulnere relicto, '''HERC.''' Ceteram prolem emam omnisque latebras, quid moror? maius mihi bellum Mycenis restat, ut Cyclopia eversa manibus saxa nostris concidant. huc eat et illuc valva deiecto obice {{r|1000}}rumpatque postes; culmen impulsum labet. perlucet omnis regia: hic video abditum gnatum scelesti patris, '''AMPH.''' En blandas manus ad genua tendens voce miseranda rogat: scelus nefandum, triste et aspectu horridum! {{r|1005}}dextra precantem rapuit et circa furens bis ter rotatum misit; ast illi caput sonuit, cerebro tecta disperso madent. at misera, parvum protegens gnatum sinu, Megara furenti similis e latebris fugit. '''HERC.''' {{r|1010}}Licet tonantis profuga condaris sinu, petet undecumque temet haec dextra et feret. '''AMPH.''' Quo misera pergis? quam fugam aut latebram petis? nullus salutis Hercule infesto est locus. amplectere ipsum potius et blanda prece {{r|1015}}lenire tempta, '''MEG.''' Parce iam, coniunx, precor, agnosce Megaram. gnatus hic vultus tuos habitusque reddit; cernis, ut tendat manus? '''HERC.''' Teneo novercam. sequere, da poenas mihi iugoque pressum libera turpi Iovem; {{r|1020}}sed ante matrem parvulum hoc monstrum occidat. '''MEG.''' Quo tendis amens? sanguinem fundes tuum? '''AMPH.''' Pavefactus infans igneo vultu patris perit ante vulnus, spiritum eripuit timor. in coniugem nunc clava libratur gravis: {{r|1025}}perfregit ossa, corpori trunco caput abest nec usquam est. cernere hoc audes, nimis vivax senectus? si piget luctus, habes mortem paratam: pectus in tela indue, vel stipitem istuc caede nostrorum inlitum {{r|1030}}converte, falsum ac nomini turpem tuo remove parentem, ne tuae laudi obstrepat.— quo te ipse, senior, obvium morti ingeris? quo pergis amens? profuge et obtectas late unumque manibus aufer Herculeis scelus. '''HERC.''' {{r|1035}}Bene habet, pudendi regis excisa est domus. tibi hunc dicatum, maximi coniunx Iovis, gregem cecidi; vota persolvi libens te digna, et Argos victimas alias dabit. '''AMPH.''' Nondum litasti, nate: consumma sacrum. {{r|1040}}stat ecce ad aras hostia, expectat manum cervice prona; praebeo occurro insequor: macta— quid hoc est? errat acies luminum visusque maeror hebetat? an video Herculis manus trementes? vultus in somnum cadit {{r|1045}}et fessa cervix capite summisso labat; flexo genu iam totus ad terram ruit, ut caesa silvis ornus aut portum mari datura moles, vivis an leto dedit idem tuos qui misit ad mortem furor? {{r|1050}}sopor est: reciprocos spiritus motus agit. detur quieti tempus, ut somno gravi vis victa morbi pectus oppressum levet. removete, famuli, tela, ne repetat furens.</poem> ===IV.ii=== <poem>[CHORVS] Lugeat aether magnusque parens {{r|1055}}aetheris alti tellusque ferax et vaga ponti mobilis unda, tuque ante omnis qui per terras tractusque maris fundis radios noctemque fugas ore decoro, {{r|1060}}fervide Titan: obitus pariter tecum Alcides vidit et ortus novitque tuas utrasque domos. Solvite tantis animum monstris, solvite superi, {{r|1065}}rectam in melius flectite mentem. tuque, o domitor Somne malorum, requies animi, pars humanae melior vitae, volucre o matris genus Astraeae, frater durae languide Mortis, {{r|1070}}veris miscens falsa, futuri certas et idem pessimus auctor, pater o rerum, portus vitae, lucis requies noctisque comes, qui par regi famuloque venis, {{r|1075}}pavidum leti genus humanum cogis longam discere noctem: placidus fessum lenisque fove, preme de victum torpore gravi; sopor indomitos alliget artus {{r|1080}}nec torva prius pectora linquat, quam mens repetat pristina cursum. En fusus humi saeva feroci corde volutat somnia (nondum est tanti pestis superata mali {{r|1085}}clavaeque gravi lassum solitus mandare caput quaerit vacua pondera dextra, motu iactans bracchia vano) nec adhuc omnis expulit aestus, {{r|1090}}sed ut ingenti vexata noto servat longos unda tumultus et iam vento cessante tumet. pelle insanos fluctus animi, redeat pietas virtusque viro. vel sit potius {{r|1095}}mens vesano concita motu: error caecus qua coepit eat; solus te iam praestare potest furor insontem: proxima puris sors est manibus nescire nefas. {{r|1100}}Nunc Herculeis percussa sonent pectora palmis, mundum solitos ferre lacertos verbera pulsent victrice manu; gemitus vastos audiat aether, {{r|1105}}audiat atri regina poli vastisque ferox qui colla gerit vincta catenis imo latitans Cerberus antro. Resonet maesto clamore chaos lateque patens unda profundi: {{r|1110}}et qui medius tua tela tamen senserat aer. pectora tantis obsessa malis non sunt ictu ferienda levi: uno planctu tria regna sonent. {{r|1115}}Et tu collo decus ac telum suspensa diu, fortis harundo, pharetraeque graves, date saeva fero verbera tergo; caedant umeros robora fortes stipesque potens {{r|1120}}duris oneret pectora nodis: plangant tantos arma dolores. non vos patriae laudis comites ulti saevos vulnere reges, non Argiva membra palaestra {{r|1125}}flectere docti fortes caestu fortesque manu, iam tamen ausi telum Scythicis leve corytis missum certa librare manu tutosque fuga figere cervos: {{r|1130}}nondumque ferae terga iubatae ite ad Stygios, umbrae, portus ite, innocuae, quas in primo limine vitae scelus oppressit patriusque furor, {{r|1135}}Ite infaustum genus, o pueri, noti per iter triste laboris, ite, iratos visite reges.</poem> ==ACTVS V== ===V.i=== <poem>[HERCVLES ⸱ AMPHITRYON ⸱ THESEVS] '''HERCVLES''' Quis hic locus, quae regio, quae mundi plaga? ubi sum? sub ortu solis, an sub cardine {{r|1140}}glacialis ursae? numquid Hesperii maris extrema tellus hunc dat Oceano modum? quas trahimus auras? quod solum fesso subest? certe redimus, unde prostrata ad domum video cruenta corpora? an nondum exuit {{r|1145}}simulacra mens inferna? post reditus quoque oberrat oculis turba feralis meis? pudet fateri: paveo; nescio quod mihi, nescio quod animus grande praesagit malum, ubi es, parens? ubi illa natorum grege {{r|1150}}animosa coniunx? cur latus laevum vacat spolio leonis? quonam abit tegimen meum idemque somno mollis Herculeo torus? ubi tela? ubi arcus? arma quis vivo mihi detrahere potuit? spolia quis tanta abstulit {{r|1155}}ipsumque quis non Herculis somnum horruit? libet meum videre victorem, libet (exurge, virtus) quem novum caelo pater genuit relicto, cuius in fetu stetit nox longior quam nostra, quod cerno nefas? {{r|1160}}nati cruenta caede confecti iacent, perempta coniunx, quis Lycus regnum obtinet quis tanta Thebis scelera moliri ausus est Hercule reverso? quisquis Ismeni loca, Actaea quisquis arva, qui gemino mari {{r|1165}}pulsata Pelopis regna Dardanii colis, succurre, saevae cladis auctorem indica. ruat ira in omnis: hostis est quisquis mihi non monstrat hostem, victor Alcidae, lates? procede, seu tu vindicas currus truces {{r|1170}}Thracis cruenti sive Geryonae pecus Libyaeve dominos, nulla pugnandi mora est. en nudus asto; vel meis armis licet petas inermem, cur meos Theseus fugit paterque vultus? ora cur condunt sua? {{r|1175}}differte fletus; quis meos dederit neci omnis simul, profare. quid, genitor, siles? at tu ede, Theseu, sed tua, Theseu, fide. uterque tacitus ora pudibunda obtegit furtimque lacrimas fundit, in tantis malis {{r|1180}}quid est pudendum? numquid Argivae impotens dominator urbis, numquid infestum Lyci pereuntis agmen clade nos tanta obruit? per te meorum facinorum laudem precor, genitor, tuique nominis semper mihi {{r|1185}}numen secundum, fare, quis fudit domum? cui praeda iacui? '''AMPH.''' Tacita sic abeant mala. '''HERC.''' Vt inultus ego sim? '''AMPH.''' Saepe vindicta obfuit. '''HERC.''' Quisquamne segnis tanta toleravit mala? '''AMPH.''' Maiora quisquis timuit. '''HERC.''' His etiam, pater, {{r|1190}}quicquam timeri maius aut gravius potest? '''AMPH.''' Cladis tuae pars ista quam nosti quota est? '''HERC.''' Miserere, genitor, supplices tendo manus. quid hoc? manus refugit, hic errat scelus. unde hic cruor? quid illa puerili madens {{r|1195}}harundo leto? tincta Lernaea nece iam tela video nostra, non quaero manum. quis potuit arcum flectere aut quae dextera sinuare nervum rite cedentem mihi? ad vos revertor; genitor, hoc nostrum est scelus? {{r|1200}}tacuere? nostrum est. '''AMPH.''' Luctus est istic tuus, crimen novercae: casus hic culpa caret. '''HERC.''' Nunc parte ab omni, genitor, iratus tona, oblite nostri vindica sera manu saltem nepotes. stelliger mundus sonet {{r|1205}}flammasque et hic et ille iaculetur polus: rupes ligatum Caspiae corpus trahant atque ales avida— cur Promethei vacant scopuli? vacat cur vertice immenso feras volucresque pascens Caucasi abruptum latus {{r|1210}}nudumque silvis? illa quae pontum Scythen Symplegas artat hinc et hinc vinctas manus distendat alto, cumque revocata vice in se coibunt saxaque in caelum expriment actis utrimque rupibus medium mare, {{r|1215}}ego inquieta montium iaceam mora. quin structum acervans nemore congesto aggerem cruore corpus impio sparsum cremo? sic, sic agendum est: inferis reddam Herculem. '''AMPH.''' Nondum tumultu pectus attonito carens {{r|1220}}mutavit iras quodque habet proprium furor, in se ipse saevit, '''HERC.''' Dira Furiarum loca et inferorum carcer et sonti plaga decreta turbae— si quod exilium latet ulterius Erebo, Cerbero ignotum et mihi: {{r|1225}}hoc me abde, tellus; Tartari ad finem ultimum mansurus ibo. pectus o nimium ferum!— quis vos per omnem, liberi, sparsos domum deflere digne poterit? hic durus malis lacrimare vultus nescit, huc arcum date, {{r|1230}}date huc sagittas, stipitem huc vastum date. tibi tela frangam nostra, tibi nostros, puer, rumpemus arcus; at tuis stipes gravis ardebit umbris; ipsa Lernaeis frequens pharetra telis in tuos ibit rogos: {{r|1235}}dent arma poenas, vos quoque infaustas meis cremabo telis, o novercales manus. '''AMPH.''' Quis nomen usquam sceleris errori addidit? '''HERC.''' Saepe error ingens sederis obtinuit locum. '''AMPH.''' Nunc Hercule opus est: perfer hanc molem mali. '''HERC.''' {{r|1240}}Non sic furore cessit extinctus pudor, populos ut omnes impio aspectu fugem. arma, arma, Theseu, flagito propere mihi subtracta reddi, sana si mens est mihi, referte manibus tela; si remanet furor, {{r|1245}}pater, recede: mortis inveniam viam. '''AMPH.''' Per sancta generis sacra, per ius nominis utrumque nostri, sive me altorem vocas seu tu parentem, perque venerandos piis canos, senectae parce desertae, precor, {{r|1250}}annisque fessis; unicum lapsae domus firmamen, unum lumen afflicto malis temet reserva. nullus ex te contigit fructus laborum; semper aut dubium mare aut monstra timui; quisquis in toto furit {{r|1255}}rex saevus orbe, manibus aut aris nocens, a me timetur: semper absentis pater fructum tui factumque et aspectum peto. '''HERC.''' Cur animam in ista luce detineam amplius morerque nihil est: cuncta iam amisi bona, {{r|1260}}mentem arma famam coniugem gnatos manus, etiam furorem, nemo polluto queat animo mederi: morte sanandum est scelus. '''AMPH.''' Perimes parentem, '''HERC.''' Facere ne possim, occidam. '''AMPH.''' Genitore coram? '''HERC.''' Cernere hunc docui nefas. '''AMPH.''' {{r|1265}}Memoranda potius omnibus facta intuens unius a te criminis veniam pete. '''HERC.''' Veniam dabit sibi ipse, qui nulli dedit? laudanda feci iussus: hoc unum meum est. succurre, genitor; sive te pietas movet {{r|1270}}seu triste fatum sive violatum decus virtutis: effer arma; vincatur mea fortuna dextra, '''THES.''' Sunt quidem patriae preces satis efficaces, sed tamen nostro quoque movere fletu, surge et adversa impetu {{r|1275}}perfringe solito, nunc tuum nulli imparem animum malo resume, nune magna tibi virtute agendum est: Herculem irasci veta. '''HERC.''' Si vivo, feci scelera; si morior, tuli. purgare terras propero, iamdudum mihi {{r|1280}}monstrum impium saevumque et immite ac ferum oberrat: agedum dextra, conare aggredi ingens opus, labore bis seno amplius. ignava cessas, fortis in pueros modo pavidasque matres? arma nisi dantur mihi, {{r|1285}}aut omne Pindi Thracis excidam nemus Bacchique lucos et Cithaeronis iuga mecum cremabo, aut tota cum domibus suis dominisque tecta, cum deis templa omnibus Thebana supra corpus excipiam meum {{r|1290}}atque urbe versa condar, et, si fortibus leve pondus umeris moenia immissa incident septemque opertus non satis portis premar, onus omne media parte quod mundi sedet dirimitque superos, in meum vertam caput. '''AMPH.''' Reddo arma. '''HERC.''' Vox est digna genitore {{r|1295}}Herculis. hoc en peremptus spiculo cecidit puer— '''AMPH.''' Hoc Iuno telum manibus immisit tuis. '''HERC.''' Hoc nunc ego utar. '''AMPH.''' Ecce quam miserum cor palpitat pectusque sollicitum ferit. metu '''HERC.''' Aptata harundo est. '''AMPH.''' Ecce iam facies {{r|1300}}scelus volens sciensque. '''HERC.''' Pande, quid fieri iubes? '''AMPH.''' Nihil rogamus: noster in tuto est dolor. natum potes servare tu solus mihi, eripere nec tu; maximum evasi metum: {{r|1305}}miserum haut potes me facere, felicem potes. sic statue, quicquid statuis, ut causam tuam famamque in arto stare et ancipiti scias: aut vivis aut occidis, hanc animam levem fessamque senio nec minus fessam malis {{r|1310}}in ore primo teneo, tam tarde patri vitam dat aliquis? non feram ulterius moram, laetare! ferro pectus impresso induam: hic, hic iacebit Herculis sani scelus. '''HERC.''' Iam parce, genitor, parce, iam revoca manum. {{r|1315}}succumbe, virtus, perfer imperium patris. eat ad labores hic quoque Herculeos labor: vivamus, artus alleva afflictos solo, Theseu, parentis, dextra contactus pios scelerata refugit, '''AMPH.''' Hanc manum amplector libens, {{r|1320}}hac nisus »ibo, pectori hanc aegro admovens pellam dolores, '''HERC.''' Quem locum profugus petam? ubi me recondam quave tellure obruar? quis Tanais aut quis Nilus aut quis Persica violentus unda Tigris aut Rhenus ferox {{r|1325}}Tagusve Hibera turbidus gaza fluens abluere dextram poterit? Arctoum licet Maeotis in me gelida transfundat mare et tota Tethys per meas currat manus, haerebit altum facinus, in quas impius {{r|1330}}terras recedes? ortum an occasum petes? ubique notus perdidi exilio locum. me refugit orbis, astra transversos agunt obliqua cursus, ipse Titan Cerberum meliore vultu vidit, o fidum caput, {{r|1335}}Theseu, latebram quaere longinquam abditam; quoniamque semper sceleris alieni arbiter amas nocentes, gratiam meritis refer vicemque nostris: redde me infernis precor umbris reductum, meque subiectum tuis {{r|1340}}constitue vinclis: ille me abscondet locus. sed et ille novit. '''THES.''' Nostra te tellus manet. illic solutam caede Gradivus manum restituit armis: illa te, Alcide, vocat, facere innocentes terra quae superos solet.</poem> 3ag4ry89vrb2f2si3in7ra3hx5fa5vt 269696 269695 2026-06-09T06:31:03Z Saumache 27923 /* IV.ii */ 269696 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= Hercules furens |OperaeWikiPagina= Hercules furens |Annus= Saeculo I |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera= tragoediae }} {| align=center id=toc |- align=center | ACTVS I - [[#I.i|i]] ⸱ [[#I.ii|ii]]<br>ACTVS II - [[#II.i|i]] ⸱ [[#II.ii|ii]] ⸱ [[#II.iii|iii]]<br>ACTVS III - [[#III.i|i]] ⸱ [[#III.ii|ii]] ⸱ [[#III.iii|iii]]<br>ACTVS IV - [[#IV.i|i]] ⸱ [[#IV.ii|ii]]<br>ACTVS V - [[#V.i|i]] |} ==PERSONAE== <poem> IVNO HERCVLES LYCVS MEGARA AMPHITRYON THESEVS CHORVS THEBANORVM </poem> ==ACTVS I== ===I.i=== <poem>[IVNO] Soror Tonantis (hoc enim solum mihi nomen relictum est) semper alienum Iovem ac templa summi vidua deserui aetheris locumque caelo pulsa paelicibus dedi; tellus colenda est: paelices caelum tenent, {{Versus|5}} hinc Arctos alta parte glacialis poli sublime classes sidus Argolicas agit; hinc, qua tepenti vere labatur dies, Tyriae per undas vector Europae nitet; illinc timendum ratibus ac ponto gregem {{Versus|10}} passim vagantes exerunt Atlantides. ferro minax hinc terret Orion deos suasque Perseus aureus stellas habet; hinc clara gemini signa Tyndaridae micant quibusque natis mobilis tellus stetit. {{Versus|15}} nec ipse tantum Bacchus aut Bacchi parens adiere superos: ne qua pars probro vacet, mundus puellae serta Gnosiacae gerit, sed vetera sero querimur… …una me dira ac fera Thebana tellus nuribus a! sparsa impiis {{Versus|20}} quotiens novercam fecit! escendat licet meumque victrix teneat Alcmene locum, pariterque natus astra promissa occupet, in cuius ortus mundus impendit diem tardusque Eoo Phoebus effulsit mari {{Versus|25}} retinere mersum iussus Oceano iubar. non sic abibunt odia; vivaces aget violentus iras animus et saevus dolor aeterna bella pace sublata geret. Quae bella? quicquid horridum tellus creat {{Versus|30}} inimica, quicquid pontus aut aer tulit terribile dirum pestilens atrox ferum, fractum atque domitum est. superat et crescit malis iraque nostra fruitur; in laudes suas mea vertit odia: dum nimis saeva impero, {{Versus|35}} patrem probavi, gloriae feci locum, qua Sol reducens quaque deponens diem binos propinqua tinguit Aethiopas face, indomita virtus colitur et toto deus narratur orbe. monstra iam desunt mihi {{Versus|40}} minorque labor est Herculi iussa exequi, quam mihi iubere: laetus imperia excipit, quae fera tyranni iura violenta queant nocere iuveni? nempe pro telis gerit quae timuit et quae fudit: armatus venit {{Versus|45}} leone et hydra, nec satis terrae patent: effregit ecce limen inferni Iovis et opima victi regis ad superos refert, parum est reverti, foedus umbrarum perit: vidi ipsa, vidi nocte discussa inferum {{Versus|50}} et Dite domito spolia iactantem patri fraterna, cur non Tinctum et oppressum trahit ipsum catenis paria sortitum Iovi Ereboque capto potitur et retegit Styga? patefacta ab imis manibus retro via est {{Versus|55}} et sacra dirae mortis in aperto iacent. at ille, rupto carcere umbrarum ferox, de me triumphat et superbifica manu atrum per urbes ducit Argolicas canem. viso labantem Cerbero vidi diem {{Versus|60}} pavidumque Solem; me quoque invasit tremor, et terna monstri colla devicti intuens timui imperasse. levia sed nimium queror; caelo timendum est, regna ne summa occupet qui vicit ima: sceptra praeripiet patri. {{Versus|65}} nec in astra lenta veniet ut Bacchus via: iter ruina quaeret et vacuo volet regnare mundo, robore experto tumet, et posse caelum viribus vinci suis didicit ferendo; subdidit mundo caput {{Versus|70}} nec flexit umeros molis immensae labor meliusque collo sedit Herculeo polus. immota cervix sidera et caelum tulit et me prementem: quaerit ad superos viam. Perge ira, perge et magna meditantem opprime, {{Versus|75}} congredere, manibus ipsa dilacera tuis: quid tanta mandas odia? discedant ferae, ipse imperando fessus Eurystheus vacet. Titanas ausos rumpere imperium Iovis emitte, Siculi verticis laxa specum, {{Versus|80}} tellus gigante Doris excusso tremens supposita monstri colla terrifici levet — [sublimis alias Luna concipiat feras] sed vicit ista. quaeris Alcidae parem? nemo est nisi ipse: bella iam secum gerat. {{Versus|85}} adsint ab imo Tartari fundo excitae Eumenides, ignem flammeae spargant comae, viperea saevae verbera incutiant manus, i nunc, superbe, caelitum sedes pete, humana temne. iam Styga et manes ferox {{Versus|90}} fugisse credis? hic tibi ostendam inferos, revocabo in alta conditam caligine, ultra nocentum exilia, discordem deam quam munit ingens montis oppositi specus; educam et imo Ditis e regno extraham {{Versus|95}} quicquid relictum est: veniet invisum Scelus suumque lambens sanguinem Impietas ferox Errorque et in se semper armatus Furor — hoc hoc ministro noster utatur dolor. Incipite, famulae Ditis, ardentem citae {{Versus|100}} concutite pinum et agmen horrendum anguibus Megaera ducat atque luctifica manu vastam rogo flagrante corripiat trabem, hoc agite, poenas petite vitiatae Stygis. concutite pectus, acrior mentem excoquat {{Versus|105}} quam qui caminis ignis Aetnaeis furit: ut possit animo captus Alcides agi, magno furore percitus, vobis prius insaniendum est. Iuno, cur nondum furis? me me, sorores, mente deiectam mea {{Versus|110}} versate primam, facere si quicquam apparo dignum noverca; vota mutentur mea: natos reversus videat incolumes precor manuque fortis redeat, inveni diem, invisa quo nos Herculis virtus iuvet. {{Versus|115}} me vicit: et se vincat et cupiat mori ab inferis reversus, hic prosit mihi Iove esse genitum, stabo at, ut certo exeant emissa nervo tela, librabo manu, regam furentis arma, pugnanti Herculi {{Versus|120}} tandem favebo — scelere perfecto licet admittat illas genitor in caelum manus. Movenda iam sunt bella: clarescit dies ortuque Titan lucidus croceo subit.</poem> ===I.ii=== <poem>[CHORVS THEBABORVM] Iam rara micant sidera prono {{Versus|125}} languida mundo; nox victa vagos contrahit ignes luce renata, cogit nitidum Phosphoros agmen: signum celsi glaciale poli septem stellis Arcados ursae {{Versus|130}} lucem verso temone vocat. Iam caeruleis evectus equis Titan summa prospicit Oeta; iam Cadmeis incluta Bacchis aspersa die dumeta rubent {{Versus|135}} Phoebique fugit reditura soror. labor exoritur durus et omnis agitat curas aperitque domos. Pastor gelida cana pruina grege dimisso pabula carpit; {{Versus|140}} ludit prato liber aperto nondum rupta fronte iuvencus, vacuae reparant ubera matres; errat cursu levis incerto molli petulans haedus in herba. {{Versus|145}} Pendet summo stridula ramo pinnasque novo tradere soli gestit querulos inter nidos Thracia paelex, turbaque circa confusa sonat {{Versus|150}} murmure mixto testata diem. Carbasa ventis credit dubius navita vitae, laxos aura complente sinus, hic exesis pendens scopulis {{Versus|155}} aut deceptos instruit hamos aut suspensus spectat pressa praemia dextra: sentit tremulum linea piscem. Haec, innocuae quibus est vitae {{Versus|160}} tranquilla quies {{Versus|160}} et laeta suo parvoque domus; spes immanis urbibus errant trepidique metus. Ille superbos aditus regum duraeque fores expers somni {{Versus|165}} colit, hic nullo fine beatas componit opes gazis inhians et congesto pauper in auro. Illum populi favor attonitum fluctuque magis mobile vulgus {{Versus|170}} aura tumidum tollit inani; hic clamosi rabiosa fori iurgia vendens improbus iras et. verba locat. Novit paucos secura quies, {{Versus|175}} qui velocis memores aevi tempora numquam reditura tenent, dum fata sinunt, vivite laeti: properat cursu vita citato volucrique die {{Versus|179}} rota praecipitis vertitur anni; {{Versus|180}} durae peragunt pensa sorores nec sua retro fila revolvunt. At gens hominum fertur rapidis obvia fatis incerta sui: Stygias ultro quaerimus undas. {{Versus|185}} nimium, Alcide, pectore forti properas maestos visere manes: certo veniunt tempore Parcae, nulli iusso cessare licet, nulli scriptum proferre diem: {{Versus|190}} recipit populos urna citatos. Alium multis gloria terris tradat et omnes fama per urbes garrula laudet caeloque parem tollat et astris; {{Versus|195}} alius curru sublimis eat: me mea tellus venit ad pigros cana senectus, humilique loco sed certa sedet sordida parvae fortuna domus: {{Versus|200}} alte virtus animosa cadit. — Sed maesta venit crine soluto Megara parvum comitata gregem, tardusque senio graditur Alcidae parens.</poem> ==ACTVS II== ===II.i=== <poem>[AMPHITRYON ⸱ MEGARA] '''MEGARA''' O magne Olympi rector et mundi arbiter, {{Versus|205}} iam statue tandem gravibus aerumnis modum finemque cladi. nulla lux umquam mihi secura fulsit: finis alterius mali gradus est futuri, protinus reduci novus paratur hostis; antequam laetam domum {{Versus|210}} contingat, aliud iussus ad bellum meat; nec ulla requies tempus aut ullum vacat, nisi dum iubetur. sequitur a primo statim infesta Iuno: numquid immunis fuit infantis aetas? monstra superavit prius {{Versus|215}} quam nosse posset, gemina cristati caput angues ferebant ora, quos contra obvius reptabat infans igneos serpentium oculos remisso lumine ac placido intuens; artos serenis vultibus nodos tulit, {{Versus|220}} et tumida tenera guttura elidens manu prolusit hydrae. Maenali pernix fera, multo decorum praeferens auro caput, deprensa cursu; maximus Nemeae timor pressus lacertis gemuit Herculeis leo. {{Versus|225}} quid stabula memorem dira Bistonii gregis suisque regem pabulum armentis datum, solitumque densis hispidum Erymanthi iugis Arcadia quatere nemora Maenalium suem, taurumque centum non levem populis metum? {{Versus|230}} inter remotos gentis Hesperiae greges pastor triformis litoris Tartesii peremptus, acta est praeda ab occasu ultimo; notum Cithaeron pavit Oceano pecus. penetrare iussus solis aestivi plagas {{Versus|235}} et adusta medius regna quae torret dies utrimque montes solvit ac rupto obice latam ruenti fecit Oceano viam. post haec adortus nemoris opulenti domos aurifera vigilis spolia serpentis tulit; {{Versus|240}} quid? saeva Lernae monstra, numerosum malum, non igne demum vicit et docuit mori, solitasque pinnis condere obductis diem petit ab ipsis nubibus Stymphalidas? non vicit illum caelibis semper tori {{Versus|245}} regina gentis vidua Thermodontiae, nec ad omne clarum facinus audaces manus stabuli fugavit turpis Augei labor. Quid ista prosunt? orbe defenso caret, sensere terrae pacis auctorem suae {{Versus|250}} abesse tristes: prosperum ac felix scelus virtus vocatur; sontibus parent boni. ius est in armis, opprimit leges timor, ante ora vidi nostra truculenta manu gnatos paterni cadere regni vindices {{Versus|255}} ipsumque, Cadini nobilis stirpem ultimam, occidere, vidi regium capitis decus cum capite raptum, quis satis Thebas fleat? ferax deorum terra, quem dominum tremis? e cuius arvis eque fecundo sinu {{Versus|260}} stricto iuventus orta cum ferro stetit cuiusque muros natus Amphion Iove struxit canoro saxa modulatu trahens, in cuius urbem non semel divum parens caelo relicto venit, haec quae caelites {{Versus|265}} recepit et quae fecit et (fas sit loqui) fortasse faciet, sordido premitur iugo. Cadmca proles atque Ophionium genus, quo reccidistis? tremitis ignavum exulem, suis carentem finibus, nostris gravem. {{Versus|270}} qui scelera terra quique persequitur mari ac saeva iusta sceptra confringit manu nunc servit absens fertque quae fieri vetat, tenetque Thebas exul Herculeas Lycus, sed non tenebit, aderit et poenas petet {{Versus|275}} subitusque ad astra emerget; inveniet viam aut faciet, adsis sospes et remees precor tandemque venias victor ad victam domum. '''MEG.''' Emerge, coniunx, atque dispulsas manu abrumpe tenebras; nulla si retro via {{Versus|280}} iterque clusum est, orbe diducto redi et quicquid atra nocte possessum latet emitte tecum, dirutis qualis iugis praeceps citato flumini quaerens iter quondam stetisti, scissa cum vasto impetu {{Versus|285}} patuere Tempe; pectore impulsus tuo huc mons et illuc cessit et rupto aggere nova cucurrit Thessalus torrens via: talis, parentes liberos patriam petens, erumpe rerum terminos tecum efferens, {{Versus|290}} et quicquid avida tot per annorum gradus abscondit aetas redde et oblitos sui lucisque pavidos ante te populos age. indigna te sunt spolia, si tantum refers quantum imperatum est. magna sed nimium loquor {{Versus|295}} ignara nostrae sortis, unde illum mihi quo te tuamque dexteram amplectar diem reditusque lentos nec mei memores querar? tibi, o deorum ductor, indomiti ferent centena tauri colla; tibi, frugum potens, {{Versus|300}} secreta reddam sacra: tibi muta fide longas Eleusin tacita iactabit faces, tum restitutas fratribus rebor meis animas et ipsum regna moderantem sua florere patrem, si qua te maior tenet {{Versus|305}} clausum potestas, sequimur: aut omnes tuo defende reditu sospes aut omnes trahe. trahes nec ullus eriget fractos deus. '''AMPH.''' O socia nostri sanguinis, casta fide servans torum natosque magnanimi Herculis, {{Versus|310}} meliora mente concipe atque animum excita. aderit profecto, qualis ex omni solet labore, maior. '''MEG.''' Quod nimis miseri volunt hoc facile credunt, '''AMPH.''' Immo quod metuunt nimis numquam moveri posse nec tolli putant: {{Versus|315}} prona est timori semper in peius fides. '''MEG.''' Demersus ac defossus et toto insuper oppressus orbe quam viam ad superos habet? '''AMPH.''' Quam tunc habebat, cum per arentem plagam et fiuctuantes more turbati maris {{Versus|320}} adit harenas bisque discedens fretum et bis recurrens, cumque deserta rate deprensus haesit Syrtium brevibus vadis et puppe fixa maria superavit pedes. '''MEG.''' Iniqua raro maximis virtutibus {{Versus|325}} fortuna parcit; nemo se tuto diu periculis offerre tam crebris potest: quem saepe transit casus, aliquando invenit. Sed ecce saevus ac minas vultu gerens et qualis animo est, talis incessu venit {{Versus|330}} aliena dextra sceptra concutiens Lycus.</poem> ===II.ii=== <poem>[LYCVS ⸱ MEGARA ⸱ AMPHITHRYON] '''LYC.''' Vrbis regens opulenta Thebanae loca et omne quicquid uberi cingit solo obliqua Phocis, quicquid Ismenos rigat, quicquid Cithaeron vertice excelso videt, {{Versus|335}} [et bina findens Isthmos exilis freta] non vetera patriae iura possideo domus ignavus heres; nobiles non sunt mihi avi nec altis inclitum titulis genus. sed clara virtus: qui genus iactat suum. {{Versus|340}} aliena laudat, rapta sed trepida manu sceptra obtinentur; omnis in ferro est salus: quod civibus tenere te invitis scias. strictus tuetur ensis, alieno in loco haut stabile regnum est; una sed nostras potest {{Versus|345}} fundare vires iuncta regali face thalamisque Megara: ducet e genere inclito novitas colorem nostra, non equidem reor fore ut recuset ac meos spernat toros; quod si impotenti pertinax animo abnuet, {{Versus|350}} stat tollere omnem penitus Herculeam domum. invidia factum ac sermo popularis premet? ars prima regni est posse * invidiam pati. temptemus igitur, fors dedit nobis locum. namque ipsa, tristi vestis obtentu caput {{Versus|355}} velata, iuxta praesides adstat deos laterique adhaeret verus Alcidae sator. '''MEG.''' Quidnam iste, nostri generis exitium ac lues, novi parat? quid temptat? '''LYC.''' O clarum trahens a stirpe nomen regia, facilis mea {{Versus|360}} parumper aure verba patienti excipe. si aeterna semper odia mortales gerant nec coeptus umquam cedat ex animis furor, sed arma felix teneat infelix paret, nihil relinquent bella; tum vastis ager {{Versus|365}} squalebit arvis, subdita tectis face altus sepultas obruet gentes cinis. pacem reduci velle victori expedit, victo necesse est. particeps regno veni; sociemur animis, pignus hoc fidei cape: {{Versus|370}} continge dextram, quid truci vultu siles? '''MEG.''' Egone ut parentis sanguine aspersam manum fratrumque gemina caede contingam? prius extinguet ortus, referet occasus diem, pax ante fida nivibus et flammis erit {{Versus|375}} et Scylla Siculum iunget Ausonio latus, priusque multo vicibus alternis fugax Euripus unda stabit Euboica piger. patrem abstulisti, regna, germanos, larem patrium — quid ultra est? una res superest mihi {{Versus|380}} fratre ac parente carior, regno ac lare: odium tui, quod esse cum populo mihi commune doleo: pars quota ex illo mea est? dominare tumidus, spiritus altos gere: sequitur superbos ultor a tergo deus. {{Versus|385}} Thebana novi regna: quid matres loquar passas et ausas scelera? quid geminum nefas mixtumque nomen coniugis nati patris? quid bina fratrum castra? quid totidem rogos? riget superba Tantalis luctu parens {{Versus|390}} maestusque Phrygio manat in Sipylo lapis. quin ipse torvum subrigens crista caput Illyrica Cadmus regna permensus fuga longas reliquit corporis tracti notas. haec te manent exempla: dominare ut libet, {{Versus|395}} dum solita regni fata te nostri vocent '''LYC.''' Agedum efferatas rabida voces amove et disce regum imperia ab Alcide pati ego rapta quamvis sceptra victrici geram dextra regamque cuncta sine legum metu {{Versus|400}} quas arma vincunt, pauca pro causa loquar nostra, cruento cecidit in bello pater? cecidere fratres? arma non servant modum; nec temperari facile nec reprimi potest stricti ensis ira, bella delectat cruor. {{Versus|405}} sed ille regno pro suo, nos improba cupidine acti? quaeritur belli exitus, non causa, sed nunc pereat omnis memoria: cum victor arma posuit, et victum decet deponere odia. non ut inflexo genu {{Versus|410}} regnantem adores petimus: hoc ipsum placet animo ruinas quod capis magno tuas; es rege coniunx digna: sociemus toros. '''MEG.''' Gelidus per artus vadit exanguis tremor. quod facinus aures pepulit? haut equidem horrui, {{Versus|415}} cum pace rupta bellicus muros fragor circumsonaret, pertuli intrepide omnia: thalamos tremesco; capta nunc videor mihi. gravent catenae corpus et longa fame mors protrahatur lenta: non vincet fidem {{Versus|420}} vis ulla nostram; moriar, Alcide, tua. '''LYC.''' Animosne mersus inferis coniunx facit? '''MEG.''' Inferna tetigit, posset ut supera assequi. '''LYC.''' Telluris illum pondus immensae premit. '''MEG.''' Nullo premetur onere, qui caelum tulit. {{Versus|425}} '''LYC.''' Cogere. '''MEG.''' Cogi qui potest nescit mori. ''Lyc''. Effare potius, quod novis thalamis parem Regale munus. '''MEG.''' Aut tuam mortem aut meam. '''LYC.''' Moriere demens, '''MEG.''' Coniugi occurram meo. '''LYC.''' Sceptrone nostro famulus est potior tibi? {{Versus|430}} '''MEG.''' Quot iste famulus tradidit reges neci. '''LYC.''' Cur ergo regi servit et patitur iugum? '''MEG.''' Imperia dura tolle: quid virtus erit? '''LYC.''' Obici feris monstrisque virtutem putas? '''MEG.''' Virtutis est domare quae cuncti pavent. {{Versus|435}} '''LYC.''' Tenebrae loquentem magna Tartareae premunt. '''MEG.''' Non est ad astra mollis e terris via. '''LYC.''' Quo patre genitus caelitum sperat domos? i '''AMPH.''' Miseranda coniunx Herculis magni, sile: partes meae sunt reddere Alcidae patrem {{Versus|440}} genusque verum, post tot ingentis viri memoranda facta postque pacatum manu quodcumque Titan ortus et labens videt, post monstra tot perdomita, post Phlegram impio sparsam cruore postque defensos deos {{Versus|445}} nondum liquet de patre? mentimur Iovem: Iunonis odio crede. '''LYC.''' Quid violas Iovem? mortale caelo non potest iungi genus. '''AMPH.''' Communis ista pluribus causa est deis. '''LYC.''' Famuline fuerant ante quam fierent dei? {{Versus|450}} '''AMPH.''' Pastor Pheraeos Delius pavit greges. '''LYC.''' Sed non per omnes exul erravit plagas. '''AMPH.''' Quem profuga terra mater errante edidit? '''LYC.''' Num monstra saeva Phoebus aut timuit feras? '''AMPH.''' Primus sagittas imbuit Phoebi draco. {{Versus|455}} '''LYC.''' Quam gravia parvus tulerit ignoras mala? '''AMPH.''' E matris utero fulmine eiectus puer mox fulminanti proximus patri stetit. quid? qui gubernat astra, qui nubes quatit, non latuit infans rupis Idaeae specu? {{Versus|460}} sollicita tanti pretia natales habent semperque magno constitit nasci deum. '''LYC.''' Quemcumque miserum videris, hominem scias. '''AMPH.''' Quemcumque fortem videris, miserum neges. '''LYC.''' Fortem vocemus cuius ex umeris leo, {{Versus|465}} donum puellae factus, et clava excidit fulsitque pictum veste Sidonia latus? fortem vocemus cuius horrentes comae maduere nardo, laude qui notas manus ad non virilem tympani movit sonum, {{Versus|470}} mitra ferocem barbara frontem premens? '''AMPH.''' Non erubescit Bacchus effusos tener sparsisse crines nec manu molli levem vibrare thyrsum, cum parum forti gradu auro decorum syrma barbaricum trahit: {{Versus|475}} post multa virtus opera laxari solet. '''LYC.''' Hoc Euryti fatetur eversi domus pecorumque ritu virginum oppressi greges: hoc nulla Iuno, nullus Eurystheus iubet: ipsius haec sunt opera. '''AMPH.''' Non nosti omnia: {{Versus|480}} ipsius opus est caestibus fractus suis Eryx et Eryci iunctus Antaeus Libys, et qui hospitali caede manantes foci bibere iustum sanguinem Busiridis; ipsius opus est vulneri et ferro iuvius {{Versus|485}} mortem coactus integer Cycnus pati nec unus una Geryon victus manu. eris inter istos — qui tamen nullo stupro laesere thalamos, '''LYC.''' Quod Iovi hoc regi licet: Iovi dedisti coniugem, regi dabis; {{Versus|490}} et te magistro non novum hoc discet nurus, etiam viro probante meliorem sequi. sin copulari pertinax taedis negat, vel ex coacta nobilem partum feram. '''MEG.''' Vmbrae Creontis et penates Labdaci {{Versus|495}} et nuptiales impii Oedipodae faces, nunc solita nostro fata coniugio date. nunc, nunc, cruentae regis Aegypti nurus, adeste multo sanguine infectae manus. dest una numero Danais: explebo nefas. {{Versus|500}} '''LYC.''' Coniugia quoniam pervicax nostra abnuis regemque terres, sceptra quid possint scies. complectere aras: nullus eripiet deus te mihi, nec orbe si remolito queat ad supera victor numina Alcides vehi. {{Versus|505}} congerite silvas: templa supplicibus suis iniecta fiagrent, coniugem et totum gregem consumat unus igne subiecto rogus. '''AMPH.''' Hoc munus a te genitor Alcidae peto, rogare quod me deceat, ut primus cadam. {{Versus|510}} '''LYC.''' Qui morte cunctos luere supplicium iubet nescit tyrannus esse: diversa inroga; miserum veta perire, felicem iube. ego, dum cremandis trabibus accrescit rogus, sacro regentem maria votivo colam. {{Versus|515}} '''AMPH.''' Pro numinum vis summa, pro caelestium rector parensque, cuius excussis tremunt humana telis, impiam regis feri compesce dextram! quid deos frustra precor? ubicumque es, audi, nate. cur subito labant {{Versus|520}} agitata motu templa? cur mugit solum? [infernus imo sonuit e fundo fragor] audimur! est est sonitus Herculei gradus.</poem> ===II.iii=== <poem>[CHORVS THEBANORVM] O Fortuna viris invida fortibus, quam non aequa bonis praemia dividis. {{Versus|525}} Eurystheus facili regnet in otio: Alcmena genitus bella per omnia monstris exagitet caeliferam manum: serpentis resecet colla feracia, deceptis referat mala sororibus, {{Versus|530}} cum somno dederit pervigiles genu* pomis divitibus praepositus draco. Intravit Scythiae multivagas domos et gentes patriis sedibus hospites, calcavitque freti terga rigentia {{Versus|535}} et mutis tacitum litoribus mare. illic dura carent aequora fluctibus, et qua plena rates carbasa tenderent, intonsis teritur semita Sarmatis, stat pontus, vicibus mobilis annuis, {{Versus|540}} navem nunc facilis nunc equitem pati. illic quae viduis gentibus imperat, aurato religans ilia balteo, detraxit ^ spolium nobile corpori et peltam et nivei vincula pectoris. {{Versus|545}} victorem posito suspiciens genu. Qua spe praecipites actus ad inferos, audax ire vias inremeabiles, vidisti Siculae regna Proserpinae? illic nulla noto nulla favonio {{Versus|550}} consurgunt tumidis fluctibus aequora: non illic geminum Tyndaridae genus succurrunt timidis sidera navibus: stat pigro pelagus gurgite languidum, et cum Mors avidis pallida dentibus {{Versus|555}} gentes innumeras manibus intulit, uno tot populi remige transeunt. Evincas utinam iura ferae Stygis Parcarumque colos non revocabiles. hic qui rex populis pluribus imperat, {{Versus|560}} bello cum peteres Nestoream Pylon, tecum conseruit pestiferas manus telum tergemina cuspide praeferens: effugit tenui vulnere saucius et mortis dominus pertimuit mori. {{Versus|565}} fatum rumpe manu, tristibus inferis prospectus pateat lucis et invius limes det faciles ad superos vias. Immites potuit flectere cantibus umbrarum dominos et prece supplici {{Versus|570}} Orpheus, Eurydicen dum repetit suam. quae silvas et aves saxaque traxerat ars, quae praebuerat fluminibus moras, ad cuius sonitum constiterant ferae, mulcet non solitis vocibus inferos {{Versus|575}} et surdis resonat clarius in locis, deflent Eurydicen Threiciae nurus, deflent et lacrimis difficiles dei, et qui fronte nimis crimina tetrica quaerunt ac veteres excutiunt reos {{Versus|580}} flentes Eurydicen iuridici sedent, tandem mortis ait 'vincimur' arbiter, 'evade ad superos, lege tamen data: tu post terga tui perge viri comes, tu non ante tuam respice coniugem, {{Versus|585}} quam cum clara deos obtulerit dies Spartam que aderit ianua Taenari. ' odit verus amor nec patitur moras: munus dum properat cernere, perdidit. Quae vinci potuit regia carmine. {{Versus|590}} haec vinci poterit regia viribus.</poem> ==ACTVS III== ===III.i=== <poem>[HERCVLES] O lucis almae rector et caeli decus, qui alterna curru spatia flammifero ambiens inlustre latis exeris terris caput, {{r|595}}da, Phoebe, veniam, si quid inlicitum tui videre vultus: iussus in lucem extuli arcana mundi, tuque, caelestum arbiter parensque, visus fulmine opposito tege; et tu, secundo maria qui sceptro regis, {{r|600}}imas pete undas, quisquis ex alto aspicit terrena, facie pollui metuens nova, aciem reflectat oraque in caelum erigat portenta fugiens: hoc nefas cernant duo, qui advexit et quae iussit, in poenas meas {{r|605}}atque in labores non satis terrae patent Iunonis odio: vidi inaccessa omnibus, ignota Phoebo quaeque deterior polus obscura diro spatia concessit Iovi; et, si placerent tertiae sortis loca, {{r|610}}regnare potui: noctis aeternae chaos et nocte quiddam gravius et tristes deos et fata vidi, morte contempta redi. quid restat aliud? vidi et ostendi inferos. da si quid ultra est, iam diu pateris manus {{r|615}}cessare nostras, Iuno; quae vinci iubes? Sed templa quare miles infestus tenet limenque, sacrum terror armorum obsidet?</poem> ===III.ii=== <poem>[AMPHITRYON ⸱ HERCVLES ⸱ THESEVS ⸱ MEGARA] '''AMPHITRYON''' Vtrumne visus vota decipiunt meos. an ille domitor orbis et Graium decus {{r|620}}tristi silentem nubilo liquit domum? estne ille natus? membra laetitia stupent. o nate. certa at sera Thebarum salus, teneone in auras editum an vana fruor deceptus umbra? tune es? agnosco toros {{r|625}}umerosque et alto nobilem trunco manum. '''HERC.''' Vnde iste, genitor, squalor et lugubribus amicta coniunx? unde tam foedo obsiti paedore nati? quae domum clades gravat? '''AMPH.''' Socer est peremptus, regna possedit Lycus, {{r|630}}natos parentem coniugem leto petit. '''HERC.''' Ingrata tellus, nemo ad Herculeae domus auxilia venit? vidit hoc tantum nefas defensus orbis? cur diem questu tero? mactetur hostia, hanc ferat virtus notam {{r|635}}fiatque summus hostis Alcidae Lycus. ad hauriendum sanguinem inimicum feror: Theseu, resiste, ne qua vis subita ingruat. me bella poscunt, differ amplexus, parens, coniunxque differ, nuntiet Diti Lycus me iam redisse. '''THES.''' {{r|640}}Flebilem ex oculis fuga, regina, vultum, tuque nato sospite lacrimas cadentes reprime: si novi Herculem, Lycus Creonti debitas poenas dabit, lentum est dabit: dat; hoc quoque est lentum: dedit. '''AMPH.''' {{r|645}}Votum secundet qui potest nostrum deus rebusque lassis adsit. O magni comes magnanime nati. pande virtutum ordinem, quam longa maestos ducat ad manes via, ut vincla tulerit dura Tartareus canis. '''THES.''' {{r|650}}Memorare cogis acta securae quoque horrenda menti. vix adhuc certa est fides vitalis aurae, torpet acies luminum hebetesque visus vix diem insuetum ferunt. '''AMPH.''' Pervince, Theseu, quicquid alto in pectore remanet pavoris neve te fructu optimo {{Versus|655}} frauda laborum: quae fuit durum pati, meminisse dulce est fare casus horridos. '''THES.''' Fas omne mundi teque dominantem precor regno capaci teque quam amotam inrita quaesivit Enna mater, ut iura abdita {{Versus|660}} et operta terris liceat impune eloqui. Spartana tellus nobile attollit iugum, densis ubi aequor Taenarus silvis premit; hic ora solvit Ditis invisi domus hiatque rupes alta et immenso specu {{Versus|665}} ingens vorago faucibus vastis patet latumque pandit omnibus populis iter. non caeca tenebris incipit. primo via; tenuis relictae lucis a tergo nitor fulgorque dubius solis afflicti cadit {{Versus|670}} et ludit aciem:nocte sic mixta solet praebere lumen primus aut serus dies. hinc ampla vacuis spatia laxantur locis, in quae omne mersum penetrat humanum genus. nec ire labor est; ipsa deducit via: {{Versus|675}} ut saepe puppes aestus invitas rapit, sic pronus aer urguet atque avidum chaos, gradumque retro flectere haut umquam sinunt umbrae tenaces. intus immensi sinus placido quieta labitur Lethe vado {{Versus|680}} demitque curas, neve remeandi amplius pateat facultas, flexibus multis gravem involvit amnem: qualis incertis vagus Maeander undis ludit et cedit sibi instatque dubius litus an fontem petat. {{Versus|685}} palus inertis foeda Cocyti iacet; hic vultur, illic luctifer bubo gemit omenque triste resonat infaustae strigis. horrent opaca fronde nigrantes comae, taxo imminente quam tenet segnis Sopor, {{Versus|690}} Famesque maesta tabido rictu iacet Pudorque serus conscios vultus tegit. Metus Pavorque + Funus et frendens Dolor aterque Luctus sequitur et Morbus tremens et cincta ferro Bella; in extremo abdita {{Versus|695}} iners Senectus adiuvat baculo gradum. '''AMPH.''' Estne aliqua tellus Cereris aut Bacchi ferax? '''THES.''' Non prata viridi laeta facie germinant nec adulta leni fluctuat Zephyro seges; non ulla ramos silva pomiferos habet: {{Versus|700}} sterilis profundi vastitas squalet soli et foeda tellus torpet aeterno situ. [rerumque maestus finis et mundi ultima] immotus aer haeret et pigro sedet nox atra mundo: cuncta maerore horrida {{Versus|705}} ipsaque morte peior est mortis locus. '''AMPH.''' Quid ille opaca qui regit sceptro loca, qua sede positus temperat populos leves? '''THES.''' Est in recessu Tartari obscuro locus, {{r|710}}quem gravibus umbris spissa caligo alligat. a fonte discors manat hinc uno latex, alter quieto similis (hunc iurant dei) tacente sacram devehens fluvio Styga; at hic tumultu rapitur ingenti ferox {{r|715}}et saxa fluctu volvit Acheron invius renavigari. cingitur duplici vado adversa Ditis regia, atque ingens domus umbrante luco tegitur, hic vasto specu pendent tyranni limina, hoc umbris iter, {{r|720}}haec porta regni, campus hanc circa iacet, in quo superbo digerit vultu sedens animas recentes dira maiestas dei. frons torva, fratrum quae tamen speciem gerat gentisque tantae, vultus est illi Iovis, {{r|725}}sed fulminantis: magna pars regni trucis est ipse dominus, cuius aspectus timet ' quicquid timetur. '''AMPH.''' Verane est fama inferis tam sera reddi iura et oblitos sui sceleris nocentes debitas poenas dare? {{r|730}}quis iste veri rector atque aequi arbiter? '''THES.''' Non unus alta sede quaesitor sedens iudicia trepidis sera sortitur reis. aditur illo Gnosius Minos foro, Rhadamanthus illo, Thetidis hoc audit socer. {{r|735}}quod quisque fecit, patitur; auctorem scelus repetit suoque premitur exemplo nocens: vidi cruentos carcere includi duces et impotentis terga plebeia manu scindi tyranni, quisquis est placide potens {{r|740}}dominusque vitae servat innocuas manus et incruentum mitis imperium regit animoque parcit, longa permensus diu felicis aevi spatia vel caelum petit vel laeta felix nemoris Elysii loca, {{r|745}}iudex futurus, sanguine humano abstine quicumque regnas: scelera taxantur modo maiore vestra, '''AMPH.''' Certus inclusos tenet locus nocentes? utque fert fama. impios supplicia vinclis saeva perpetuis domant? '''THES.''' {{r|750}}Rapitur volucri tortus Ixion rota; cervice saxum grande Sisyphia sedet; in amne medio faucibus siccis senex sectatur undas, alluit mentum latex. fidemque cum iam saepe decepto dedit. {{r|755}}perit unda in ore; poma destituunt famem. praebet volucri Tityos aeternas dapes urnasque frustra Danaides plenas gerunt; errant furentes impiae Cadmeides terretque mensas avida Phineas avis. '''AMPH.''' {{r|760}}Nunc ede nati nobilem pugnam mei. patrui volentis munus an spolium refert? '''THES.''' Ferale tardis imminet saxum vadis. stupent ubi undae, segne torpescit fretum. hunc servat amnem cultu et aspectu horridus {{r|765}}pavidosque manes squalidus vectat senex. impexa pendet barba, deformem sinum nodus coercet, concavae lucent genae; regit ipse longo portitor conto ratem. hic onere vacuam litori puppem applicans {{r|770}}repetebat umbras; poscit Alcides viam cedente turba; dirus exclamat Charon: 'quo pergis, audax? siste properantem gradum.' non passus ullas natus Alcmena moras ipso coactum navitam conto domat {{r|775}}scanditque puppem. cumba populorum capax succubuit uni: sedit et gravior ratis utrimque Lethen latere titubanti bibit. tum victa trepidant monstra, Centauri truces Lapithaeque multo in bella succensi mero; {{r|780}}Stygiae paludis ultimos quaerens sinus fecunda mergit capita Lernaeus labor. post haec avari Ditis apparet domus: hic saevus umbras territat Stygius canis, qui terna vasto capita concutiens sono {{r|785}}regnum tuetur, sordidum tabo caput lambunt colubrae, viperis horrent iubae longusque torta sibilat cauda draco. par ira formae: sensit ut motus pedum, attollit hirtas angue vibrato comas {{r|790}}missumque captat aure subrecta sonum, sentire et umbras solitus, ut propior stetit Iove natus, antro sedit incertus canis leviterque timuit, ecce latratu gravi loca muta terret; sibilat totos minax {{r|795}}serpens per armos, vocis horrendae fragor per ora missus terna felices quoque exterret umbras, solvit a laeva feros tunc ipse rictus et Cleonaeum caput opponit ac se tegmine ingenti tegit, {{r|800}}victrice magnum dextera robur gerens. huc nunc et illuc verbere assiduo rotat, ingeminat ictus, domitus infregit minas et cuncta lassus capita summisit canis antroque toto cessit, extimuit sedens {{r|805}}uterque solio dominus et duci iubet; me quoque petenti munus Alcidae dedit. Tum gravia monstri colla permulcens manu adamante texto vincit; oblitus sui custos opaci pervigil regni canis {{r|810}}componit aures timidus et patiens trahi eramque fassus, ore summisso obsequens, utrumque cauda pulsat anguifera latus. postquam est ad oras Taenari ventum et nitor percussit oculos lucis ignotae novus, {{r|815}}resumit animos victus et vastas furens quassat catenas; paene victorem abstulit pronumque retro vexit et movit gradu. tunc et meas respexit Alcides manus; geminis uterque viribus tractum canem {{r|820}}ira furentem et bella temptantem inrita intulimus orbi. vidit ut clarum diem et pura nitidi spatia conspexit poli, oborta nox est, lumina in terram dedit compressit oculos et diem invisum expulit {{r|825}}faciemque retro flexit atque omni petit cervice terram; tum sub Herculeas caput abscondit umbras, densa sed laeto venit clamore turba frontibus laurum gerens magnique meritas Herculis laudes canit.</poem> ===III.iii=== <poem>[CHORVS] {{r|830}}Natus Eurystheus properante partu iusserat mundi penetrare fundum: derat hoc solum numero laborum, tertiae regem spoliare sortis. ausus es caecos aditus inire, {{r|835}}ducit ad manes via qua remotos tristis et nigra metuenda silva, sed frequens magna comitante turba. Quantus incedit populus per urbes ad novi ludos avidus theatri, {{r|840}}quantus Eleum ruit ad Tonantem, quinta cum sacrum revocavit aestas; quanta, cum longae redit hora nocti crescere et somnos cupiens quietos libra Phoebeos tenet aequa currus, {{r|845}}turba secretam Cererem frequentat et citi tectis properant relictis Attici noctem celebrare mystae : tanta per campos agitur silentes turba; pars tarda graditur senecta, {{r|850}}tristis et longa satiata vita: pars adhuc currit melioris aevi: virgines nondum thalamis iugatae et comis nondum positis ephebi matris et nomen modo doctus infans, {{r|855}}his datum solis, minus ut timerent, igne praelato relevare noctem; ceteri vadunt per opaca tristes. qualis est vobis animus, remota luce cum maestus sibi quisque sensit {{r|860}}obrutum tota caput esse terra? stat chaos densum tenebraeque turpes et color noctis malus ac silentis otium mundi vacuaeque nubes. Sera nos illo referat senectus: nemo ad' id sero venit, unde numquam. cum semel venit, potuit reverti; quid iuvat durum properare fatum? omnis haec magnis vaga turba terris ibit ad manes facietque inerti {{r|870}}vela Cocyto: tibi crescit omne, et quod occasus videt et quod ortus, parce Venturis: tibi, mors, paramur. sis licet segnis, properamus ipsi: prima quae vitam dedit hora, carpit. {{r|875}}Thebis laeta dies adest. aras tangite supplices, pingues caedite victimas; permixtae maribus nurus sollemnes agitent choros; {{r|880}}cessent deposito iugo arvi fertilis incolae. Pax est Herculea manu Auroram inter et Hesperum, et qua sol medium tenens {{r|885}}umbras corporibus negat; quodcumque alluitur solum longo Tethyos ambitu, Alcidae domuit labor. Transvectus vada Tartari {{r|890}}pacatis redit inferis. iam nullus superest timor: nil ultra iacet inferos, stantes sacrificus comas dilecta tege populo.</poem> ==ACTVS IV== ===IV.i=== <poem>[HERCVLES ⸱ THESEVS ⸱ AMPHITRYON ⸱ MEGARA] '''HERCVLES''' {{r|895}}Victrice dextra fusus adverso Lycus terram cecidit ore; tum quisquis comes fuerat tyranni iacuit et poenae comes, nunc sacra patri victor et superis feram caesisque meritas victimis aras colam. {{r|900}}Te te laborum socia et adiutrix precor. belligera Pallas, cuius in laeva ciet aegis feroces ore saxifico minas; adsit Lycurgi domitor et rubri maris, tectam virente cuspidem thyrso gerens, {{r|905}}geminumque numen Phoebus et Phoebi soror: soror sagittis aptior, Phoebus lyrae; fraterque quisquis incolit caelum meus non ex noverca frater, huc appellite greges opimos; quicquid ludorum seges {{r|910}}Arabesque odoris quicquid arboribus legunt conferte in aras, pinguis exundet vapor, populea nostras arbor exornet comas, te ramus oleae fronde gentili tegat, Theseu; Tonantem nostra adorabit manus, {{r|915}}tu conditores urbis et silvestria trucis antra Zethi. nobilis Dircen aquae laremque regis advenae Tyrium coles. date tura flammis, '''AMPH.''' Nate, manantes prius manus cruenta caede et hostili expia. '''HERC.''' {{r|920}}Vtinam cruore capitis invisi deis libare possem: gratior nullus liquor tinxisset aras; victima haut ulla amplior potest magisque opima mactari Iovi, quam rex iniquus, '''AMPH.''' Finiat genitor tuos {{r|925}}opta labores, detur aliquando otium quiesque fessis, '''HERC.''' Ipse concipiam preces Iove meque dignas, stet suo caelum loco tellusque et aequor; astra inoffensos agant aeterna cursus, alta pax gentes alat: {{r|930}}ferrum omne teneat raris innocui labor ensesque lateant, nulla tempestas fretum violenta turbet, nullus irato Iove exiliat ignis, nullus hiberna nive nutritus agros amnis eversos trahat. {{r|935}}venena cessent, nulla nocituro gravis suco tumescat herba, non saevi ac truces regnent tyranni; si quod etiamnum est scelus latura tellus, properet, et si quod parat monstrum, meum sit.— sed quid hoc? medium diem {{r|940}}cinxere tenebrae. Phoebus obscuro meat sine nube vultu, quis diem retro fugat agitque in ortus? unde nox atram caput ignota profert? unde tot stellae polum implent diurnae? primus en noster labor {{r|945}}caeli refulget parte non minima leo iraque totus fervet et morsus parat. iam rapiet aliquod sidus: ingenti minax stat' ore et ignes efflat et rutila iubam cervice iactans quicquid autumnus gravis {{r|950}}hiemsque gelido frigida spatio refert uno impetu transiliet et verni petet frangetque tauri colla. '''AMPH.''' Quod subitum hoc malum est? quo, nate, vultus huc et huc acres refers acieque falsum turbida caelum vides? '''HERC.''' {{r|955}}Perdomita tellus, tumida cesserunt freta, inferna nostros regna sensere impetus: immune caelum est, dignus Alcide labor. in alta mundi spatia sublimis ferar, petatur aether: astra promittit pater. {{r|960}}quid, si negaret? non capit terra Herculem tandemque superis reddit, en ultro vocat omnis deorum coetus et laxat fores, una vetante. recipis et reseras polum? an contumacis ianuam mundi traho? {{r|965}}dubitatur etiam? vincla Saturno exuam contraque patris impii regnum impotens avum resolvam; bella Titanes parent, me duce furentes; saxa cum silvis feram rapiamque dextra plena Centauris iuga. {{r|970}}iam monte gemino limitem ad superos agam: videat sub Ossa Pelion Chiron suum, in caelum Olympus tertio positus gradu perveniet aut mittetur, '''AMPH.''' Infandos procul averte sensus; pectoris sani parum {{r|975}}magni tamen compesce dementem impetum. '''HERC.''' Quid hoc? Gigantes arma pestiferi movent. profugit umbras Tityos ac lacerum gerens et inane pectus quam prope a caelo stetit. labat Cithaeron, alta Pellene tremit {{r|980}}marcentque Tempe. rapuit hic Pindi iuga, hic rapuit Oeten, saevit horrendum Mimans. flammifera Erinys verbere excusso sonat rogisque adustas propius ac propius sudes in ora tendit; saeva Tisiphone, caput {{r|985}}serpentibus vallata, post raptum canem portam vacantem clausit opposita face. sed ecce proles regis inimici latet. Lyci nefandum semen: inviso patri haec dextra iam vos reddet, excutiat levis {{r|990}}nervus sagittas, tela sic mitti decet Herculea, '''AMPH.''' Quo se caecus impegit furor? vastum coactis flexit arcum cornibus pharetramque solvit, stridet emissa impetu harundo— medio spiculum collo fugit {{r|995}}vulnere relicto, '''HERC.''' Ceteram prolem emam omnisque latebras, quid moror? maius mihi bellum Mycenis restat, ut Cyclopia eversa manibus saxa nostris concidant. huc eat et illuc valva deiecto obice {{r|1000}}rumpatque postes; culmen impulsum labet. perlucet omnis regia: hic video abditum gnatum scelesti patris, '''AMPH.''' En blandas manus ad genua tendens voce miseranda rogat: scelus nefandum, triste et aspectu horridum! {{r|1005}}dextra precantem rapuit et circa furens bis ter rotatum misit; ast illi caput sonuit, cerebro tecta disperso madent. at misera, parvum protegens gnatum sinu, Megara furenti similis e latebris fugit. '''HERC.''' {{r|1010}}Licet tonantis profuga condaris sinu, petet undecumque temet haec dextra et feret. '''AMPH.''' Quo misera pergis? quam fugam aut latebram petis? nullus salutis Hercule infesto est locus. amplectere ipsum potius et blanda prece {{r|1015}}lenire tempta, '''MEG.''' Parce iam, coniunx, precor, agnosce Megaram. gnatus hic vultus tuos habitusque reddit; cernis, ut tendat manus? '''HERC.''' Teneo novercam. sequere, da poenas mihi iugoque pressum libera turpi Iovem; {{r|1020}}sed ante matrem parvulum hoc monstrum occidat. '''MEG.''' Quo tendis amens? sanguinem fundes tuum? '''AMPH.''' Pavefactus infans igneo vultu patris perit ante vulnus, spiritum eripuit timor. in coniugem nunc clava libratur gravis: {{r|1025}}perfregit ossa, corpori trunco caput abest nec usquam est. cernere hoc audes, nimis vivax senectus? si piget luctus, habes mortem paratam: pectus in tela indue, vel stipitem istuc caede nostrorum inlitum {{r|1030}}converte, falsum ac nomini turpem tuo remove parentem, ne tuae laudi obstrepat.— quo te ipse, senior, obvium morti ingeris? quo pergis amens? profuge et obtectas late unumque manibus aufer Herculeis scelus. '''HERC.''' {{r|1035}}Bene habet, pudendi regis excisa est domus. tibi hunc dicatum, maximi coniunx Iovis, gregem cecidi; vota persolvi libens te digna, et Argos victimas alias dabit. '''AMPH.''' Nondum litasti, nate: consumma sacrum. {{r|1040}}stat ecce ad aras hostia, expectat manum cervice prona; praebeo occurro insequor: macta— quid hoc est? errat acies luminum visusque maeror hebetat? an video Herculis manus trementes? vultus in somnum cadit {{r|1045}}et fessa cervix capite summisso labat; flexo genu iam totus ad terram ruit, ut caesa silvis ornus aut portum mari datura moles, vivis an leto dedit idem tuos qui misit ad mortem furor? {{r|1050}}sopor est: reciprocos spiritus motus agit. detur quieti tempus, ut somno gravi vis victa morbi pectus oppressum levet. removete, famuli, tela, ne repetat furens.</poem> ===IV.ii=== <poem>[CHORVS THEBANORVM] Lugeat aether magnusque parens {{r|1055}}aetheris alti tellusque ferax et vaga ponti mobilis unda, tuque ante omnis qui per terras tractusque maris fundis radios noctemque fugas ore decoro, {{r|1060}}fervide Titan: obitus pariter tecum Alcides vidit et ortus novitque tuas utrasque domos. Solvite tantis animum monstris, solvite superi, {{r|1065}}rectam in melius flectite mentem. tuque, o domitor Somne malorum, requies animi, pars humanae melior vitae, volucre o matris genus Astraeae, frater durae languide Mortis, {{r|1070}}veris miscens falsa, futuri certas et idem pessimus auctor, pater o rerum, portus vitae, lucis requies noctisque comes, qui par regi famuloque venis, {{r|1075}}pavidum leti genus humanum cogis longam discere noctem: placidus fessum lenisque fove, preme de victum torpore gravi; sopor indomitos alliget artus {{r|1080}}nec torva prius pectora linquat, quam mens repetat pristina cursum. En fusus humi saeva feroci corde volutat somnia (nondum est tanti pestis superata mali {{r|1085}}clavaeque gravi lassum solitus mandare caput quaerit vacua pondera dextra, motu iactans bracchia vano) nec adhuc omnis expulit aestus, {{r|1090}}sed ut ingenti vexata noto servat longos unda tumultus et iam vento cessante tumet. pelle insanos fluctus animi, redeat pietas virtusque viro. vel sit potius {{r|1095}}mens vesano concita motu: error caecus qua coepit eat; solus te iam praestare potest furor insontem: proxima puris sors est manibus nescire nefas. {{r|1100}}Nunc Herculeis percussa sonent pectora palmis, mundum solitos ferre lacertos verbera pulsent victrice manu; gemitus vastos audiat aether, {{r|1105}}audiat atri regina poli vastisque ferox qui colla gerit vincta catenis imo latitans Cerberus antro. Resonet maesto clamore chaos lateque patens unda profundi: {{r|1110}}et qui medius tua tela tamen senserat aer. pectora tantis obsessa malis non sunt ictu ferienda levi: uno planctu tria regna sonent. {{r|1115}}Et tu collo decus ac telum suspensa diu, fortis harundo, pharetraeque graves, date saeva fero verbera tergo; caedant umeros robora fortes stipesque potens {{r|1120}}duris oneret pectora nodis: plangant tantos arma dolores. non vos patriae laudis comites ulti saevos vulnere reges, non Argiva membra palaestra {{r|1125}}flectere docti fortes caestu fortesque manu, iam tamen ausi telum Scythicis leve corytis missum certa librare manu tutosque fuga figere cervos: {{r|1130}}nondumque ferae terga iubatae ite ad Stygios, umbrae, portus ite, innocuae, quas in primo limine vitae scelus oppressit patriusque furor, {{r|1135}}Ite infaustum genus, o pueri, noti per iter triste laboris, ite, iratos visite reges.</poem> ==ACTVS V== ===V.i=== <poem>[HERCVLES ⸱ AMPHITRYON ⸱ THESEVS] '''HERCVLES''' Quis hic locus, quae regio, quae mundi plaga? ubi sum? sub ortu solis, an sub cardine {{r|1140}}glacialis ursae? numquid Hesperii maris extrema tellus hunc dat Oceano modum? quas trahimus auras? quod solum fesso subest? certe redimus, unde prostrata ad domum video cruenta corpora? an nondum exuit {{r|1145}}simulacra mens inferna? post reditus quoque oberrat oculis turba feralis meis? pudet fateri: paveo; nescio quod mihi, nescio quod animus grande praesagit malum, ubi es, parens? ubi illa natorum grege {{r|1150}}animosa coniunx? cur latus laevum vacat spolio leonis? quonam abit tegimen meum idemque somno mollis Herculeo torus? ubi tela? ubi arcus? arma quis vivo mihi detrahere potuit? spolia quis tanta abstulit {{r|1155}}ipsumque quis non Herculis somnum horruit? libet meum videre victorem, libet (exurge, virtus) quem novum caelo pater genuit relicto, cuius in fetu stetit nox longior quam nostra, quod cerno nefas? {{r|1160}}nati cruenta caede confecti iacent, perempta coniunx, quis Lycus regnum obtinet quis tanta Thebis scelera moliri ausus est Hercule reverso? quisquis Ismeni loca, Actaea quisquis arva, qui gemino mari {{r|1165}}pulsata Pelopis regna Dardanii colis, succurre, saevae cladis auctorem indica. ruat ira in omnis: hostis est quisquis mihi non monstrat hostem, victor Alcidae, lates? procede, seu tu vindicas currus truces {{r|1170}}Thracis cruenti sive Geryonae pecus Libyaeve dominos, nulla pugnandi mora est. en nudus asto; vel meis armis licet petas inermem, cur meos Theseus fugit paterque vultus? ora cur condunt sua? {{r|1175}}differte fletus; quis meos dederit neci omnis simul, profare. quid, genitor, siles? at tu ede, Theseu, sed tua, Theseu, fide. uterque tacitus ora pudibunda obtegit furtimque lacrimas fundit, in tantis malis {{r|1180}}quid est pudendum? numquid Argivae impotens dominator urbis, numquid infestum Lyci pereuntis agmen clade nos tanta obruit? per te meorum facinorum laudem precor, genitor, tuique nominis semper mihi {{r|1185}}numen secundum, fare, quis fudit domum? cui praeda iacui? '''AMPH.''' Tacita sic abeant mala. '''HERC.''' Vt inultus ego sim? '''AMPH.''' Saepe vindicta obfuit. '''HERC.''' Quisquamne segnis tanta toleravit mala? '''AMPH.''' Maiora quisquis timuit. '''HERC.''' His etiam, pater, {{r|1190}}quicquam timeri maius aut gravius potest? '''AMPH.''' Cladis tuae pars ista quam nosti quota est? '''HERC.''' Miserere, genitor, supplices tendo manus. quid hoc? manus refugit, hic errat scelus. unde hic cruor? quid illa puerili madens {{r|1195}}harundo leto? tincta Lernaea nece iam tela video nostra, non quaero manum. quis potuit arcum flectere aut quae dextera sinuare nervum rite cedentem mihi? ad vos revertor; genitor, hoc nostrum est scelus? {{r|1200}}tacuere? nostrum est. '''AMPH.''' Luctus est istic tuus, crimen novercae: casus hic culpa caret. '''HERC.''' Nunc parte ab omni, genitor, iratus tona, oblite nostri vindica sera manu saltem nepotes. stelliger mundus sonet {{r|1205}}flammasque et hic et ille iaculetur polus: rupes ligatum Caspiae corpus trahant atque ales avida— cur Promethei vacant scopuli? vacat cur vertice immenso feras volucresque pascens Caucasi abruptum latus {{r|1210}}nudumque silvis? illa quae pontum Scythen Symplegas artat hinc et hinc vinctas manus distendat alto, cumque revocata vice in se coibunt saxaque in caelum expriment actis utrimque rupibus medium mare, {{r|1215}}ego inquieta montium iaceam mora. quin structum acervans nemore congesto aggerem cruore corpus impio sparsum cremo? sic, sic agendum est: inferis reddam Herculem. '''AMPH.''' Nondum tumultu pectus attonito carens {{r|1220}}mutavit iras quodque habet proprium furor, in se ipse saevit, '''HERC.''' Dira Furiarum loca et inferorum carcer et sonti plaga decreta turbae— si quod exilium latet ulterius Erebo, Cerbero ignotum et mihi: {{r|1225}}hoc me abde, tellus; Tartari ad finem ultimum mansurus ibo. pectus o nimium ferum!— quis vos per omnem, liberi, sparsos domum deflere digne poterit? hic durus malis lacrimare vultus nescit, huc arcum date, {{r|1230}}date huc sagittas, stipitem huc vastum date. tibi tela frangam nostra, tibi nostros, puer, rumpemus arcus; at tuis stipes gravis ardebit umbris; ipsa Lernaeis frequens pharetra telis in tuos ibit rogos: {{r|1235}}dent arma poenas, vos quoque infaustas meis cremabo telis, o novercales manus. '''AMPH.''' Quis nomen usquam sceleris errori addidit? '''HERC.''' Saepe error ingens sederis obtinuit locum. '''AMPH.''' Nunc Hercule opus est: perfer hanc molem mali. '''HERC.''' {{r|1240}}Non sic furore cessit extinctus pudor, populos ut omnes impio aspectu fugem. arma, arma, Theseu, flagito propere mihi subtracta reddi, sana si mens est mihi, referte manibus tela; si remanet furor, {{r|1245}}pater, recede: mortis inveniam viam. '''AMPH.''' Per sancta generis sacra, per ius nominis utrumque nostri, sive me altorem vocas seu tu parentem, perque venerandos piis canos, senectae parce desertae, precor, {{r|1250}}annisque fessis; unicum lapsae domus firmamen, unum lumen afflicto malis temet reserva. nullus ex te contigit fructus laborum; semper aut dubium mare aut monstra timui; quisquis in toto furit {{r|1255}}rex saevus orbe, manibus aut aris nocens, a me timetur: semper absentis pater fructum tui factumque et aspectum peto. '''HERC.''' Cur animam in ista luce detineam amplius morerque nihil est: cuncta iam amisi bona, {{r|1260}}mentem arma famam coniugem gnatos manus, etiam furorem, nemo polluto queat animo mederi: morte sanandum est scelus. '''AMPH.''' Perimes parentem, '''HERC.''' Facere ne possim, occidam. '''AMPH.''' Genitore coram? '''HERC.''' Cernere hunc docui nefas. '''AMPH.''' {{r|1265}}Memoranda potius omnibus facta intuens unius a te criminis veniam pete. '''HERC.''' Veniam dabit sibi ipse, qui nulli dedit? laudanda feci iussus: hoc unum meum est. succurre, genitor; sive te pietas movet {{r|1270}}seu triste fatum sive violatum decus virtutis: effer arma; vincatur mea fortuna dextra, '''THES.''' Sunt quidem patriae preces satis efficaces, sed tamen nostro quoque movere fletu, surge et adversa impetu {{r|1275}}perfringe solito, nunc tuum nulli imparem animum malo resume, nune magna tibi virtute agendum est: Herculem irasci veta. '''HERC.''' Si vivo, feci scelera; si morior, tuli. purgare terras propero, iamdudum mihi {{r|1280}}monstrum impium saevumque et immite ac ferum oberrat: agedum dextra, conare aggredi ingens opus, labore bis seno amplius. ignava cessas, fortis in pueros modo pavidasque matres? arma nisi dantur mihi, {{r|1285}}aut omne Pindi Thracis excidam nemus Bacchique lucos et Cithaeronis iuga mecum cremabo, aut tota cum domibus suis dominisque tecta, cum deis templa omnibus Thebana supra corpus excipiam meum {{r|1290}}atque urbe versa condar, et, si fortibus leve pondus umeris moenia immissa incident septemque opertus non satis portis premar, onus omne media parte quod mundi sedet dirimitque superos, in meum vertam caput. '''AMPH.''' Reddo arma. '''HERC.''' Vox est digna genitore {{r|1295}}Herculis. hoc en peremptus spiculo cecidit puer— '''AMPH.''' Hoc Iuno telum manibus immisit tuis. '''HERC.''' Hoc nunc ego utar. '''AMPH.''' Ecce quam miserum cor palpitat pectusque sollicitum ferit. metu '''HERC.''' Aptata harundo est. '''AMPH.''' Ecce iam facies {{r|1300}}scelus volens sciensque. '''HERC.''' Pande, quid fieri iubes? '''AMPH.''' Nihil rogamus: noster in tuto est dolor. natum potes servare tu solus mihi, eripere nec tu; maximum evasi metum: {{r|1305}}miserum haut potes me facere, felicem potes. sic statue, quicquid statuis, ut causam tuam famamque in arto stare et ancipiti scias: aut vivis aut occidis, hanc animam levem fessamque senio nec minus fessam malis {{r|1310}}in ore primo teneo, tam tarde patri vitam dat aliquis? non feram ulterius moram, laetare! ferro pectus impresso induam: hic, hic iacebit Herculis sani scelus. '''HERC.''' Iam parce, genitor, parce, iam revoca manum. {{r|1315}}succumbe, virtus, perfer imperium patris. eat ad labores hic quoque Herculeos labor: vivamus, artus alleva afflictos solo, Theseu, parentis, dextra contactus pios scelerata refugit, '''AMPH.''' Hanc manum amplector libens, {{r|1320}}hac nisus »ibo, pectori hanc aegro admovens pellam dolores, '''HERC.''' Quem locum profugus petam? ubi me recondam quave tellure obruar? quis Tanais aut quis Nilus aut quis Persica violentus unda Tigris aut Rhenus ferox {{r|1325}}Tagusve Hibera turbidus gaza fluens abluere dextram poterit? Arctoum licet Maeotis in me gelida transfundat mare et tota Tethys per meas currat manus, haerebit altum facinus, in quas impius {{r|1330}}terras recedes? ortum an occasum petes? ubique notus perdidi exilio locum. me refugit orbis, astra transversos agunt obliqua cursus, ipse Titan Cerberum meliore vultu vidit, o fidum caput, {{r|1335}}Theseu, latebram quaere longinquam abditam; quoniamque semper sceleris alieni arbiter amas nocentes, gratiam meritis refer vicemque nostris: redde me infernis precor umbris reductum, meque subiectum tuis {{r|1340}}constitue vinclis: ille me abscondet locus. sed et ille novit. '''THES.''' Nostra te tellus manet. illic solutam caede Gradivus manum restituit armis: illa te, Alcide, vocat, facere innocentes terra quae superos solet.</poem> ejr11euutcn57jn4n6winc886rdpvaa 0 39928 269622 133950 2026-06-08T14:19:41Z Saumache 27923 269622 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Declamationes maiores |OperaeWikiPagina= Declamationes maiores |Annus= saeculo I |SubTitulus= (pseudus ?) DECLAMATIO MAIOR XIX |Genera=Ars rhetorica }} {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=../Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=../Liber XX }} Malae tractationis sit actio. Speciosum filium infamem, tamquam incestum cum matre committeret, in secreta domus parte pater torsit et occidit in tormentis. interrogat illum mater, quid ex iuvene compererit; nolentem dicere malae tractationis accusat. {{pn|1}}Debebatur quidem tristissimae orbitatis misero pudori, ut iam taceremus omnes, et post tam prodigiosas rerum sermonumque novitates oportuerat hoc esse novissimum de malis infelicissimae domus, quod occidi filium pater; sed quoniam mulier inmodici semper adfectus super cuncta, quae vel passus sum paulo ante vel feci, reatus quoque me dolore concussit, veni petiturus a vobis, ne me scientem silentium contentioni praestare credatis; non quia occidi filium, taceo, sed occisus est, ut tacerem. utinam, iudices, negare possem, quod occidi, utinam totum miserae necessitatis ordinem fas esset intra pectoris huius premere secretum! miratur hanc aliquis patientiam meam? ardor ille, qui me modo inpegit in filium, ipsa sui immanitate consumptus est. quicquid erumpere posset in proclamationem, parricidio peractum est, in orbitate conticuit. non habeo adfectum, nisi quo cuncta tantum patiar, audiam, feram. utrumque de filio fieri non potest, ut et occiderim et fatear, cur meruerit occidi. Quapropter, iudices, satis admirari, satis stupere non possum, quod mulier, cuius praeter optimam sane conscientiam sexus quoque maiorem malis nostris pudorem praestare debebat, tacere non potest silentium meum. {{pn|2}}novo quin immo fabulosoque secum inpatientiae genere dissentit: queritur de populo, quod loquatur, de patre, quod taceat, nec contenta confessione mariti nihil se dissimulare, nihil scire reatus auctoritate testantis, mavult de silentio meo facere secretum. orbitatis istud amentia sit an innocentia, perditus dolor viderit; ipsius animus potest scire, quid filius meus dixerit, quae me putat habere, quod dicam. Fidem igitur vestram, iudices, ne vos orbitatis miseratione confundat sola mater, neve maximae calamitatis ibi tantum putetis resedisse sensum, unde vos lacrimae gemitusque conveniunt. mei magis debetis in uxoris conparatione misereri, qui filium et perdidi et occidi: ego sum infelicior ex parentibus duobus, qui quicquid, iudices, ista conplorat, et patior et feci. felicem ignoratione conscientiam matris, quae sufficit interrogare! maior me inpatientia, maior urit adfectus. cur filium occiderim, indicare non possum, nec paenitet, quod occidi. Infelix senectus, misera patientia, sic quoque quam multa dicenda sunt! fuimus quondam, iudices, fuimus felicissimi parentes, cum adhuc rudis unici nobis blandiretur infantia, duravitque domus tota prosperitas, quamdiu pariter fruebamur, pariter dileximus, quamdiu civitas de nobis hoc solum poterat loqui, filium nos habere formosum. ut vero in eam adolevit aetatem, in qua corporalibus bonis iuventus insolenter exultat, superbus atque adrogans in nullum vitae genus, non in privatos, non in publicos actus florentem duxit aetatem. {{pn|3}}dii inmortales, quantus qualisque circa iuvenem rumor ingemuit! omnium maledictis succlamatus, omnium denotatione damnatus est, donec et ipse consensum circa se publici doloris agnosceret. inde rarus in publico, et tamquam patris occursus, tamquam civitatis ora vitaret. non est leve concipere verbis, in quantam civitatis execrationem, in quantam culpam iuvenis inciderit: dictus est occidere posse patrem, dictus est dignus, quem posset etiam pater occidere. quid facerem, iudices, infelicissimus senex? iamiam non evitabat fama nec patrem, iam meis auribus nemo parcebat. interrogare non audebam, dissimulare non poteram. fallitur, quisquis me putat quicquam fecisse consilio: impetus ac temporis ipsius nescio quis ardor explicuit. praeparari filio tormenta non possunt. Est in miseris penatibus pars remota, seposita, profunda tenebris, tristis accessu, omnibus apta flagitiis, et in qua audeat facere facinus et pater. illo, fateor, dum me variae cogitationes per totius domus spatia circumagunt, quantum intellegere licuit, inprovisus adveni. et ille quidem ad conspectum meum tamquam deprehensus obstipuit refugitque trepidus, puto, ne quaererem causam. inrumpo festinanter, avide, sine liberto, sine servulo, sicut me deprehenderat temporis illius fatum, manibus, ictibus et quaecumque ex obviis dolor in telorum transtulerat usus, ultra vires senectutis adgressus; ignes ex proximo raptos, verbera, quae casus obtulerat, non diviso dolore, non per partes nec per intervalla suspenso, sed semel, sed pariter invado, pars secreti fuit, ut ipse torquerem. {{pn|4}}dii inmortales, quae contumacia, quae fuit illa patientia, cum domi torqueretur a patre, non invocare matrem! non repugnavit iuvenis, non opposuit manus, nullum imploravit auxilium; mersis tantum deiectisque luminibus, tamquam numquam flagella sustinuisset, tamquam meis torqueretur oculis, omnis ictus excepit in faciem; verberibus, ignibus laudatos vultus, velut illis irasceretur, opposuit. reddo testimonium novissimum pudori: cum iam mori vellet, occisus est. Laudo, iudices, patientiam matris: cum et ipsa semper plurimum esset domi, et ab illo secreto fortasse non longe, intervenire noluit, interpellare non ausa est. sed et manibus meis gratulor, quod non propinquus aliquis, non amicus inrupit; occidissem, quisquis me tunc ausus fuisset interrogare pro filio. sepelivi tamen lacera membra, funus indulsi, ossa collegi. non iniecit uxor lectulo manum, non inter exequias planctibus elisisque uberibus mihi fecit invidiam. unde in hanc inpatientiam prorupit, exiluit? domi me nihil interrogavit. Possum iam, mater infelix, coram liberis ac parentibus, possum audientibus diis hominibusque clamare: et ego amavi filium meum, non osculis, non infirmitate, non lacrimis, sed viribus, dolore, patientia. unicum, quem, si acie clausisset hostis, vicaria morte servassem, si subitum cinxisset incendium, extulissem relicta meorum parte membrorum, eripui malignitati, abstuli famae. habeo, quod inputem tibi, natura, pietas: rem difficillimam feci, quod non me potius occidi. {{pn|5}}Malae tractationis accusat. adeone, uxor, tibi parum videor dedisse poenarum post parricidium, ut labores, ne lucrifaciat pater, quod occidit filium suum? non pudet ergo, si<c> irasceris parricidae? quid tibi cum lege, quam propter alios minores accepistis adfectus? querelas habet ista, non gemitus, et matre seposita solam conplorat uxorem. Rursus ad populum vocas miserum pudorem, materiam novi rumoris accendis; perdidi ergo rationem secreti mei. sic omnia feceram, ne quid aut quaeri posset aut dici. iam vero quid inpudentius, quid indignius quam cum sibi de liberis credunt licere tantundem, et aequum ius patris ac matris esse contendunt, quasi nesciant nobis arbitrium vitae necisque commissum! non est privilegium filium occidere, cum fieri potest, nec quisquam tantum ideo fecit, quia liceret. viscera unici lacerare suffeci; ignosce. si non potes, mihi crede: nemo filium suum occidit odio; non erit tanti iuvenis invisus. illud est in patribus usque ad parricidium terribile, quod amant, quod succurrunt, quod sibi videntur aliter non posse misereri. non est, quod vos ab aestimatione malorum meorum mollior sexus abducat; maioris adfectus est filium occidere quam vindicare. desine igitur me, mulier, fatigare interrogationibus tuis. ita tibi non videtur omnia respondere pro filio, qui dicit 'occidi'? et licet comprimantur exclamationes, ora claudantur, nihil negat, qui hoc fatetur. atquin summorum facinorum ipsa inmanitas innocentia est.filium pater non demens, non insanus occidi -- hominem extra sensus adfectusque positum, quisquis non miseretur! -- occidi[t]. {{pn|6}}vides senem sanguine suo fluentem, laceratis exustisque illis sanctioribus carioribusque visceribus super exanimis unici corpus cruentis manibus iacentem; horre[o] cadaver et velut corpora, quae caelestis exanimavit ignis, adire propius time[o]. ad quaedam facinora sufficit claudere oculos, vultus avertere, tacere, mirari et incredibilis calamitates relinquere suis causis. miserere, ne quid amplius quaeras, ne quid interroges. dicturum me putas: 'parce saeculo, parce marito, parce patri'? tu vero parce illi, qui occisus est. Novum, iudices, uxoris in marito crimen audite: silentium est, de quo queritur. solebat indignatio vestra convicia nostra ferre non posse, et matronalis indignatio dicere videbatur: 'non parcis erga me, marite, verbis, nullam habet nostri tuus sermo reverentiam; facile prorumpis in opprobria, facile quodlibet obicis, exclamas, et, dum nimium libertati vocis indulges, potest populus aliquem de me facere rumorem.' tu, mulier, obicis mihi rem, quae nulli umquam crimini fuit, solam in nostris moribus innocentiam, voce<m> repressam [taciturnitas]. vide, cur manus, cur verba peccare videantur: illis infamamus, his torquemus, occidimus. vis scire, quam non possis queri de silentio meo? felicissima fueras, si idem fecissemus omnes. Finge me paulisper sepositis silentii causis hoc tantum respondere: non prodo secretum. {{pn|7}}ex omnibus, iudices, quibus humana pectora seriis gravibusque complentur adfectibus, nullam difficiliorem quam silentii credo virtutem, adeoque promptissimo sermone facile delinquimus, ut constantiam tacendi neque in aliis ferre possimus. crimen hoc in me mulier vocat, quod in priscis illis morum mentiumque rectoribus fuit prima sapientia, quod quosdam totius vitae pertulisse patientia[m] magis illa seria miratur antiquitas, quam quod temporum vices, siderum cursus et profunda naturae velut conscia ratione sanxerunt. quae, per fidem, inpotentia est effringere rigens sacra dissimulatione pectus, evolvere animum, quem supra sua secreta compositum non laetitia, non dolor, non necessitas, non fortuita laxaverint! quisquis de tacente queritur, multo minus ferre poterit loquentem. nec adeo coniugali societate cuncta miscentur, ut nihil sibi adversus hanc concordiam proprium relinquat animus. est aliquis etiam a sanguine suo secretus adfectus genusque reverentiae, ut tacenda minime velis scire carissimos, quaedam non possis verberibus, eculeis eruere, et plerosque videas fortiter supra sua secreta morientis. agedum, si videtur, utrumque sexum, omnem condicionem, omnem scrutemur aetatem: nullum sine conscientia pectus, nulla vita sine causis tacendi. si te interrogaret omnia maritus, haberes aliquid et tu, quod non fatereris. et quanto silentium gravius est in sene, verecundius in marito, sanctius in patre! {{pn|8}}pudeat nos, mulier, infirmitatis: vicit nos modo iuvenis ille constantia; mori voluit, ut taceremus. Vides, mulier, quibus in<ter>pretationibus praestes tuum dolorem? diceris ideo me interrogare, quia scias omnia me potius pati malle quam loqui. quis enim in hac civitate non novit taciturnitatis meae rigorem, quis ignorat, qua cuncta soleam ferre patientia? ne occisurus quidem suspiria gemitusque praemisi, nihil feci, unde erupturum quandoque per orbitatem patris animum aut tu praescio timore sentires aut ipse periturus. hanc nunc me iactare constantiam putas, quod nihil in publico, nihil in ullo mihi permisi proclamare conventu? ego vero non sum questus de iuvene nec tibi, nec captavi, ut illum mecum et mater odisset. frustra te putas extorquere accusatione posse, quod mihi non ipsae calamitates, non dolor, non meditatio orbitatis expressit. Uras licet, durabo, perferam. passus sum iam, quod erat difficilius: occidi. 'Torsit,' inquit, 'filium meum.' breviter, iudices, ratio reddatur: infamem; quid refert, an innocentem, si aliud omnibus liquet? iuvenem cunctis pignoribus invisum, omnibus adfectibus gravem maligni fecere sermones. quid agimus, anime, quemadmodum effugimus, evadimus? in tanta infamia nihil facere credentis est. vis me circumire singulos, reclamare populo, cum rumore rixari? tuae fortassis infirmitati conveniat negare; me tantum fortior adsertio unici decet: eripiendus est non contentione verborum, sed ut civitas stupeat, ut erubescat. {{pn|9}}torquere me filium putas? invidiam facio populo: videor mihi illis verberibus lacerare famam, illis ignibus increpare rumorem. quaestio de infami filio unam ratione habet, ut probes innocentem. Dii mala prohibeant, ut noveris illum dolorem, quo potest torquere filium pater! nihil est infelicius homine, cui de unico suo mors sola non sufficit. iuvenem, in cuius animo perdiderant nomina nostra respectum, quem cotidie necesse habebamus excusare rumori, qui inter nos formosum malebat agere quam filium, verberibus ignibusque consumpsi. vis scire, quanta tormentorum ratio fuerit? debuit etiam tortus occidi. Si tamen utique, mater, vis scire causas, breviter audi. prospiciebam miser in grande quandoque facinus prorupturum, quod otio vitam, quod desidem domi perdebat aetatem. non peregrinationibus excolere mentem, non experiri militiam, non temptare maria, non rura colere, non administrare rem publicam, non ducere volebat uxorem. praeterea traxerat ex frequentibus castigationibus taedium patris, et in execrationem mei conscientia, quia non emendabatur, exarserat. timebat occursus, non audebat adire conloquia; oscula convictusque fugiebat. breviter perditissimae mentis definienda mensura est: oderat me filius et timebat. Filium igitur totius civitatis existimatione damnatum, quem adhuc vivere mirabantur homines, torsisse me putatis? ego vero occidi tarde, diu. quaestionem illud vocas? poena, supplicium et malorum meorum exitus fuit. nulla ratio est interrogandi hominem, cui non est fas nisi negare. quanta tamen mihi fuit et in quaestione moderatio! {{pn|10}}non enim praecipiti raptus inpulsu exsilui repente, subito, nec captus dolore caeco inpatientiae meae velox vulnus inflixi. non potest non ratione occidi filius, cum ante torquetur. dedi moras, spatium, tempus indulsi. vides, quantam hinc malignitatibus potuerim praestare materiam: si in illo secreto gladio tantum, si vulneribus egissem, exitum fecerat iuvenis deprehensi. Non est igitur, mulier, quod mihi facias duplicatae questionis invidiam, id est, quod torsi et occidi. sola est huius necessitatis ratio de morte. illud est parricidium, filium torquere victurum. putas iuvenem vivere potuisse, cui iam non poterat nisi morte succurri? quem contra ma<li>gnos sermones adserere coeperam, non reddidi rursus infamiae, neque in oculos et ora vulgi de secreto patris emisi. providentia[m] mea[m] tibi quoque, mater, ne in hunc interrogetur, eripui. ille vero non fuit post tormenta laturus vitae pudorem, ut interrogaretur a singulis, ut negaret. verum, mulier, adfectibus tuis renuntiandum est: ad totius domus nostrae pertinere innocentiam credidi, ne se ipse potius occideret. Sentit, iudices, mulier ad ius querelae suae nec quod torserim, nec quod occiderim pertinere, itaque quaerit, quid mihi dixerit ille, de quo nescit, an dixerit. quid ais, mater inpatiens? ita in morte filii tui nihil aliud ad te pertinet, quam quid locutus sit, ita, si respondero, remittis parricidium, tormenta non obicis? o inconsultam muliebrem semper amentiam! quid iuvenis in tormentis dixerit, tamquam ignoret, interrogat; nihil comperisse non credit, tamquam sciat, quid dixerit! {{pn|11}}Fidem communis sanguinis, fidem communium malorum! ne parricidii me velis agitare secretum, ne calamitatibus nostris gravem facias innocentiam tuam! viderit, quid meruerit, iuvenis ille; ego iam possum suprema revereri et post exitum unici revertor in patrem. maior defunctis liberis praestanda reverentia est, nec quicquam minus convenit adfectibus patris, quam si insultare videatur occiso. in gratiam me cum filio reduxit orbitas, iram nostram mors severa conposuit. quin immo recogitanti mihi totum secreti illius ordinem subit tacita miseratio. quantam ego debeam reverentiam filio, quem potui torquere solus, quem potui solus occidere! Perseveras, cogis, instas? invicem te, mulier, interrogo, cur, si tanto opere volebas scire, quid interrogarem, quid ille loqueretur, non inruperis in quaestionem, quam nullis ministris, nullis custodibus vallaverat pater. quanto melius, mater, ipsum adisses, quanto fortius interrogasses una, quanto tibi plura dixisset! quis te, mulier, adfectus abegit, tenuit, exclusit? agnosco verecundiam tuam: timuisti, credo, ne, si in illo secreto fuissemus omnes, occidisse filium diceretur et mater. Instas tamen et miseri senis ora diducis? puta me hoc solum dicere: ex maximi facinoris colluctatione veniens, quid audierim, nondum scio; totus adhuc sum in parricidio meo, et post mortem unici omnia, quibus laceratus, occisus est, in animum meum tormenta redierunt. est quidem difficile, ut aliquem pati pudorem parricida videatur, verumtamen stupore<m>, amentia<m>; et in silentium orbitate defeci: ablata est mihi omnium verborum fides, omnis sermonis auctoritas, nec habet causam loquendi, cui non potest credi. {{pn|12}}desine, mulier, interrogare; filium, quem occidit pater, nec absolvere nec accusare iam debet. 'Quid,' inquit, 'dixit, cum occideres?' miseram parricidii innocentiam, quod hoc me non potestas, non magistratus, non propinquus aliquis, non amicus, non ille semper loquax populus ac malignus interrogat! quiescitis, tacetis; me infelicem, numquid scitis omnes? puta me, mulier, hoc tibi respondere: non habent incredibilia vocem; quaedam maiora sunt, quam ut illa capiat modus sermonis humani. tu vero crede nihil aliud fuisse quam furorem, insanisse me puta. videbam quae non fiebant, audiebam, quae nemo dicebat. hoc solum non insanientis habui, quod tacebam. finge me respondere: nihil dixit, nihil locutus est. non credis? atquin multo minus creditura quid dixerit. Accipe, mulier, brevem veramque rationem, cur in quaestione iuvenis occisus est: torquebam nec interrogabam. si qua ad aures tuas ab illa quamvis remota domus parte perlata vox est, meus gemitus fuit, meorum viscerum dolor. quaeris, cur nihil dixerit? quia non habuit. quod scire vellem, quod audire deberem. nihil aliud quaestio illa captavit quam silentium, quod praestare vita non poterat. quisquis in tormentis occiditur, ideo tortus est, ut occideretur. an tu quaestionem illam fuisse credis, qualis vernilibus corporibus adhibetur? ideo enim eculeos movebam artifex senex, ten<d>ebam fidiculas ratione saevitiae, ut leviter sedibus suis remota compago per singulos artus membra laxaret. consumptus est spiritus silentio sui, et verbera ignesque animum pariter vocemque cluserunt. videbatur mihi premere gemitus, tenere suspiria, et sic nihil dixit, tamquam torqueretur ab homine, qui sciret. {{pn|13}}miraris hanc in filio contumaciam, in iuvene patientiam? patri torquenti non potest aliter responderi, quam ut mori malit quam confiteri. Quod sufficit igitur, interrogantibus respondeo, mulier: occidi. fallitur, quisquis expectat, ut obiciamus illa communia. ego vero proclamo non luxuriosum, non amore meretricis infamem; nihil ille delinquebat, quomodo liberi solent. monstrum erat inenarrabile, quod nollem deprehendere, quod ferre non possem. Miratur aliquis, quod non abdicaverim, nec notissima ultione patrum fuerim tantum expulisse contentus? tuus, mulier, nefarius, tuus inconsultus non permisit adfectus. filium, cui contra severitatem meam ignoscebas. quem mecum odisse non poteras, secuta fuisses abdicatum. Finge iuvenem dixisse nescioquid; ego audire nihil potui. non enim potestatis alicuius more consederam, nec torquentibus aliis agebam iudicem pater. ego tunc cuncta et passus sum pariter et feci. non vacabat aures praestare verbis, excipere gemitus, aestimare singultus; avocavit me contentio, dolor, orbitas, parricidium, omnia facta sunt festinatione praecipiti. idem patris adfectus est torquere, ut scias, occidere, ut nescias. 'In meam,' inquit, 'infamiam taces.' ita nunc primum laboras, misera, de fama, et post unici mortem pertinere ad te coepit, quid loquantur homines? scilicet filius inpensus est, ut erubesceres, ut male audires. adeone hoc captanti non erat satis rem totam commisisse rumori? {{pn|14}}ego vero me famae tuae, mulier, opposui, et inter matrem filiumque medius parricidium feci, unicum occidi, ne quid aliud loquerentur homines. alioquin si hoc capto, quod putas, quousque taceo, in quod tempus differo illam, quam me putas premere, vocem? ecce reatus, iudicium, pronunti<ati>o: ego tamen scire me nego. egregiam rationem malignitatis: locuturus adversus uxorem feci, ne mihi crederetur! Fateor igitur: nihil ad certum indubitatumque perduxi. hoc est quin immo, propter quod ad mortem usque contendi. non explicant tormenta quaestionem, quae occidunt. 'Quid,' inquit, 'dixit?' felicem te, misera, si nescis! 'quid dixit?' ita non es contenta conscientia tua? non sufficit, quod non habuit ille, quod negaret, quod fateretur? poscis verba quaestionis, cogis, extorques? testor, tu facis, ne possis negare, quod dixero. 'quid dixit?' parasse se parentibus venenum? negas. proditionis agitasse sermones? negas. tyrannidis inisse consilium? negas, et quicquid dixero, negabis. o bonae conscientiae incauta simplicitas! ita non times, ne coactus loqui multa fingam, multa componam? si potes scire, mulier, an mentiar, scis, quid dixerit. 'quid dixit?' nihil. 'quid dixit?' omnia: maledixit saeculo, fecit temporibus invidiam, detestatus est patrem, conviciatus est matri. 'quid dixit?' plus quam interrogabam. vicisti, mulier, obstinationem meam; audi breve succinctumque responsum, quid dixerit: quod quaeris, quod putas. {{pn|15}}O si quis in illam vos secreti nostri potuisset adhibere praesentiam! vidissetis novum genus quaestionis. stabam senex furiis monstrosae feritatis accinctus, manibus exertis, hinc ignibus, hinc verberibus armatus. super ora, super oculos iacentis adsistens clamabam: 'furiose, demens, tace!' et ille velut exustis amputatisque, per quae dolor exit in verba, fuit adtonitus, amens. quotiens admotis ignibus ad aliquam corporis partem totum pectus inposuit! quotiens hiatu oris avide flammas adversus exeuntia verba collegit! cum vero iam totus calor verberibus expulsus viribus novissimi doloris erumperet, pertractis ab ima pectoris parte suspiriis brevissime collecti spiritus, ille, quo redditur anima, singultus fuit similis exclamaturo nescio quid, quod et tu fortassis audires. occupavi, fateor, et advocatis, quas iam consumpseram, viribus, manibus, telis totoque corpore pariter adnisus, antequam mentiretur, occidi. Misera temporis illius recordatio! deficientem in manibus meis filium vidi, aspexi ora pallentia, frigidos anhelitus, interrupta suspiria et animam magno silentio exeuntem. non tamen tormenta laxavi, non subtraxi restinxique flammas. miserere, mulier, ne quaeras amplius vocem huius adfectus. filium, qui moriebatur, occidi, non perdidi tamen, non perdidi unici mortem, fortuna, non perdidi: iam me non interrogat nisi sola mater. consiste agedum, mulier, loco meo, et in habitum paterni furoris accincta admove eculeos, flagella, laminas; praedico, testor, aliter non possum loqui, aliter mihi non potest credi. {{pn|16}}Quamquam, miserrime iuvenis -- fas est enim iam tuos alloqui manes -- exprimere mihi vocem nullus poterit dolor. quantum volet, laceret, vel occidat; vincere me tormenta docuisti. si tamen fas est cogitationis memoria tractare verba miserae quaestionis, cur me coram populo magis interrogas? eamus, uxor, in illam desolatam domum, in illud iam patris filiique secretum; ibi me interroga, ibi, ubi torsi, ubi occidi, ubi adhuc forsitan filii tui vaga per maestos penates anima discurrit. porrigat aliquis imaginem iuvenis occisi, ponat in sinu matris illas vestes, quibus ipsa iuvenem misera comebat. eamus ad tumulum, misceamus supra busta lacrimas. ibi aut tacebimus pariter aut invicem confitebimur. Iamiam miser mori possum: explicui[t] te, sollicitudo, pietas. non scribo tabulas, testamento suprema verba non credo. et ego moriar in tormentis meis. illud tantum novissimis precibus a te, civitas, per liberos ~ferre coniuges paterne~ a te, uxor, per occisi iuvenis umbram peto, a te, mater, ne quid amplius quaeras ~tu famam ne dicas~. {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=../Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=../Liber XX }} 5yo5gomz7cvht44mjbh0tv0ayy2jyp0 102 45569 269699 149185 2026-06-09T08:23:46Z Demetrius Talpa 13304 /* Opera */ 269699 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |IndicisNomen=Ptolemaeus |Alias=aut simpliciter '''Ptolemaeus''', Graece '''Κλαύδιος Πτολεμαῖος''' |Natio=Graecus |PostNationem=qui Alexandriae vixit }} == Opera == * [[Syntaxis mathematica]] (sive ''Almagestum'') * Geographia * De iudicandi facultate 6exrumv8ywqsqv4s3zv0dv7pghrc4pe 102 47116 269704 153472 2026-06-09T10:34:21Z Saumache 27923 /* Opera */ 269704 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |IndicisNomen=Pacuvius, Marcus }} ==Opera== *[[Tragoediae (Pacuvius)|Tragoediae (fragmenta quae supersunt)]] st20z40etfdc6vxas33n2zfrbse9u87 104 79583 269702 258158 2026-06-09T09:31:22Z Shenme 17647 "siqnificat" -> "significat" 269702 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sakvaka" />{{Rh||{{sc|Theoria Organices.}}|85}}</noinclude>{{Center|{{x-larger|{{sc|PARTIS PRIMÆ}}}} {{sc|iv}}. Membrum. {{larger|{{sc|THEORIA ORGANICES SIONIÆ:}}}} ''hoc est,'' {{larger|Contemplatio Instrumentalis Musicæ, cum in Veteris,}}<br>tum Novi Testamenti Ecclesia usitatæ; {{larger|''Ex Bibliis, Ecclesiæ Scriptoribus antiquis et recentioribus,''}}<br>''aliisque Autoribus collecta.''}} {{hr|3}} {{Center|{{x-larger|{{sc|i. Caput}}}} ''De Autoribus Musicæ Instrumentalis et quidem sacræ, carminibus Psalmorum ad cultus divinos a Regibus et populo Dei adhibitæ itemque de propositione et summa huius Theoriæ.'' }} {{dropinitial|I}}{{sc|ubal}} (''Nomen'' {{Hebrew|יובָל}} ''quod a patre Lamech Iubali inditum videtur, a'' {{Hebrew|יובֵל}} ''Sono, clangore, buccinatione et productione Iubili descendit. Est autem'' {{Hebrew|יובֵל}} ''a verbo'' {{Hebrew|הובִיל}}'', quod ducere, producere, deducere et reducere significat:'' {{Gothica|Wie denn die Stimmen und der Klang in der Music, hoch und tieff/}} ''remisse'' {{Gothica|und}} ''submisse'' {{Gothica|{{Errata|zugefallen|zufallen|Pagina:PRAETORIUS,_Michael_-_Syntagma_musicum_1.djvu/538}} pflegen: Auch die Posaunen darnach gezogen werden / daher das deutsche Wort (fallen) und lateinisch}} intervallum {{Gothica|kömpt.}} ''Ex quo patet, et patrem Lamech, Musicum primum vel saltem Musices haud ignarum fuisse.) Genes. 4, 21.'' memoratur primus Autor tractantium ''Citharam, et Organum'': Quibus nominibus per Synecdochen comprehendit Moses omnia Instrumenta Musica, tum {{Graeca|ψηλαφητὰ}}, seu {{Graeca|κρουστὰ}}, quæ Aristoxenus apud Athenæum ''lib. 4.'' Dipnosoph. {{Graeca|ἔντατα}} nominat; tam {{Graeca|πνευματικὰ}}, sive {{Graeca|ἔμπνευστα}}, quæ digitis ventoue moventur. In Religionis autem exercitio publico {{sc|David}} primus constituit, ''Cantores'' Instrumentis præsto esse, ut ''1. Paral. cap. 15. v. 16.'' {{Pt|annota-|}}<noinclude>{{smallrefs|group="errata"}}</noinclude> mc38f6hkj8lq4u2uveqvu6h6esqi7b5 104 82846 269697 267435 2026-06-09T07:57:24Z Shenme 17647 /* Proofread */ 269697 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Shenme" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>humano ingenio <ref>''Cont.;'' hum. ing.'' omítelas Br.''</ref> existimatum est; erat enim mirabile, omnem Romanam sanctionem a condita vetere Roma usque ad nostri imperii tempora, quae paene in mille et quadringentos <ref>''Koehl.;'' trecentos, ''Br.''</ref> annos concurrunt, non in aliis modo, sed in imperialibus quoque constitutionibus ad omnem reducere consonantiam, et dissonantiam et pugnantia tollere <ref>''Koehl.;'' const. omnem consonantiam et dissonantiam sentire, pugn. toll, ''Br.''</ref>, eadem atque similia summovere, unam autem ipsi pulchritudinis speciem praebere, ut una lata in singulis rebus lex existeret; superni auxilii et quae illinc fluit benignitatis proprium fuit, non autem humanae cuiusdam cogitationis, aut conatus facultatisve omnino. Nos igitur, quod nobis in more positum est, manus ad Deum tendentes et postulantes nobis ipsum opitulari, aggressi sumus, atque omne perfecimus, Triboniano gloriosissimo magistro, et exquaestore sacri nostri palatii, et exconsule, od omne ministerium usi, nonnullis aliis illustribus sapientibusque viris; inquirentes semper ea, quae ab iis componebantur, et id quod erat dubium perscrutantes <ref>''Cont.;'' interrogantes semper, quod erat, controversum autem discentes, ''Br.''</ref>, omnibus vero e concessa nobis a Domino Deo et Servatore nostro Iesu Christo cognitione et intellectus vigore <ref>''Cont.;'' spe ''por'' intell. vig., ''Br.''</ref> convenientem finem imponentes. § 1.—Pias igitur constitutiones iam antea duodecim libris contrahentes, Codicem nostrae pietatis cognominem composuimus; nunc vero omnium veterum iuris conditorum colligentes sententias e multitudine librorum, qui erant circiter duo millia, numerum autem versuum habebant tricies centena millia, in moderatum et perspicuum collegimus compendium <ref>''Cont.;'' ad modulatam simul et facile conspiciendam coegimus collectionem., ''Br.''</ref>. Quinquaginta itaque nunc fecimus libros e superioribus <ref>coelesti favore ''por'' e sup., ''Cont.''</ref> colligentes utilia, et omnes ambiguitates <ref>''Cont.;'' universas quaestiones ''por'' omn. amb., ''Br.''</ref> resecantes, et nihil adhuc dissidens relinquentes. Quem librum Digesta sive Pandecten appellavimus, tum quod legum contineat disputationes, ac decisiones <ref>''Koehl.;'' divisiones ac distinctiones, ''Br.''</ref>, tum ex eo, quod omnia in unum collecta recipiat, hanc ipsi ponentes appellationem; non ultra centum quinquaginta versuum millia ipsi dantes, et in septem illum digerentes tractatus, idque non temere, verum numerorum naturam et concentum spectantes. § 2.—Quae enim apud omnes vocantur Πρῶτα, in quatuor condidimus libros. § 3.—Deinceps quae «de iudiciis», in alios septem. § 4.—Et quae «de rebus», non in plures quam octo. § 5.—Sequentem vero operis partem, quippe quarta est pars et totius media <ref>''Cont.;'' dimidia, ''Br.''</ref>, octo aliis libris inclusimus. In quibus est hypothecaria, non adeo longe a pignoratitia distans; est et aedilitium <ref>''Cont.;'' Aedilium, ''Br.''</ref> edictum, et de evictionibus stipulatio; quae ambo appendices constitutae venditionum, multo autem remota a iuris ordine congregavimus propius, propter eam quam inter se habent cognationem, ut ne ea, quae de iis dis-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> hj06jw723uhvlw3cbyho3yh5t3ailw4 0 83108 269618 269612 2026-06-08T12:06:39Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Pars III: Litteratura et Ars */ 269618 wikitext text/x-wiki = PUTEUS CHAOSĪ = ''Commentationes et Prosae (2015–2025)'' == Index capitulorum == == Pars I: Exsistentia et Societas == * [[Abyssus post victoriam]] * [[Genealogia sensus moderni]] * [[Quintessentia civilizationis: sine farcimine nihil idem esset]] * [[Critica conclusionum Iungi]] * [[De Religione et Spirituali]] * [[De Subversiva Iusculi Sorbitione]] * [[Num nos Ioseph K. sumus?]] * [[Odor discretus snobismi]] == Pars II: Prosae lyricae == * [[Privilegium Solitudinis]] * [[Paradigma (in)momentosi]] * [[Photographia Nigro‑Alba]] * [[Consilium Dei et Amoeba Decepta]] == Pars III: Litteratura et Ars == * [[De Successu Houellebecqiano]] * [[De Splendore et Honore Scriptoris]] * [[Opera quae (non) ditant]] * [[De Indissolubili Coniunctione Operis et Biographiae. Causa Baudelaire]] * [[De Titulis Operum Litterariorum]] == De opere == Haec collectio commentationum et prosarum a Coronō Tenebrōsiō (Croatice:Krunoslav Mrkoci) annis 2015–2025 conscriptarum constat. [[Categoria:Opera omnia]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Saeculi primi vicesimi interpretationes]] [[Categoria:Saeculi primi vicesimi opera]] [[Categoria:Opera sine editione]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] 7kwr92zsofa2urzl5fhci9b2sbu7eur 0 83258 269617 269616 2026-06-08T12:02:08Z Coronus Tenebrosius 31709 /* De Indissolubili Coniunctione Operis et Biographiae. Causa Baudelaire */ 269617 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = De Indissolubili Coniunctione Operis et Biographiae. Causa Baudelaire = '''1. Causa Baudelaire''' Nuper in manus meas incidit libellus qui me ad cogitandum impulit. Titulus eius est '''''Un été avec Baudelaire''''' (2015), apud nos editus anno 2016. Auctor huius libelli elegantis, agilis et perspicui — qui vitam, cogitationes intimas et opera magni poetae breviter sed acute exhibet — est Antoine Compagnon. Libellus constat ex capitulis brevibus (plerisque 3–4 paginarum huius editionis tascariae) quae varias res maximi momenti in vita Baudelaire tractant. Caput I: Domina Aupick — ubi breviter et clare exponitur poetae relatio cum matre. Caput II: Realista — ubi Compagnon ostendit quibus indiciis et factis damnata sit Baudelairei liber ''Les Fleurs du mal'', damnatio quae plus testatur de spiritu temporis quam de ipso poeta (nam tempus aliquis provocare debuit ut naturam suam ostenderet). Caput III: Classicista — breviter demonstrat quomodo et quando Baudelaire in circulis officialibus litterarum Francogallicarum receptus sit et rehabilitatus. Ad hanc receptionem contulerunt scripta critica Marcelli Proust et Anatole France. Proust anno 1905 scribit: “Dixistis eum esse decadentem? Penitus falsum est. Baudelaire ne romanticus quidem est. Scribit sicut Racine. Vobis viginti exempla dare possum.” Compagnon scribit: “Baudelaire diu habitus est ut decadens, opinione orta ex praefatione Theophili Gautier ad editionem postumam ''Fleurum mali'' (1868), quae confirmata est post publicationem fragmentorum autobiographicorum ''Fusées'' et ''Mon cœur mis à nu'' anno 1887. Sed epistulae ad matrem, editae anno 1918, imaginem poetae demystificaverunt et tragiorem reddiderunt.” De relatione cum matre Compagnon ait: “Corrispondentia inter Baudelaire et matrem eius est commovens et, postquam edita est ineunte saeculo XX, famam poetae mutavit. Relatio eorum plena erat perpetuarum accusationum, deinde excusationum, defensionum et sensus culpae. Baudelaire et mater numquam se vere intellexerunt.” Id testantur etiam versus carminis Benedictio, quod ipse poeta in fronte libri posuit, ne forte matri effugeret: ''Lorsque, par un décret des puissances suprêmes, '' ''Le Poëte apparaît en ce monde ennuyé, '' ''Sa mère épouvantée et pleine de blasphèmes '' ''Crispe ses poings vers Dieu, qui la prend en pitié : '' ''« Ah ! que n’ai-je mis bas tout un nœud de vipères, '' ''Plutôt que de nourrir cette dérision !'' ''Maudite soit la nuit aux plaisirs éphémères'' ''Où mon ventre a conçu mon expiation ! » '' Charles Baudelaire — ''Bénédiction'' Versio Latina: ''Cum, decreto potestatum supremarum, '' ''Poëta in hunc mundum taedio plenum advenit, '' ''Mater, perterrita et blasphemiis fervens, '' ''Ad Deum manus stringit, qui tamen eam miseratur: '' ''“Heu! cur non peperi nodum serpentium,'' ''Potius quam hoc ludibrium alui?'' ''Sit nocti brevis voluptatis maledictio,'' ''Qua uterus meus poenam meam concepit!”'' '''2. De indissolubili nexu operis et biographiae''' Haec omnia unum demonstrant: in perceptione moderna, iam inde a saeculo XIX, opus et auctor inseparabilia sunt. Historia artis modernae in mente nostra non est tantum historia operum artisticorum, sed fabula et imago artificis ita cum opere coniuncta est ut facta sint quasi synonyma quae se mutuo determinant. Id ex eo nascitur quod impossibile est opus recte intellegere sine cognitione condicionum vitae artificis. Artifex non fit artifex propter opus suum — ut quidam volunt — sed primum propter se ipsum (propter naturam, inclinationes, ingenium) et propter ambitum in quo positus est. Per opera tantum eum recognoscimus. Sed, ut ostendit causa Baudelaire, intellectus et aestimatio operis coniunguntur cum intellectu vitae artificis. In conscientia hodierna, persona et opus unum sunt. Autonomia operis ut rei separatae est illusio. Cum legimus The Old Man and the Sea, legimus Hemingwayum. Si autem desunt notitiae biographicae authenticae, imaginem psychologicam auctoris ex proprietatibus operis ipsius fingimus. Id est genus ratiocinii simile illi quo, vestigia in nive intuentes, conamur conicere quae bestia nuper transierit. Quis scit quam longe a veritate aberremus? 5limqxyo7pvffc5u50uqxncn9zh9y4a 0 83259 269619 2026-06-08T13:21:24Z Coronus Tenebrosius 31709 Paginam instituit, scribens '= De Titulis Operum Litterariorum = '''I.''' Tituli operum litterariorum aetatis modernae saepe ostendunt symptomata aegroti qui sanari nolit; hominis qui fruitur sua quasi‑scissura interiori, per quam se ipsum etiam efficit. Id maxime apparet si ab illo titulo incipimus qui est omnium emblematicissimus et in centro totius paradigmatis modernitatis stat: ''Les Fleurs du Mal''. Qualis est hic titulus? Prima vox — fleurs — pulchritudinem significat, sym...' 269619 wikitext text/x-wiki = De Titulis Operum Litterariorum = '''I.''' Tituli operum litterariorum aetatis modernae saepe ostendunt symptomata aegroti qui sanari nolit; hominis qui fruitur sua quasi‑scissura interiori, per quam se ipsum etiam efficit. Id maxime apparet si ab illo titulo incipimus qui est omnium emblematicissimus et in centro totius paradigmatis modernitatis stat: ''Les Fleurs du Mal''. Qualis est hic titulus? Prima vox — fleurs — pulchritudinem significat, symbolum decoris: flores. Sed altera vox — mal — eos flores determinat et aperit quid revera sint: flores mali, peccati, damnationis. Hic titulus, iam factus insigne totius aetatis modernae, indicat scissionem interiorem auctoris inter idealem Pulchritudinem et harmoniam (floribus significatam) et inter Malum quod peccatum et fatum urbanum hominis industrialis repraesentat. Ipse inquietus animus, et impossibilitas pacis interioris, est hoc fatum. At pessimum est quod homo satis temporis et subtilitatis habuit ut huius fati conscius fieret. Minus notum est Baudelaire initio voluisse librum suum vocare ''Limbes'' — locum in symbolica christiana qui quasi purgatorium puerorum significat. Hoc demonstrat Baudelaire hunc mundum percepisse ut purgatorium quoddam, per cuius labores animae transire debent ut purificentur et liberentur. Quid est enim paradisus nisi status liberationis? Nec Baudelaire primus fuit qui tales dualitates paradoxas in titulo posuit. Iam apud Stendhal invenimus ''Le Rouge et le Noir'' (Rubrum et Nigrum): ascensus iuvenis pauperis et finis eius infelix. Rubrum — eros, vita, sanguis. Nigrum — mors, silentium, gravitas. Sunt etiam colores cardinalium: coccinum et nigrum. Lucien, iuvenis ambitiosus, iter faciebat per structuras ecclesiasticas. Coniunctio rubri et nigri — erosi et thanati — signum est profundum. Rubrum et nigrum indicant vitam materialem inter duas metas extremas: sanguinem et terram, sexum et mortem. '''II.''' Unus ex difficillimis laboribus scriptoris est electio vocabuli vel syntagmatis ad titulum operis sui. Centum quinquaginta carmina colligere — licet viginti annos duret — est ''piece of cake'' comparatum cum electione tituli. Titulus est quod lector primum videt; potest statim repellere aut allicere. Liber optimus esse potest, sed titulum taediosissimum habere. Fatum libri saepe pendet ex duabus vel tribus vocibus in fronte. Multi tituli laborant a tritis formulis: Centum anni solitudinis (''Cien años de soledad'', Gabriel García Márquez, 1967), Clamores et furor (''The Sound and the Fury'', William Faulkner, 1929) Senex et Mare (''The Old Man and the Sea'', Ernest Hemingway, 1952), Rubrum et Nigrum (''Le Rouge et le Noir'', Stendhal, 1830),Crimen et Poena (''Преступление и наказание'' [Prestuplénie i nakazánie], Fiodorus Michailovicius Dostoevskij, 1866), Flores Mali (''Les Fleurs du Mal'', Baudelaire, 1857) , Uvae Irae (''The Grapes of Wrath'', John Steinback, 1939), Lux Augusto (''Light in August'', William Faulkner, 1932), etc. Plurimi tituli constant ex duabus aut tribus vocibus, exclusis articulis et praepositionibus. Meus autem titulus — pro mea collectione carminum — longe abest a solutione. Shakespeare facile habuit: ''Sonnets''. Catullus: ''Carmina''. Ovidius: ''Metamorphoses'' — titulus qui totam Europam formavit. Poe: ''Poems''. Lorca: ''Canciones''. Lamartine: ''Méditations poétiques''. '''III.''' Me trahebat titulus ''Contemplationes Metaphysicae'' — quod in lingua Francogallica pulchre sonaret: ''Contemplations métaphysiques''. Iam imaginabar discipulos in schola celeriter repetentes: ''Contemplationes Metaphysicae''… Sicut in ''Brave New World'' (Aldous Huxley), titulus ex versu Shakespeariano, e comoedia ''The Tempest'' (''O brave new world''/ ''That has such people in’t!'', id est: ''O fortis novus orbis,/ qui tales homines continet!''). Deinde cogitavi: ''Luminaria perdita'', ''Corpus separatum'', ''Centrum remotum''. Sed hi tituli omnes suggerunt: amissionem, separationem, distantiam — vera filia modernitatis et ''Fleurum mali''. Non conveniunt, quia nimis portant inquietudinem, alienationem, scissuram — valores iam canonicos modernitatis. Haec dissonantia paulatim videtur exire e moda. Alii tituli erant: ''Centrum unicum'', ''Iter ad centrum'', ''Feriae cotidianae'', ''Structura quotidiani'', ''Regula existentiae''. Sed tituli qui ad unitatem interiorem alludunt, auribus modernis sunt etiam odiosiores. Cur? Quia homini moderno — mediocri civili — odiosa est quaelibet res quae ad religionem, Deum, veritatem interiorem aut fundamenta metaphysica remittit. Homo modernus Deum tolerat tantum ut partem traditionis nataliciae et paschalis — cum caseo, ovis, pernis et salade française. Veritati interiori praeponit dubitationem; dubitatio eum reducit ad materiam, unicum solum firmum. Mensurare, explorare, tangere — haec dant securitatem. Homo modernus etiam horret harmoniam, quietem, aequilibrium — quae quasi mortificant. Quies tollit desideria et excitationes. Homo desiderat quod ignorat; donec intellegat fontem pacis esse in ipso. Multi se efficiunt per suas particularitates et scissuras, quae tensionem pariunt — et ex tensione nascitur excitamentum. Quod ad titulum meum attinet — adhuc nescio. ''Structura quotidiani''? ''Regula existentiae''? Videbimus. In arte et poesi nimium explicare non expedit. Ubi explicatio incipit, poesis et ars desinunt. te9ygb3qk1wvgdilso1wz57ykhfl1xq 269620 269619 2026-06-08T13:33:27Z Coronus Tenebrosius 31709 /* De Titulis Operum Litterariorum */ 269620 wikitext text/x-wiki = De Titulis Operum Litterariorum = '''I.''' Tituli operum litterariorum aetatis modernae saepe ostendunt symptomata aegroti qui sanari nolit; hominis qui fruitur sua quasi‑scissura interiori, per quam se ipsum etiam efficit. Id maxime apparet si ab illo titulo incipimus qui est omnium emblematicissimus et in centro totius paradigmatis modernitatis stat: ''Les Fleurs du Mal''. Qualis est hic titulus? Prima vox — fleurs — pulchritudinem significat, symbolum decoris: flores. Sed altera vox — mal — eos flores determinat et aperit quid revera sint: flores mali, peccati, damnationis. Hic titulus, iam factus insigne totius aetatis modernae, indicat scissionem interiorem auctoris inter idealem Pulchritudinem et harmoniam (floribus significatam) et inter Malum quod peccatum et fatum urbanum hominis industrialis repraesentat. Ipse inquietus animus, et impossibilitas pacis interioris, est hoc fatum. At pessimum est quod homo satis temporis et subtilitatis habuit ut huius fati conscius fieret. Minus notum est Baudelaire initio voluisse librum suum vocare ''Limbes'' — locum in symbolica christiana qui quasi purgatorium puerorum significat. Hoc demonstrat Baudelaire hunc mundum percepisse ut purgatorium quoddam, per cuius labores animae transire debent ut purificentur et liberentur. Quid est enim paradisus nisi status liberationis? Nec Baudelaire primus fuit qui tales dualitates paradoxas in titulo posuit. Iam apud Stendhal invenimus ''Le Rouge et le Noir'' (Rubrum et Nigrum): ascensus iuvenis pauperis et finis eius infelix. Rubrum — eros, vita, sanguis. Nigrum — mors, silentium, gravitas. Sunt etiam colores cardinalium: coccinum et nigrum. Lucien, iuvenis ambitiosus, iter faciebat per structuras ecclesiasticas. Coniunctio rubri et nigri — erosi et thanati — signum est profundum. Rubrum et nigrum indicant vitam materialem inter duas metas extremas: sanguinem et terram, sexum et mortem. '''II.''' Unus ex difficillimis laboribus scriptoris est electio vocabuli vel syntagmatis ad titulum operis sui. Centum quinquaginta carmina colligere — licet viginti annos duret — est ''piece of cake'' comparatum cum electione tituli. Titulus est quod lector primum videt; potest statim repellere aut allicere. Liber optimus esse potest, sed titulum taediosissimum habere. Fatum libri saepe pendet ex duabus vel tribus vocibus in fronte. Multi tituli laborant a tritis formulis: Centum anni solitudinis (''Cien años de soledad'', Gabriel García Márquez, 1967), Clamores et furor (''The Sound and the Fury'', William Faulkner, 1929) Senex et Mare (''The Old Man and the Sea'', Ernest Hemingway, 1952), Rubrum et Nigrum (''Le Rouge et le Noir'', Stendhal, 1830),Crimen et Poena (''Преступление и наказание'' [Prestuplénie i nakazánie], Fiodorus Michailovicius Dostoevskij, 1866), Flores Mali (''Les Fleurs du Mal'', Baudelaire, 1857) , Uvae Irae (''The Grapes of Wrath'', John Steinback, 1939), Lux Augusto (''Light in August'', William Faulkner, 1932), etc. Plurimi tituli constant ex duabus aut tribus vocibus, exclusis articulis et praepositionibus. Meus autem titulus — pro mea collectione carminum — longe abest a solutione. Shakespeare facile habuit: ''Sonnets''. Catullus: ''Carmina''. Ovidius: ''Metamorphoses'' — titulus qui totam Europam formavit. Poe: ''Poems''. Lorca: ''Canciones''. Lamartine: ''Méditations poétiques''. '''III.''' Me trahebat titulus ''Contemplationes Metaphysicae'' — quod in lingua Francogallica pulchre sonaret: ''Contemplations métaphysiques''. Iam imaginabar discipulos in schola celeriter repetentes: ''Contemplationes Metaphysicae''… Sicut in ''Brave New World'' (Aldous Huxley), titulus ex versu Shakespeariano, e comoedia ''The Tempest'' (''O brave new world''/ ''That has such people in’t!'', id est: ''O fortis novus orbis,/ qui tales homines continet!''). Deinde cogitavi: ''Luminaria perdita'', ''Corpus separatum'', ''Centrum remotum''. Sed hi tituli omnes suggerunt: amissionem, separationem, distantiam — vera filia modernitatis et ''Fleurum mali''. Non conveniunt, quia nimis portant inquietudinem, alienationem, scissuram — valores iam canonicos modernitatis. Haec dissonantia paulatim videtur exire e moda. Alii tituli erant: ''Centrum unicum'', ''Iter ad centrum'', ''Feriae cotidianae'', ''Structura quotidiani'', ''Regula existentiae''. Sed tituli qui ad unitatem interiorem alludunt, auribus modernis sunt etiam odiosiores. Cur? Quia homini moderno — mediocri civili — odiosa est quaelibet res quae ad religionem, Deum, veritatem interiorem aut fundamenta metaphysica remittit. Homo modernus Deum tolerat tantum ut partem traditionis nataliciae et paschalis — cum caseo, ovis, pernis et macedonia olerum cum maionesa (id est: macédoine de légumes à la mayonnaise). Veritati interiori praeponit dubitationem; dubitatio eum reducit ad materiam, unicum solum firmum. Mensurare, explorare, tangere — haec dant securitatem. Homo modernus etiam horret harmoniam, quietem, aequilibrium — quae quasi mortificant. Quies tollit desideria et excitationes. Homo desiderat quod ignorat; donec intellegat fontem pacis esse in ipso. Multi se efficiunt per suas particularitates et scissuras, quae tensionem pariunt — et ex tensione nascitur excitamentum. Quod ad titulum meum attinet — adhuc nescio. ''Structura quotidiani''? ''Regula existentiae''? Videbimus. In arte et poesi nimium explicare non expedit. Ubi explicatio incipit, poesis et ars desinunt. ht3jaktze0eq5p0amio1ymoxu9o96dm 0 83260 269628 2026-06-08T14:58:53Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/I]] ad [[Punica/Liber I]] 269628 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Punica/Liber I]] 4qalvmqma0047fiwmrprtcap5d89fo1 0 83261 269647 2026-06-08T15:03:54Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/II]] ad [[Punica/Liber II]] 269647 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Punica/Liber II]] 9fpht76e12khq0jk17mz37qh1e0ak2m 0 83262 269649 2026-06-08T15:04:16Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/III]] ad [[Punica/Liber III]] 269649 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Punica/Liber III]] 8c194dpzjgjho9x9jb88mzyzynjq1bw 0 83263 269651 2026-06-08T15:04:24Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/IV]] ad [[Punica/Liber IV]] 269651 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Punica/Liber IV]] ibcxyobefr03pw42q1iek5yvctsqfho 0 83264 269653 2026-06-08T15:04:32Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/V]] ad [[Punica/Liber V]] 269653 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Punica/Liber V]] r0fyp191lzw99vp5ot9aynld4wnsias 0 83265 269655 2026-06-08T15:04:51Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/VI]] ad [[Punica/Liber VI]] 269655 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Punica/Liber VI]] m6pok2lyukb71k8pv0fqympoq12604z 0 83266 269657 2026-06-08T15:04:58Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/VII]] ad [[Punica/Liber VII]] 269657 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Punica/Liber VII]] tfb2o3xdx52533r63y93m40pnoqyrg0 0 83267 269659 2026-06-08T15:05:05Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/VIII]] ad [[Punica/Liber VIII]] 269659 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Punica/Liber VIII]] kyng6ypfuljrg0ozk1fqpmkgo8t2f2x 0 83268 269661 2026-06-08T15:05:12Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/IX]] ad [[Punica/Liber IX]] 269661 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Punica/Liber IX]] qw608imz800grlyoqdx8zt21ac4rcrt 0 83269 269663 2026-06-08T15:05:26Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/X]] ad [[Punica/Liber X]] 269663 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Punica/Liber X]] g72sll0m087awqmqncyi4ofppw2rlk8 0 83270 269665 2026-06-08T15:05:39Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/XI]] ad [[Punica/Liber XI]] 269665 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Punica/Liber XI]] ierhk4qxijo4qhphbfy6sxwej4ur06t 0 83271 269667 2026-06-08T15:05:47Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/XII]] ad [[Punica/Liber XII]] 269667 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Punica/Liber XII]] ov0j5nipg6n4gvf6wan81zonrmqouh0 0 83272 269669 2026-06-08T15:05:54Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/XIII]] ad [[Punica/Liber XIII]] 269669 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Punica/Liber XIII]] awfatvr06bxu3vrq7htnn2hyu136p8z 0 83273 269671 2026-06-08T15:06:02Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/XIV]] ad [[Punica/Liber XIV]] 269671 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Punica/Liber XIV]] bamp6sjzp5oppybq0q02b851qe85wbo 0 83274 269673 2026-06-08T15:06:10Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/XV]] ad [[Punica/Liber XV]] 269673 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Punica/Liber XV]] kriymn1h06ldnf2hsiuxg5nufrcy2ao 0 83275 269675 2026-06-08T15:06:17Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/XVI]] ad [[Punica/Liber XVI]] 269675 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Punica/Liber XVI]] e73jmae6zk035jydcndkfyhyycxf8ab 0 83276 269677 2026-06-08T15:06:24Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Punica/XVII]] ad [[Punica/Liber XVII]] 269677 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Punica/Liber XVII]] q0zzcgcau00hoyx0fqsc3740w08xopr 0 83277 269681 2026-06-08T16:48:08Z Saumache 27923 Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor= Claudius Claudianus |OperaeTitulus= De consulatu Stilichonis |OperaeWikiPagina= De consulatu Stilichonis |Annus=saeculo I |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} <poem> Continuant superi pleno Romana favore gaudia successusque novis successibus augent: conubii necdum festivos regia cantus sopierat, cecinit fuso Gildone triumphos, {{r|5}}et calidis thalami successit laurea sertis, sumeret ut pariter prin...' 269681 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Claudius Claudianus |OperaeTitulus= De consulatu Stilichonis |OperaeWikiPagina= De consulatu Stilichonis |Annus=saeculo I |SubTitulus=Liber I }} {{Liber |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} <poem> Continuant superi pleno Romana favore gaudia successusque novis successibus augent: conubii necdum festivos regia cantus sopierat, cecinit fuso Gildone triumphos, {{r|5}}et calidis thalami successit laurea sertis, sumeret ut pariter princeps nomenque mariti victorisque decus; Libyae post proelia crimen concidit Eoum, rursusque Oriente subacto consule defensae surgunt Stilichone secures, {{r|10}}ordine vota meant, equidem si carmen in unum tantarum sperem cumulos advolvere rerum, promptius imponam glaciali Pelion Ossae. si partem tacuisse velim, quodcumque relinquam maius erit. veteres actus primamque iuventam {{r|15}}prosequar? ad sese mentem praesentia ducunt. narrem iustitiam? resplendet gloria Martis. armati referam vires? plus egit inermis. quod floret Latium, Latio quod reddita servit Africa, vicinum quod nescit Hiberia Maurum, {{r|20}}tuta quod imbellem miratur Gallia Rhenum, aut gelidam Thracen decertatosque labores Hebro teste canam? magnum mihi panditur aequor, ipsaque Pierios lassant proclivia currus laudibus innumeris. Etenim mortalibus ex quo {{r|25}}tellus coepta coli, numquam sincera bonorum sors ulli concessa viro. quem vultus honestat, dedecorant mores; animus quem pulchrior ornat, corpus destituit. bellis insignior ille, sed pacem foedat vitiis. hic publica felix, {{r|30}}sed privata minus, partitum; singula quemque nobilitant: hunc forma decens, hunc robur in armis, hunc rigor, hunc pietas, illum sollertia iuris, hunc suboles castique tori, sparguntur in omnes, in te mixta fluunt; et quae divisa beatos {{r|35}}efficiunt, collecta tenes. Ne facta revolvam militiamque patris, cuius producere famam, si nihil egisset clarum nec fida Valenti dextera duxisset rutilantes crinibus alas, sufficeret natus Stilicho: mens ardua semper {{r|40}}a puero, tenerisque etiam fulgebat in annis fortunae maioris honos. erectus et acer nil breve moliri, nullis haerere potentum liminibus fatisque loqui iam digna futuris. lam tum conspicuus, iam tum venerabilis ibas {{r|45}}spondebatque ducem celsi nitor igneus oris membrorumque modus, qualem nec carmina fingunt semideis. quacumque alte gradereris in urbe, cedentes spatiis adsurgentesque videbas quamvis miles adhuc. taciti suffragia vulgi {{r|50}}iam tibi detulerant, quidquid mox debuit aula. Vix primaevus eras, pacis cum mitteris auctor Assyriae; tanta foedus cum gente ferire commissum iuveni. Tigrim transgressus et altum Euphraten Babylona petis. stupuere severi {{r|55}}Parthorum proceres, et plebs pharetrata videndi flagravit studio, defixaeque hospite pulchro Persides arcanum suspiravere calorem. turis odoratae cumulis et messe Sabaea pacem conciliant arae; penetralibus ignem {{r|60}}sacratum rapuere adytis rituque iuvencos Chaldaeo stravere magi, rex ipse micantem inclinat dextra pateram secretaque Beli et vaga testatur volventem sidera Mithram. si quando sociis tecum venatibus ibant, {{r|65}}quis Stilichone prior ferro penetrare leones comminus aut longe virgatas figere tigres? flectenti faciles cessit tibi Medus habenas; torquebas refugum Parthis mirantibus arcum. Nubilis interea maturae virginis aetas {{r|70}}urgebat patrias suspenso principe curas, quem simul imperioque ducem nataeque maritum prospiceret; dubius toto quaerebat ab axe dignum coniugio generum thalamisque Serenae. iudicium virtutis erat; per castra, per urbes, {{r|75}}per populos animi cunctantis libra cucurrit. tu legeris tantosque viros, quos obtulit orbis, intra consilium vincis sensumque legentis, et gener Augustis olim socer ipse futurus accedis. radiis auri Tyriaque superbit {{r|80}}maiestate torus; comitata parentibus exit purpureis virgo. stabat pater inde tropaeis inclitus; inde pium matris regina gerebat obsequium gravibus subnectens flammea gemmis. tunc et Solis equos, tunc exultasse choreis {{r|85}}astra ferunt mellisque lacus et flumina lactis erupisse solo, cum floribus aequora vernis Bosphorus indueret roseisque evincta coronis certantes Asiae taedas Europa levaret. Felix arbitrii princeps, qui congrua mundo {{r|90}}iudicat et primus censet, quod cernimus omnes. talem quippe virum natis adiunxit et aulae, cui neque luxuries bello nec blanda periclis otia nec lucis fructus pretiosior umquam laude fuit. quis enim Visos in plaustra feroces {{r|95}}reppulit aut saeva Promoti caede tumentes Bastarnas una potuit delere ruina? Pallantis iugulum Turno moriente piavit Aeneas, tractusque rotis ultricibus Hector irato vindicta fuit vel quaestus Achilli. {{r|100}}tu neque vesano raptas venalia curru funera nec vanam corpus meditaris in unum saevitiam; turmas equitum peditumque catervas hostilesque globos tumulo prosternis amici; inferiis gens tota datur. nec Mulciber auctor {{r|105}}mendacis clipei fabricataque vatibus arma conatus iuvere tuos: tot barbara solus milia iam pridem miseram vastantia Thracen finibus exiguae vallis conclusa tenebas. nec te terrisonus stridor venientis Alani {{r|110}}nec vaga Chunorum feritas, non falce Gelonus, non arcu pepulere Getae, non Sarmata conto. extinctique forent penitus, ni more maligno falleret Augustas occultus proditor aures obstrueretque moras strictumque reconderet ensem, {{r|115}}solveret obsessos, praeberet foedera captis. Adsiduus castris aderat, rarissimus urbi, si quando trepida princeps pietate vocaret; vixque salutatis Laribus, vix coniuge visa, deterso necdum repetebat sanguine campum. {{r|120}}nec stetit Eucherii dum carperet oscula saltem per galeam. patris stimulos ignisque mariti vicit cura ducis, quotiens sub pellibus egit Edonas hiemes et tardi flabra Bootae sub divo Riphaea tulit! cumque igne propinquo {{r|125}}frigora vix ferrent alii, tune iste rigentem Danuvium calcabat eques nivibusque profundum scandebat cristatus Athon lateque corusco curvatas glacie silvas umbone ruebat. nunc prope Cimmerii tendebat litora Ponti, {{r|130}}nunc dabat hibernum Rhodope nimbosa cubile. vos Haemi gelidae valles, quas saepe cruentis stragibus aequavit Stilicho, vos Thracia tester flumina, quae largo mutastis sanguine fluctus; dicite, Bisaltae vel qui Pangaea iuvencis {{r|135}}scinditis, offenso quantae sub vomere putres dissiliant glaebis galeae vel qualia rastris ossa peremptorum resonent inmania regum. Singula complecti cuperem; sed densior instat gestorum series laudumque sequentibus undis {{r|140}}obruimur. genitor caesi post bella tyranni iam tibi commissis conscenderat aethera terris, ancipites rerum ruituro culmine lapsus aequali cervice subis: sic Hercule quondam sustentante polum melius librata pependit {{r|145}}machina nec dubiis titubavit Signifer astris perpetuaque senex subductus mole parumper obstupuit proprii spectator ponderis Atlas. Nulli barbariae motus; nil turbida rupto ordine temptavit novitas, tantoque remoto {{r|150}}principe mutatas orbis non sensit habenas. nil inter geminas acies, ceu libera frenis, ausa manus. certe nec tantis dissona linguis turba nec armorum cultu diversior umquam confluxit populus: totam pater undique secum {{r|155}}moverat Auroram; mixtis hic Colchus Hiberis, hic mitra velatus Arabs, hic crine decorus Armenius; hic picta Saces fucataque Medus, hic gemmata niger tentoria fixerat Indus; hic Rhodani procera cohors, hic miles alumnus {{r|160}}Oceani. ductor Stilicho tot gentibus unus, quot vel progrediens vel conspicit occiduus sol. in quo tam vario vocum generumque tumultu tanta quies iurisque metus servator honesti te moderante fuit, nullis ut vinea furtis {{r|165}}vel seges erepta fraudaret messe colonum, ut nihil aut saevum rabies aut turpe libido suaderet, placidi servirent legibus enses. scilicet in vulgus manant exempla regentum, utque ducum lituos, sic mores castra sequuntur. {{r|170}}Denique felices aquilas quocumque moveres, arebant tantis epoti milibus amnes. Illyricum peteres: campi montesque latebant. vexillum navale dares: sub puppibus ibat Ionium, nullas 1 succincta Ceraunia nimbis {{r|175}}nec iuga Leucatae feriens spumantia fluctu deterrebat hiems. tu si glaciale iuberes vestigare fretum, securo milite ducti stagna reluctantes quaterent Saturnia remi; si deserta Noti, fontem si quaerere Nili, {{r|180}}Aethiopum medios penetrassent vela vapores. Te memor Eurotas, te rustica Musa Lycaei, te pastorali modulantur Maenala cantu Partheniumque nemus, quod te pugnante resurgens aegra caput mediis erexit Graecia flammis. {{r|185}}plurima Parrhasius tunc inter corpora Ladon haesit et Alpheus Geticis angustus acervis tardior ad Siculos etiamnunc pergit amores. Miramur rapidis hostem succumbere bellis, cum solo terrore ruant? non classica Francis {{r|190}}intulimus: iacuere tamen. non Marte Suebos contudimus, quis iura damus. quis credere possit? ante tubam nobis audax Germania servit. cedant, Druse, tui, cedant, Traiane, labores: vestra manus dubio quidquid discrimine gessit, {{r|195}}transcurrens egit Stilicho totidemque diebus edomuit Rhenum, quot vos potuistis in annis; quem ferro, adloquiis; quem vos cum milite, solus, impiger a primo descendens fluminis ortu ad bifidos tractus et iuncta paludibus ora {{r|200}}fulmineum perstrinxit iter; ducis impetus undas vincebat celeres, et pax a fonte profecta cum Rheni crescebat aquis. ingentia quondam nomina, crinigero flaventes vertice reges, qui nec principibus donis precibusque vocati {{r|205}}paruerant, iussi properant segnique verentur offendisse mora; transvecti lintribus amnem occursant ubicumque velit. nec fama fefellit iustitiae: videre pium, videre fidelem. quem veniens timuit, rediens Germanus amavit. {{r|210}}illi terribiles, quibus otia vendere semper mos erat et foeda requiem mercede pacisci, natis obsidibus pacem tam supplice vultu captivoque rogant, quam si post terga revincti Tarpeias pressis subeant cervicibus arces. {{r|215}}omne, quod Oceanum fontesque interiacet Histri, unius incursu tremuit; sine caede subactus servitio Boreas exarmatique Triones. Tempore tam parvo tot proelia sanguine nullo perficis et luna nuper nascente profectus {{r|220}}ante redis, quam tota fuit, Rhenumque minacem cornibus infractis adeo mitescere cogis, ut Salius iam rura colat flexosque Sygambrus in falcem curvet gladios, geminasque viator cum videat ripas, quae sit Romana, requirat; {{r|225}}ut iam trans fluvium non indignante Chauco pascat Belga pecus, mediumque ingressa per Albim Gallica Francorum montes armenta pererrent; ut procul Hercyniae per vasta silentia silvae venari tuto liceat, lucosque vetusta {{r|230}}religione truces et robur numinis instar barbarici nostrae feriant impune bipennes. Ultro quin etiam devota mente tuentur victorique favent. quotiens sociare catervas oravit iungique tuis Alamannia signis! {{r|235}}nec doluit contempta tamen, spretoque recessit auxilio laudata fides, provincia missos expellet citius fasces quam Francia reges, quos dederis. acie nec iam pulsare rebelles, sed vinclis punire licet; sub iudice nostro {{r|240}}regia Romanus disquirit crimina carcer: Marcomeres Sunnoque docet; quorum alter Etruscum pertulit exilium; cum se promitteret alter exulis ultorem, iacuit mucrone suorum: res avidi concire novas odioque furentes {{r|245}}pacis et ingenio scelerumque cupidine fratres. Post domitas Arctos alio prorupit ab axe tempestas et, ne qua tuis intacta tropaeis pars foret, Australis sonuit tuba, moverat omnes Maurorum Gildo populos, quibus inminet Atlas {{r|250}}et quos interior nimio plaga sole relegat: quos vagus umectat Cinyps et proximus hortis Hesperidum Triton et Gir notissimus amnis Aethiopum, simili mentitus gurgite Nilum; venerat et parvis redimitus Nuba sagittis {{r|255}}et velox Garamas, nec quamvis tristibus Hammon responsis alacrem potuit Nasamona morari. stipantur Numidae campi, stant pulvere Syrtes Gaetulae, Poenus iaculis obtexitur aer. hi virga moderantur equos; his fulva leones {{r|260}}velamenta dabant ignotarumque ferarum exuviae, vastis Meroe quas nutrit harenis; serpentum patulos gestant pro casside rictus; pendent vipereae squamosa pelle pharetrae. non sic intremuit Simois, cum montibus Idae {{r|265}}nigra coloratus produceret agmina Memnon, non Ganges, cum tela procul vibrantibus Indis inmanis medium vectaret belua Porum. Porus Alexandro, Memnon prostratus Achilli, Gildo nempe tibi. Nec solum fervidus Austrum, {{r|270}}sed partes etiam Mavors agitabat Eoas. quamvis obstreperet pietas, his ille regendae transtulerat nomen Libyae scelerique profano fallax legitimam regni praetenderat umbram. surgebat geminum varia formidine bellum, {{r|275}}hoc armis, hoc triste dolis. hoc Africa saevis cinxerat auxiliis, hoc coniuratus alebat insidiis Oriens. illinc edicta meabant corruptura duces; hinc frugibus atra negatis urgebat trepidamque fames obsederat urbem. {{r|280}}exitiale palam Libycum; civile pudoris obtentu tacitum. Tales utrimque procellae cum fremerent lacerumque alternis ictibus anceps imperium pulsaret hiems, nil fessa remisit officii virtus contraque minantia fata {{r|285}}pervigil eventusque sibi latura secundos maior in adversis micuit: velut arbiter alni, nubilus Aegaeo quam turbine vexat Orion, exiguo clavi flexu declinat aquarum verbera, nunc recta, nunc obliquante carina {{r|290}}callidus, et pelagi caelique obnititur irae. Quid primum,Stilicho,mirer? quod cautus ad omnes restiteris fraudes, ut te nec noxia furto littera nec pretio manus inflammata lateret? quod nihil in tanto circum terrore locutus {{r|295}}indignum Latio? responsa quod ardua semper Eois dederis, quae mox effecta probasti — securus, quamvis et opes et rura tenerent insignesque domos? levis haec iactura; nec umquam publica privatae cesserunt commoda causae, {{r|300}}dividis ingentes curas teque omnibus unum obicis, inveniens animo quae mente gerenda, efficiens patranda manu, dictare paratus quae scriptis peragenda forent. quae brachia centum, quis Briareus aliis numero crescente lacertis {{r|305}}tot simul obiectis posset confligere rebus: evitare dolos; veteres firmare cohortes, explorare novas; duplices disponere classes, quae fruges aut bella ferant; aulaeque tumultum et Romae lenire famem? quot nube soporis {{r|310}}inmunes oculi per tot discurrere partes, tot loca sufficerent et tam longinqua tueri? Argum fama canit centeno lumine cinctum corporis excubiis unam servasse iuvencam! Unde tot adlatae segetes? quae silva carinas {{r|315}}texuit? unde rudis tanto tirone iuventus emicuit senioque iterum vernante resumpsit Gallia bis fractas Alpino vulnere vires? non ego dilectu, Tyrii sed vomere Cadmi tam subitas acies concepto dente draconis {{r|320}}exiluisse reor: Dircaeis qualis in arvis messis cum proprio mox bellatura colono cognatos strinxit gladios, cum semine iacto terrigenae galea matrem nascente ferirent armifer et viridi floreret milite sulcus, {{r|325}}hoc quoque non parva fas est cum laude relinqui, quod non ante fretis exercitus adstitit ultor, ordine quam prisco censeret bella senatus. neglectum Stilicho per tot iam saecula morem rettulit, ut ducibus mandarent proelia patres {{r|330}}decretoque togae felix legionibus iret tessera. Romuleas leges rediisse fatemur, cum procerum iussis famulantia cernimus arma. Tyrrhenum poteras cunctis transmittere signis et ratibus Syrtes, Libyam complere maniplis; {{r|335}}consilio stetit ira minor, ne territus ille te duce suspecto Martis graviore paratu aut in harenosos aestus zonamque rubentem tenderet aut solis fugiens transiret in ortus missurusve sibi certae solacia mortis {{r|340}}oppida dirueret flammis. res mira relatu: ne timeare times et, quem vindicta manebat, desperare vetas. quantum fiducia nobis profuit! hostilis salvae Carthaginis arces; inlaesis Tyrii gaudent cultoribus agri, {{r|345}}quos potuit vastare fuga. spe captus inani nec se subripuit poenae nostrisque pepercit: demens, qui numero tantum, non robore mensus Romanos rapidis ibat ceu protinus omnes calcaturus equis et, quod iactare solebat, {{r|350}}solibus effetos mersurus pulvere Gallos. sed didicit non Aethiopum geminata venenis vulnera, non fusum crebris hastilibus imbrem, non equitum nimbos Latiis obsistere pilis. sternitur ignavus Nasamon, nec spicula supplex {{r|355}}iam torquet Garamas; repetunt deserta fugaces Autololes; pavidus proiecit missile Mazax. cornipedem Maurus nequiquam hortatur anhelum; praedonem lembo profugum ventisque repulsum suscepit merito fatalis Tabraca portu {{r|360}}expertum quod nulla tuis elementa paterent hostibus, et laetae passurum iurgia plebis fracturumque reos humili sub iudice vultus. Nil tribuat Fortuna sibi. sit prospera semper ilia quidem; sed non uni certamina pugnae {{r|365}}credidimus totis nec constitit alea castris nutatura semel; si quid licuisset iniquis casibus, instabant aliae post terga biremes; venturus dux maior erat. Victoria nulla clarior aut hominum votis optatior umquam {{r|370}}contigit. an quisquam Tigranen armaque Ponti vel Pyrrhum Antiochique fugam vel vincla Iugurthae conferat aut Persen debellatumque Philippum? hi propagandi ruerant pro limite regni; hic stabat Romana salus. ibi tempora tuto {{r|375}}traxerunt dilata moras; hic vincere tarde vinci paene fuit. discrimine Roma supremo inter supplicium populi deforme pependit; et tantum Libyam fructu maiore recepit quam peperit, quantum graviorem amissa dolorem {{r|380}}quam necdum quaesita movent, quis Punica gesta, quis vos, Scipiadae, quis te iam, Regule, nosset, quis lentum caneret Fabium, si iure perempto insultaret atrox famula Carthagine Maurus? haec omnes veterum revocavit adorea lauros; {{r|385}}restituit Stilicho cunctos tibi, Roma, triumphos. </poem> {{Liber |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} lt7z2d9pmvh4pu8gvxayasu6oriyhpl 0 83278 269682 2026-06-08T16:50:44Z Saumache 27923 Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor= Claudius Claudianus |OperaeTitulus= De consulatu Stilichonis |OperaeWikiPagina= De consulatu Stilichonis |Annus= saeculo V |SubTitulus=Liber II }} {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=../Liber I |Post=Liber III |PostNomen=../Liber III }} <poem> Hactenus armatae laudes: nunc qualibus orbem moribus et quanto frenet metuendus amore, quo tandem flexus trabeas auctore rogantes induerit fastisque suum concesserit annum, {{Versus|5}}mitior incipiat f...' 269682 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Claudius Claudianus |OperaeTitulus= De consulatu Stilichonis |OperaeWikiPagina= De consulatu Stilichonis |Annus= saeculo V |SubTitulus=Liber II }} {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=../Liber I |Post=Liber III |PostNomen=../Liber III }} <poem> Hactenus armatae laudes: nunc qualibus orbem moribus et quanto frenet metuendus amore, quo tandem flexus trabeas auctore rogantes induerit fastisque suum concesserit annum, {{Versus|5}}mitior incipiat fidibus iam Musa remissis. Principio magni custos Clementia mundi, quae Iovis incoluit zonam, quae temperat aethram frigoris et flammae medio, quae maxima natu caelicolum. nam prima chaos Clementia solvit {{Versus|10}}congeriem miserata rudem vultuque sereno discussis tenebris in lucem saecula fudit. haec dea pro templis et ture calentibus aris te fruitur posuitque suas hoc pectore sedes. haec docet ut poenis hominum vel sanguine pasci {{Versus|15}}turpe ferumque putes; ut ferrum, Marte cruentum, siccum pace feras; ut non infensus alendis materiem praestes odiis; ut sontibus ultro ignovisse velis, deponas ocius iram quam moveas, precibus numquam implacabilis obstes, {{Versus|20}}obvia prosternas prostrataque more leonum despicias, alacres ardent qui frangere tauros, transiliunt praedas humiles. hac ipse magistra das veniam victis, hac exorante calores horrificos et quae, numquam nocitura, timentur {{Versus|25}}iurgia contentus solo terrore coerces aetherii patris exemplo, qui cuncta sonoro concutiens tonitru Cyclopum spicula differt in scopulos et monstra maris nostrique cruoris parcus in Oetaeis exercet fulmina silvis. {{Versus|30}}Huic divae germana Fides eademque sorori corde tuo delubra tenens sese omnibus actis inserit. haec docuit nullo livescere fuco, numquam falsa loqui, numquam promissa morari; invisos odisse palam, non virus in alto {{Versus|35}}condere, non laetam speciem praemittere fraudi, sed certum mentique parem componere vultum; occulto saevire vetat, prodesse remittit. haec et amicitias longo plus tempore firmat mansuroque adamante ligat; nec mobile mutat {{Versus|40}}ingenium, parvae strepitu nec vincula noxae dissolvi patitur, nec fastidire priorem inlicitur veniente novo, benefacta tenere, respuere offensas facilis, pariterque minoris officii magnique memor superare laborat {{Versus|45}}utque hostes armis, meritis sic vincit amicos. haec fovet absentes, hacc longe sola remotis consulit, haec nullis avidam rumoribus aurem pandit, ut ignarum numquam laesura clientem insidiosa tuos alienent murmura sensus. {{Versus|50}}Nee vivis adnexus amor meminisse sepultos desinit; in prolem transcurrit gratia patrum. hac tu Theodosium, tenuit dum sceptra, colebas, hac etiam post fata colis; nec pignora curas plus tua quam natos, dederat quos ille monendos {{Versus|55}}tutandosque tibi. iustos nimiumque fideles fama putat, qui, cum possint commissa negare, maluerint nullo violati reddere quaestu: at Stilicho non divitias aurique relictum pondus, sed geminos axes tantumque reservat {{Versus|60}}depositum teneris, quantum sol igneus ambit. quid non intrepidus credas, cui regia tuto creditur ? Hoc clipeo munitus Honorius altum non gemuit patrem vitaeque et lucis in ipso limine, contemptus numquam, dat iura subactis {{Versus|65}}gentibus et secum sentit crevisse triumphos. quem tu sic placida formas, sic mente severa, ut neque desidiae tradas, dum pronus ad omne quod libet obsequeris, nec contra nixus ovantem confringas animum: secret© consona regno {{Versus|70}}ceu iuvenem doceas, moles quid publica poscat: ceu sanctum venerere senem patriisque gubernes imperium monitis; dominum summissus adores; obsequiis moderere ducem, pietate parentem. hinc fuit ut primos in coniuge disceret ignes {{Versus|75}}ordirique virum non luxuriante iuventa, sed cum lege tori, casto cum foedere vellet. principe tu felix genero: felicior ille te socero. Fratrem levior nec cura tuetur Arcadium; nec, si quid iners atque impia turba {{Versus|80}}praetendens proprio nomen regale furori audeat, adscribis iuveni. discordia quippe cum fremeret, numquam Stilicho sic canduit ira, saepe lacessitus probris gladiisque petitus, ut bello furias ultum, quas pertulit, iret {{Versus|85}}inlicito causamque daret civilibus armis: cuius fulta fide mediis dissensibus aulae intemeratorum stabat reverentia fratrum. quin et Sidonias chlamydes et cingula bacis aspera gemmatasque togas viridesque smaragdo {{Versus|90}}loricas galeasque redundantes hyacinthis gestatosque patri capulis radiantibus enses et vario lapidum distinctas igne coronas dividis ex aequo, ne non augusta supellex ornatusque pares geminis heredibus essent. {{Versus|95}}mittitur et miles, quamvis certamine partes iam tumeant. hostem muniri robore mavis quam peccare fidem: permittis iusta petenti idque negas solum, cuius mox ipse repulsa gaudeat et quidquid fuerat deforme mereri. {{Versus|100}}Omnes praeterea, puro quae crimina pellunt ore, deae iunxere choros unoque receptae pectore diversos tecum cinguntur in usus. Iustitia utilibus rectum praeponere suadet communesque sequi leges iniustaque numquam {{Versus|105}}largiri sociis. durum Patientia corpus instruit, ut nulli cupiat cessisse labori; Temperies, ut casta petas; Prudentia, ne quid inconsultus agas: Constantia, futtile ne quid infirmumque geras. procul importuna fugantur {{Versus|110}}numina, monstriferis quae Tartarus edidit antris: ac primam scelerum matrem, quae semper habendo plus sitiens patulis rimatur faucibus aurum, trudis Avaritiam; cuius foedissima nutrix Ambitio, quae vestibulis foribusque potentum {{Versus|115}}excubat et pretiis commercia pascit honorum, pulsa simul. nec te gurges corruptior aevi traxit ad exemplum, qui iam firmaverat annis crimen et in legem rapiendi verterat usum. denique non dives sub te pro rure paterno {{Versus|120}}vel laribus pallet; non insidiator oberrat facturus quemcumque reum. non obruta virtus paupertate latet. lectos ex omnibus oris evehis et meritum, non quae cunabula, quaeris, et qualis non unde satus. sub teste benigno {{Versus|125}}vivitur; egregios invitant praemia mores. hinc priscae redeunt artes; felicibus inde ingeniis aperitur iter despectaque Musae colla levant, opibusque fluens et pauper eodem nititur ad fructum studio, cum cernat uterque {{Versus|130}}quod nec inops iaceat probitas nec inertia surgat divitiis. Nee te iucunda fronte fefellit luxuries, praedulce malum, quae dedita semper corporis arbitriis hebetat caligine sensus membraque Circaeis effeminat acrius herbis, {{Versus|135}}blanda quidem vultus, sed qua non taetrior ulla interius: fucata genas et amicta dolosis inlecebris torvos auro circumlinit hydros, ilia voluptatum multos innexuit hamis: te numquam conata capit. non prava libido {{Versus|140}}stupris advigilat; non tempora somnus agendi frustratur; nullo citharae convivia cantu, non pueri lasciva sonant, quis cernere curis te vacuum potuit ? quis tota mente remissum aut indulgentem dapibus, ni causa iuberet {{Versus|145}}laetitiae ? non indecores aeraria lassant expensae; parvo non improba littera libro absentum condonat opes, a milite parcus diligeris; neque enim neglectas pace cohortes tunc ditas, cum bella fremunt. scis nulla placere {{Versus|150}}munera, quae metuens illis, quos spreverat, offert serus et incassum servati prodigus auri. antevenis tempus non expectantibus ultro munificus mensaeque adhibes et nomine quemque compellas clari, sub te quod gesserat olim, {{Versus|155}}admonitum facti, figendaque sensibus addis verba, quibus magni geminatur gratia nodi. 1 Nee, si quid tribuas, iactatum saepius idem exprobrare soles nec, quos promoveris, alto turgidus adloqueris fastu nec prospera flatus {{Versus|160}}attollunt nimios. quin ipsa Superbia longe discessit, vitium rebus sollemne secundis virtutumque ingrata comes, contingere passim adfarique licet, non inter pocula sermo captatur, pura sed libertate loquendi {{Versus|165}}seria quisque iocis nulla formidine miscet. quem videt Augusti socerum regnique parentem, miratur conviva parem, cum tanta potestas civem lenis agat. te doctus prisca loquentem, te matura senex audit, te fortia miles {{Versus|170}}adspersis salibus, quibus haud Amphiona quisquam praeferat Aonios meditantem carmine muros nec velit Orpheo migrantes pectine silvas. Hinc amor, hinc veris et non fallacibus omnes pro te solliciti votis; hinc nomen ubique {{Versus|175}}plausibus, auratis celebrant hinc ora figuris. quae non incudes streperent, quae flamma vacaret fabrilis, quantis fluerent fornacibus aera effigies ductura tuas, quis devius esset angulus aut regio quae non pro numine vultus {{Versus|180}}dilectos coleret, talem ni semper honorem respueres ? decus hoc rapiat, quem falsa timentum munera decipiunt, qui se diffidit amari. hoc solus sprevisse potest, qui iure meretur. Undique legati properant generique sub ore {{Versus|185}}in tua centenas optant praeconia voces. grates Gallus agit, quod limite tutus inermi et metuens hostile nihil nova culmina totis aedificat ripis et saevum gentibus amnem Thybridis in morem domibus praevelat amoenis. {{Versus|190}}hinc Poeni cumulant laudes, quod rura tyranno libera possideant; hinc obsidione solutus Pannonius potorque Savi, quod clausa tot annis oppida laxatis ausus iam pandere portis rursum cote novat nigras rubigine falces {{Versus|195}}exesosque situ cogit splendere ligones agnoscitque casas et collibus oscula notis figit et impresso glaebis non credit aratro, exsectis 1 inculta dabant quas saecula, silvis restituit terras et opacum vitibus Histrum {{Versus|200}}conserit et patrium vectigal solvere gaudet, inmunis qui clade fuit. te sospite fas est vexatum laceri corpus iuvenescere regni. sub tot principibus quaecumque amisimus olim, tu reddis. solo poterit Stilichone medente {{Versus|205}}crescere Romanum vulnus tectura cicatrix; inque suos tandem fines redeunte colono Illyricis iterum ditabitur aula tributis. Nec tamen humano cedit caeleste favori iudicium: cingunt superi concordibus unum {{Versus|210}}praesidiis hostesque tuos aut litore produnt aut totum oppositi claudunt fugientibus aequor aut in se vertunt furiis aut militis ense bacchati laniant Pentheo corpora ritu; insidias retegunt et in ipsa cubilia fraudum {{Versus|215}}ducunt ceu tenera venantem nare Molossi. ominibus ventura notant aut alite monstrant aut monitos certa dignantur imagine somnos. Pro quibus innumerae trabearum insignia terrae certatim petiere tibi. poscentibus ipse {{Versus|220}}restiteras et mens, aliorum prona favori, index dura sui, facibus succensa pudoris tarda verecundis excusat praemia causis. ergo avidae tantosque novi spe consulis annos elusae dominae pergunt ad limina Romae, {{Versus|225}}si minus adnuerit precibus, vel cogere certae cunctantem votoque moras auferre paratae. conveniunt ad tecta deae, quae Candida lucent monte Palatino. glaucis tum prima Minervae nexa comam foliis fulvaque intexta micantem {{Versus|230}}veste Tagum tales profert Hispania voces: Cunctamihi semper Stilicho, quaecumque poposci, concessit tantumque suos invidit honores. Augusti potuit soceri contemnere fasces: iam negat et genero. si non ut ductor ab orbe {{Versus|235}}quem regit, accipiat saltem cognatus ab aula. exiguumne putat, quod sic amplexus Hiberam progeniem nostros inmoto iure nepotes sustinet, ut patrium commendet purpura Baetim ? quod pulchro Mariae fecundat germine regnum ? {{Versus|240}}quod dominis speratur avus ? Tum flava repexo Gallia crine ferox evinctaque torque decoro binaque gaesa tenens animoso pectore fatur: qui mihi Germanos solus Francosque subegit, cur nondum legitur fastis ? cur pagina tantum {{Versus|245}}nescit adhuc nomen, quod iam numerare decebat ? usque adeone levis pacati gloria Rheni ? Inde Caledonio velata Britannia monstro, ferro picta genas, cuius vestigia verrit caerulus Oceanique aestum mentitur amictus: {{Versus|250}}me quoque vicinis pereuntem gentibus inquit munivit Stilicho, totam cum Scottus Hivernen movit et infesto spumavit remige Tethys. illius effectum curis, ne tela timerem Scottica, ne Pictum tremerem, ne litore toto {{Versus|255}}prospicerem dubiis venturum Saxona ventis. Tum spicis et dente comas inlustris eburno et calido rubicunda die sic Africa fatur: sperabam nullas trabeis Gildone perempto nasci posse moras, etiam nunc ille repugnat {{Versus|260}}et tanto dubitat fasces praebere triurapho, qui mihi Maurorum penitus lacrimabile nomen ignorare dedit ? Post has Oenotria lentis vitibus intorquens hederas et palmite largo vina fluens: si vos adeo Stilichone curules {{Versus|265}}augeri flagratis ait quas sola iuvare fama potest, quanto me dignius incitat ardor, ut praesente fruar conscendentemque tribunal prosequar atque anni pandentem claustra salutem ? Talibus alternant studiis Romamque precantes, {{Versus|270}}pro cunctis, hortantur, eat. nec segnius ilia paruit officio, raptis sed protinus armis ocior excusso per nubila sidere tendit. transvehitur Tuscos Appenninusque volatu stringitur. Eridanus clipei iam fulgurat umbra; {{Versus|275}}constitit ante ducem tetrica nec Pallade vultum deterior nec Marte minor, tremit orbe corusco iam domus et summae tangunt laquearia cristae: tum prior attonitum gratis adfata querellis: Servatas, Stilicho, per te, venerande, curules, {{Versus|280}}ornatas necdum fateor. quid profuit anni servilem pepulisse notam ? defendis honorem quem fugis, et spernis tota quem mole tueris ? respuis oblatum, pro quo labente resistis ? quae iam causa morae ? quo me cunctabere rursus {{Versus|285}}ingenio ? nullus Boreae metus, omnis et Austri ora silet: cecidit Maurus, Germania cessit et Ianum pax alta ligat. te consule necdum digna feror ? titulumne levem parvique nitoris credimus, Augusti quo se decorare fatentur, {{Versus|290}}sub iuga quo gentes captivis regibus egi ? Non, si prodigiis casus natura futures signat, polluimur macula, quod reris, Eois omen erat. quamquam nullis mi hi cognita rebus fabula; vix tanto risit de crimine rumor, {{Versus|295}}opprobrii stat nulla fides nec littera venit vulgatura nefas: in quo vel maxima virtus est tua quod, nostros qui consulis omnia patres, de monstris taceas. pellendi denique nulla dedecoris sanctum violant oracula coetum {{Versus|300}}nec mea funestum versavit curia nomen. pars sceleris dubitasse fuit: quaecumque profana pagina de primo venisset limine Phoebi, ante fretum deleta mihi, ne turpia castis auribus Italiae fatorum 1 exempla nocerent. {{Versus|305}}publicus ille furor, quantum tua cura peregit, secretum meruit, laetetur quisquis Eoos scribere desierit fastos: portenta Gabinos ista latent; propriam labem texisse I'aborent. cur ego, quem numquam didici sensive creatum, {{Versus|310}}gratuler exemptum ? delicti paenitet illos: nos nec credidimus. Fuerit tamen omnibus unum crimen et ad nostras manaverit usque secures: plus ideo sumenda tibi fastigia vitas, ne pereat tam priscus honos, qui portus honorum {{Versus|315}}semper erat. nullo sarciri consule damnum excepto Stilichone potest, bene praescia tempus mens tua distulerat; titulo tunc crescere posses, nunc per te titulus. consul succurre gravatis consulibus, quicumque fuit, quicumque futurus; {{Versus|320}}annum redde tuum, quem iam secura sequatur posteritas nec iam doleat defensa vetustas. sic trabeis ultor Stilicho Brutusque repertor. libertas populi primo tune consule Bruto reddita per fasces; hic fascibus expulit ipsis {{Versus|325}}servitium. instituit sublimem Brutus honorem; adseruit Stilicho. plus est servasse repertum, quam quaesisse novum, quid tardius ore rubenti adnuis et solitus frontem circumfluit ignis ? tandem vince tuum, vincis qui cuncta, pudorem. {{Versus|330}}Hos etiam, quamvis corrumpi munere nullo te certum est, mirare libens ac suscipe cinctus, quos tibi divino mecum Tritonia duxit pectine: tincta simul repetito murice fila contulimus pensis et eodem nevimus auro, {{Versus|335}}aurea quo Lachesis sub te mihi saecula texit. hic ego promissam subolem sperataque mundo pignora praelusi. veram mox ipse probabis me vatem nostraeque fidem venientia telae fata dabunt. Dixit gremioque rigentia profert {{Versus|340}}dona, graves auro trabeas. insigne Minervam spirat opus, rutilis hic pingitur aula columnis et sacri Mariae partus; Lucina dolores solatur; residet fulgente puerpera lecto; sollicitae iuxta pallescunt gaudia matris. {{Versus|345}}susceptum puerum redimitae tempora Nymphae auri fonte lavant: teneros de stamine risus vagitusque audire putes. iam creverat infans ore ferens patrem: Stilicho maturior aevi Martia recturo tradit praecepta nepoti. {{Versus|350}}parte alia spumis fucantem Serica frena sanguineis primae signatus flore iuventae Eucherius flectebat equum iaculisque vel arcu aurea purpureos tollentes cornua cervos aureus ipse ferit. Venus hic invecta columbis {{Versus|355}}tertia regali iungit conubia nexu, pennatique nurum circumstipantur Amores progenitam Augustis Augustorumque sororem. Eucherius trepido iam flammea sublevat ore virginis; adridet retro Thermantia fratri. {{Versus|360}}iam domus haec utroque petit diademata sexu reginasque parit reginarumque maritos. Talibus invitat donis dextraque gerendum diva simul porrexit ebur; sollemnibus urnam commovet auspiciis avibusque incepta secundat. {{Versus|365}}tunc habiles armis umeros iam vestibus ambit Romuleis; Latii sederunt pectore cultus loricaeque locum decuit toga, talis ab Histro vel Scythico victor rediens Gradivus ab axe deposito mitis clipeo candentibus urbem {{Versus|370}}ingreditur trabeatus equis; spatiosa Quirinus frena regit currumque patris Bellona cruentum ditibus exuviis tendens ad sidera quercum praecedit, lictorque Metus cum fratre Pavore barbara ferratis innectunt colla catenis {{Versus|375}}velati galeas lauro, propiusque iugales formido ingentem vibrat succincta securim. Vidit ut optato se consule Roma potitam: nunc ait Elysii lucos inrumpere campi, nunc libet, ut tanti Curiis miracula voti {{Versus|380}}Fabriciisque feram, famae qui vulnere nuper calcatam flevere togam: iam prata choreis pulsent nec rigidos pudeat lusisse Catones. audiat hoc senior Brutus Poenisque tremendi Scipiadae, geminis tandem quod libera damnis {{Versus|385}}unius auxilio fasces Libyamque recepi. quod superest unum precibus, fortissime consul, adde meis, urbique tuum largire parumper, quem rogat, adventum, quam tu belloque fameque depulsa terris iterum regnare dedisti. {{Versus|390}}splendida suscipiant alium te rostra Camillum, ultorem videant servatoremque Quirites et populus quem ductor ames: quibus Africa per te nec prius auditas Rhodanus iam donat aristas, ut mihi vel Massyla Ceres vel Gallica prosit {{Versus|395}}fertilitas messesque vehat nunc umidus Auster, nunc Aquilo, cunctis ditescant horrea ventis. Quae tunc Flaminiam stipabunt milia vulgi ! fallax o quotiens pulvis deludet amorem suspensum, veniens omni dum crederis hora ! {{Versus|400}}spectabunt cupidae matres, spargentur et omnes flore viae, superet cum Pincia culmina consul arduus, antiqui species Romana senatus. Pompeiana dabunt quantos proscaenia plausus ! ad caelum quotiens vallis tibi Murcia ducet {{Versus|405}}nomen Aventino Pallanteoque recussum ! nunc te conspiciam castris, permitte, relictis mox et cum genero trabeis visura secundis. Haec dum Roma refert, iam Fama loquacibus alis pervolat Oceanum, Unguis et mille citatos {{Versus|410}}festinare iubet proceres, nullique senectus, non iter hibernis obstant nec flatibus Alpes: vincit amor, meriti pridem clarique vetustis fascibus ad socii properant et vindicis annum, sic ubi fecunda reparavit morte iuventam {{Versus|415}}et patrios idem cineres collectaque portat unguibus ossa piis Nilique ad litora tendens unicus extreme Phoenix procedit ab Euro: conveniunt aquilae cunctaeque ex orbe volucres, ut Solis mirentur avem; procul ignea lucet {{Versus|420}}ales, odorati redolent cui cinnama busti. Nee minor in caelo chorus est; exultat uterque Theodosius divique tui; Sol ipse quadrigis vere coronatis dignum tibi praeparat annum. Est ignota procul nostraeque impervia menti, {{Versus|425}}vix adeunda deis, annorum squalida mater, inmensi spelunca aevi, quae tempora vasto suppeditat revocatque sinu. complectitur antrum, omnia qui placido consumit numine, serpens perpetuumque viret squamis caudamque reductam {{Versus|430}}ore vorat tacito relegens exordia lapsu. vestibuli custos vultu longaeva decoro ante fores Natura sedet, cunctisque volantes dependent membris animae. mansura verendus scribit iura senex, numeros qui dividit astris {{Versus|435}}et cursus stabilesque moras, quibus omnia vivunt ac pereunt fixis cum legibus. ille recenset, incertum quid Martis iter certumque Tonantis prospiciat mundo; quid velox semita Lunae pigraque Saturni; quantum Cytherea sereno {{Versus|440}}curriculo Phoebique comes Cyllenius erret. Illius ut magno Sol limine constitit antri, occurrit Natura potens seniorque superbis canitiem inclinat radiis. tum sponte reclusus laxavit postes adamas, penetrale profundum {{Versus|445}}panditur et sedes aevique arcana patescunt. hic habitant vario facies distincta metallo saecula certa locis: illic glomerantur acna, hic ferrata rigent, illic argentea candent. eximia regione domus, contingere terris {{Versus|450}}difficilis, rutili stabat grex aureus anni: quorum praecipuum pretioso corpore Titan signandum Stilichone legit; tunc imperat omncs pone sequi dictisque simul compellat euntes: En, cui distulimus melioris saecla metalli, {{Versus|455}}consul adest. ite optati mortalibus anni, ducite virtutes; hominum florescite rursus ingeniis hilares Baccho frugumque feraces. non inter geminos Anguis glaciale Triones sibilet, inmodico nec frigore saeviat Ursa. {{Versus|460}}non toto fremat ore 1 Leo, nec brachia Caneri urat atrox aestas, madidae nec prodigus urnae semina praerupto dissolvat Aquarius imbre. Phrixeus roseo producat fertile cornu ver Aries, pingues nec grandine tundat olivas {{Versus|465}}Scorpius; autumni maturet germina Virgo, lenior et gravidis adlatret Sirius uvis. Sic fatus croceis rorantes ignibus hortos ingreditur vallemque suam, quam flammeus ambit rivus et inriguis largum iubar ingerit herbis, {{Versus|470}}quas Solis pascuntur equi; flagrantibus inde caesariem sertis et lutea lora iubasque subligat alipedum, gelidas hinc Lucifer ornat, hinc Aurora comas iuxtaque adludit habenis aureus et nomen praetendit consulis Annus: {{Versus|475}}inque novos iterum revoluto cardine cursus scribunt aetheriis Stilichonem sidera fastis. </poem> {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=../Liber I |Post=Liber III |PostNomen=../Liber III }} 7larlb7a6hl0ghebjd8c4z5cdpbm890 0 83279 269683 2026-06-08T16:56:17Z Saumache 27923 Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor= Claudius Claudianus |OperaeTitulus= De consulatu Stilichonis |OperaeWikiPagina= De consulatu Stilichonis |Annus= saeculo V |SubTitulus=Liber III }} {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen=../Liber II }} ==Praefatio== <poem> Maior Scipiades, Italis qui solus ab oris {{gap|2em}}in proprium vertit Punica bella caput, non sine Pieriis exercuit artibus arma: {{gap|2em}}semper erat vatum maxima cura duci. {{Versus|praefatio.5|5}}gaudet enim virtus te...' 269683 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Claudius Claudianus |OperaeTitulus= De consulatu Stilichonis |OperaeWikiPagina= De consulatu Stilichonis |Annus= saeculo V |SubTitulus=Liber III }} {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen=../Liber II }} ==Praefatio== <poem> Maior Scipiades, Italis qui solus ab oris {{gap|2em}}in proprium vertit Punica bella caput, non sine Pieriis exercuit artibus arma: {{gap|2em}}semper erat vatum maxima cura duci. {{Versus|praefatio.5|5}}gaudet enim virtus testes sibi iungere Musas; {{gap|2em}}carmen amat quisquis carmine digna gerit. ergo seu patriis primaevus manibus ultor {{gap|2em}}subderet Hispanum legibus Oceanum, seu Tyrias certa fracturus cuspide vires {{gap|2em}}inferret Libyco signa tremenda mari,{{r|praefatio.10|10}} haerebat doctus lateri castrisque solebat {{gap|2em}}omnibus in medias Ennius ire tubas, illi post lituos pedites favere canenti {{gap|2em}}laudavitque nova caede cruentus eques. {{Versus|praefatio.15|15}}cumque triumpharet gemina Carthagine victa {{gap|2em}}(hanc vindex patri vicerat, hanc patriae), cum longi Libyam tandem post funera belli {{gap|2em}}ante suas maestam cogeret ire rotas: advexit reduces secum Victoria Musas {{Versus|praefatio.20|20}}{{gap|2em}}et sertum vati Martia laurus erat. Noster Scipiades Stilicho, quo concidit alter {{gap|2em}}Hannibal antiquo saevior Hannibale, te mihi post quintos annorum Roma recursus {{gap|2em}}reddidit et votis iussit adesse suis. </poem> ==Liber III== <poem> Quem populi plausu, procerum quem voce petebas, adspice, Roma, virum. iam tempora desine longae dinumerare viae visoque adsurgcre semper pulvere: non dubiis ultra torquebcre votis. {{Versus|5}}totus adest oculis, aderat qui mentibus olim, spe maior, fama melior. venerare curulem, quae tibi restituit fasces; complectere dextram, sub iuga quae Poenos iterum Romana redegit. excipe magnanimum pectus, quo frena reguntur {{Versus|10}}imperii, cuius libratur sensibus orbis. OS sacrum, quod in acre colis, miraris in auro, cerne libens: hic est felix bellator ubique, defensor Libyae, Rheni pacator et Histri. Ostentare suos prisco si more labor es {{Versus|15}}et gentes cuperet vulgo monstrare subactas, certassent utroque pares a cardine laurus: haec Alamannorum spoliis, Australibus ilia ditior exuviis; illinc flavente Sygambri caesarie, nigris hinc Mauri crinibus irent. {{Versus|20}}ipse albis veheretur equis currumque secutus laurigerum festo fremuisset carmine miles. hi famulos traherent reges; hi facta metallo oppida vel montes captivaque flumina ferrent. hinc Libyci fractis lugerent cornibus amnes; {{Versus|25}}inde catenate gemeret Germania Rheno. sed non inmodicus proprii iactator honoris consul, Roma, tuus. non illum praemia tantum quam labor ipse iuvat; strepitus fastidit inanes inque animis hominum pompa meliore triumphat. {{Versus|30}}Non alium certe Romanae clarius arces suscepere ducem, nec cum cedente rediret Fabricius Pyrrho nec cum Capitolia curru Pellaeae domitor Paullus conscenderet aulae. nec similis Latias patefecit gloria portas {{Versus|35}}post Numidas Mario, post classica Martis Eoi Pompeio. nulli pars aemula defuit umquam, quae gravis obstreperet laudi, stimulisque malignis facta sequebatur quamvis ingentia livor: solus hie invidiae fines virtute reliquit {{Versus|40}}humanumque modum. quis enim livescere possit, quod numquam pereant stellae ? quod luppiter olim possideat caelum ? quod noverit omnia Phoebus ? est aliquod meriti spatium, quod nulla furentis invidiae mensura capit. ductoribus illis {{Versus|45}}praeterea diversus erat favor: aequior ille patribus invisus plebi; popularibus illi munito studiis languebat gratia patrum. omnis in hoc uno variis discordia cessit ordinibus; laetatur eques plauditque senator {{Versus|50}}votaque patricio certant plebeia favori. O felix servata vocat quem Roma parentem ! o mundi communis amor, cui militat omnis Gallia, quem regum thalamis Hispania nectit, cuius et adventum crebris petiere Quirites {{Versus|55}}vocibus et genero meruit praestante senatus ! non sic virginibus flores, non frugibus imbres, prospera non fessis optantur flamina nautis, ut tuus adspectus populo. quae numine tanto litora fatidicas attollunt Delia laurus, {{Versus|60}}venturi quotiens adfulsit Apollinis arcus ? quae sic aurifero Pactoli fonte tumescit Lydia, cum domitis adparuit Euhius Indis ? nonne vides et plebe vias et tecta latere matribus ? his, Stilicho, cunctis inopina reluxit {{Versus|65}}te victore salus ! septem circumspice montes, qui solis radios auri fulgore lacessunt, indutosque arcus spoliis aequataque templa nubibus et quidquid tanti struxere triumphi. quantum profueris, quantam servaveris urbem, {{Versus|70}}attonitis metire oculis. haec fabula certe cuncta forent, si Poenus adhuc incumberet Austro. Mos erat in veterum castris, ut tempora quercu velaret, validis fuso qui viribus hoste casurum potuit morti subduccre civem. {{Versus|75}}at tibi quae poterit pro tantis civica reddi moenibus ? aut quantae pensabunt facta coronae ? nec solam populi vitam debere fatetur armis Roma tuis; sed, quo iucundior esset lucis honoratae fructus, venerabile famae {{Versus|80}}pondus et amissas vires et regna recepit. iam non praetumidi supplex Orientis ademptam legatis poscit Libyam famulosve precatur (dictu turpe) suos: sed robore freta Gabino te duce Romana tandem se vindicat ira. {{Versus|85}}ipsa iubet signis bellaturoque togatus imperat et spectant aquilae decreta senatus. ipsa tibi trabeas ultro dedit, ipsa curulem obtulit ultori fastosque ornare coegit. Nil perdit decoris prisci nec libera quaerit {{Versus|90}}saecula, cum donet fasces, cum proelia mandet; seque etiam crevisse videt. quis Gallica rura, quis meminit Latio Senonum servisse ligones ? aut quibus exemplis fecunda Thybris ab Arcto vexit Lingonico sudatas vomere messes ? {{Versus|95}}ilia seges non auxilium modo praebuit urbi, sed fuit indicio, quantum tibi, Roma, liceret: admonuit dominae gentes instarque tropaei rettulit ignotum gelidis vectigal ab oris. Hoc quoque maiestas augescit plena Quirini, {{Versus|100}}rectores Libyae populo quod iiidice pallent et post emeritas moderator quisque secures discrimen letale subit, quid Poenus arator intulerit, madidus quantum transmiserit Auster. ardua qui late terris responsa dedere, {{Versus|105}}hic trepidant humiles; tremuit quos Africa nuper, cernunt rostra reos. cani virtutibus aevi materiam pandit Stilicho populumque vetusti culminis inmemorem dominandi rursus in usum excitat, ut magnos calcet metuendus honores, {{Versus|110}}pendat iustitia crimen, pietate remittat errorem purosque probet damnetque nocentes et patrias iterum clemens exerceat artes. Fallitur egregio quisquis sub principe credit servitium. numquam libertas gratior extat {{Versus|115}}quam sub rege pio. quos praeficit ipse regendis rebus, ad arbitrium plebis patrumque reducit conceditque libens, meritis seu praemia poscant seu punire velint. posito iam purpura fastu de se iudicium non indignatur haberi. {{Versus|120}}sic docuit regnare socer, sic cauta iuventae 120 frena dedit, teneros sic moribus induit annos verior Augusti genitor, fiducia belli, pacis consilium: per quem squalore remote pristina Romuleis infloruit artibus aetas, {{Versus|125}}per quem fracta diu translataque paene potestas non oblita sui servilibus exulat arvis, in proprium sed ducta larem victricia reddit fata solo fruiturque iterum, quibus haeserat olim, auspiciis capitique errantia membra reponit. {{Versus|130}}Proxime dis consul, tantae qui prospicis urbi, qua nihil in terris complectitur altius aether, cuius nec spatium visus nec corda decorem nec laudem vox ulla capit; quae luce metalli aemula vicinis fastigia conserit astris; {{Versus|135}}quae septem scopulis zonas imitatur Olympi; armorum legumque parens quae fundit in omnes imperium primique dedit cunabula iuris. haec est exiguis quae finibus orta tetendit in geminos axes parvaque a sede profecta {{Versus|140}}dispersit cum sole manus. haec obvia fatis innumeras uno gereret cum tempore pugnas, Hispanas caperet, Siculas obsideret urbes et Gallum terris prosterneret, aequore Poenum, numquam succubuit damnis et territa nullo {{Versus|145}}vulnere post Cannas maior Trebiamque fremebat et, cum iam premerent flammae murumque feriret hostis, in extremos aciem mittebat Hiberos nec stetit Oceano remisque ingressa profundum vincendos alio quaesivit in orbe Britannos. {{Versus|150}}haec est in gremium victos quae sola recepit humanumque genus communi nomine fovit matris, non dominae ritu, civesque vocavit quos domuit nexuque pio longinqua revinxit. huius pacificis debemus moribus omnes, {{Versus|155}}quod veluti patriis regionibus utitur hospes; quod sedem mutare licet; quod cernere Thylen lusus et horrendos quondam penetrare recessus; quod bibimus passim Rhodanum, potamus Orontem; quod cuncti gens una sumus. nec terminus umquam {{Versus|160}}Romanae dicionis erit, nam cetera regna luxuries vitiis odiisque superbia vertit: sic male sublimes fregit Spartanus Athenas atque idem Thebis cecidit; sic Medus ademit Assyrio Medoque tulit moderamina Perses; {{Versus|165}}subiecit Persen Macedo, cessurus et ipse Romanis. haec auguriis firmata Sibyllae, haec sacris animata Numae. huic 1 fulmina vibrat Iuppiter; hanc tota Tritonia Gorgone velat. arcanas huc Vesta faces, huc orgia Bacchus {{Versus|170}}transtulit et Phrygios genetrix turrita leones; hue defensurus morbos Epidaurius hospes reptavit placido tractu, vectumque per undas insula Paeonium texit Tiberina draconem. Hanc tu cum superis, Stilicho praeclare, tueris, {{Versus|175}}protegis hanc clipeo patriam regumque ducumque praecipueque tuam. dedit haec exordia lucis Eucherio puerumque ferens hic regia mater Augusto monstravit avo; laetatus at ille sustulit in Tyria reptantem veste nepotem, {{Versus|180}}Romaque venturi gaudebat praescia fati, quod te iam tanto meruisset pignore civem. Nee tamen ingratum nec, qui benefacta referre nesciat, hunc credas populum. si volvere priscos annales libeat: quotiens hic proelia sumpsit {{Versus|185}}pro sociis ! quotiens dono concessit amicis regibus Ausonio quaesitas sanguine terras ! publica sed numquam tanto se gratia fudit adsensu: quis enim princeps non omnibus egit obsequiis dominum sese patremque vocari, {{Versus|190}}quod tibi continuis resonant convexa diebus ? macte novis consul titulis ! Mavortia plebes te dominum Bruto non indignante fatetur et, quod adhuc nullo potuit terrore coacta libertas Romana pati, Stilichonis amori {{Versus|195}}detulit. exultant avidi, quocumque decorus conspiciare loco, nomenque ad sidera tollunt nec vaga dilecto satiantur lumina vultu: seu circum trabeis fulgentibus aureus intres, seu celebres ludos, solio seu fultus eburno {{Versus|200}}cingas iure forum, denso seu turbine vulgi circumfusa tuae conscendant rostra secures. Quae vero procerum voces, quam certa fuere gaudia, cum totis exurgens ardua pennis ipsa duci sacras Victoria panderet aedes ! {{Versus|205}}o palma viridi gaudens et amica tropaeis custos imperii virgo, quae sola mederis vulneribus nullumque doces sentire laborem, seu tibi Dictaeae placuerunt astra Coronae seu magis aestivo sedes vicina Leoni, {{Versus|210}}seu sceptrum sublime Iovis seu Palladis ambis aegida, seu fessi mulces suspiria Martis, adsis perpetuum Latio votisque senatus adnue, diva, tui. Stilicho tua saepius ornet limina teque simul rediens in castra reducat. {{Versus|215}}hunc bellis comitare favens, hunc redde togatum consiliis. semper placidis te moribus egit servavitque piam victis nec polluit umquam laurum saevitia. cives nec fronte superba despicit aut trepidam vexat legionibus urbem; {{Versus|220}}sed verus patriae consul cessantibus armis contentus lictore venit nec inutile quaerit ferri praesidium solo munitus amore. Magnarum nec parens opum geminare profundas distulit impensas, sed post miracula castris {{Versus|225}}edita vel genero Romae maiora reservat. auratos Rhodiis imbres nascente Minerva indulsisse Iovem perhibent, Bacchoque paternum iam pulsante femur mutatus palluit Hermus in pretium, votique famem passurus avari {{Versus|230}}ditabat rutilo quidquid Mida tangeret auro; fabula seu verum canitur: tua copia vicit fontem Hermi tactumque Midae pluviamque Tonantis. obscurat veteres obscurabitque futuros par donis armisque manus; si solveret ignis {{Versus|235}}quot dedit inmanes vili pro pondere massas argenti, potuere lacus et flumina fundi. Nee tibi, quae pariter silvis dominaris et astris, exiguam Stilicho movit, Latonia, curam: tu quoque nobilibus spectacula nostra laboras {{Versus|240}}inlustrare feris summoque in vertice rupis Alpinae socias arcu cessante pudicas et pharetratarum comitum inviolabile cogis concilium, veniunt umcros et brachia nudae armataeque manus iaculis et terga sagittis, {{Versus|245}}incomptae pulchraeque tamen; sudoribus ora pulverulenta rubent, sexum nec cruda fatetur virginitas; sine lege comae; duo cingula vestem crure tenus pendere vetant. praecedit amicas flava Leontodame, sequitur nutrita Lycaeo {{Versus|250}}Nebrophone telisque domat quae Maenala Thero. ignea Cretaea properat Britomartis ab Ida et cursu Zephyris numquam cessura Lycaste. iungunt se geminae metuenda feris Hecaerge et soror, optatum numen venantibus, Opis {{Versus|255}}progenitae Scythia: divas nemorumque potentes fecit Hyperboreis Delos praelata pruinis. hae septem venere duces; exercitus alter Nympharum incedunt, acies formosa Dianae, centum Taygeti, centum de vertice Cynthi {{Versus|260}}et totidem casto genuit quas flumine Ladon. has ubi collectas vidit, sic Delia coepit: O sociae, mecum thalami quae iura perosae virgineo gelidos percurritis agmine montes, cernitis ut Latio superi communibus ornent {{Versus|265}}hunc annum studiis ? quantos Neptunus equorum donet ab orbe greges ? laudi quod nulla canendae fratris plectra vacent ? nostram quoque sentiat idem quam meritis debemus opem. non spicula poscit iste labor; maneant clausis nunc sicca pharetris, {{Versus|270}}omnis et a solitis noster venatibus arcus temperet; in solam cruor hic servetur harenam. retibus et clatris dilata morte tenendae ducendaeque ferae, cupidas arcete sagittas; consulis in plausum casuris parcite monstris. {{Versus|275}}acceleret divisa manus: mihi cursus anhelas tenditur ad Syrtes, mecum Dictynna Lycaste et comes Opis eat; steriles iuvat ire per aestus: namque feras aliis tellus Maurusia donum praebuit, huic soli debet sed victa tributum. {{Versus|280}}dum nos horribiles Libyae scrutamur alumnos, Europae vos interea perquirite saltus et scopulos. posita ludat formidine pastor securisque canat Stilichonem fistula silvis. pacet muneribus montes qui legibus urbes. {{Versus|285}}Dixit et extemplo frondosa fertur ab Alpe trans pelagus; cervi currum subiere iugales, quos decus esse deae primi sub limine caeli roscida fecundis concepit Luna cavernis: par nitor intactis nivibus; frons discolor auro {{Versus|290}}germinat et spatio summas aequantia fagos cornua ramoso surgunt procera metallo. Opis frena tenet, fert retia rara Lycaste auratasque plagas, inmortalesque Molossi latrantes mediis circum iuga nubibus ibant. {{Versus|295}}quinque aliae paribus (Phoebe sic iusserat) armis diversa regione ruunt ducitque cohortem quaeque suam. variae formis et gente sequuntur ingenioque canes, illae gravioribus aptae morsibus, hae pedibus celeres, hae nare sagaces, {{Versus|300}}hirsutaeque fremunt Cressae tenuesque Lacaenac magnaque taurorum fracturae colla Britannae. Dalmatiae lucos abruptaque brachia Pindi sparsa comam Britomartis agit. tu Gallica cingis lustra, Leontodame, Germanorumque paludes {{Versus|305}}eruis et si quis defensus harundine Rheni vastus aper nimio dentes curvaverat aevo. nubiferas Alpes Appenninique recessus Garganique nives Hecaerge prompta fatigat, speluncas canibus Thero rimatur Hiberas {{Versus|310}}informesque cavis ursos detrudit ab antris, quorum saepe Tagus manantes sanguine rictus non satiavit aquis et quos iam frigore segnes Pyrenaea tegit latebrosis frondibus ilex. Cyrnaeis Siculisque iugis venata virago {{Versus|315}}Nebrophone cervos aliasque in vincula cogit non saevas pecudes, sed luxuriantis harenae delicias, pompam nemorum. Quodcumque tremendum dentibus aut insigne iubis aut nobile cornu aut rigidum saetis, capitur decus omne timorque {{Versus|320}}silvarum. non cauta latent, non mole resistunt fortia, non volucri fugiunt pernicia cursu. haec laqueis innexa gemunt; haec clausa feruntur ilignis domibus. fabri nec tigna polire sufficiunt; rudibus fagis texuntur et ornis {{Versus|325}}frondentes caveae. ratibus pars ibat onustis per freta vel fluvios: exanguis dextera torpet remigis et propriam metuebat navita mercem. per terram pars ducta rotis, longoque morantur ordine plaustra vias montanis plena triumphis {{Versus|330}}et fera sollicitis vehitur captiva iuvencis, explebat quibus ante famem, quotiensque reflexi conspexere boves, pavidi temone recedunt. Iamque pererratis Libyae flagrantibus oris legerat eximios Phoebi germana leones, {{Versus|335}}Hesperidas qui saepe fugant ventoque citatis terrificant Atlanta iubis armentaque longe vastant Aethiopum quorumque impune fragosa murmura pastorum numquam venere per aures. non illos tacdae ardentes, non strata superne {{Versus|340}}lapsuro virgulta solo, non vocibus haedi pendentis stimulata fames, non fossa fefellit; ultro se voluere capi gaudentque videri tantae praeda deae. respirant pascua tandem; agricolae reserant iam tuta mapalia Mauri. {{Versus|345}}tum virides pardos et cetera colligit Austri prodigia inmanesque simul Latonia dentes, qui secti ferro in tabulas auroque micantes inscripti rutilum caelato consule nomen per proceres et vulgus eant. stupor omnibus Indis {{Versus|350}}plurimus ereptis elephas inglorius errat dentibus: insedit nigra cervice gementum et fixum dea quassat ebur penitusque cruentis stirpibus avulsis patulos exarmat hiatus, ipsos quin etiam nobis miracula vellet {{Versus|355}}ducere: sed pigra cunctari mole veretur. Tyrrhenas fetus Libycos amplexa per undas classis torva 1 sonat, caudamque in puppe retorquens ad proram iacet usque leo: vix sublevat unum tarda ratis ! fremitus stagnis auditur in imis {{Versus|360}}cunctaque prosiliunt cete terrenaque Nereus confert monstra suis et non aequare fatetur. aequora sic victor quotiens per rubra Lyaeus navigat, intorquet clavum Silenus et acres adsudant tonsis Satyri taurinaque pulsu {{Versus|365}}Baccharum Bromios invitant tympana remos: transtra ligant hederae, malum circumflua vestit pampinus, antennis inlabitur ebria serpens, perque mero madidos currunt saliuntque rudentes lynces et insolitae mirantur carbasa tigres. </poem> {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen=../Liber II }} bkd736c5tfmqek1yyt7eyau1h3o4uha 0 83280 269705 2026-06-09T10:54:36Z Saumache 27923 Paginam instituit, scribens '{{titulus |Scriptor=Marcus Pacuvius |OperaeTitulus=Tragoediarum fragmenta |OperaeWikiPagina=Tragoediae (Pacuvius) |Annus= Saeculo II a.Ch.n. |SubTitulus= |Editio= 1936, Londinii; apud ''Fragments and Specimens of Early Latin volume II'', pp 189-353. |Recensor=E. H. Warmington |Fons= [https://archive.org/details/L314RemainsOfOldLatinIILiviusAndonicusNaeviusPacuviusAccius/page/n189/mode/1up archive.org] |Genera=Tragoediae }} [[#Antiope|Antiope]] ⸱ #Armorum|Ar...' 269705 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor=Marcus Pacuvius |OperaeTitulus=Tragoediarum fragmenta |OperaeWikiPagina=Tragoediae (Pacuvius) |Annus= Saeculo II a.Ch.n. |SubTitulus= |Editio= 1936, Londinii; apud ''Fragments and Specimens of Early Latin volume II'', pp 189-353. |Recensor=E. H. Warmington |Fons= [https://archive.org/details/L314RemainsOfOldLatinIILiviusAndonicusNaeviusPacuviusAccius/page/n189/mode/1up archive.org] |Genera=Tragoediae }} [[#Antiope|Antiope]] ⸱ [[#Armorum|Armorum]] ⸱ [[#Judicium|Judicium]] ⸱ [[#Atalanta|Atalanta]] ⸱ [[#Chryses|Chryses]] ⸱ [[#Dulorestes|Dulorestes]] ⸱ [[#Hermione|Hermione]] ⸱ [[#Iliona|Iliona]] ⸱ [[#Medus|Medus]] ⸱ [[#Niptra|Niptra]] ⸱ [[#Paullus|Paullus]] ⸱ [[#Pentheus|Pentheus]] ⸱ [[#Periboea|Periboea]] ⸱ [[#Teucer|Teucer]] ==Medus== Festus, 538, 2S : <* Tonsillara ' ait> esse Verrius paluin dolatum -(in acumen et> cuspide praef erratum, ut existimat, . . . quern configi in litore navis religandae causa. Pacuvius in Medo— Me dns Accessi . . . Acam et tonsillara pegi laeto in litore. Cp. Priscian., ap. G.L., IT, 523, 19. 232-3 Charisius, ap. G.L., T., 102, 20 : ' Heres,' ' parens,' ' homo ' . . . masculino genere semper dicuntur. . . , Pacuvius in Medo, cum ostenderet a Medo matrem quaeri ... — Med its te, Sol, invoco, inquirendi ut mei parentis mihi potestatem duis. 234-5 Censorinus, ap. G.L., VI, 614, 2 : Aristophanius anapaestus — - Axena Ponti per freta Colchos denique delatus adhaesi, . . . implet pedes septem et semipedem. Anapaestus oetonarius — Ore beato lumine volitans, qui per caelum Candidas equitas, recipit eosdem pedes praeter semipedem. 236 Nonius, 324, 24 : ' Tlico 1 significat statim, mox ... — Medus Repudio auspicium ; regrediundum est ilico. 237 Charisius, ap. G.L., I, 133, 2 r 'Is eius ei eum * vel * im,' numero plurali { is,' ut est loeutus Pacuvius in Medo — Perses Ques sunt is ? ? Ignoti nescioques ignobiles. Cp. Chads., ap. Q.L., T, 91, 19; Prise., ap. O.L., III, 9, 1G. 238 Nonius, 73, 20 : * Abiugat,' separat, alienat ... — Perses Quae res te ab stabulis abiugat ? Medus Certum est loqui. 239 Nonius, 407, 23 : * Vagas ' pro vagaris ... — ■ Perses Quid tandem ? Ubi ea est ? Quod receptat se ? Medus Exul incerta vagat 40 Nonius, 77, 16 : ' Baetere,' id est ire . . . — Med us Si resto. pergit ut earn, si ire conor, prohibet baetere ! 241 Diomedes, ap. G.L., II, 382, 14 : ' Attingo ' . . . sine n littera dictum . . . ut Pacuvius in Medo — Perses Custodite istunc vos, ne vim qui adtolat neu qui adtigat. Cp. Non., 246, 4. 242 Cieero de Inv., I, 19, 27 : Fabula est in qua nec verae nec veri similes res continentur, cuiusmodi est — Angues ingentes alites iuncti iugo. Cp. Victorin., ad loc. ; Ciceron., de Rep., Ill, 9, 14 : . . . illo Pacuviano . . . alitum anguium curru. 243 Nonius, 506, 15 : ' Fulgere ' correpte pro fulgere . . . — linguae bisulcae actu crispo fulgere. 244-5 Priscianus, ap. G.L.> II, 87, 15 : Vetustissimi tamen coinparativis huiuscemodi sunt usi ... — ■ mulier egregissima forma 246 Nonius, 178, 7 : * Tetinerit * pro tenuerit ... — Chorus Ccdo quorsum itincr tctinissc aiunt? 247 Scrv. auct., ad Aen., XI, 543 : . . . (Camillo) significant deorum praeministrum, unde Vergilius bene ait Metabum Camillam appellasse filiam, scilicet Dianae ministraru. Nam et Pacuvius in Medo cum de Medea loqueretur — Chorus Caelitum Camilla, expectata advenis. Salve, hospita ! Cp. Macrob., S. t III, 8, 7. 248 Nonius, 74, 21 : ' Averruneare,' avcrtere . . . — Medea Possum ego istam capite eladem averruncassere. 249 Nonius, 170, 15 : ' Sempiterne ' . . . — populoque ut faustum sempiterne sospitent. Cp. Non., 176, 5. 250 Festus, 436, 2 : ' Super ' . . . ponitur etiam pro de, Graeca consuetudine, ut i 11 i dicunt v-nip ... — Perses Qua super re interfeetum esse dixisti Hippotem ? 251 Festus, 226, 29 : ' Ostentum ' non solum pro portento poni solere, sed etiam participialiter . . . testimonio est Pacuvius in Medo — Medea Atque eeeum in ipso tempore ostentum senem. 252 Schol. ad A en., V, 93 : ' Altaria ' . . . — Aeetes vitam propagans exanimis altaribus. 253-6 Cicero, Tusc. Disp., Ill, 12, 26 : Quid ? Ilium filium Solis nonne patris ipsius luce indignuin putas ? — Refugere oeuli. corpus macie extabuit ; laerimae percdere nmore exsanguis genas ; sit urn inter oris barba pedore horrida intonsa infuscat pectus inluvie scabrum. Haec mala, o stultissime Aeeta, ipse tibi addidisti; non inerant in cis quae tibi casus invcxcrat . . . sed maeres videlicet regni desiderio, non filiae. Illam enim oderas, et iure fortasse; regno non aequo animo carebas. 257 Nonius, 197, 28 : ' Quis ' ct generi feminino attribui posse veterum auctoritas voluit . . . Pacuvius — Aeetes Quis tu es mulicr quae me insueto nuneupasti nomine ? Cp. Pompei., ap. G.L., V, 206, 27; Varr., L.L., VI, 60 (. . , tern in Medo), al. 258-9 Nonius, 6, 21 : ' Calvitur ' dictum est frustratur ... — Medea Sentio, pater, te vocis calvi similitudine. et— Aeetes Sed quid conspicio ? Num me lactans calvitur aetas ? 260 Cicero, Tusc. Disp., IV, 32, 69 : Quid ait ex tragoedia prineeps ille Argonautarum . . . {Enn., ' i/cc/.' 286). Quid ergo ? Hie ainor Medeae quanta miseriarum excitavit ineendia ! Atque ea tamen apud alium poetam patri dieere audet se eoniugem habuisse — Medea ilium Amor quern dederat, qui plus pollet potiorque est patre. 261-3 Auctor, ad Herenn., II, 25, 40 : Item vitiosum est, cum id quod in aperto delicto positum est tamen aliqua tegitur defensione, hoc modo — Medea Cum te expetebant omnes florentissimo regno, reliqui ; mine desertum ab omnibus summo periclo sola ut restituam paro. 2&8 - 9 et Flor. 3 (in marg.) ? om. cdd. 264 Nonius, 79, 5 : ' Bount ' dictum a bourn mugitibus ... — Nuntius Clamore et sonitu colles resonantes bount. 265 Macrobius, S., VI, 1, 36 : ' Diversi circumspiciunt ' . . . — diversi circumspicimus, horror percipit. pyhjou0kk9mgwco5su805slphfwavy5 269706 269705 2026-06-09T11:08:21Z Saumache 27923 /* Medus */ 269706 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor=Marcus Pacuvius |OperaeTitulus=Tragoediarum fragmenta |OperaeWikiPagina=Tragoediae (Pacuvius) |Annus= Saeculo II a.Ch.n. |SubTitulus= |Editio= 1936, Londinii; apud ''Fragments and Specimens of Early Latin volume II'', pp 189-353. |Recensor=E. H. Warmington |Fons= [https://archive.org/details/L314RemainsOfOldLatinIILiviusAndonicusNaeviusPacuviusAccius/page/n189/mode/1up archive.org] |Genera=Tragoediae }} [[#Antiope|Antiope]] ⸱ [[#Armorum|Armorum]] ⸱ [[#Judicium|Judicium]] ⸱ [[#Atalanta|Atalanta]] ⸱ [[#Chryses|Chryses]] ⸱ [[#Dulorestes|Dulorestes]] ⸱ [[#Hermione|Hermione]] ⸱ [[#Iliona|Iliona]] ⸱ [[#Medus|Medus]] ⸱ [[#Niptra|Niptra]] ⸱ [[#Paullus|Paullus]] ⸱ [[#Pentheus|Pentheus]] ⸱ [[#Periboea|Periboea]] ⸱ [[#Teucer|Teucer]] ==Medus== {{c|''Medus''}} Accessi . . . Aeam et tonsillam pegi laeto in litore.<ref>Festus p356 Müller [https://archive.org/details/deverborumsigni00fest/page/356/mode/1up ]</ref><ref>[[Institutiones grammaticae/Liber X#32/Institutiones grammaticae 10.32]]</ref>{{r|231}} 232-3 Charisius, ap. G.L., T., 102, 20 : ' Heres,' ' parens,' ' homo ' . . . masculino genere semper dicuntur. . . , Pacuvius in Medo, cum ostenderet a Medo matrem quaeri ... — Med its te, Sol, invoco, inquirendi ut mei parentis mihi potestatem duis. 234-5 Censorinus, ap. G.L., VI, 614, 2 : Aristophanius anapaestus — - Axena Ponti per freta Colchos denique delatus adhaesi, . . . implet pedes septem et semipedem. Anapaestus oetonarius — Ore beato lumine volitans, qui per caelum Candidas equitas, recipit eosdem pedes praeter semipedem. 236 Nonius, 324, 24 : ' Tlico 1 significat statim, mox ... — Medus Repudio auspicium ; regrediundum est ilico. 237 Charisius, ap. G.L., I, 133, 2 r 'Is eius ei eum * vel * im,' numero plurali { is,' ut est loeutus Pacuvius in Medo — Perses Ques sunt is ? ? Ignoti nescioques ignobiles. Cp. Chads., ap. Q.L., T, 91, 19; Prise., ap. O.L., III, 9, 1G. 238 Nonius, 73, 20 : * Abiugat,' separat, alienat ... — Perses Quae res te ab stabulis abiugat ? Medus Certum est loqui. 239 Nonius, 407, 23 : * Vagas ' pro vagaris ... — ■ Perses Quid tandem ? Ubi ea est ? Quod receptat se ? Medus Exul incerta vagat 40 Nonius, 77, 16 : ' Baetere,' id est ire . . . — Med us Si resto. pergit ut earn, si ire conor, prohibet baetere ! 241 Diomedes, ap. G.L., II, 382, 14 : ' Attingo ' . . . sine n littera dictum . . . ut Pacuvius in Medo — Perses Custodite istunc vos, ne vim qui adtolat neu qui adtigat. Cp. Non., 246, 4. 242 Cieero de Inv., I, 19, 27 : Fabula est in qua nec verae nec veri similes res continentur, cuiusmodi est — Angues ingentes alites iuncti iugo. Cp. Victorin., ad loc. ; Ciceron., de Rep., Ill, 9, 14 : . . . illo Pacuviano . . . alitum anguium curru. 243 Nonius, 506, 15 : ' Fulgere ' correpte pro fulgere . . . — linguae bisulcae actu crispo fulgere. 244-5 Priscianus, ap. G.L.> II, 87, 15 : Vetustissimi tamen coinparativis huiuscemodi sunt usi ... — ■ mulier egregissima forma 246 Nonius, 178, 7 : * Tetinerit * pro tenuerit ... — Chorus Ccdo quorsum itincr tctinissc aiunt? 247 Scrv. auct., ad Aen., XI, 543 : . . . (Camillo) significant deorum praeministrum, unde Vergilius bene ait Metabum Camillam appellasse filiam, scilicet Dianae ministraru. Nam et Pacuvius in Medo cum de Medea loqueretur — Chorus Caelitum Camilla, expectata advenis. Salve, hospita ! Cp. Macrob., S. t III, 8, 7. 248 Nonius, 74, 21 : ' Averruneare,' avcrtere . . . — Medea Possum ego istam capite eladem averruncassere. 249 Nonius, 170, 15 : ' Sempiterne ' . . . — populoque ut faustum sempiterne sospitent. Cp. Non., 176, 5. 250 Festus, 436, 2 : ' Super ' . . . ponitur etiam pro de, Graeca consuetudine, ut i 11 i dicunt v-nip ... — Perses Qua super re interfeetum esse dixisti Hippotem ? 251 Festus, 226, 29 : ' Ostentum ' non solum pro portento poni solere, sed etiam participialiter . . . testimonio est Pacuvius in Medo — Medea Atque eeeum in ipso tempore ostentum senem. 252 Schol. ad A en., V, 93 : ' Altaria ' . . . — Aeetes vitam propagans exanimis altaribus. 253-6 Cicero, Tusc. Disp., Ill, 12, 26 : Quid ? Ilium filium Solis nonne patris ipsius luce indignuin putas ? — Refugere oeuli. corpus macie extabuit ; laerimae percdere nmore exsanguis genas ; sit urn inter oris barba pedore horrida intonsa infuscat pectus inluvie scabrum. Haec mala, o stultissime Aeeta, ipse tibi addidisti; non inerant in cis quae tibi casus invcxcrat . . . sed maeres videlicet regni desiderio, non filiae. Illam enim oderas, et iure fortasse; regno non aequo animo carebas. 257 Nonius, 197, 28 : ' Quis ' ct generi feminino attribui posse veterum auctoritas voluit . . . Pacuvius — Aeetes Quis tu es mulicr quae me insueto nuneupasti nomine ? Cp. Pompei., ap. G.L., V, 206, 27; Varr., L.L., VI, 60 (. . , tern in Medo), al. 258-9 Nonius, 6, 21 : ' Calvitur ' dictum est frustratur ... — Medea Sentio, pater, te vocis calvi similitudine. et— Aeetes Sed quid conspicio ? Num me lactans calvitur aetas ? 260 Cicero, Tusc. Disp., IV, 32, 69 : Quid ait ex tragoedia prineeps ille Argonautarum . . . {Enn., ' i/cc/.' 286). Quid ergo ? Hie ainor Medeae quanta miseriarum excitavit ineendia ! Atque ea tamen apud alium poetam patri dieere audet se eoniugem habuisse — Medea ilium Amor quern dederat, qui plus pollet potiorque est patre. 261-3 Auctor, ad Herenn., II, 25, 40 : Item vitiosum est, cum id quod in aperto delicto positum est tamen aliqua tegitur defensione, hoc modo — Medea Cum te expetebant omnes florentissimo regno, reliqui ; mine desertum ab omnibus summo periclo sola ut restituam paro. 2&8 - 9 et Flor. 3 (in marg.) ? om. cdd. 264 Nonius, 79, 5 : ' Bount ' dictum a bourn mugitibus ... — Nuntius Clamore et sonitu colles resonantes bount. 265 Macrobius, S., VI, 1, 36 : ' Diversi circumspiciunt ' . . . — diversi circumspicimus, horror percipit. 3ee8lfrlascja5wavv0jdgad6959g93 269707 269706 2026-06-09T11:19:44Z Saumache 27923 269707 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor=Marcus Pacuvius |OperaeTitulus=Tragoediarum fragmenta |OperaeWikiPagina=Tragoediae (Pacuvius) |Annus= Saeculo II a.Ch.n. |SubTitulus= |Editio= 1936, Londinii; apud ''Fragments and Specimens of Early Latin volume II'', pp 189-353. |Recensor=E. H. Warmington |Fons= [https://archive.org/details/L314RemainsOfOldLatinIILiviusAndonicusNaeviusPacuviusAccius/page/n189/mode/1up archive.org] |Genera=Tragoediae }} [[#Antiopa|Antiopa]] ⸱ [[#Armorum iudicium|Armorum iudicium]] ⸱ [[#Atalanta|Atalanta]] ⸱ [[#Chryses|Chryses]] ⸱ [[#Dulorestes|Dulorestes]] ⸱ [[#Hermiona|Hermiona]] ⸱ [[#Iliona|Iliona]] ⸱ [[#Medus|Medus]] ⸱ [[#Niptra|Niptra]] ⸱ [[#Pentheus|Pentheus]] ⸱ [[#Periboea|Periboea]] ⸱ [[#Teucer|Teucer]] ⸱ [[#Paulus|Paulus]] [[#Niptra|Niptra]] ⸱ [[#Paullus|Paullus]] ⸱ [[#Pentheus|Pentheus]] ⸱ [[#Periboea|Periboea]] ⸱ [[#Ex incertis fabulis|Ex incertis fabulis]][[#Niptra|Niptra]] ⸱ [[#Paullus|Paullus]] ⸱ [[#Pentheus|Pentheus]] ⸱ [[#Periboea|Periboea]] ⸱ [[#Pacuvii epigramma|Pacuvii epigramma]] ==Antiopa== ==Armorum iudicium== ==Atalanta== ==Chryses== ==Dulorestes== ==Hermiona== ==Iliona== ==Medus== <poem> {{c|''Medus''}} Accessi . . . Aeam et tonsillam pegi laeto in litore.<ref>Festus p356 Müller [https://archive.org/details/deverborumsigni00fest/page/356/mode/1up ]</ref><ref>[[Institutiones grammaticae/Liber X#32/Institutiones grammaticae 10.32]]</ref>{{r|231}} <!--Charisius, ap. G.L., T., 102, 20 : ' Heres,' ' parens,' ' homo ' . . . masculino genere semper dicuntur. . . , Pacuvius in Medo, cum ostenderet a Medo matrem quaeri ... —-->{{c|''Medus''}} {{gap|14em}}te, Sol, invoco,{{r|232}} inquirendi ut mei parentis mihi potestatem duis.{{r|233}} 234-5 Censorinus, ap. G.L., VI, 614, 2 : Aristophanius anapaestus — - Axena Ponti per freta Colchos denique delatus adhaesi, . . . implet pedes septem et semipedem. Anapaestus oetonarius — Ore beato lumine volitans, qui per caelum Candidas equitas, recipit eosdem pedes praeter semipedem. 236 Nonius, 324, 24 : ' Tlico 1 significat statim, mox ... — Medus Repudio auspicium ; regrediundum est ilico. 237 Charisius, ap. G.L., I, 133, 2 r 'Is eius ei eum * vel * im,' numero plurali { is,' ut est loeutus Pacuvius in Medo — Perses Ques sunt is ? ? Ignoti nescioques ignobiles. Cp. Chads., ap. Q.L., T, 91, 19; Prise., ap. O.L., III, 9, 1G. 238 Nonius, 73, 20 : * Abiugat,' separat, alienat ... — Perses Quae res te ab stabulis abiugat ? Medus Certum est loqui. 239 Nonius, 407, 23 : * Vagas ' pro vagaris ... — ■ Perses Quid tandem ? Ubi ea est ? Quod receptat se ? Medus Exul incerta vagat 40 Nonius, 77, 16 : ' Baetere,' id est ire . . . — Med us Si resto. pergit ut earn, si ire conor, prohibet baetere ! 241 Diomedes, ap. G.L., II, 382, 14 : ' Attingo ' . . . sine n littera dictum . . . ut Pacuvius in Medo — Perses Custodite istunc vos, ne vim qui adtolat neu qui adtigat. Cp. Non., 246, 4. 242 Cieero de Inv., I, 19, 27 : Fabula est in qua nec verae nec veri similes res continentur, cuiusmodi est — Angues ingentes alites iuncti iugo. Cp. Victorin., ad loc. ; Ciceron., de Rep., Ill, 9, 14 : . . . illo Pacuviano . . . alitum anguium curru. 243 Nonius, 506, 15 : ' Fulgere ' correpte pro fulgere . . . — linguae bisulcae actu crispo fulgere. 244-5 Priscianus, ap. G.L.> II, 87, 15 : Vetustissimi tamen coinparativis huiuscemodi sunt usi ... — ■ mulier egregissima forma 246 Nonius, 178, 7 : * Tetinerit * pro tenuerit ... — Chorus Ccdo quorsum itincr tctinissc aiunt? 247 Scrv. auct., ad Aen., XI, 543 : . . . (Camillo) significant deorum praeministrum, unde Vergilius bene ait Metabum Camillam appellasse filiam, scilicet Dianae ministraru. Nam et Pacuvius in Medo cum de Medea loqueretur — Chorus Caelitum Camilla, expectata advenis. Salve, hospita ! Cp. Macrob., S. t III, 8, 7. 248 Nonius, 74, 21 : ' Averruneare,' avcrtere . . . — Medea Possum ego istam capite eladem averruncassere. 249 Nonius, 170, 15 : ' Sempiterne ' . . . — populoque ut faustum sempiterne sospitent. Cp. Non., 176, 5. 250 Festus, 436, 2 : ' Super ' . . . ponitur etiam pro de, Graeca consuetudine, ut i 11 i dicunt v-nip ... — Perses Qua super re interfeetum esse dixisti Hippotem ? 251 Festus, 226, 29 : ' Ostentum ' non solum pro portento poni solere, sed etiam participialiter . . . testimonio est Pacuvius in Medo — Medea Atque eeeum in ipso tempore ostentum senem. 252 Schol. ad A en., V, 93 : ' Altaria ' . . . — Aeetes vitam propagans exanimis altaribus. 253-6 Cicero, Tusc. Disp., Ill, 12, 26 : Quid ? Ilium filium Solis nonne patris ipsius luce indignuin putas ? — Refugere oeuli. corpus macie extabuit ; laerimae percdere nmore exsanguis genas ; sit urn inter oris barba pedore horrida intonsa infuscat pectus inluvie scabrum. Haec mala, o stultissime Aeeta, ipse tibi addidisti; non inerant in cis quae tibi casus invcxcrat . . . sed maeres videlicet regni desiderio, non filiae. Illam enim oderas, et iure fortasse; regno non aequo animo carebas. 257 Nonius, 197, 28 : ' Quis ' ct generi feminino attribui posse veterum auctoritas voluit . . . Pacuvius — Aeetes Quis tu es mulicr quae me insueto nuneupasti nomine ? Cp. Pompei., ap. G.L., V, 206, 27; Varr., L.L., VI, 60 (. . , tern in Medo), al. 258-9 Nonius, 6, 21 : ' Calvitur ' dictum est frustratur ... — Medea Sentio, pater, te vocis calvi similitudine. et— Aeetes Sed quid conspicio ? Num me lactans calvitur aetas ? 260 Cicero, Tusc. Disp., IV, 32, 69 : Quid ait ex tragoedia prineeps ille Argonautarum . . . {Enn., ' i/cc/.' 286). Quid ergo ? Hie ainor Medeae quanta miseriarum excitavit ineendia ! Atque ea tamen apud alium poetam patri dieere audet se eoniugem habuisse — Medea ilium Amor quern dederat, qui plus pollet potiorque est patre. 261-3 Auctor, ad Herenn., II, 25, 40 : Item vitiosum est, cum id quod in aperto delicto positum est tamen aliqua tegitur defensione, hoc modo — Medea Cum te expetebant omnes florentissimo regno, reliqui ; mine desertum ab omnibus summo periclo sola ut restituam paro. 2&8 - 9 et Flor. 3 (in marg.) ? om. cdd. 264 Nonius, 79, 5 : ' Bount ' dictum a bourn mugitibus ... — Nuntius Clamore et sonitu colles resonantes bount. 265 Macrobius, S., VI, 1, 36 : ' Diversi circumspiciunt ' . . . — diversi circumspicimus, horror percipit. </poem> ==Niptra== ==Pentheus== ==Periboea== ==Teucer== ==Paulus== ==Ex incertis fabulis== ==Pacuvii epigramma== 2iao01de56s6tfnw6md9a82fpzl0vv9 269708 269707 2026-06-09T11:21:54Z Saumache 27923 269708 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor=Marcus Pacuvius |OperaeTitulus=Tragoediarum fragmenta |OperaeWikiPagina=Tragoediae (Pacuvius) |Annus= Saeculo II a.Ch.n. |SubTitulus= |Editio= 1936, Londinii; apud ''Fragments and Specimens of Early Latin volume II'', pp 189-353. |Recensor=E. H. Warmington |Fons= [https://archive.org/details/L314RemainsOfOldLatinIILiviusAndonicusNaeviusPacuviusAccius/page/n189/mode/1up archive.org] |Genera=Tragoediae }} [[#Antiopa|Antiopa]] ⸱ [[#Armorum iudicium|Armorum iudicium]] ⸱ [[#Atalanta|Atalanta]] ⸱ [[#Chryses|Chryses]] ⸱ [[#Dulorestes|Dulorestes]] ⸱ [[#Hermiona|Hermiona]] ⸱ [[#Iliona|Iliona]] ⸱ [[#Medus|Medus]] ⸱ [[#Niptra|Niptra]] ⸱ [[#Pentheus|Pentheus]] ⸱ [[#Periboea|Periboea]] ⸱ [[#Teucer|Teucer]] ⸱ [[#Pentheus|Pentheus]] ⸱ [[#Periboea|Periboea]] ⸱ [[#Paulus|Paulus]] ⸱ [[#Ex incertis fabulis|Ex incertis fabulis]] ⸱ [[#Pacuvii epigramma|Pacuvii epigramma]] ==Antiopa== ==Armorum iudicium== ==Atalanta== ==Chryses== ==Dulorestes== ==Hermiona== ==Iliona== ==Medus== <poem> {{c|''Medus''}} Accessi . . . Aeam et tonsillam pegi laeto in litore.<ref>Festus p356 Müller [https://archive.org/details/deverborumsigni00fest/page/356/mode/1up ]</ref><ref>[[Institutiones grammaticae/Liber X#32/Institutiones grammaticae 10.32]]</ref>{{r|231}} <!--Charisius, ap. G.L., T., 102, 20 : ' Heres,' ' parens,' ' homo ' . . . masculino genere semper dicuntur. . . , Pacuvius in Medo, cum ostenderet a Medo matrem quaeri ... —-->{{c|''Medus''}} {{gap|14em}}te, Sol, invoco,{{r|232}} inquirendi ut mei parentis mihi potestatem duis.{{r|233}} 234-5 Censorinus, ap. G.L., VI, 614, 2 : Aristophanius anapaestus — - Axena Ponti per freta Colchos denique delatus adhaesi, . . . implet pedes septem et semipedem. Anapaestus oetonarius — Ore beato lumine volitans, qui per caelum Candidas equitas, recipit eosdem pedes praeter semipedem. 236 Nonius, 324, 24 : ' Tlico 1 significat statim, mox ... — Medus Repudio auspicium ; regrediundum est ilico. 237 Charisius, ap. G.L., I, 133, 2 r 'Is eius ei eum * vel * im,' numero plurali { is,' ut est loeutus Pacuvius in Medo — Perses Ques sunt is ? ? Ignoti nescioques ignobiles. Cp. Chads., ap. Q.L., T, 91, 19; Prise., ap. O.L., III, 9, 1G. 238 Nonius, 73, 20 : * Abiugat,' separat, alienat ... — Perses Quae res te ab stabulis abiugat ? Medus Certum est loqui. 239 Nonius, 407, 23 : * Vagas ' pro vagaris ... — ■ Perses Quid tandem ? Ubi ea est ? Quod receptat se ? Medus Exul incerta vagat 40 Nonius, 77, 16 : ' Baetere,' id est ire . . . — Med us Si resto. pergit ut earn, si ire conor, prohibet baetere ! 241 Diomedes, ap. G.L., II, 382, 14 : ' Attingo ' . . . sine n littera dictum . . . ut Pacuvius in Medo — Perses Custodite istunc vos, ne vim qui adtolat neu qui adtigat. Cp. Non., 246, 4. 242 Cieero de Inv., I, 19, 27 : Fabula est in qua nec verae nec veri similes res continentur, cuiusmodi est — Angues ingentes alites iuncti iugo. Cp. Victorin., ad loc. ; Ciceron., de Rep., Ill, 9, 14 : . . . illo Pacuviano . . . alitum anguium curru. 243 Nonius, 506, 15 : ' Fulgere ' correpte pro fulgere . . . — linguae bisulcae actu crispo fulgere. 244-5 Priscianus, ap. G.L.> II, 87, 15 : Vetustissimi tamen coinparativis huiuscemodi sunt usi ... — ■ mulier egregissima forma 246 Nonius, 178, 7 : * Tetinerit * pro tenuerit ... — Chorus Ccdo quorsum itincr tctinissc aiunt? 247 Scrv. auct., ad Aen., XI, 543 : . . . (Camillo) significant deorum praeministrum, unde Vergilius bene ait Metabum Camillam appellasse filiam, scilicet Dianae ministraru. Nam et Pacuvius in Medo cum de Medea loqueretur — Chorus Caelitum Camilla, expectata advenis. Salve, hospita ! Cp. Macrob., S. t III, 8, 7. 248 Nonius, 74, 21 : ' Averruneare,' avcrtere . . . — Medea Possum ego istam capite eladem averruncassere. 249 Nonius, 170, 15 : ' Sempiterne ' . . . — populoque ut faustum sempiterne sospitent. Cp. Non., 176, 5. 250 Festus, 436, 2 : ' Super ' . . . ponitur etiam pro de, Graeca consuetudine, ut i 11 i dicunt v-nip ... — Perses Qua super re interfeetum esse dixisti Hippotem ? 251 Festus, 226, 29 : ' Ostentum ' non solum pro portento poni solere, sed etiam participialiter . . . testimonio est Pacuvius in Medo — Medea Atque eeeum in ipso tempore ostentum senem. 252 Schol. ad A en., V, 93 : ' Altaria ' . . . — Aeetes vitam propagans exanimis altaribus. 253-6 Cicero, Tusc. Disp., Ill, 12, 26 : Quid ? Ilium filium Solis nonne patris ipsius luce indignuin putas ? — Refugere oeuli. corpus macie extabuit ; laerimae percdere nmore exsanguis genas ; sit urn inter oris barba pedore horrida intonsa infuscat pectus inluvie scabrum. Haec mala, o stultissime Aeeta, ipse tibi addidisti; non inerant in cis quae tibi casus invcxcrat . . . sed maeres videlicet regni desiderio, non filiae. Illam enim oderas, et iure fortasse; regno non aequo animo carebas. 257 Nonius, 197, 28 : ' Quis ' ct generi feminino attribui posse veterum auctoritas voluit . . . Pacuvius — Aeetes Quis tu es mulicr quae me insueto nuneupasti nomine ? Cp. Pompei., ap. G.L., V, 206, 27; Varr., L.L., VI, 60 (. . , tern in Medo), al. 258-9 Nonius, 6, 21 : ' Calvitur ' dictum est frustratur ... — Medea Sentio, pater, te vocis calvi similitudine. et— Aeetes Sed quid conspicio ? Num me lactans calvitur aetas ? 260 Cicero, Tusc. Disp., IV, 32, 69 : Quid ait ex tragoedia prineeps ille Argonautarum . . . {Enn., ' i/cc/.' 286). Quid ergo ? Hie ainor Medeae quanta miseriarum excitavit ineendia ! Atque ea tamen apud alium poetam patri dieere audet se eoniugem habuisse — Medea ilium Amor quern dederat, qui plus pollet potiorque est patre. 261-3 Auctor, ad Herenn., II, 25, 40 : Item vitiosum est, cum id quod in aperto delicto positum est tamen aliqua tegitur defensione, hoc modo — Medea Cum te expetebant omnes florentissimo regno, reliqui ; mine desertum ab omnibus summo periclo sola ut restituam paro. 2&8 - 9 et Flor. 3 (in marg.) ? om. cdd. 264 Nonius, 79, 5 : ' Bount ' dictum a bourn mugitibus ... — Nuntius Clamore et sonitu colles resonantes bount. 265 Macrobius, S., VI, 1, 36 : ' Diversi circumspiciunt ' . . . — diversi circumspicimus, horror percipit. </poem> ==Niptra== ==Pentheus== ==Periboea== ==Teucer== ==Paulus== ==Ex incertis fabulis== ==Pacuvii epigramma== g8iliwoviuix20p57u919hdgck5h9oc