Heroides (Vincartius)

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="la">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikisource</sitename>
    <dbname>lawikisource</dbname>
    <base>https://la.wikisource.org/wiki/Pagina_prima</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.8</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Specialis</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Disputatio</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Usor</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Disputatio Usoris</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Vicifons</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Disputatio Vicifontis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fasciculus</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Disputatio Fasciculi</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Disputatio MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Formula</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Disputatio Formulae</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Auxilium</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Disputatio Auxilii</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Disputatio Categoriae</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Scriptor</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Disputatio Scriptoris</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Pagina</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Disputatio Paginae</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Liber</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Disputatio Libri</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulus</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Disputatio Moduli</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Heroides (Vincartius)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72247</id>
    <revision>
      <id>272503</id>
      <parentid>272429</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T09:50:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>/* Epistola II. Xaverias Jasso parenti. */</comment>
      <origin>272503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120402" sha1="23tn5jltmp1sayt495jtkpoc53jyr54" xml:space="preserve">{{in progressu}}{{titulus2
|Scriptor=Ioannes Vincartius
|OperaeTitulus= Sacrarum Heroidum epistolae
|Annus=1639
|Genera=epistulae, elegi
|Fons=[[Liber:IoannisVincartiiSacrarumHeroidumEpistolae.pdf|liber]]
|Editio=Moguntiae 1737
}}
&lt;poem&gt;


&lt;big&gt;''R. P. Joannis Vincartii Gallobelgae Insulani''&lt;/big&gt;
&lt;big&gt;''e Societate Jesu ''&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;'''Sacrarum Heroidum epistolae'''&lt;/big&gt;

editio novissima 
Moguntiae sumptibus Joannis Friderici Krebsii, bibliopol. academici, 
anno MDCCXXXVII


&lt;/poem&gt;

=Liber I.=
==Epistola I. &lt;br&gt;Maria Christo.==
''Argumentum''

''Cum Hebraeis lege sancitum esset, ter anno Jerosolymam templum adirent; eoque Joseph, ex more cum MARIA &amp; puero JESU jam duodenni, profectus esset in Paschate, qui dies apud Judaeos praecipuae observantiae, &amp; cultus erat: accidit, ut Jesus clam parentibus, facta ablatione Nazarethum revertentibus, Jerosolymae remanserit. Quod statim MARIA, ad primam scilicet reditus vesperam animadvertit: siquidem puerum antehac viris permistum arbitrata, qui diversam a feminis viam tenebant: subito vi ingentis doloris saucia, filio requirendo animum pedesque convertit. Verum cum Jerosolymae diem jam tertium partim labore itineris, partim luctu atque angore fatigata, frustra impenderet; hanc Epistolam ad eum scribit, mittitque per Angelum. In hac autem quidquid questus et lacrymarum maternus amor exprimit, operose adhibet: tum et rationum momenta precesque aggerit, quibus amissum profugumque inducat, ut quantocyus revertatur, seseque matri afflictissimae restituat'', Luc. 2. 
 
SYMBOLUM.

&lt;poem&gt;
[[Fasciculus:Maria symbolum.jpg|450px]]

Turtur hic et ''Virgo'' uti loco proximae, ita &amp; simul gemunt: turturi enim id proprium esse docet ''Plinius'' et ''Virg''. Eclog. 1.

::Nec gemere aeria cessabit turtur ab ulmo.

Si causam inquiras, certe ut turturi amissum comparem, ita et ''Mariae'' Filium lugenti, merito adscripseris.
&lt;/poem&gt;
&lt;hr&gt;
 
 
''Quia sola.''
            
 
&lt;hr&gt;
&lt;poem&gt;
Mittitur a Solymis, ubi te, mea gaudia, Fili,
     Perdidimus, luctus nuntia charta mei:
Ut te non lateat: tamen haec tibi Mater, Jesu,
     Tradidit Aligeri verba ferenda manu.
{{Versus|5}}Ad questus pia turba meos properavit? amicam
     Et notus Gabriel obtulit ales opem.
Attamen, heu! quantum diversam vidit ab illa,
     Cum tu visceribus conciperere meis! 
Qui mihi tunc niveo candebat lumine vultus,
     {{Versus|10}}Fuscabat madidas nubilus imbre genas.
Nec male: venturi solis mihi nuntius ille
      Obtigit; amissi nuntius alter erat.
Quod facit hoc gratum est: I protinus, Angele, dixi:
     Longa mihi damni vel brevis hora mei.
{{Versus|15}}Nectuntur scribendo morae? suffecerit istud
     Dicere vel sola, voce: MARIA dolet.
Scribo tamen; sic cogit Amor: quamtumlibet udis 
      Luminibus calami praepediatur opus,
Quascunque aspicies charta squallente lituras,
      {{Versus|20}}Perlege; materna pondera vocis habent.
Tertius affusas sol mundo eliminat umbras, 
      Et madidam sparso lumine siccat humum.
Cum mihi, sed frustra pedus suspiria rumpunt,
      Et Solyma amissus quereris urbe puer.
{{Versus|25}}Sive diem numeres, seu tardae tempora noctis;
      Non caruit lacrimis ille, nec illa meis
Saepe locum incusans, qui nos acceperat ambos,
      Venimus (exclamo) si duo, redde duos.
Vel nato matrem, vel natum redde parenti:
      {{Versus|30}}Quodlibet hospitium, dulce duobus erit.
Cur animis juncti tecto non jungimur uno?
      Heu! ubi pars nostri maxima, ''Christe'', lates.
Haec ego dum gemebunda queror, subnixa fenestrae,
      Pallidaque aspiciens sidera, tristis eram.
{{Versus|35}}Nimirum ut tacito pallentia sidera mundo
      Eniteant, summae fluminis unus abes,
Pene (fatebor enim): caelo convicia feci,
      Ausaque sum verbis astra ferire meis,
Astra, quid? inclamo: Reges duxistis Eoos&lt;ref&gt; Eous, matutinus, sive Orientalis; Graecis enim ἥως &amp; ἕως ''aurora'' dicitur.&lt;/ref&gt;
     {{Versus|40}}Ad cunas pueri, qui mihi natus erat: 
Ducite nunc matrem; nec enim male debita posco?
     Utque reor, parvum est, quod praeeatis iter
Vix ea finieram, caelo indoluisse putabis
     Sidera, nube luas occuluere faces.
{{Versus|45}}Ite, licet, stellae; confundite nubibus ora,
     Non regitur vestro lumine noster amor.
Sidera bina tui, ''Jesu'', quaeruntur ocelli,
     Sidera maternam ducere docta ratem.
Caetera quid memorem? seu primi vesperis umbras,
     {{Versus|50}}Seu loco tristitiae conscia facta meae? 
Reddita erant Solymo Paschalia munera templo,
     Coeperat et nota quisque redire via.
Josephus comes inde viris, comes inde redibam
     Matribus: incertum, cui comes ipse fores.
{{Versus|55}}Credula res amor est; male sed conjecimus ambo
     Inter et isse viros, inter et isse nurus
Interea Ramae Gabaeque&lt;ref&gt;Rama et Gabaa sive Gabe, urbes, quae Hierosolyma Nazarethum revertentibus primae occurrunt: et Gabaa quidem Saulis.&lt;/ref&gt; relinquimus urbes,
      Cissaeaque&lt;ref&gt; Filii Cis ortu, ac postea regio domicilio nobilis.&lt;/ref&gt;, olim regia tecta, domos,
Jamque propinquabam Macmas&lt;ref&gt; Macmus oppdulum quinto abs Jerosolyma lapide: quo vero simile est Mariam ac Josephum prima reditu vespera pervenisse.&lt;/ref&gt;, fistique jubebat
     {{Versus|60}}Ultima pars lucis, primaque noctis iter.
Cum mihi nescio qua subito formidine tactae,
     Incerto moestum vulnere pectus erat.
Nec tenui gemitum: stabat quae proxima nobis,
     Quid subiti casus pectora turbat? ait.
{{Versus|65}}Ipsa ego nil aliud quam formidare locuta;
     Suppressi lacrimis caetera verba meis.
Scilicet hinc aberas, frustra quaerendus, JESU,
     Sive viros inter postmodo, sive nurus
Fit clamor: gemitusque: feror circum anxia mater: 
     {{Versus|70}}Acta est in lacrimis nos mihi: quanta fuit!
Mane erat; egredimur flentes, Solymamque redimus!
     Tempestiva meis, heu, nimis illa malis!
Quid facis o Solyme? quo te vesania raptat?
     Quo mihi commisso durior esse potes?
{{Versus|75}}Infantem&lt;ref&gt;In purificatione quando ex lege oblatura filium in Jerusalem detulit.&lt;/ref&gt; quondam dedimus tibi; furta rependis:
     Heu! mala perfidiae nuntia prima tuae!
Dura sed est Solyme, nec nostris surda querelis
     Tangitur immiti condita rupe Sion.
Affer opem, Jesu, incestamque revise parentem:
     {{Versus|80}}Pius mora quam lethum, te sine, fellis habet.
Confiteor , quondam peregrinas visimus oras,
     Qua prope limosis Nilus&lt;ref&gt;Nilus Aegypti fluvius, qui et eandem alluvione sua oblimat fecundatque.&lt;/ref&gt; oberrat aquis.
Dulce tamen sic ire fuit, comes additus ibas;
     Exulis et nati mater et exul eram.
{{Versus|85}}Sarcina pendebas collo, brevibusque lacertis
     Quam premeres matrem, tam leve pondus eras.
At modo qua Solymae profugus statione moreris.
     Nec mihi, quae subeas limina, scire licet.
Hinc Josephus abit; feror huc; clamatur, Jesu,
     {{Versus|90}}Sed loca, quod reddant, nil nisi nomen habent.
Est aliquid (fateor) nobis locus adgemit: ille,
     Quam differs, matri ferre videtur opem.
Interea, quas calco, viae ploratibus hument,
     Combibit et lacrimas quaelibet herba meas.
{{Versus|95}}Ventum erat ad portas: qui stabat miles in armis,
     Multa mihi de te, multa rogatur anus,
Addimus et faciles (si te modo viderit usquam)
     Quo citius nobis repperiare, notas.
Bisseno puer est anno, violacea vestis,
     {{Versus|100}}De tenui filo; textile matris opus.
Caesaries illi crispum flavescit in aurum,
     Depingit niveas purpura viva genas.
Laetitiam vultu spirat; cognoscitur illa:
     Tolle fugam, nulla parte dolendus erit.
{{Versus|105}}Illa libi visum templi circum atria, narrat:
     Egressum muris, altera narrat anus.
Accrescunt curae: nunc huc, nunc dividor illuc:
     Ardor inexpertum nil sinit esse meus. 
Et modo per Solymae vicos, templique recessus,
     {{Versus|110}}Et modo mactandas quaereris inter oves,
Excurro, surgunt oleis&lt;ref&gt;Mons olivarum.&lt;/ref&gt; qua culmina: vel quae
     Golgotheus&lt;ref&gt; Golgotheus Calvariae mons ab Hebraeo Golgotha.&lt;/ref&gt; siccis ossibus albet apex.
Quin Zachariadae&lt;ref&gt;Zachariades Joannes Baptista a Zacharia patre.&lt;/ref&gt; quoties latebrosa recursant
     Tesqua, illuc etiam me novus ardor agit:
{{Versus|115}}Quis scit enim, mores num fors pertaesus iniquos,
     Ponere vis ista bis duo lustra casa?
Effice, quidquid erit; partes veniamus in illas?
     Possumus et nuda ponere corpus humo.
Et mihi mella placent, quernis sudantia truncis;
     {{Versus|120}}Quique litim gelidae proluit humor aquae.
Ipsa comes veniam; nec me spelaea movebunt,
     Antrave crudeles sueta fovere lupus 
Nimirum sylva, si quis lupus accubat ista,
     Hospitio accepit mitior esse tuo.
{{Versus|125}}Nec nocet hic serpens, nec virus lusibus apta
     Vipera&lt;ref&gt;Habitabit lupus cum agno, et delectabitur infans ab ubere super foramine aspidis, et in caverna reguli qui ablactatus fuerit, manum suam mittet. Isa., 8. ''Quod quidam ad tempus referunt, impletumque aiunt ad litteram in Joanne Baptista, qui puer in desertis habitans, leonibus ac serpentibus innoxie colludere solitus fertur''.&lt;/ref&gt;, quo quemquam laedere possit, habet,
Ipsa ego poma legam, summis pendentia ramis
     Et plenae carpam dulcia fraga manu.
Sic agimur votis: quantus, dulcissime, nosti,
     {{Versus|130}}Sis mihi nunc Solyma perditus Urbe, dolor,
Et dolor et timor est: auget timor ipse dolorem,
     Dum tam falsa animus, quam mala certa timet?
Seu quis Pontificis, seu Praesidis atria narret:
     Haec mihi sunt ipso nomina dura sono.
{{Versus|135}}Seu quis Maltacidem&lt;ref&gt;12. Maltacides Archelaus, Herodis Infanticidae ex Maltace conjuge filius.&lt;/ref&gt;  Solymaea viderit aula:
     Maltacides nostri causa timoris erat.
Interdum timui, ne quod sine matre vagaris,
     Causa tuae fuerim forsitan ipsa fugae.
Parce precor, puerum tractavi viribus impar;
     {{Versus|140}}Caetera femineae non valuere manus
Quod primum gelidae sensisti frigora brumae,
     Straminea recubans vix bene natus humo:
Quid potui genitrix? genitor sic jusserat edi,
     Idque tuum fuerat jussa sequentis opus,
{{Versus|145}}Attamen et madidos siccavi flentis ocellos,
     Et tepido fovi membra tenella sinu.
Lac quoque molle dedi: panem crescentibus annis,
     Et quidquid potui reddere mater opis.
Debueras aliam, puer, ascivisse parentem:
     {{Versus|150}}Ancillae officio vix bene digna fui.
Atque utinam ancillas inter modo! forte petenti
     Porrigerem prompti candida liba manu.
Haecque tibi tradens, puer et pulcherrime, matre
     Quo sine, subjicerem, quo sine matre fugis?
{{Versus|155}}Hic remane paullum, matremque accersero; dicar
     Hoc, ancillarum quae tibi cunque favet!
Interea lacrimis, dum scribo, perpluor oras
     Vixque capit jussas uda tabella notas:
Solatur Joseph (socio nam scribimus illo)
     {{Versus|160}}Mox erimus plures: nec puto, fallor, ait,
Effice nos plures, lacrimis, precibusque petite,
     Et penitus toto corde recepte mihi.
Sic faveant Genii, caeli laetissima turba,
     Sed proe jam lacrimas maesta videre meas,
{{Versus|165}}Sic mihi fuccrescant majora ad vulnera vires,
     Golgotheo quando monte sequendus eris.
Sic mihi parcat Amor, donec te funere perdam,
     Deque tuo nostrum, transeat hasta latus.
Sic mea supremo claudatur Epistola voto.
     {{Versus|170}}Quod cupiam vultu matris amante legi.
Vel puer ad matrem fugitive revertere: vel me,
     Quo properas, Domini more venire jube.
 
&lt;/poem&gt;
===Notae===
&lt;small&gt;&lt;references /&gt;&lt;/small&gt;

==Epistola V. &lt;br&gt;Dorothea Theophilo.==
''Argumentum''
 
''Saeviente in Christianos Maximiano, ferunt Caesareae, Cappadociae oppido ''Dorotheam'' virginem extitisse prosapia nobili: quae, quid in hominem supra aeatem et sexum virtus posset, egregie ostendit; nam tum ab Apricio Praeside Diis sacrificare juberetur, eo usque processit, ut nec deliciis, nec suppliciis tentata, a fide recesserit. Et vero inter cruciatus dixisse affirmant, eapropter tormenta nihil se habere:  quod iis videlicet, aditus sibi in coelestes hortos at vireta patesceret, ubi pomis at rosis deliciaretur. Cum autem id temporis, utique Februario mense, aspero gelu solum rigeret, plures id joculari risu excepere: quos inter ''Theophilus'' juvenis Causidicus dixisse fertur: Transmitteret ad se, quas jactabat hortorum delicias ac fruges, si veras. Adpromisit ''Dorothea''. Quare jam capitis damnata, cum ad supplicii locum raptaretur: Angelus Ephebi in habitu cultuque recentes ei rosas ac poma obtulit. Illum ergo ''Dorothea'' cum hac Epistola ad ''Theophilum'' mittit: adhortans, uti ex munere reddito, fidem ipse quoque capesseret: quod &amp; fecit, adeoque constanter, ut et mortem pro eo (''Dorotheae'' exemplum secutus) eodemque die, quo ipsa capite plexa est, generose ac fortiter obiverit.'' Surius Tom. I. Martyrol. Rom. 6. Febr.''
 
SYMBOLUM.
 
&lt;poem&gt;
[[Fasciculus:Maria symbolum.jpg|450px]]
 
''Theophilus'' ad oblatam rosam sine mora in ''Dorotheae'' fidem concedit, ex Fuco mutatus quasi in Apem; quam scripsit Plinius ''lib.'' 21. ''cap.'' 11. rosis maxime allici &amp; delectari. 
&lt;/poem&gt;
&lt;hr&gt;
 
 
::::'' — — — Tantus utrinque''
''Urget mellis amor.''
 
 
&lt;hr&gt;
&lt;poem&gt;
Quae nova ''Theiophilo'' transmittit charta salutem,
    ''Dorotheae'' casti pignus amoris habet,
Perlege quodcunque est, &amp; aperto tange canistro
    Elysias inter mitia poma rosas.
{{Versus|5}}Neve reformides hybernae tempora brumae;
    Neu dicas magicae, quod damus, artis opus.
Pone metum; tortis hic nulla venefica rhombis:
    Saevaque; Thessalico&lt;ref&gt; Thessali Graeciae populi, incantationibus at veneficiis olim famosi.&lt;/ref&gt; carmine fallit anus.
Esto, aer gelidis Aquilonis inhorreat alis,
    {{Versus|10}}Duratamque alta sub nive claudat humum.
Hoc terrae vitium est: facies nitet altera caelo
    Nec nive, nec duro laeditur illa gelu.
Illic purpurei circum pascuntur Amores,
    Vernaque pacatis otia rebus agunt.
{{Versus|15}}Illic perpetuo vestitur gramine campus,
    Nec riget excussi spina relicta rosa,
Credere si dubitas, quae mittimus inspice poma,
    Quaeque tibi Angelica dona feruntur ope.
Nam quid ego sileam? capitis damnata trahebar,
    {{Versus|20}}Inque meis oculis lictor et ensis erant.
Cum subito cuneos inter, turbamque frementem
    Aliger aspectus constirit ante meos.
Candida vestis erat, picto circumdata lymbo,
    Arte velut Phrygia&lt;ref&gt;Phryges minoris Asiae populi, pingendi acu olim peritissimi: unde et similium vestium artifices Phrygiones appellati.&lt;/ref&gt; sutilis ornat acus.
{{Versus|25}}Aurea subductam mordebat fibula pallam,
     Qualis ad excursus pingitur ales Amor,
Lactea frons illi, compti sine lege capilli,
     Transierat pomi fusus in ora rubor.
Et prior ille mihi dubitanti scribere, dixit,
     {{Versus|30}}Scribe: dabit victas id tua jura manus.
Novimus hunc; plus est quam nomine&lt;ref&gt; Theophilus, id est, amans Deum.&lt;/ref&gt; notus amator.
     Mollia pacatae femina mentis alit,
Utque iit hoc verum (quantum reminiscor) habebas
     Jam tunc ora sacro nomine digna tegi.
{{Versus|35}}Da veniam, primae si scribimus acta juventae:
     Forsan et hic aliquid, quod juvat, esse potest.
Vix mihi bissenas messes numeraverat annus,
     Cum prima incipiens corda momordit Amor.
Nec malus ille fuit: caelesti scilicet arcu
     {{Versus|40}}Quae mihi distrinxit tela, salutis erant.
Ex hinc foeminei coeperunt taedia cultus:
     Taedia singultu saepe notata meo.
Nil mihi cum speculo, cultu formosa videri,
     Ista inter multas ultima cura fuit.
{{Versus|45}}Clausa domo, laterique latus conjuncta parentis,
     Davidicam&lt;ref&gt; S. Hieronymus Psalmos Davidicos valde Virginibus commendabat: hinc ad Laetam de institutione filiae, ''Turpia'' inquit, ''verba non intelligat, Cantica mundi ignoret: adhuc tenera lingua Psalmis dulcibus imbuatur.''&lt;/ref&gt; didici sollicitare chelym.
O quoties medios rupi singultibus hymnos:
     Verbaque per lacrymas haec sonuere meas!
Urimur, o Jesu! carpunt praecordia flammae
     {{Versus|50}}Inque tuos thalamos me sacer ardor agit.
Quando erit, ut niveis Hymen cireumstrepat alis,
     Meque tibi casto foedere jungat Amor?
Audierat mater: feliciter ureris, inquit,
     Filia; sed monitis cautior esto meis.
{{Versus|55}}Tuta late; juvenesque procul vitare, memento:
     Et cave ''Theiophili'' nomine quisquis erit.
Ut formae illicium, speciosaque nomina gestet;
     Adversum Christo subdolus urget iter:
Credis et hoc nobis? optavi supplice voto,
     {{Versus|60}}Ut tuus ex vero nominis esset honor.
Falleris, adjeci; quem nobis rere timendum,
     Adde morae modicum, mater, amandus erit.
Nomina&lt;ref&gt; Theophilus, id est, amans Deum, uti supra annotavi; Dorothea vero, id est, donum Dei.&lt;/ref&gt; junguntur, quondam jungemur &amp; ipsi.
     Sic meus hinc nobis omnia captat Amor.
{{Versus|65}}Ludor: an adversis incumbis navita remis?
     Inque necaturas praecipitaris aquas?
Quo ruis infelix? quo te malus abripit aestus!
     Siste ratem, vento non volat illa suo,
Verbosas lites, clamosa negotia tractas,
     {{Versus|70}}Censerique ista primus in arte cupis.
Quid tibi cum caulis, causa si deficis una,
     Quae rigido sursum discutienda foro est:
Mitte malas lites suntne ista negotia tanti,
     Ut, dum alios servas, ipse perire velis?
{{Versus|75}}Inspice: sanguinea pendentis ab arbore Christi
     Quae nova concipias jura, volumen habet.
Nec tibi turpe puta, Christum coluisse: cruento
     Quantumvis trunco vile pependit onus.
Turpe Jovem coluisse fuit: cui turpiter usto
     {{Versus|80}}Cum Veneris placuit crimen, adulter erat.
Scilicet in stuprum simulato arsisse juvenco
     Dicitur, et nivea factus adulter ave&lt;ref&gt;Poetae fabulantur, Iovem in taurum transformatum Europam Phoenicum Regis filiam, et in cygnum Ledam Laconii Regis uxorem corrupisse.&lt;/ref&gt;.
Vincimus? an monitis necdum tractabile pectus.
     Duraque quod filicum robora vincat, habes?
{{Versus|85}}Christe, tuo tinctas rupisti sanguine cautes:
     Unum non poteris perdomuisse virum:
''Theiophite'' ah! quid ages? quae mittimus, inspice poma,
     Ingrati maculi pectoris illa rubent,
Caetera quid referam? jurantia scribere verba
     {{Versus|90}}Pene animus malo, quo caperere, fuit.
Sic quondam inscripto Cydippe&lt;ref&gt; Cydippe Virgo astu Acontii, se illi in uxorem pacifici visa est perlecto carmine, quod pulcherrimo pomo Acontius inscripserat: hi autem duo versus inscripti traduntur:
::''Juro tibi sane per mystica sacra Dianae,''
::''Me tibi venturam comitem, sponsamque futuram.''&lt;/ref&gt; prodita pomo,
     Venit in Idalias praeda cupita plagas.
Haec ego vel cultro, liquido vel desuper auro
     Scripsissem faustas inter habenda notas.
{{Versus|95}}Dorothea, ''hoc juro: vanas Jovis execror aras''
     ''Quodque colis Numen, hoc mihi Numen erit. ''
Jura licet contra moveas: laudata redirem
      Te conservato si rea fraudis agat.
Scilicet est aliquid, meditatis fraudibus uti;
     {{Versus|100}}Si, quem tu fallas, perdere nolle fuit.
Interea dum scribo,fremit mugitibus aer;
     Excussa est gremio littera pene meo,
Quid facis, o Borea? violentos comprime flatus,
     Si nescis, una plus mihi parte noces. 
{{Versus|105}}Justa peto? motam retinet moderantius auram
     Annuit et votis mitior ille meis.
Quin etiam obducto scribentem velat amictus
     Aliger, et coeptum perfice, dixit opus
Nil tibi sic venti, quamvis per nubila currant,
     {{Versus|110}}Officient, pluvia nec gravis imber aqua,
''Theiophile'', ah! quid agis? nullum sit in omine pondus:
     Frangor, et articulo dextra tremente labat.
Nimirum quoties mihi nomen Apritius exit;
     Terreor, et tacitus succutit olla pavor.
{{Versus|115}}Nempe tibi si fingis aprum, truculentior illo est:
     Fulmineo quamvis dente timendus aper.
Hic gladios, hic tela rotat, tonat igneus ore:
     Hic, quo te possis, perdere, fulmen habet.
At cur haec paveas? cur lethi territus umbra
     {{Versus|120}}Castra fugis, primo vix bene tacta pede?
Femina si potui ferrum superare tyranni,
     Tu vir ad exiguas commoveare minas?
Pone metum: nostris mersus cervicibus ensis,
     Idem acie posita jam tibi mollis erit,
{{Versus|125}}Forsiran et victrix adero cervice cruenta;
     Ocurramque oculis umbra benigna tuis.
''Theiophile'', ecquid adhuc dubitas succedere? dicam:
     Purpureis halat semita tota rosis.
Quacumque ingredior, rident caelestia Tempe,
     {{Versus|130}}Laetaque perpetuo gramine floret humus.
Da mihi te socium; dextram committe sorori
     Frater, et aeterni foederis adde fidem
Hic ubi constiteris; non sunt mendacia, dices:
     Ille locus fuerat sanguine dignus emi.
{{Versus|135}}Scribere plura cupit, quo nunc tibi scribimus, ardor:
     Sed brevis, heu! fati praepedit hora mei.
Dextra tenet calamum, sed nudo lictor in ense
     Imperat abrumpi, quod modo tractat opus,
Imperat et collo sparsos deducere crines;
     {{Versus|140}}Ne sistant gladii percutientis iter.
Nuda humeros, genibusque minor, nova victima caeli,
     Libratam expedio mox ferienda manum,
Haec est ''Dorotheae'' tibi nunc scribentis imago:
     Caetera qui scribat, ferreus ensis erit,
{{Versus|145}}Atque utinam mortis nostrae spectator adesses,
     Inque tuis oculis exigeretur opus!
Ut pius es, placidamque foves sub pectore mentem,
     Spectares madidis funera nostra genis.
Et (puto) suspirans ipso mucronis in ictu;
     {{Versus|150}}Quae cadit, (adjiceres) vivere digna fuit.
Vivere digna quidem, sed dignior ense recidi,
     Sicque Deo fusos evoluisse suos. 
Quod precor, hoc summum est, det ut oblita caede papyrus,
     Haec tibi sanguineis verba legenda notis.
{{Versus|155}}''Lacte&lt;ref&gt; Lacteus orbis sive circulus, quem Graeci γαλαξίαν vocant, a lactis candore, sive stellis albicantibus. De quo Ovid. I. Metam. 
::''Est via sublimis coelo manifesta sereno,'' 
::''Lactea nomen habet, candore notabilis ipso.''&lt;/ref&gt; olim caeli modo limina sanguine rorant;''
     ''Quo nofler praeiit calle sequendus Amor.''
Dorothea ''hac ivit et hac penetravit eadem''
     Theiophilus: ''dux haec funeris, ille comes.''
 
&lt;/poem&gt;
===Notae===
&lt;small&gt;&lt;references /&gt;&lt;/small&gt;

=Liber II.=
==Epistola VII. &lt;br&gt; Austraberta Frameildi.==
''Argumentum''
 
Austraberta'' Virgo ''Bateftridi'' Hedinensis Comitis in Morinis, ex ''Frameilde'' filia, cum ad ineundas nuptias importunius a parentibus urgeretur: clam e paternis aedibus cum ancilla et juniore fratre fugam arripuit. Igitur cum ad D. Audomarum Morinorum Antistitem devenisset, ac fugae causam exposuisset; ferunt ab eodem, quanquam multis et summis percibus, sacrum velum seu flammeum, (cujus gestatio pro consecratae pudicitiae tessera erat) obtinuisse; quod quidem hac Epistola ''Frameildi'' matri, quippe qui clandestino filiae discessu solicitae, aperit, simul metum ac moerorem tollit: Contendit autem maxime, ut facinoris fasti veniam impetret: addens id rei, non alio quam divino instinctu ac monitu se aggressum fuisse. Utque hujus rei fidem faciat, prodigia enarrat, quae ad id facinoris viam, simul audaciam illi fecere. Quippe viae decennis, cum super fonticulum puellari more colluderet, verticem sibi velo quasi obnubi conspexit. Dum et de Cantia flumine addit pedibus veluti solida humo tentato, pertransitoque. Quare his permota ''Frameildis'' facultatem filiae dedit Deo, ubivis locorum vellet, famulandi. Igitur ''Austraberta'' ad Portense Monasterium, quod ad Somonam fluvium assidet, divertit: ubi et sanctimonialem primo: tum et antistitem cum laude gessit. Ejus nomen adhuc in Artesia &amp; Bononia, ubi antiqua Morinorum sedes exstitit, percelebre est: extatque sacrum eius corpus Audomaropoli Arthesiae oppido.'' P. Jacobus . Malbrancq. Soc. Jesu, lib. 3. de Morinis, cap. 33. Surius 40. Februarii.
 
SYMBOLUM.
 
&lt;poem&gt;
[[Fasciculus:Austraberta symbolum.jpg|450px]]
 
Tradunt poetae Narcissum juvenem formosum, dum sui imaginem in aqua intuetur, misere adamasse, et periisse. Contrarium hic habes: nam ''Austraberta'' ideo non perit, quia in fonte se videt, utique flammeo quasi velatam. Etenim speculum (ut ait ille) saepius innocens est.
&lt;/poem&gt;
&lt;hr&gt;
 
 
''Nec aquae semper nos fallit imago.''
 
 
&lt;hr&gt;
&lt;poem&gt;
Quae fugiens liquit patriam ''Batefridiae''&lt;ref&gt;Batefridias, seu Batefridia, Austraberta sic dicitur, a Batefrido patre.&lt;/ref&gt; aulam, 
     Si quae culpa fuit sic abiisse, dolet.
Et dolet, heu! duro matrem laesisse dolore,
     Cui modo placandae littera multa venit. 
{{Versus|5}}Parce parens, veniam nec dedignare petenti
     ''Austraberta'' etiam (si sinis) usque tuae.
Non ego quod feci, didici puerilibus annis:
     Prima isthaec aetas crimine nostra vacat.
Nempe latere domo, vulgique odisse choreas,
     {{Versus|10}}Magna pudicitiae pars fuit illa meae.
Quod tamen et patriis laribus clam cessimus, acta,
     Et sensus animi nil reticentis habe.
Cedere jussit Amor, qui me meliore sagitta
     Strinxerat, et flammis usserat ante suis.
{{Versus|15}}Saepius ille mihi, gaude, ''Batefridia'', dixit:
     Casta tibi castus foedera spondet Amor.
Tn thalamum imperio quamvis cogare paterno.
     Et sua jam moveat sacra coactus Hymen:
Ne metue; ingenio, multa quoque pollet in arte,
     {{Versus|20}}Quem sequeris; varias condocet ire vias. 
Sic quondam invito fertur nupsisse marino
     Romulis&lt;ref&gt;Romulis, Caecilia Virgo Romana Valerinno nupta.&lt;/ref&gt;, et Cypris nil timuisse faces. 
Hac tu perge via: sic et tibi ''Christus'' amator
     Libata custos virginitatis erit*,
{{Versus|25}}Dixerat haec: pharetraque potens, &amp; lucidus igni.
     Ad sua me pugilem castra movebat Amor.
Si tamen expectas, portenta ut vocibus addam:
     Vera loquar, veri vix habitura fidem.
Est locus, aprico quae fons perlucidus horto
     {{Versus|30}}Multiplici justas fonte ministrat aquas.
Non illum pastor, non lapsus ab arbore ramus
     Sordidave immerso corpore turbat avis,
Forte puellares illuc dum confero gressus,
     Oraque in illimi conspicienda vitro.
{{Versus|35}}Protinus alba nigro fuscari tempora velo
     (Mira fides!) liquidas cernimus inter aquas.
Disparent in fonte comae; quique auricus imis
     Promicat invitus, pendula gemma, lapis.
Obstupeo primum: juvat usque ac usque tueri:
     {{Versus|40}}Aspectus species detinet illa meos.
Oscula pene dedi, mersique in flumine vultum:
     Sic mea spectanti, nec mea forma, placet.
Protinus exclamo, quid agis ''Batefridia''? ab illo, 
     Qualis eris quondam, discere fonte potes.
{{Versus|45}}''Christe'', precor liquida quam pinguis in aequore lymphae
     Fac tibi me talem semper adumbret amor.
Plura locuturae lacrimae cecidere, simulque 
     Turbato periit vitrea forma lacu
Indignor, madidosque oculos in crimina verto:
     {{Versus|50}}Quod prodest aliis, hoc mihi damna movet.
Interea gelidis quamquam crystallinus unda
     Fons riget: hac visae cor mihi servet aqua
Credis et hoc? isto dimanant omnia fonte;
     Austraberta ignes ille dat, ille rapit.
{{Versus|55}}Si superum pia jura moves, succendimur illo:
     Si thalamum; Paphias obruit ille faces.
Saepe locum repeto, tanquam fervetur in unda
     Forma, iterum vultus exhibitura meos.
Ex hinc vota frequens patri ad secreta sacelli
     {{Versus|60}}Duximus, et longae saepius illa mori.
Ah! quoties lacrimae parvae miserata puellae,
     Cum somno? retulit vota precesque meo!
Interea adversis nequidquam navigo ventis:
     Nil nisi connubium patria testa sonant.
{{Versus|65}}Quod nostras murmur quam primum perculit aures: 
     Perculit et subitus pallida membra timor
Non aliter fons ipse tremit, cum stringitur aura,
     Aut levis in madida canna palustris humo.
Fors aderat frater septennis parvulus annis,
      {{Versus|70}}Ille puer vobis insidiator iit.
Jamque silens valvas secreta stabat ad aulae,
     Multus ubi de me sermo maritus erat.
Hinc mihi clamat? abi soror optima: ni fugis; inquit,
     Connubio domus haec jam tibi carcer erit.
{{Versus|75}}Obrigui auditu: subito tamen excita surgo:
     Nam torpere diu non sinit ipse timor.
Quid faciam? quo sola ferar? pavidaeque puellae
     Monstrabit dubium quis mihi sidus iter?
Ingenium stimulabat Amor: quin aufugis? inquit
     {{Versus|80}}Me duce, carpe viam, me duce pelle metus.
Egredior tectis, famula comitata fideli,
     Fratreque, quem social traximus inde manu,
Nox erat et caelo fulgebat luna sereno,
     Ut fida in nostris duxque comesque vias.
{{Versus|85}}Hanc ego suspiciens, mea scis suspiria, dixi.
     Huc profugam; sic tu lucida semper eas!
Venimus ad fluvium: quid vana obstacula fingis
     Ne metue, et voto serviet ille meo.
Cancia&lt;ref&gt;Cancia flumen, est in finibus Artesiae, quod Hedinium Monstroliumque alluens, brevi tractu per stapulas oceano Britannico se commiscet.&lt;/ref&gt; flumen erat, nivibus cum forte solutis
     {{Versus|90}}Ponte super tumidas, volveret altus aqua?
Non illic aderat ripae; spes ulla tenendae,
     Quaeque ultra jacto cymba rudente vehat.
Quid facerem? ter caelo oculos, palmisque tetendi
     Ter tacito tales pressimus ore sonos
{{Versus|95}}''Christi'', qui heu! patrios juvat effugisse penates,
     Si profugam objecta Cancia sistit aqua?
Quo me duxit Amor? tumida cur separor unda?
     Frigida cur flammis invidet illa meis?
Praecipe, ''Christe'', (potes) depressus, ut alveus undas
     {{Versus|100}}Colligat; inceptum nec mihi rumpat iter.
Aut quia lata tuo subsidunt aequora nutu,
     Da mihi liquidas currere posse vias,
Nec precor hoc frustra: nuper sic Bertilis&lt;ref&gt;Aldegundis Virgo, a Bertilia matre, quae &amp; ipsa nuptias aufugiens, sicco vestigio Sambram fluvium transmisit: et Malbodii delituit, ubi illustre Canonissarum, ut vocant, Collegium condere aggressa est.&lt;/ref&gt; ivit.
     Qua Sambra&lt;ref&gt;Sambra Hannoniae fiuvius.&lt;/ref&gt; Hannoniis humidus errat agris.
{{Versus|105}}Haec ubi: praetentamus aquam; vestigia porta
     Auguritimque fugae Cancia flumen habet.
Si nescis, genitrix, solida stant aequora fluctu,
     Mollities liquidae quo tibi cedat aquae.
Ergo age, quid cessas? tantum dic, filia, perge:
     {{Versus|110}}Quam bene vovisti, sic bene redde fidem.
Quidquid amas, placeat; quoniam placet ante Tonanti:
     Talis eris mater, si modo mater eris.
Hoc probat Audomarus opus, ne forsitan errem:
     Materiam culpae detrahit ille meae, 
{{Versus|115}}Si quid ego tamen admisi cum fratre piandum;
     Verbera ego, frater suavia sola ferat.
Vaticinor facies: libet hic applaudere coeptis?
     Et tibi fausta bono dicere verba die.
''Egregii ''Frameilda'', sinis natam ire; parentis''
     {{Versus|120}}''Nobilibus primo nomine nomen habes.''
Addet et hoc aliquis, postquam me viderit illic,
     Quo pridem castus pergere jussit Amor.
''Altera ab alterius claret virtutibus: ambas, ''
      ''Palma decet pugiles: hac tulit, illa dedit.''
 
&lt;/poem&gt;
===Notae===
&lt;small&gt;&lt;references /&gt;&lt;/small&gt;

=Liber III.= 
==Epistola I. &lt;br&gt;Loiolis Ignatio.==
''Argumentum''
 
Ignatius de Lojola ''(qui Societatis Jesu Auctor ac parens extitit) absoluto Parisiis studiorum curriculo: cum ex valetudine frequentius afflictaretur, Medicorum consilio ac jussu in Hispaniam rediit ibidem caeli bonitate in quo primum editus erat ad salutem usurus. Quod ubi ''Bertrandus de Lojola Ignatii'' ex Garcia fratre nepos intellexisset, redeunti honoris ergo obviam processit: multisque institit, ut ad paternas aedes et ''Lojoleae'' familiae castellum diverteret. Sed cum frustra id tentasset, digresso ad publicum Xenodochium (uti pro more habebat) ''Ignatio'', et stipem quotidie ostiatim sibi corrogante: minari omnes, et subinique ferre ''Bertrandus'' cum familia. Quocirca ejus uxor, quam ''Loiolim'' sive ''Loiolida'' a gentilitio matri cognomine hic vocamus, hanc ad ''Ignatium'' Epistolam scribit: in qua illum ex Xenodochio in domum paternam elicere nititur: propositis ad id, quas amor, et honoris humani cupiditas suggerebat rationibus. Primo siquidem nonnulla ''Loioleae'' familiae decora commemorando (uti homines solent) inustam veluti generi maculam arguit: tum et insinuat Christianae disciplinae, quae mortalium animis ingerebat, dogmata, potissimum ea domesticis tradenda esse: Postremo valetudinis et virium pericula objicit, quo ab itinere Romano deterreat: quo quidem proficisci, una cum sociis, antequam Lutetia discederent, pacti erant. Sed cum frustra id eniteretur, aut certe ita secum reputaret, ad calcem Epistolae abituro valedicit, et fausta illi totique Ecclesiae apprecatur.'' Ribadeneira lib. 3. vitae cap. 5. Mattaeius lib. 2. cap. 1. Orlandinus Hist. Societatis lib. I.
 
SYMBOLUM.
 
&lt;poem&gt;
[[Fasciculus: Loiolis symbolum.jpg|450px]]
 
Quod equus generosum animal belloque aptum, hoc animi affectus in homine: siquidem violentior uterque est, nisi fraenum adhibeas. Fecit ''Ignatius'', ad quem equi domiti, et in gyrum coacti lemma merito pertineri affirmes:
 &lt;/poem&gt;
&lt;hr&gt;
 
 
''Regitur nec aberrat eundo.''
 
 
&lt;hr&gt;
 
&lt;poem&gt;
''Loiolis'' externis dudum tibi dissita terris,
     Nunc etiam, quanquam proxima facta, queror; 
Nec queror incassum: causis urgemur honestis:
     Quod mecum doleat jure, maritus habet.
{{Versus|5}}Hei mihi! quo fereris pannosa Patrue, veste!
     Heu! ubi nunc, quondam qui tibi cultus erat?
Seu Dux, Hispano cum Pampelonia&lt;ref&gt;Pampelonae arcem, quam Pompeiopolim quidam vocant, regni Navarrae primariam, contra Gallorum insultum egregie defendit Ignatius.&lt;/ref&gt; Regi
     Moenia servares, voce manuque potens.
Sive ferocis equi regeres cum colla decorus,
     {{Versus|10}}Sessor, et in galea sic quoque fortis eques:
Sive duces inter gladioque fagoque niteres:
     Tunc bene vel sola fronte verendus eras.
Nunc humilis, pannisque attrito gausape tectus
     Quisquilias inter stare, trophaea putas?
{{Versus|15}}Bella fugis (scimus) quondam violenter amata:
     Ferque aras Christi te novus ardor agit.
Hoc ego nec carpo, damno minus: altera bello;
     Praemia, deque aris altera captat honos.
Si tamen exoso bellum, discedere castris
     {{Versus|20}}Mens tibi tunc melior, consiliumque fuit:
Debueras alto sacrata ad culmina nisu
     Tendere; et huc magnis nempe vocaris avis,
Pro quoties! (memini) suspiria ''Garcia''&lt;ref&gt;Garsias de Loiola Ignatii frater natu maximus, Bertrandi parens: qui Ignatium, ne domo paterna excederet, impedire conatus est.&lt;/ref&gt; duxit!
     Qui mihi jure socer, qui tibi frater erat.
{{Versus|25}}Quid rerum moliris, ait, germane? paternos
     Quid cupis ignotus deseruisse lares? 
Parce, precor, domui, tibi quae decora ministrat,
     Et jubet ex merito scire, quid ista velint.
''Loiolidum'' sanguis Regi devotus Ibero&lt;ref&gt;Iberus fluvius Hispaniae apud Cantabros ita dictus, teste Eustachio, a Rege ejusdem nominis.&lt;/ref&gt;,
     {{Versus|30}}Edidicit nunquam sordida castra sequi.
Nequidquam excurHs: fallendo ponis amictum,
     Ignotusque novae signa cohortis agis.
Jamque sacer miles Serratae ad Virginis sedem
     In nova devotas porrigis arma manus.
{{Versus|35}}Cannaba vestis erant, praecindii funibus artus:
     Inque manu peditis fraxina virga fuit.
Inque gradu propero Manresae fusus in urbem
     Diceris: ille tibi quam locus asper erit?
Hei mihi! qualis eras? quantam diversus ab illo,
     {{Versus|40}}Cum premeres Gallos Marte favente duces.
Caesaries spisso stabat neglectta capillo:
     Sordidaque oblongo creverat ungue manus,
Terra totus vel stramen erat: scutella, supellex:
     Fercula, quaesit voce precante cibi.
{{Versus|45}}Quin etiam parco fregisse severior esu
     Diceris, et longa pollida membra siti?
Adde flagris laceros artus, taboque fluentes,
     Membraque vulneribus sanguinolenta suis,
Caetera quid memorem? potuit fregisse gigantem
     {{Versus|50}}Poena: tibi levior, quod male credis, erit?
Scilicet hinc stomachi dolor ingruit; inde petuntur
     Semina morborum, qui tibicunque nocent.
Sed bene consuluit ''Loiolae'' mitis Ibero
      Gallia: non iras semper et arma movet.
{{Versus|55}}Mitteris huc, patrii vocat indulgentia caeli:
     Desine jam varias morbidus ire vias.
Hoc socii suadent, suadent oracula Divum;
     Hoc et iter Divus carpere jussit amor.
Jamque propinquabas Bojani&lt;ref&gt;Bajona, quam veteres Aquas Augustas appellabant, Galliae portus, Cantabriae, quae Ignatii patria erat, adjacens.&lt;/ref&gt; ad littora portus,
     {{Versus|60}}Qua jacet opposito Cantabris ora solo,
Ivit in occursum conjux comitante caterva:
     Nil tamen occursu praestitit ille suo.
Scilicet obsistis, prece inexorabilis ulla,
     ''(versus deest?)''
{{Versus|65}}Quid facis? heu! morbi quid, Patrue, semina nutris?
     Ille locus sanis pestifer esse solet.
Huc (rogo) flecte gradum, patriosque revise penates:
     Et tibi si non vis parcere, parce tuis.
Quid (nisi te reddas) tellus jactabitit Ibera?
     {{Versus|70}}Quid de te poterit patria tota loqui?
Hinc ''Loioleae'' nigrescent stemmate cerae,
     Turpiter admissa deteriora nota.
Dicetur: domus Heroes quae praebuit olim:
     Heu! modo quam viles sustinet illa viros!
{{Versus|75}}Quod si vana queror; si certo currere fixum est,
     Quaque subis rapido subdere calcar equo. 
Patrue, pone modum: peregrinos excute sensus:
     Hic certe, quo sis officiosus, habes.
Sunt mihi, quos fudi partu felice gemelli
     {{Versus|80}}''Lojolae'': gemini, qui doceantur, erunt.
Quam mihi dulcis erit certaminis hujus imago,
     Cui stimulum pugnae parva tabella dabit.
Ille Dei praecepta decem numerabit: et ille
     Crimina Septeno jure timenda sono.
{{Versus|85}}Si tibi tantus amor,pueris prodesse: docendi
     Cur ista careat parvulus arte nepos?
Quin etiam quando patientis imagine Christi
     Tangeris, Solymi nuper ab urbe redux.
Nos dabimus, quod ames: et moesta picta tabella
     {{Versus|90}}Septenis flebunt patria septa locis.
Te duce visemus positas ex ordine sedes:
     Combibet et lacrimas qualibet ara meas.
Qualis ero, Patrui quando narrantis ab ore
     Pendebo, et mecum tota paterna domus?
{{Versus|95}}Monstrabis Christique vias, collesque propinquos,
     Et loca postremo pressa, repressa pede.
Hic oleis qua surgit apex, orare solebat:
     Dormiit hic Simon proditor inde ruit.
Proximus hinc urbi stat Golgotha collis: in illa
     {{Versus|100}}Ah meus, o! (dices) colle pependit Amor.
Siccine, pro facinus! Christus rapiatur ad aram?
     Hostia pro culpis concidat ista meis?
Parce precor, Jesu: peccavit ''Lojola'' crimen
     Sed tua vox illo diluit omne loco.
{{Versus|105}}Forsitan adjicies, quod Olivi vertice montis
     Videris impressos dum subit astra, pedes.
Quin etiam qua stent dextrae vestigia plantae,
     Spectet ut occiduas planta sinistra plagas.
Quid mihi tunc animi? quae non incendia volves?
     {{Versus|110}}Si mihi nunc lacrymas haec, quoque scripta movent.
Plurima forte premes: nec enim quid feceris isthic,
     Nec mihi, quae passus dura, referre voles.
Sed bene, quod, dubio quantumvis murmure, ferris
     Exceptus&lt;ref&gt;Dum ad montem Olivarum redit Christi pedum vestigia accuratius inspecturus, a Barbaro duriter inde retrahitur.&lt;/ref&gt; dura, sicut ab hoste, manu.
{{Versus|115}}Attamen ut levius sentires verbera Christus
     Anteibat rigidae luxque fomesque viae.
Hoc mihi (sic nescis) facit indulgentia Jesu:
     Cum reditum instrueres, ipse praeibat iter.
Adde quod Solymis quae te raris extulit oris,
     {{Versus|120}}Quae caperet portum de tribus una fuit&lt;ref&gt;In reditu parva et male compacta navi vectus Hispaniae portum attigit, duabus altis, a quibus repulsus fuerat, naufragium passis.&lt;/ref&gt;. 
Altera vesano subsidit naufraga ponto,
     Altera arenosis cessit adacta vadis,
Nil agimus? frustrane mihi sic militet aether?
     Militet et saeva turbidus Auster aqua?
{{Versus|125}}Flecte animum, modicumque indulge, Patrue, nepti:
     Cur modo vis patrii cedere rursus humo?
Italiam denos tecum pepigisse sodales
     Asseris; haec voti meta terenda tui.
Quo ruis? obstat hyems: gravidos nive conspice montes,
     {{Versus|130}}Et juga securo non adeunda pede.
Huc quoties oculos verto, (vertoque frequenter)
     Frigidior glacie serpit in ossa pavor:
Quid? quod, ut et pelagus suadet retinacula solvi:
     Multa tamen Medius&lt;ref&gt;Mare Medtterraneum, per quod navigans non sine periculo Venetias appulit.&lt;/ref&gt; tristia pontus habet,
{{Versus|135}}Incubat classis&lt;ref&gt;Aenobarbus Turca ea loca, et littorum flexus piratica infestabat.&lt;/ref&gt; metuendo Turcica ponto:
     Heu! quantum saevi turbinis ilia vehit!
Utque tibi nil Turca mali moveatque, feratve.
     Saepe illic versas concitat Eurus aquas.
Palleo, venturi&lt;ref&gt;Tempestate coorta, lacera et quassata fluctibus navi difficulter evadit Ignatius.&lt;/ref&gt;,  quantumvis ignara pericli:
     {{Versus|140}}Paeneque cum dextra charta tremente tremit.
Quicquid id est, (precor o!) si stat victoria tecum,
     I, quo te Dius, patrue, ducit Amor. 
Agnosco, crimenque fuit voluisse morari,
     Propositum duce quod Numine carpis iter.
{{Versus|145}}Da veniam fassae: quamvis et caetera desint,
     Fas mihi sic saltem dicere Voce, Vale.
Interea mecum conjux, prolesque gemella,
      Sospes ut evadas, ut valeasque, rogant.
Atque utinam, patriis quoniam te sedibus effers:
     {{Versus|150}}Dicaris toto maximus orbe Pater!
 
&lt;/poem&gt;
===Notae===
&lt;small&gt;&lt;references /&gt;&lt;/small&gt;

==Epistola II. &lt;br&gt;Xaverias Jasso parenti.==
''Argumentum''
 
''Cum ''Franciscus Xaverius'' Lutetiae Parisiorum operam studiis daret, scientiarum simul tuenda apud aequales nobilitatis avidus, extra modum sumptu prodiret: factum est, ut ejus parens ''Joannes Jassus'', qui eum ex ''Maria Xaveria'' nobilissima conjuge postremum liberorum tulerat, de eo abs studiis revocando apud se statuerit. Quod ubi primum ''Xaverii'' soror, quam ''Xaveriadem'' hic vocamus (agebat autem ea Gandiae sacrarum Virginum Antistitam, quas ob summam vitae asperitatem Discalceatas appellant) intellexisset: ad patrem ''Jassum'' hanc Epistolam scribit. In qua illum operose monet, obsecratque, uti ''Francisco'' fratri Parisiis ingenium maximis scientiae artibus excolenti, affatim omnia suppeditet.Quippe edoctae divinitus (nam et ob eximiae sanctimoniae meritum prophetico spiritu a Deo donata erat) illum ''Ignatio'' duce, Novi orbis, ultimique Orientis Apostolum destinatum: per occasionem de iis, quae ''Xaverius'' postmodo in India acturus, passurusque erat, praecipua quaedam edisserit. Movere hac simul quam de filiae sanctitate conceperat opinio, parentis animum: impulitque ut nulla in re ''Francisco'' in studiis agenti deesset, uti nec defuit. Extant hae litterae in Xaverio Castello, utique vaticinationis testes quam suo tempore comprobavit eventus. Turselinus lib. i. vitae cap. 2. Orlandinus Hist. Societatis lib. i. 
 
SYMBOLUM.
      
 
&lt;poem&gt;
[[Fasciculus:Xaverias symbolum.jpg|450px]]
 
Ut antliae aqua eo largius confluit, quo tunditur: sic et liberalitas ''Jassi'' Parentis in Franciscum filium, olim familiae, atque orbi ingentem fructum datura est: siquidem ab his ''Xaverii'' studiis salus Japonum, Indorumque pendebat, Jure igitur hic apponas, quod antliae:
 
&lt;/poem&gt;
&lt;hr&gt;
 
 
'' Semper major erit: quantum se effunderit unda.''
 
 
&lt;hr&gt;
 
&lt;poem&gt;
Quae tibi nunc Genitor reddetur Epistola claustris
      Prodiit; et licita prodiit illa via.
Ire coegit Amor, fratrisque, hominumque, Deique,
     Tu natae frater vota sororis habet. 
{{Versus|5}}Nostin’? an, heu! ''Xaveriados'' mihi nomina quondam
     Exciderint animo forsitan illa tuo.
Perlege, ''Jasse'', parens: amico et perlege vultu,
     Quod tibi fratris amans filia mittit opus.
Fama&lt;ref&gt; Lutetiae Parisiorum urbs celeberrima, ubi studiis vacabat Xaverius.&lt;/ref&gt; Lutetiaca nuper properavit ab urbe
     {{Versus|10}}Fausta quidem, at votis durior illa tuis.
''Xaverius'' Sophiae per amata cacumma tendit:
     At patrias una largius haurit opes. 
Nunc petit ex aliis alias: quo volvimur; inquis,
     Pauperies illa saepius arte subit.
{{Versus|15}}Non ego tot Sophiam nummis, opibusque requiro:
     Nec dubito doctus, dives an esse velim.
Stat juvenem revocare: patrisque haec littera sensus
     Perferat, &amp; modica transvolet ille mora.
O! dolor, o! quid agis? cela Pater optime, quantae
     {{Versus|20}}Pauca per has nescis damna petantur opes!
Forsitan hic summos cleri mediteris honores,
     Quodque vehit secum sacra tiara decus?
Falleris: ah! sese frater maioribus aptat:
     Nuntius ille novi, victor et orbis erit.
{{Versus|25}}Neve putes tantum vanae praeconia votis;
     Accipe, sed tanquam vaticinantis opus.
Transierat (memini) ter senis messibus aestas,
     Et ter sena novo fluxerat uva lacu.
Annorum fratri fuit haec mensura: colorque,
     {{Versus|30}}Ut species mentis, candidus oris erat.
Veste nova, sed quae corpusque animumque deceret: 
     Si quis quid Gallis mandat, abimus, ait,
Quin etiam claustris tum proximus, ultima frater
     Adjecit verbis haec quoque verba meis.
{{Versus|35}}Chara soror, fratris si quae tibi cura supersit,
     Si remanet nostri non abiturus amor.
In mea fer lacrimas conamina, vota, precesque;
     His Germana tibi saepe juvandus ero.
Dixerat haec abiens: abeuntem prosequor ore:
     {{Versus|40}}Excipit hinc fusas saepius ara preces.
Hic ego cum starem nuper sub solis obortum:
     Cum pallent primo sidera pulsa die.
Altaque conceptis sine corpore gaudia formis
     Mens sibi fingendo carperet intus iter. 
{{Versus|45}}Nescio quae visa est dubiae sub imagine lucis
     Extendi in longas area lata vias.
Pro segete in campis circum crescebat oriza&lt;ref&gt; Orizae satio et usus apud Indos pro frumento est.&lt;/ref&gt;,
     Plurimaque ignoti stirpitis arbor erat:
Tecta levi cultu: tectisque simillima templa
     {{Versus|50}}Horrida per fumos haec quoque facta suos,
Hic Pagodum&lt;ref name=&quot;amida&quot;&gt; Nomina idolorum, quae apud Indos et Japones celebrantur.&lt;/ref&gt; sedes, Fotoci&lt;ref name=&quot;amida&quot; /&gt;, Xace&lt;ref name=&quot;amida&quot; /&gt;, Amidaeque&lt;ref name=&quot;amida&quot; /&gt;: 
     Nomina sunt ipso barbariora loco. 
Plurima gens illic circum fuligine tincta.
     Ad fuligineos tendere visa lacus 
{{Versus|55}}Ut vidi, indolui: tacitoque pectore dixi;
     Turba virum lacrimas exigit illa meas.
Exigit illa preces: cur sic ruit acta sub umbras
     Ut miseros nossem, Japon et Indus erant.
Haec ego dum meditor sensum fugere tenebrae
     {{Versus|60}}Nox quoque suffuso cedere visa die:
Lucis id accessu (liceat mihi visa referre)
     ''Xaverius'' primo limine frater erat.
Hinc tranare amnes, latisque excurrere campis
     Coepit, et in varias concitus ire vias.
{{Versus|65}}Illinc et pueros tinnitu cogere nolae&lt;ref&gt; Xaverius per plateas pueros campanula ad Catechismum cogebat.&lt;/ref&gt;
     Coepit et insolitas spargere fontis aquas.
Nunc aras raptare solo, Pagodasque cremare,
     Caeteraque aggestis lignea signa focis.
Et (bene si memini) ''Franciscum'' tota sonabat
     {{Versus|70}}India? cum nuptis, cum senibusque puer.
Haec ubi: Germano votis gratamur, et illuc
     Moturo placidas esse precamur aquas. 
Quidquid id est, longo concurritur aequore: multa
     Quaeque feras (dixi) tristia, frater, habes.
{{Versus|75}}Nec retuli falso: curvo te corpore vidi:
     Sarcina&lt;ref&gt; Saepe sibi visus est per quietem morionem Indum suis gestare humeris.&lt;/ref&gt; cui dorso decolor Indus erat.
Qualis eras, Germane, ista sub mole! ferebas,
     (Si bene conjicio) teque ferebat onus&lt;ref&gt;Fit allusio ad dictum D. Aug. lib. 3. Confess. c. 9. ''Amor meus pondus meum: eo feror, quocunque feror.''&lt;/ref&gt;;
Tela, arcum, pharetramque gerit niger iste Cupido:
     {{Versus|80}}Postmodo sed lotus Candidus, alter erit.
Te quoque&lt;ref&gt; Ad Molucas Insulas naufragium patitur.&lt;/ref&gt; conspexi diffracta puppe per undas
     Jactantem tumido brachia lenta mari.
Nec tibi caussa metus gens Maurica&lt;ref&gt;Barbaros atque efferatos Mauricensium animos excolit, spreto veneni ac vitae periculo.&lt;/ref&gt; spargere quamvis
     Dicitur infida dira venena manu.
{{Versus|85}}Heu! Pagodas&lt;ref&gt; Multis Pagodarum sagittis appetitus per prodigium illaesus servatur.&lt;/ref&gt; timeo: gens est feralis ab arcu: 
     Sed fugies jussum missa sagitta locum.
Saepe sub ambusta sudantem vidimus ora;
      Saepe gelu&lt;ref&gt; Itinere Meacensi in Japonia.&lt;/ref&gt; nudos diriguisse pedes.
Utque fit hoc verum, Genitor: praedicere casu
     {{Versus|90}}Attinet, et certa dicta probare nota.
Pendula ''Xaverio''&lt;ref&gt; Crucifixi in arce Xaveriana effigies prodigiose sudat, quoties Xaverius in India laboribus solito amplius exercetur.&lt;/ref&gt; Christi stat lignea Castro
     Effigies patriae laus pietasque domus.
Saepius hoc coram ''Franciscus'' voce manuque
     Dicitur et flexo vota tulisse genu.
{{Versus|95}}Crede mihi plus est, quam quod videatur imago,
     Mistaque cum Christo symbola frater habet.
Nam quoties mediis frater cruciabitur Indis,
     Et Christi toties perpluet ora liquor.
Tempora fac numeres: quoties fuderit imago,
     {{Versus|100}}''Xaverii'' toties signa dolentis erunt.
Plura quid attexo; geminus quantumlibet orbis,
     Non tantum, ut tantus condoceatur, habet;
Damna quid ergo tuae Genitor, vereare crumenae?
     Mitte, precor, missae sic bene dantur opes.
{{Versus|105}}Nec tibi sola isto venio pra munere supplex:
     En jacet ante tuos India tota pedes,
Consule dilutis&lt;ref&gt; Parvuli, quos baptismo lustratos ad caelum transmisit.&lt;/ref&gt; quid turba minutula noxis
     Mussitet: hic nobis erudiendus, ait
Sic faveant Superi! Sic oret Japon et Indus 
     {{Versus|110}}Adjungant votis et sua vota meis.
Sic bene ''Franciscus'' totum circum ambiat orbem:
     Nec (''satis est'')&lt;ref&gt; Satis est Domine, satis est: ita subinde ob caelestium deliciarum abundantiam exclamare solitus Xaverius.&lt;/ref&gt; genitor, proferat ille ''Satis''.
Interea frater carae memor usque sororis
     Vive, licet varias usque ferare plagas,
{{Versus|115}}Ibis? (&amp; hoc vereor) patrios, Germane, penates
     Curaque nec matrem&lt;ref&gt; Indiam petens, ne matrem quidem salutare dignatus est, quamvis mn non longe a paternis aedibus iter caperet.&lt;/ref&gt; visere forsan erit.
Quidquid erit, genitor, magnae praeconia famae
     Totus et exiguo pendet ab aere Japon.
Incipe sic sacras titulis augere tabellas,
     {{Versus|120}}Inque fidem versus quatuor una ferat.
''Xaverius ''victor'', ''victorem'' Lojola ''fecit'':
     ''Jassaeus''que parens, ''Xaverias''que soror. ''
Lojolides ''pugilem castris adscripsit Jesu'':
     ''Ille dedit nummos, addidit illa preces''.
 
&lt;/poem&gt;
===Notae===
&lt;small&gt;&lt;references /&gt;&lt;/small&gt;

==Epistola III. &lt;br&gt;Francisca de Jesu Borgiae. ==
''Argumentum''
 
Franciscus Borgia ''ex Marchione Lombasii Dux Gandiae Quartus, inito cum Leonora Castria, illustrissima ex Lusitanorum genere femina, conjugio: multa prole et honoribus apud Carolum Quintum Imperatorem auctus est. Sed cum ad funus Isabellae Imperatricis, cujus Toleto Granatam transvehendi cura commissa erat, divinitus tactus, jamque rerum humanarum, et gloriae fluxae pertaesus, nova Deo serviendi consilia captaret: ferunt a Matertera, quae ad Coenobium S. Clarae Gandiensis commigraverat, ibique Antistitam gerebat, per Epistiolam commonitum, ut constanter ageret. Et vero ne incassum haec movisse plerique existimarent, constat eam divina revelatione atque ostento didicisse, quidquid  ''Francisco'' Duce ac Nepote, ad Caesarei cadaveris conspectum gestum fuit. Quod ipsum hac Epistola significat; qua et eum multis rationibus cohortatur ad propositi constantiam: simul praedicens fere, ut Societati Jesu, cujus ''Ignatius'' auctor ac parens erat, nomen adjiceret: inultaque ad praeclara in eo ordine pro Dei gloria, et proximorum salute aggrederetur. Attingit autem et Aviae obitum, quae pariter inter Coenobii Gandiensis claustra ''Mariae Gabrielae'' nomen asctitaverat:       cujus affectu monitusque salutaribus ipsemet ''Borgia'' multo maxime profecisse saepe testatus est. Materterae nomen, quod ante Isabellae fuerat, ''Franciscae de Jesu'' concessit: quo et hic utimur. Neque vero eorum, qua supra de ''Francisco'' attigi, eventus fefellit. Quippe in Societatem primo indeque ad summum in ea imperium et Praefecturam assumptus, Praepositi Generalis Tertii titulum praeclaris editis facinoribus implevit. Accessit Santcimoniae non vulgaris fama, qua etiam miraculis inclaruit: quo factum est, ut ab ''Urbano VIII.'' Pont. Max. Beatorum numero solemni ritu adscriptus sit. ''Anno 1624. Ribadeneira lib. i. vitae ejus cap. 7. Orlandinus Hist. Societatis lib. i.
 
SYMBOLUM.
      
 
&lt;poem&gt;
[[Fasciculus:Francisca de Jesu symbolum.jpg|450px]]
 
Formositas oris, quam multi misere depereunt, nihil aliud quam larva est. Hanc in Isabellae Imperatricis funere agnoscit ''Borgia'', ingenti suo bono. Quippe hinc doctus verissimum etiam hic esse, quod ad larvae naturam spectat.
 
&lt;/poem&gt;
&lt;hr&gt;
 
 
''Altera proponit conspectibus, altera celat.''
 
 
&lt;hr&gt;
 
&lt;poem&gt;
Gandia quae sacras claustris fovet alba columbas,
     Hoc consanguinei mittit amoris opus.
Perlegis? inque tuos successit Epistola vultus?
     Perlege: quod cupias, quodque sequaris, habes.
{{Versus|5}}Scilicet ipsa tuam didici Matertera mentem
     Cum tibi Caesarei funeris horror erat.
Vera loquor, paucisque tibi perscribimus acta:
     Insolitus quando pectora flexit Amor.
Lux&lt;ref&gt;Toleti Ηispaniae urbe in Tarraconensi tractus, ubi per id temporis comitia Regia, non sine plausu ac laetitia ab Imperatore agitabantur.&lt;/ref&gt; fera Caesareis surrepserat orta triumphis
     {{Versus|10}}Formosum tenebris implicitura caput.
Morbus adest (dolor, o!) carae insidiator Elisae&lt;ref&gt; Elisa idem ac Isabella, quod nomen erat Impetatricis.&lt;/ref&gt;:
     Ille tibi, Caesar, quam ferus hostis erit!
Nec mora, grassatur: torrentur febribus artus;
     Regiaque extremus corpora languor habet.
{{Versus|15}}Ergo ubi succubuit: gemebundo pectore Caesar
     ''Lambaside''&lt;ref&gt;Lambasides a Lambasio Marchionatu, a quo Borgia primam appellationem sortitus est.&lt;/ref&gt;, conjux optima vixit! ait.
Tu funus curato celer, patrioque sepulcro
     Defunctae carum conjugis effer onus.
Pergis: et ut primum Granatae&lt;ref&gt;Granata urbs in Hispania ejusdem Regni Metropolis, nec non Regum sepulcro nobilis.&lt;/ref&gt; constitit oris
     {{Versus|20}}Claudendum aggesta triste cadaver humo.
Jamque fides&lt;ref&gt;Juramentum sollemne, quo cadaveris Regii fides adstruerur.&lt;/ref&gt; petitur, corpusque exangue patescit: 
     Exuvias carae vix bene noscis Herae. 
Scilicet ora prius nivibus certantia primis,
     Labraque purpureas vincere nata rosas.
{{Versus|25}}Exedit livor, taboque liquentia putrent?
     Nec remanet formae, qui fuit ante, decor.
Quid facias? ''Francisce''? stupes: lacrimisque coortis,
     Diceris in coepto ter siluisse sono. 
Postque morae modicum: quid enim jurabimus? inquis:
     {{Versus|30}}Abstulit haec sensus tristis imago meos.
Quicquid id est, Isabella fuit! dolor obstruit ora?
     Et tua vix lacrimas lumina jussa tenent.
Mox ubi fas, actae post Justa sacerrima pompae,
     Interiora domus, et sine teste, subis. 
{{Versus|35}}Ipsa ego te (credat quisquam) te subsequor isthuc:
     Mente tamen, vultus non aditura tuos. 
Omnia clarescunt, nullus fovet angulus umbras:
     Et tua (crede mihi!) pectora nuda patent.
Mensa fuit, stabatque Dei pendentis imago
     {{Versus|40}}Tristis et obtusis sanguinolenta genis.
Protinus hac coram labiisque oculisque solutis?
     Diceris in tales prosiluisse sonos. 
Quid facimus, pie Christe? cui placuisse laboro?
     Quae modo servitiis meta, modusque meis?
{{Versus|45}}Ergo etiam magnis pereunt de Regibus orti?
     Summa nec Austriacos Justa verentur avos?
Heu! Ego te qualem vidi, Regina: decore
     Quae prius illicium totius orbis eras.
Nunc ubi frons,oculi, facies? ubi lactea cervix?
     {{Versus|50}}Binaque purpureis picta labella rosis?
Quo decor omnis iit? spectavi corpus: in illo
     Qui fuit, ah! vultus non erat ille tuus. 
Ergo sic morimur? sic Regum purpura livet?
     Inque redit putrem Caesaris uxor humum?
{{Versus|55}}Serviimus quondam; sed et hac peccavimus arte:
     Caesaribus potior Christus habendus erat.
Parce precor, pie Christe arctis quem stringimus ulnis:
     Pectoreque affusus quod modo stringit Amor,
Parce precor, binosque oculis, sine currere fontes:
     {{Versus|60}}Saepe per has ingens culpa lavatur aquas.
Poenitet admissi: tuus o! tuus optime Christe
     ''Franciscus'' semper, ''Borgia'' semper erit.
Talia dicebas: praesens quoque mente precabar,
     Et tua sum votis vota secuta meis.
{{Versus|65}}Eloquar? an sileam? nec scribere cuncta licebit?
     Inque tua aspectus flectere vota meos?
Eloquar: ut tacito demissa Modestia vultu
     Abnuat; indulgens scribere cogit Amor. 
Cum sic perfusus lacrimis, gemituque jaceres,
     {{Versus|70}}Et premeres posito frigida faxa genu.
Adstitit in rubea spectandus imagitne Christus,
      Et tibi porrectam tradidit ille manum.
Quin etiam ostentans plures sua castra secutos:
     ''Borgia'', pone metum, tuque sequeris, ait.
{{Versus|75}}Quid te mors cruciat? quid carae funus Elisae?
     Vivit&lt;ref&gt;Cognovit Francisci Matertera Imperatricis animam expiatoriis ignibus celeriter ereptam, ad caelum evolasse.&lt;/ref&gt;, et ultrices transiit illa rogos.
Dixerat: atque oculis blanda nictantibus arsit,
     Et novus a Christo fluxit in ora rubor.
Ergo agedum, ''Francisce'', animum majoribus apta,
     {{Versus|80}}Lojolides facti nobilis auctor erit.
Ille reget, flectetque animos, modicoque libello&lt;ref&gt;Libello exerciciorum cujus ipsemet Borgia approbationem a Paulo III. Pontifice impetravit anno 1548.&lt;/ref&gt;
     Erudiet promptas ad nova bella manus
Neve reformides Veneris perrumpere castra,
     Castaque seposito bella movere toro.
{{Versus|85}}Concedet Leonora&lt;ref&gt;Leonora Borgia conjux fato eripitur, quo ipse in religione Deo servire possit.&lt;/ref&gt; tibi, quam diligis, uxor:
     Quin etiam fatis officiosa suis.
Flebis, et extinctum lacrimis dignabere corpus?
     Et mortis, dices, huic ego causa fui.
Sed volet hoc pietas, et qui tibi militat ardor:
     {{Versus|90}}Invidiam noxae detrahet ille tuae.
Quidnam agimus? bellone pigrum Matertera flectit?
     An contra admisso tergora pulsat equo?
Ut fuerit, faciam: dum Christo proelia cedant,
     Et sacer egregio Marte triumphet Amor. 
{{Versus|95}}Care nepos, propiorque mihi jam nomine&lt;ref&gt; Quippe qua Isabellae nomen Franciscae de Jesu commutaverat.&lt;/ref&gt; factus,
     I bone, quo Jesu te pius ignis agit.
Mente licet Stygios verseris saepe per ignes,
     Flamma&lt;ref&gt;B. Borgia frequens erat in meditatione inferni: ajebatque se ad istum rogum, amoris in se divini ignem accendere.&lt;/ref&gt; rogi flammas aggeret illa tuas
Haec mea sunt, sed et haec aviae&lt;ref&gt;Maria Henriquez, quae exinde Coenobio itidem D. Clarae Gandiensis adscripta, Mariae Gabrielae cognomentum sibi adscivit.&lt;/ref&gt; pia vota fuere,
     {{Versus|100}}Qux tibi praeceptrix, quae tibi mater erat.
Ah! quoties monitis annos tibi sedula finxit?
     Seu puer, aut juvenis, virque, paterque fores.
Nec siluit moriens: uda si fusus in herba
     Fluminis ad ripam concinit albus olor.
{{Versus|105}}Ergo age, sume animos: magni patet area belli:
     Injice non timidos in nova castra pedes.
Si nescis, isto crescit quoque laurus in horto.
     Vinctura emeritas, nec sine luce, comas.
Neu mala sim vates: quod dat tibi Gandia nomen,
     {{Versus|110}}Vincetur, meritis (et sinet illa) tuis.
Illa Ducem Quartum te redidit ordine Castris&lt;ref&gt;Fuit enim quartus Gandiae Dux, et tertius Generalis Praepositus Societ. Jesu.&lt;/ref&gt;
     Loiolidum tu Dux Tertius alter eris.
 
&lt;/poem&gt;
===Notae===
&lt;small&gt;&lt;references /&gt;&lt;/small&gt;

==Epistola IV. &lt;br&gt;Honovinga Canisio.==
''Argumentum''
 
''Habet Belgium quoque, quod de hoc Societatis primo saeculo glorietur: quippe et istud statim a principio illustravit ''Petrus Canisius'', vir doctrinae juxta ac sanctimoniae laude percelebris. Natus is fuit Noviomagi Provinciae Gueldriae, quam olim Sicambriam dictam volunt, primaria civitate anno salutis humanae 1521. eo scilicet, quo B. Ignatius de Loiola Societatis Jesu parens ad severiorem vitam conversus, militiae sacrae relicta profana sese tradidit: quam et ''Canisius'' tertio Confirmati Ordinis ingressus est. Puer matre orbatus cui ''Aegidiae Honovingae'' nomen erat, in Materterae (quam abs sorore ''Honovingam'' hic appello) curam concessit. Et vero haec multis precibus &amp; consultis saepe eum juvit: quae compendio per Epistolam hic exhibemus, in qua ''Canisio'' nepoti de statu vitae consilium agitanti, nec non inter illecebras Noviomagi apud suos, ubi tunc erat, primam intra juventam, dubio, stimulum addit, jubetque bono esse animo, praedicens fore, ut brevi in novum quendam Sacerdotum Ordinem assumatur. Operae pretium mihi videtur majoris fidei ergo, ea verba hic addere, quibus, illa, etiam ante Societatis iis in partibus auditum nomen, divino Spiritu illustrata cum nepote contendit. ''Tu'', inquit, ''fili, cooptaberis in novum quendam Sacerdotum Ordinem, quem in Ecclesia sua ad reformationem ejus, ac multorum salutem parat Deus. Ego eos per visum vidi, et te ad eos adjungi. Graves erunt viri, docti, modesti, Deo pleni, animarum caritate praediti. Bono igitur fac sis animo et spe hujuscemodi te sustenta. Nam brevi potieris hoc dono''. Quaesitis ergo ad haec rationibus, imo et ejusdem ''Canisii'' primae pueritiae gestis, simul postea gerendis adhortatur, ut iis viris Christo vacaturus se adjungat: quod et fecit captato P. Fabri colloquio, qui Moguntiae tunc agebat.'' Orlandinus Hist. Societatis lib. 4. Sacchinus in ejus vita lib. 1.
 
SYMBOLUM.

&lt;poem&gt;
[[Fasciculus:Honovinga Canisio symbolum.jpg|450px]]
 
Per canem vigilantiam, ac fidelitatem veteres Aegyptii significabant: interdum quoque impudentiam, juxta Homeri: κυνὸς ὄμματ' ἔχων. Tales et hi luridi ex haeretico grege, quos ''Canisius'' invadit, et fugat. Quam Verum de illo, quo de cane fideli! 
 
&lt;/poem&gt;
&lt;hr&gt;
 
 
''Damnum latratibus arcet. ''
 
 
&lt;hr&gt;
 
&lt;poem&gt;
Qua prope te Vahalis&lt;ref&gt;Vahalis fluvius Noviomagum alluens Canisii patriam.&lt;/ref&gt;, qua me prope Rhenus&lt;ref&gt;Rhenus fluvius, ad cujus ripam Arnhemium adjacet Gueldriae oppidum, ubi tum Honovinga Canisii Matertera habitabat secundo abs Noviomago lapide.&lt;/ref&gt; oberrat,
     Vicinasque trahunt alter et alter aquas.
Scribitur haec reddenda tibi mox littera: quamvis
     Forsan et a lacrimis humida facta meis.
{{Versus|5}}Scilicet audieram dubium tibi pectoris aestum:
     Aestus et in lacrimas fluxerat ille meas.
Attamen apposito chartam siccavimus igni,
     Quique meo flagrat pectore, juvit Amor.
Scribe, ait, ''Honovinga'': tibi qui morte parentis
     {{Versus|10}}Transiit in curas, et tua jussa puer.
Nunc juvenis vario, dubioque ''Canisius'' aestu
     Nutat, ut incerto puppis itura mari.
Fac constet: nuperque tibi quae visa fuere,
     Deferat haec prompta scripta tabella nota
{{Versus|15}}Protinus arripio calamum, mihi proximus adstat,
     Et face scribentem dirigit ales Amor,
Tempus erat, lassos quo primam somnus in artus
     Serpit: et accensis ignibus astra micant.
Adstabam clauso, mecumque relicta, cubili
     {{Versus|20}}Mox vespertinas compositura preces.
Cum subito coram visa est descendere nubes,
     Candidus et nubi praevius Ales erat.
In manibus frondes oleae, risusque per ora,
     Pacificum scires quod meditatur opus.
{{Versus|25}}Hic ubi vibrati nebulam discussit oliva:
     Obstupui subitos ora tulisse viros.
Insolita his facies, attonsi fronte capilli:
     Velabant imos pallia nigra pedes.
Quemque vocent aliae vultum rigidumque trucemque:
     {{Versus|30}}Judice me, mixta sorte modestus erat.
In dextra calami (calamos hastilia tradant)
     Jamque parant scriptis bella movere suis.
Cuique sacrum ''Jesu'' rutilabat pectore nomen
     Igniti species pectoris illa fuit,
{{Versus|35}}O! quantum gens illa factis operabitur aris,
     Cultoresque novos, officiosa dabit,
His foedae fugient sub Tartara nigra phalanges,
     Virginitasque albis laeta redibit equis,
Seu calamo fuerint, agitandave praelia voce:
     {{Versus|40}}Et calami, et doctae praelia vocis erunt.
Quid? quod nostra istis vinces Germania castris,
      Colla gemens duro succubuisse jugo? 
Haec ego dum specto: subito se in lumine vidi 
     Ad primos Mystae procubuisse pedes. 
{{Versus|45}}Primus erat turma (quantum reminiscor) in ista
     Nomine, Theiologo nec minus arte, Faber&lt;ref&gt;Petrus Faber primus Ignatii socius, qui tum per Germaniam tum per Germaniam animarum saluti vacabat: quem Moguntiae agentem, primum Canisius adiit, ut in argumento dictum est.&lt;/ref&gt;,
Hunc petis amplexu: pullaque in veste sodalis
     Pullatos auges ad nova bella viros,
Ergo age, perge nepos istis te jungere castris,
     {{Versus|50}}Devotaque move fortia bella manu.
Si heue conjicio magnae praeludia pugnae,
     Et faciles aditus prima juventa dedit.
Scilicet annorum prima, incunabula Christus
     Surripuit, versus ad pia facta jocis
{{Versus|55}}Nil tibi cum nucibus, longae nec arundinis usu:
     Nec teretes cura est exagitare trochos.
Privatas pictis aras decorare tabellis, 
     Saepius et Mystam fingere, lusus erat.
Parvula sacra facis, dicisque precantia verba:
     {{Versus|60}}Accumulant jussas turba pusilla preces
Et modo voce puer, pueros modo fonte piabas:
     Ista rudimenti signa fuere  tui. 
Quid? quod et in teneros saevisti funibus artus
     Membraque portandas didicere cruces?
{{Versus|65}}Caetera cur sileam? nec enim meminisse nocebit,
     Patrasti parvus qualiacunque puer 
Saepe, orbi quando jejunia verna redibant,
     Cum furit Ogygio&lt;ref&gt;Ogygius Bacchus dictus est ab Ovidio, et temulentiae Deus a Poetis habitus. Noviomagum reversus ad nuptias contrahendas sollicitatur: proposita Juris Civilis, in quo parens ejus Iacobus Canisius excelluerat, agitatione.&lt;/ref&gt; concita turba Deo:
Cum passim turpesque joci, madidaeque popinae,
     {{Versus|70}}Et resonant foedis compita fracta sonis.
Tunc ego te didici solis radicibus usum.
     Oraque gustato continuisse mero.
Increpuit mater: quid agis? quid saevior, inquit,
     Dura, ''Canisiade'', nec tua bella moves?
{{Versus|75}}Haec permitte viris, quibus est robustior aetas?
     Ossa tibi, puri caetera lactis habes.
Protinus illacrimans scelus ah! scelus optima mater,
     (Si nescis) caecos ducit in arma viros.
Arma illis Bacchus positus ferventia mensis:
     {{Versus|80}}Arma illis Paphiae tela facesque deae.
Ipse ego non plorem? dapibus neque parcius utar? 
     Nec mihi sit fuso gratior unda mero?
Da veniam, mater; licitae patet area pugnae;
     Hic puer, et miles, victor et esse potest.
{{Versus|85}}Talis eras: quid nunc dubio certamine nutas:
     Si pridem est puero laurea parta tibi?
Scimus: blandus Hymen tacitis tibi siccat ocellis.
     Propositoque Themis&lt;ref&gt;Themis Justitiae praeses habita; nam teste Festo θέμις idem quod fas.&lt;/ref&gt; te trahit alba foro.
Crede mihi, latet hic fallacia saepe sub herba,
     {{Versus|90}}Saepe per et placidas saxa petuntur aquas,
Ergo age, quaere viro: illis te junge Sodalem:
     Materiem, qua sis obsequiosus, habes.
Nec male vaticinor: totos saevire per agros,
     Fama est, et rabidas ire, redire feras.
{{Versus|95}}Infremure lupi circum praesepia! Rhenus&lt;ref&gt;Rhenus Germaniae fluvius.&lt;/ref&gt;
     Audiit, et gelidis palluit Ister&lt;ref&gt;Ister sive Danubius amnis celebratissimus Germaniam longo tractu, Austriamque alluens.&lt;/ref&gt; aquis.
Quid cessas? Stygias urge latratibus umbras:
     Inque fidem veram Nominis&lt;ref&gt;Canisius juxta nominis Etymon et gesta ''Canis Austriacus'' ab Haereticus dictus. Sacchinus in vita lib. I, n. 10.&lt;/ref&gt; adde notam.
Usque reor, facies: istud Matertera poscit;
     {{Versus|100}}Haec in te titulum, juraque matris habet.
Illa mihi moriens, soror o! soror optima, dixit,
     Abstrahor: appliciti foedera junge manu.
Quem (rogo) nunc parvum patrique tibique nepotem
     Linquimus, in curas transeat ille tuas.
{{Versus|105}}Scilicet ille tibi, caste, Germana, MARIAE
     In castas artes erudiendus erit.
Annuimus voto, lacrimisque per ora profusis,
     Nil illi potui dicere, praeter, erit.
Ex hinc vota frequens, et verba frequentia fudi,
     {{Versus|110}}Et tibi quod mater debuit esse, fui.
Caetera dent Superi; pullo sic nubis amictu
     Virginei&lt;ref&gt;Perpetuam atque illibatam virginitatem coluit.&lt;/ref&gt; castas corporis abde nives.
Scribere plura libet: tibi sed scribenda relinquo. 
     Hinc calamo trames saepe terendus erit.
{{Versus|115}}Cumque tibi tarde supremam neverit horam
     Stamine nec pullo, de tribus una soror.
Forsitan hoc aliquis signabit marmora versu,
     Accola quem Rheni, posteritasque leget: 
''Hac jacet exanimis, recubatque'' Canisius ''urna''
     {{Versus|120}}''Quem stupuit gelidus Rhenus et ister aquis.''
''Depositos cineres lugens Germania servat,''
     ''Ingenium libri: spiritus astra tenet.''
 
&lt;/poem&gt;
===Notae===
&lt;small&gt;&lt;references /&gt;&lt;/small&gt;

==Epistola V. &lt;br&gt;Kostka Deiparae.==
''Argumentum''
 
''Stanislaus Kostka illustri apud Polonos genere oriundus, cum adulescens in Societatem Iesu admissus esset, primo ipso tyrocinio tanto animi sensu actuque in divina ferri coepit, ut saepe saepius inter orandum madefacta lintea aestuanti pectori applicanda forent; porro crescente in dies amoris incendio idque impatientius iam ferventi Stanislao evenit, ut sub festum Assumptae in caelum Virginis (quam ut matrem tenerrime amabat) mira animum hinc migrandi ad caelum cupiditas incesserat. Quocirca composita hac epistola Mariam orat, ne desiderium suum ultra differat frustreturve;  quominus proximis apud caelites triumphis intersit. Neque profecto incassum vota recidere: quippe post paulo febre correptus est; quae tametsi lenta primum, eo tamen sensim paucosque intra dies invaluit, ut de tantis (?) visceribus adolescentem anno aetatis circiter vigesimo terris ereptum caelo transmiserit ipsa Assumptae in caelum Virginis sacra nocte anno Christi 1569.'' Franciscus Sacchinus in eius vita.
 
SYMBOLUM.
&lt;poem&gt;
[[Fasciculus:Kostka symbolum.jpg|450px]]
&lt;/poem&gt;
Quid navem sagittamque tenso funi laxatam intueris? Illa in portum, haec in caelum tendit: non aliter Kostka amore igniti impatiens ima detrectat, caelumque animo petit; quo Maria, quam, ut Matrem, unice diligebat, recepta est. Adeo de tribus istis verum quod cecinit Vates:
&lt;hr&gt;


''Nequeunt laxata teneri''.


&lt;hr&gt;
                                                       &lt;poem&gt;
Da veniam, caeli decus augustale, MARIA,
         Si tibi nunc a me littera scripta venit.
Scribere jussit Amor (caelo licet omnia noris.)
         Impulit is timidas ad sua jussa manus.
{{Versus|5}}Substitimus primo: calamum pudor ipse retentans,
         Quid tibi nunc tandem, Kostka, paratur, ait.
Verte alio mentem, precibus contexe coronam;
         Gratior est Dominae texta corona tuae,
Quid faciam? adversum hinc amor, hinc reverentia pugnant;
         {{Versus|10}}Haec calami cursum supprimit, ille movet.
Ut scribam; vereor praefigere, Kostka Parenti.
         Sis mihi cara licet, plusque parente parens.
Urimur? O bona Diva, et (si licet) o bona Mater,
         Urimur: o! quanto pectus ab igne calet,
{{Versus|15}}Lintea traduntur frigentibus humida lymphis
         Lintea sed flammas non domitura meas
Quod facitis, dixi, gratum est, sed inutile nobis,
         Non profecturas quid mihi fertis aquas;
Exterius gelido corpus perfunditis imbre:
         {{Versus|20}}Attamen interius, quo cremor, ignis adest.
Optavi quoties velut igni lampas edace,
         Deficere ante aras, o mea Diva, tuas!
Optavi quoties, ut, quae tibi sacra micabat
         Taeda, foret vitae terminus ille meae!
{{Versus|25}}Optasse hoc licuit: taedae consumitur ignis:
         Majus at in nostro pectore robur habet.
Eloquar? an nostrae nunc est opus indice flammae?
         Nec tibi sat noster cognitus extat amor?
Proxima lux oritur purae spectabilis aurae:
         {{Versus|30}}Suscitat ardores proxima pompa meos.
Haec tibi, qua fugeres terras, fuit ultima, Virgo:
         Qua caelum peteres, prima sed illa fuit.
Fingo animo plausus, laetoque sonantia caelo
         Tympana: mille tubas audio, mille fides.
{{Versus|35}}Aligeri circum volitant fulgentque ministri.
         Et fervet tota caelica pompa via. 
Pars Arabum complet nebuloso compita fumo,
         Pars liquidum strato lumine vestit iter.
Emicat ante alios juvenum lectissima turba:
         {{Versus|40}} (Sic nobis pompae fingitur umbra tuae) 
Caesaries, illis purum flavescit in aurum,
         Oraque formoso candidiora die.
Ornat palma manus, humeros bombycina vestis.
         Pallaque non tactas vincere jussa nives.
{{Versus|45}}Pone subis: vivis certat tua palla pyropis,
         Et superat, quidquid gemmifer orbis habet.
Fallimur: hoc oculi vitium est: abscedite gemmae: 
         Plus fatis aurata conspicienda coma es.
Illic, castus Amor pulchra statione moratur.
         {{Versus|50}}Aurea deque tuo spicula crine legit.
Quid referam, quali raperis super aethera curru? 
         Qualis hic auriga est, talis an alter erit?
Non sic vectus iit, voluit cum splendidus aura
         Davides&lt;ref&gt;Salomon a Davide Patre, qui sibi ferculum seu rhetam triumphalem magnificentissime extruxit, et hoc, ut habet Scriptura Textus Cant. 3. propter Jerusalem.&lt;/ref&gt; Solymas conciliare nurus.
{{Versus|55}}Non sic aerio raptus qui turbine&lt;ref&gt; Elias Propheia, qui curru igneo in caelum raptus est, Lib. 4. Reg. cap. 3.&lt;/ref&gt; vates
         Dicitur ignitis isse per alta rotis.
Nempe humero Matri Natus subit: ille parentem
         Sustinet, et famula ducit ad astra manu.
Quidquid id est; farine licet? tuus ille lacunam
     {{Versus|60}} (Si nescis) aliqua parte triumphus habet
Scilicet alta patent domitis Capitolia turbis:
     Captivo sine me, me sine, mater, abis? 
Ille ego sum: dulces haerent in corde sagittae,
     Meque tuos stricta compede vincis Amor.
{{Versus|65}}Jamque per aethereos ferris Regina penates,
     Sub pedibusque micant sidera pressa tuis,
Empyrei, qui summa patent penetralia, caeli
     Panditur occursu janua laxa tuo.
O! ibi quot plausus! tibi quae praeconia certant?
     {{Versus|70}}Deficit hoc uno littera nostra loco.
Dicite, vos nitidae, caeli gens aurea, Mentes,
     Dicite: adhuc ima Kostka tenetur humo.
Saepe tamen, spectare juvat mea gaudia caelum,
     Fallor: et hoc uno pectora nostra dolent! 
{{Versus|75}}Nam quoties specto, toties incendia crescunt,
     Nequidquam lacrimis imminuenda meis.
Scribimus interea: quid enim si temperet ignem,
     Leniat et quaestus dextera mota meis.
At quanto mallem, cum scriberet, illa triumpho
     {{Versus|80}}Spargeret Elysias officiosa rosas!
Aut etiam Angelicae quae promicat agmine turbae,
     Facundum digitis sollicitaret ebur?
Disserimur votis, et adhuc tellure moramur?
     Munera ferre tamen qualiacunque juvat
{{Versus|85}}Est locus extremo qua te formosior horto,
     Pendulaque aestivam vitis opacat humum,
Illic formosa te sistis imagine, Virgo,
     Et quiddam templi textilis instar habes.
Illic Loiolidum&lt;ref&gt; Νovitii Societatis Jesu; utique Loiolides, abs Ignatio de Loiola Fundatore dicti&lt;/ref&gt; turba exiguissima laudes
     {{Versus|90}}Assolet et Dominae reddere vota suae.
Vidi ego, qui violas qui candida lilia ferret,
     Plenaque purpureis rubra canistra rosis.
Ivimus, et ternam Divae lustravimus aedem:
     Aede sub hac etiam plurimus hospes eram,
{{Versus|95}}Esto veris honor spatioso floreat horto:
     At mihi prae reliquis angulus ille placet.
Illic succrescunt dulcem maturius uvae,
     Mercedemque suae proximitatis habent.
Quid? quod aves ista dicuntur saepe sub umbra,
     {{Versus|100}}Dulcius assueto perstrepuisse sono?
Hic philomela, sacram starem cum nuper ad aram,
     Virgineos certans evoluisse globos:
Non ego falsa loquor, celeri dum garrula voce
     Turbinat introrsum, poene canebat, Ave
{{Versus|105}}Qulcquid id est, modici geritur res tota tabella?
     Altera sunt cantus, altera dona rosae
Quin majora sequor'? caeloque effundor aperto
     Aurea, qua rutilum pompa praeivit iter?
Mens petit alta quidem, sed corpore deprimor uno:
     {{Versus|110}}Ut levis aspersa pluma residit aqua.
Angela, quisquis amas, et quisquis in aera&lt;ref&gt;Habacuc Propheta, qui e Palestina in Babyloniam per unum crinem capitis ab Angelo delatus est: prandium Danieli, qui in fovea attinebatur, laturus. Dan* 14.&lt;/ref&gt; Vatem 
     Diceris aetherea surripuisse via,
Me quoque tolle precor, gravis haud ego sarcina: namque
     Aligerum Kostkam  jam prope fecit Amor.
{{Versus|115}}Si satis esse nequit, quo tollar in aethera, crinis:
     Me toto, si vis, corpore ferre potes.
Annuit ille quidem: Dominae sed jussa morantur,
     Inquit: fac votis annuat illa tuis.
Ergo ad te redeunt mea vota novissima Mater;
     {{Versus|120}}Quam nequeunt alii, tu potes, affer opem.
Cur ego spectator vestrae non advolo pompae,
     Unus ut e multis pone pedester eam. 
Insequerer plausus, et longa per atria caeli
     Angelicum humani voce sonaret Ave.
{{Versus|125}}Quin etiam Dominae, qua fas,vicinior irem,
     Et premerem sacrum Virginis usque latus.
Quod si forte aliquis pompa spectator in illa,
     Quo propior tendit, diceret, ille puer?
Crediderim ut dicas, mea Diva, suaviter illi:
     {{Versus|130}}Mitte queri, KOSTKA est: est meus iste puer.
Parce tamen, voto si fors peccavimus isto:
     Non patitur fraenos, qui violenter amat.
Quid? quod nec voto tantum, peccamus et ira,
     Quae mihi nescio quo pectus amantis agit.
{{Versus|135}}Saepe (fatebor enim ) qui me nunc urit, Amorem,
     Comendi justas non habuisse faces.
Ecquid amor (dixi) quid vitae flamina differs?
     Caetera concedunt ignibus, ista manent:
Quin exile mihi, teneor quo corpore filum
     {{Versus|140}}Admoto propius lampadis, igne cremas?
Saepius indignor repetitis ora madere
     Fletibus, lacrimas criminor ipse meas,
Staminibus modicis astringor, aranea, texit
     Qualia, vel picti qualia Seres&lt;ref&gt; Seres Syriae Asiaticae populi qui ex arboribus tenuissimis filis detexunt, conficiuntque id genus panni, quod Sericum vocamus.&lt;/ref&gt; habent,
{{Versus|145}}Totque oculis fundo dudum lacrimantibus imbres
     Nec pereunt vita fila minuta meae!
An quia vita mihi primo pubescit in aevo,
     Huc parcit saeva Parca&lt;ref&gt;Parcae, per Antiphrasin sic dictae, quod minimi parcant, tres sunt, quae mortalium vitae stamina dispensant, ut Poetae fabulati sunt; quarum nomina et officia hoc dicto circumferuntur: &lt;br&gt;Clotho colum bajulat, Lachesis net et Atropos occat. &lt;br&gt;Easdem Hesiodus canit, mortalibus, sive nascentibus hominibus conferre bonum et malum. &lt;br&gt;θνητοῖς ἀνθρώποισιν ἔχειν ἀγαθόν τε κακόν τε.&lt;/ref&gt; tulisse manu
Inferat: atque utinam ferali forsice telam.
     {{Versus|150}}Et resecet media flamina rapta colo.
Et prope, ut invideam pubentis floribus horti,
     Quaque cito tenerae carpitur ungue rosae.
Ipse ego permissa quoties hanc colligo dextra:
     Flos utinam vitae (dico) sit ille meae!
{{Versus|155}}Cur sic non legitur primaevi Kostka juventa?
     Cur numerum lectis non facit ille rosis?
Decerpi lucrum est: qui primo mane virebat
     Flosculus, interdum vespere laesus obit
Vel gravis hunc aestas, vel turbidus opprimit imber:
     {{Versus|160}}Hei mihi! ne simili vulnere Kostka gemam;
Cetera cur taceo? nuper, mea Diva, nitebas
     Flore novo castas impediente comas,
Candida virgineo gestabas lilia serto,
     Quaeque regis domini, caelica sceptra manu.
{{Versus|165}}Ut vidi, ingemui! tacitoque in pectore dixi:
     Certa, precor, fati sint ea signa mei!
Dummodo sic, duro succumbat Kostka tyranno
     Japoniamque premat sanguinolentus humum.
Sed facienda loquor: vellem quae facta fuere,
     {{Versus|170}}In nostras possent illa redire manus.
Quid mihi, si natum dederis, velut ante dedisti,
     Deliciasque tuas, deliciasque meas?
Non foret ille tibi pretio reddendus eodem;
     Nec lata quamvis (crede) rediret ope.
{{Versus|175}}Amplexus premerem plusquam languente lacerto,
     Plusque Viennaea&lt;ref&gt;Adolescens Viennae Austriae dum studiis vacat, in morbum incidit; a quo tamen Virginis patrocinio, quae ei apparuit, et puerulum Jesum in ulnas tradit, brevi convaluit.&lt;/ref&gt; vincula blanda mori.
Caedere si vellet, contra violentior irem:
     Verbaque suppetias viribus ista darent.
Vel duc me ad matrem; vel te, puer auree, sistam:
     {{Versus|175}}Non aliae nobis lege solutus eris.
Scribere plura libet: sed qui mihi depluit imber,
     Impedit, et lacrimis humida charta meis.
Caetera qui dicat Laurentius&lt;ref&gt;S. Laurentius Martyr, qui ei ex sortione menstrua Patronus obtigerat.&lt;/ref&gt; inter ovantes
     Facundus pro me nuntius alter erit.
{{Versus|180}}Scit bene, quid flammae, quid magna incendia possunt; 
     Scit bene, quas vires ignis amoris habet.
Ergo age: sique faves Kostkae, pia Mater, amanti,
     Accipe cum votis ultima verba meis.
Nil mihi rescribas, tua sit sed Epistola morbus:
     {{Versus|185}}Quamque tulisti olim, nunc mihi redde febrem.
Scilicet haec melius, quam quaevis littera dicet,
     Venarum pulsu languidiore, veni.
&lt;/poem&gt;
===Notae===
&lt;small&gt;&lt;references /&gt;&lt;/small&gt;

==Epistola VI. &lt;br&gt;Aloysius Aquavivae.==
''Argumentum''
 
''FERDINANDUS GONZAGA Imperii Princeps et Castillionis Stiverorum in Gallia Cisalpina Marchio, ex Mantua, Ducibus, cum ex MARTHAFANA SANTENIA illustrissima apud Taurinos foemina, ALOYSIUM natu inter liberos maximum tulisset: nihil antiquius habuit, quam ut eundem statim a prima juventa Nobilium exercitiis erudiret, sperans fore, uti prosapiae splendori, iis gradibus ad gloriam niteretur. Sed cυm e diverso Deus juvenem divinarum rerum illiciis captum Societati sensim initiaret, gravis concertatio exorta est: ALOYSIO hinc abeundi facultatem, inde parente Marchione repulsam pertinaciter agitantibus. Cum igitur ALOYSIUS frustra captatas et occlusas precibus paternas aures animadverteret, jamque voti fui impatientior ad CLAUDIUM AQUAVIVAM, qui per id tempus Societatem universam cum supremo Imperio Romae administrabat, hanc Epistolam scribit. In qua animi sui assessum votumque aperit quo Societati sese addixerat; vetare autem parentem obstinacius, quo tamen nequidquam pensi habito, postulas in Societatem admitti. Inflexit hic adolescenis ardor, non modo AQUAVIVAM, sed et parentis animum; adeoque factum, ut Societati &lt;?&gt; paulo adscriberetur; in qua interea sexennium, quod vixit, ita ad virtutem sese exercuit, ut vita functus ac miraculorum fama clarus, ''Beati'' et ''Angelici'' nominibus, Summorum Pontificum auctoritate, insignitus fuerit. Obiit Romae Anno Christi 1591''. P. Virgilius Cepario, in eius vita.
 
SYMBOLUM
&lt;poem&gt;
[[Fasciculus:Gonzaga symbolum.jpg|450px]]
&lt;/poem&gt;
Cervus hic ad fontem, ut vides, cursu emicans, pro ingenti desiderio est: ita enim et suum prodidit Vates Regius Ps. 41. Neque in Aloysio id desideres, qui per Epistolam ad Aquavivam accedere festinat. Quare bene de utroque:
&lt;hr&gt;
 
 
''Vivit, si repperit undam.''
 
 
&lt;hr&gt;
&lt;poem&gt;
Mittit Aloysius, quam non habet ipse, salutem: 
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Et nisi Romani non habiturus ope.
Mittit aquae sitiens violento torridus aestu,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Quam nec, si cupiat, dissimulare potest.
{{Versus|5}}Attamen ut scripto prodam mea vota libello,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Et calamo nigra: vix fluit humor aquae.
Sed bene, quod nostros ut scribere possit amores?
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Quoque fluat, lacrimas combibit ille meas.
Scribimus, atque utinam quo scribimus ire liceret,
{{Versus|10}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Proque manu, pedibus conficeretur opus:
Tunc ego, cerve, velim rapido te vincere cursu,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Ad gelidas quando curris anhelus aquas,
Novimus et fontes, et quae sic currere cogit,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Majus nostra sitis, quam tua, calcar habet,
{{Versus|15}}Differor interea: solum brevis iste libellus
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Romanum pro me carpere gestit iter.
Haec ego dum scribo: pernix i littera, dixi:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Pro penna, meus hic, quem geris, ignis erit.
I, licet: ad Latios propera, mea pagina, fontes,
{{Versus|20}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Puraque Romani quaere fluenta soli.
Sed cave fallaris: neque primi fluminis undas,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Sedandis aquas ignibus esse puta.
Nil tibi cum Tibri: mediam licet influat urbem,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Spumantique vado turgidus arva riget.
{{Versus|25}}Est qui felici&lt;ref name=&quot;b&quot;&gt;Praecipui urbis Romae fontes, vulgo dicti: ''Aqua Felice, Aqua Virgine''.&lt;/ref&gt; fons illic labitur unda,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Est qui Virgineas&lt;ref name=&quot;b&quot;&gt;&lt;/ref&gt; egerit alter aquas.
Ah! moneo, ne te speciosa haec nomina fallant:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Non facit ad flammas ille, nec ille meas.
Sed prope qua primo surgunt Capitolia clivo,
{{Versus|30}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Et Jesus&lt;ref&gt;Templum Domus Professae Societatis Jesu, quod antea Maria de Strada appellabatur.&lt;/ref&gt; Matris nomine templa tenet.
Illic, quas petimus lymphas, ''Aquaviva'' ministrat,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Non alio nostra est fonte levanda sitis.
Hei mihi! jam toto currunt ea flumina mundo,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Quosque bibat rivos Indus, et Indus habet.
{{Versus|35}}Jam novos insolitas Japon miratur aristas,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Germinaque ex istis non sua cernit aquis.
Maurica (sic fama est) isto quoque fonte rigata,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Edidicit culto mollior esse solo.
Castilio tamen aret adhuc, neque littora circum.
{{Versus|40}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Quod laeto viream cespite, lympha fuit!
Jam scio, reddiderint cur pareas jugera messes
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Non terrae vitium, fluminis illud erat.
Interea dum vana queror, fons irrigat urbem:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Illuc sunt animi vota ferenda mei.
{{Versus|45}}Vera loqui certum est: nec enim, Pater optime, fallit, 
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Qui calet in nostro pectore verus amor.
Ad nova bella vocat, quorum est IGNATIUS auctor,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Duxque ciet fortes ad nova signa viros. 
Saepius ille (alto seu sol micat igneus orbe,
{{Versus|50}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Seu vaga nocturnis Cynthia fulget equis.)
Saepius ille mihi, ''Gonzaga'', susurrat in aurem
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Quando novus Jesu nomine miles eris?
Quid tibi cum titulis? quid magna palatia prosunt?
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Quid tibi, quod claras Mantua donat avos?
{{Versus|55}}Pars quota laudis erit, varia si Marchio lingua
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Castilionaei diceris esse soli?
Respice ''Lojolam'': titulorum insignia ponit,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Major ut abjecta nobilitate foret.
Dic age: cur illo nondum duce tendis in hostem
{{Versus|60}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Adstringisque tuas ad sua bella manus?
Haec ubi fatus Amor, lateri se junxit amicum:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Primaque militiae signa fuere novae
Neve recusarem, tedis ardentibus urget,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Et sacro totas occupat igne fibras,
{{Versus|65}}Quid facis? exclamo: ''Gonzagam'' mitius ure:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Porrigimus victas in tua jura manus,
Aut ego succumbam prosperati vulnere lethi:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Aut ego ''Lojola'' sub duce miles ero.
Si tempus petitur, quo primum exsarsimus, aetas
{{Versus|70}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Incaluit flammis jam prope quinta meis.
Aspice, ''Lojolidum''&lt;ref&gt;Impetrat a parente Marchione, ut Ecclesiastico habitu utatur.&lt;/ref&gt;  juvat ut praeludere castris:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Praecingunt nostrum pallia nigra latus.
Scilicet ex illo, quo nunc quoque carpimur igne?
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Purpura (crede) mihi nil nisi visa rubor.
{{Versus|75}}Adde, quod et Christo castum&lt;ref&gt;Octennis castitatem Deo et Mariae vovet.&lt;/ref&gt; mea corpora munus
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Tradiderim, Paphia non violanda face.
Lilia Virgineis inerant tum forsitan aris; 
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Illa mei, dixi, signa pudoris erunt.
Hinc flos ille placet, istisque coloribus olim 
{{Versus|80}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Inque mei pingi lilia&lt;ref&gt;Cum liliis depingi solitus est.&lt;/ref&gt; casta manu.
Nec tamen idcirco fulgor mihi displicet ostri,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Sertaque purpurei sanguinolenta rosae.
Nimirum, quod amo, nomen bene pingitur illa,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Sanguineo ''Jesu'' convenit iste color.
{{Versus|85}}Milite me crescat ''Loiolae'' exercitus uno:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Dignaque sanguinea bella movebo rosa.
Sive jubes, visam postremis Japonas oris:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Sive jubes, Brasilae barbara tesqua plagae.
Audacem me fecit Amor: sit copia tantum,
{{Versus|90}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Clausa petam rigida Sinici regna fera.
Riccius&lt;ref&gt; Matthaeus Ricci Italus, primus Sociorum in Sinense regnum penetrat anno 1582.&lt;/ref&gt; hos Italo perrupit robore vectes:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Ut sequar, hic justa plus mihi parte favet.
Nec vereor tepidis stillantia funera cultris:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Est mihi, qui fosso pectore sanguis eat.
{{Versus|95}}Si Japon Italo de sanguine crescere debet,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Crescat: at ille mea sanguine crescat ager.
Extera quid memoro? me bella domestica cingunt:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Non expectato septus ab hoste premor.
Nam pater immeriti clausum me detinet ira,
{{Versus|100}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Vixque pedem primo limine ferre sinit,
Credideram certe flecti potuisse rogando:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Seu prece, seu lacrimis aggrederemur opus.
Ivimus in blandas demisso poplite voces:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Mollior at nostra non fuit ille prece.
{{Versus|105}}Addidimus lacrimas: lacrimae volvuntur inanes:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Excipe, quod flammas haec alit unda meas.
Sic ego detineor patriis sine crimine septis?
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Nec video faciles inde, nec inde vias.
Ah! utinam verum, quod primis mater in annis
{{Versus|110}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Saepe mihi puero vaticinata fuit? 
Angele mi, (sic me puerum vocitare solebat)
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Angele mi, puris Angele digne rosis.
Scilicet ut patrio de carcere liber abirem,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Jam foret optatae penna parata fugae. 
{{Versus|115}}Defererem patrios, septa invidiosa, penates,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Aeria properans ad mea vota via
Et licet effusis stagnet Benacus&lt;ref&gt;Benacus, vulgo ''Lago di garda'': lacus est prope Castilionem.&lt;/ref&gt; in undis,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Tranarem liquidum jam novus ales iter.
Non ego formido, ne lapsus ab aethere signem
{{Versus|120}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Nomine ''Aloysius'' naufragus alter aquas.
Daedalus Icarias&lt;ref&gt;Daedalus Atheniensis faber egregius fuit, quem Poetae fabulantur, alas cera sibi finxisse ad volandum , ut e Creta, ubi cum filio attinebatur, fugeret.  Cum  autem Icarus altius volaret, ardore solis liquefacta alarum cera in mare decidit, quod ex eo Icarium mare dictum est. De quo Ovid. lib. III Tristium: Icarus Icarias nomine fecit aquas.&lt;/ref&gt; cera male finxerat alas?
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Non metuunt solvi, quas mihi finxit Amor,
Sed fateor, locus hic tales non efficit: at quo
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Tendimus, ''Angelicos''&lt;ref&gt; Angelici Juvenis titulo a Gregerio XV Pontifice auctus est, anno 1612.&lt;/ref&gt; efficit iste locus,
{{Versus|125}}Quid referam, quoties volui, cum nascerer infans,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Prima mihi tenuem testa fuisse casam?
Quid referam, quoties ''Gonzagae'' nomina gentis,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Esse queror votis invidiosa meis?
I nunc, quisquis amas; magno de sanguine nasci:
{{Versus|130}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Poena mihi, magnos quod numeremus avos.
Interea toto quid versem tempore, quaeras
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Forsitan et patria dum vetor ire domo? 
Saepe fuga meditor: nec enim sic fugero primus:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Fecit et hoc nobis ''Kostka''&lt;ref&gt; Stanislaus Kostka Vienna, ubi operam litteris dabat, occulte in Italiam profectus est, quo Societati se traderet, per iter multis favoribus  ab Angelis et B. Maria cumulatus.&lt;/ref&gt; Polonus iter,
{{Versus|135}}Austriaca fertur juvenis fugisse Vienna,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Et Latii ignotas corripuisse yias;
Ne tamen incerto captaret devia gressu,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Lampade succensa praevius ibat Amor.
Nec fratrem impediit frarer, licet usque secutus,
{{Versus|140}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Nec fuit abrupta praeda retenta fuga
Sic fugiturus ego nuper quoque (vera fatebor)
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Ni fratrem frater praepediisse, eram. 
Quid, Rudolphe, paras? quid contra niteris? inquam:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Obsistis votis quid puer ipse tuis?
{{Versus|145}}Ah! sine me, quo ducit Amor: ditabere facto:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Grande fugae pretium, Marchio, frater eris.
Nequidquam fugit ille citus, meditataque prodit. 
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Fortius occlusa praepedienda domo.
Interea causis non apparentibus aeger,
{{Versus|150}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Nescid quis dudum corpora languor habet.
Saepe dapes inter, gemitus sine voce profundo:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Miscentur lacrirms pocula saepe meis.
Quosque imbres oculos vino impluit, ora resorbent?
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Ne desit pluviae vena perennis aquae
{{Versus|155}}Prima mihi genitrix, inquit, ''Gonzaga'', laboras?
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Prima malam febrem dixit: amoris erat.
Accitur Medicus, tentatur pollice νena:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Jussaque dilutae potio fertur aquae.
Quid facitis? (dixi, si me tenet ignea febris,
{{Versus|160}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Sedare hos aestus unica lympha potest.
Parce Parens, natum medico corrumpere potu:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Sanus erit; tantum, quo cupit ire, sine.
Sic mihi lux agitur, neque noctis amicior hora est,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Nec minus est lacrimis fertilis illa meis.
{{Versus|165}}Ut quid enim toties deludor imagine somni,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Dum subit irrepens lumina fessa sopor.
Nam prope nunc videor Latios accedere muros
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Nunc ''Lojolaeas'', tecta cupita, fores.
Jam videre sacra describere nomen in albo,
{{Versus|170}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Et circum pulli corpore veste tegi,
Est etiam, qui me suspiria ducere narret,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Verbaque cum somnis mista ciere meis.
Jam fontem, ''Gonzaga'', tenes: (ita dicere narrat) 
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Plenaque jam ''vivae'' pocula sumis ''Aquae''.
{{Versus|175}}Ah! utinam media dicamus talia Roma,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Nec toties, sensus fallat imago meos!
Certe ego cum somno linquor, seu mane rubente,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Seu subito casu, lumina nostra madent.
Vel quia sopitos luserunt gaudia sensus:
{{Versus|180}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Vel quia cum somno rapta fuere meo.
Est mihi funerei pendentis ab arbore Christi
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Effigies rubeis&lt;ref&gt;Solitus fuit Aloysius secreto in cubili coram Crucifixi imagine saepius orare et flagellis acriter se caedere.&lt;/ref&gt; conspiciendi notis.
Illi saepe meos commendo moestus amores:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Accipit amplexus saepius villa meos.
{{Versus|185}}Christi, per has lacrimas, per et haec suspiria dico:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Fac, precor, o! socium me tibi jungat Amor.
Nec labor efficere est: similes prope dicimur ambo:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Tu cruce, detineor carcere fixus ego.
Effundis lacrimas, oculis rorantibus asto?
{{Versus|190}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Sanguine membra rubes, et mihi sanguis abit.
Ite flagra in fontem, rubicundi currite rivi,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Quo mea sanguineis culpa lavetur aquis.
Et sitio, exclamas: sitio quoque: scilicet intus
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Quo cremor; ad ''Vivas'' ignis anhelat ''Aquas''.
{{Versus|195}}Ulterius nihil est, nisi tecum ut dicere possim,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; (Et cupio) Natum deseris ergo Pater?
Deserat, o! utinam, quem sic male servat et odit:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Ah! precor, admissi poena sit illa mei.
Haec ego: sed quoties Christo damus oscula: meque
{{Versus|200}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Applicitum blandi crux fovet ista mora.
Nescio, quae mihi vox taciti demissa per aurem,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Quid ''Gonzaga'', times? Tu meus, inquit, eris.
Fac tantam ut constes: Romam tua vota ferantur:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Postmodo cum votis ipse ferere tuis.
{{Versus|205}}Altera vox vera est: Romam mea vota feruntur:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Altera sed mallem vox modo vera foret.
Quis prohibet? jubet ire Deus: mea dextra, siste:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Caetera sunt pedibus conficienda meis.
Fallimur? an toties duro placuisse parenti,
{{Versus|210}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Quae meruit pietas praemia, carcer erit?
Huc adhibe vultus, poenae solamen, Alexi&lt;ref name=&quot;byra&quot;&gt; Ambo enim paternos penates reliquerunt, ut Deo vacarent.&lt;/ref&gt;,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Tuque fave coeptis, o! Calibyra&lt;ref name=&quot;byra&quot;&gt;&lt;/ref&gt;, meis.
Grande rudimentum posui, neque vicimus hostem:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Sanguine quo propior, fortius ille nocet.
{{Versus|215}}Ah! melius, redeat prisci bona temporis aetas;
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Et faveat, vobis qui bene favit Amor.
Tu quoque ''Kostka'' fave, cupidumque amplectere fratrem;
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Si pater ille mihi, qui tibi frater erat&lt;ref&gt;Claudius Aquaviva, cui quondam Stanislaus Kostka in Tyrocinio Romano convixerat.&lt;/ref&gt;.
Quid? quod jam caelo MARIAE jungeris? illinc,
{{Versus|220}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Quod cupio auxilium, tu mihi ferre potes.
Dic age, si profugus praeeunti jungar Jesu,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Judice vel tanto quod mihi crimen erit?
Hunc Solyme vidit sine matre, et crimine: quamvis
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; ''Mariae'' madidas viderit illa genas.
{{Versus|225}}Cur sic non fugio? non hoc ego defero matrem:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Porrigit haec victas in mea vota manus.
Attamen expecto, donec, pater optime, Roma
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Des mihi captandae signa cupita viae.
Inde velim dicas, quam jussa capessere promptus:
{{Versus|230}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Et, precor, ut tantae sint ea lucra morae.
Ergo fave, longas neque gaudia differ in horas:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Sed cito, (namque potes,) me properare jube,
Per lacrimas oro (quoniam tibi scribimus illis)
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Aspice, in hoc pallent quam mea scripta loco.
{{Versus|235}}Per sacros Nati, per castos Matris amores:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Utraque visceribus nomina scripta meis.
Per si quid terris usquam post sacra, Deumque,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; ''Loiolidum'' populo charius esse potest.
Da mihi te facilem, nec duro perlege vultu.
{{Versus|240}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Quae postrema meus verba libellus habet.
Uror, ut accenso peritura bitumine cera
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Liquor, ut expressa de nive manat aqua.
Adde meas socio lacrimas, ''Aquaviva'',  fluente,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Et domitor flammae sis, ''Aquaviva'', meae.
&lt;/poem&gt;
===Notae===
&lt;small&gt;&lt;references /&gt;&lt;/small&gt;

==Epistola VII. &lt;br&gt;Berchmannus B. Virgini Aspricollensi.==
 
&lt;i&gt;Argumentum. &lt;/i&gt;
 
&lt;i&gt;Joannes Berchmannus Belga, Diesthemii Brabantiae oppido natus honestis parentibus, cum a prima pueritia virtutem coluisset: tandem B. Virginis patrocinio, quam eximie ac singulariter semper in amoribus et cultu habuit, in Societatem admissus est, Meihliniae Anno Christi 1616, aetatis circiter 18. Cum autem absoluto Tyrocinio inde Romam missus esset ad Philosophica studia; mirum quanto illic animo, litteris juxta et virtuti incubuerit. Quippe crescente in dies erga Deiparam Virginem ejusque immaculatam Conceptionem affectu eo tandem processit, uti venerabili Sacramento, ejusdem Virginis Conceptionem Immaculatam propugnandi, qua voce, qua stylo, votum, etiam scripta syngrapha nuncupavit. Hanc igitur cum Epistola ad B. Virginem Aspricollensem in Belgio, ubi puer ex Diesthemii vicinia frequentior, primosque ad virtutem igniculos conceperat, ab eo transmitti hic fingimus, inter alia ejusdem Sacelli anathemata et donaria, appendendam. Porro in hac Epistola varia commemorat beneficia, qua privatim sibi ipsi, publiceque Societati a B. Virgine collata praedicat: atque eo animum erigit ad ejusdem Virginis Conceptionem Immaculatam, quicumque terrarum mittatur, propugnandi: et scriptis etiam posterorum memoriae afferendi. Sed eo Berchmanni affectu Deus ipse, ac Deipara contenti fuere: siquidem post paulo annos duntaxat 22. natus Romae obiit. Et relicta non exiguae sanctitatis opinione, anno Christi 1621. Idibus Augusti.&lt;/i&gt; P. Virgil. Cepario in ejus vita parte 2.
 
SYMBOLUM.
&lt;poem&gt;
[[Fasciculus:Berchmannus symbolum.jpg|450px]]
&lt;/poem&gt;
Aegyptii ciconia et cane gratitudinem exprimebant: nos eisdem Berchmanni gratum animum, quo Virgini, quidquid boni possidet, acceptum refert. Ne igitur mirere, expressam in Symbolo celeritatem: bene enim in referendis gratiis aut curritur,  aut volatur.
&lt;hr&gt;
 
 
''Ne fors oblivia culpent.''
 
 
&lt;hr&gt;
&lt;poem&gt;
Diva cui ''Montis'' culmen sacratur ''Acuti''
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Qua tibi vicinas Demera&lt;ref&gt;Demera fluvius Sichemium alluens, juxta quod Aspricollensis Virgo colitur.&lt;/ref&gt; volvit aquas:
Da veniam, et parvae cursum permitte tabellae:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Natalem repetit&lt;ref&gt;Diesthemium oppidum, Berchmanni patria, milliario parvi Sichemio distans.&lt;/ref&gt; scilicet illa locum.
{{Versus|5}}Nec tamen illa venit patrios visura penates,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Missaque ab Ausoniis Belga futura plagis.
Te petit, et pictis tua templa micantia votis.
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Haec illi captat causa fuere vita.
Exigui (fateor) constant mea munera charta:
{{Versus|10}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Charta tamen flammas continet illa meas,
Nempe mihi, tacitis dum texo rosaria labris,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Et vultu, et palla constitit albus Amor.
Casta placent: cultu sic te quoque visimus,inquit:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Primoque Mariae tempora casta placent.
{{Versus|15}}Haec ubi: templa petit, manibusque prehensat amicis:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Moxque Deo coram plura loquemur, ait.
Vix loca contigeram, qua devenerandus in ara
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Triticeo Jesus conditus orbe latet. 
Cum subito, ecquid adhuc dubitas subscribere, dixit:
{{Versus|20}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Scribe: Deus voti testis et auctor adest.
Scribo igitur, movet ille manum; juramus uterque.
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; O, Amor! ah! voti fida tabella mei.
Jamque parabat iter, prope qua Sichemia tellus
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Porrigit umbroso templa colenda jugo.
{{Versus|25}}I felix (dixi) pia pagina: nomina tolle,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Nec locus hic ''Asper'', nec tibi durus erat:
Saepe jugum scandi faxis acclive? nec nunquam
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Laeserunt teneros aspera saxa pedes.
Quin meminisse juvat, facilisque recursat imago,
{{Versus|30}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Cum puer huc socia matre sequebar iter.
Mane erat, et vitreas Aurorae semina guttas 
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Sparserat irriguo Lucifer ortus equo.
Protinus egredior portis, circum undique sylvae,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Perque viam molli gutture cantat avis.
{{Versus|35}}Crediderim, didicisse meos de Virgine sensus:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Et tibi, Diva, sacros instituisse choros.
Interdum quoties effingimus ore ''Mariam'',
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Et silet, et flexo poplite plaudit avis.
Ipse ego de globulis (globulos tua serta tenebam)
{{Versus|40}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Permistas cupidis passibus addo preces.
Mox ubi conspecta est primum domus addita colli,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Auget et haec animos; ut properemque, facit.
Ah! quoties (recolo) cura studioque videndi
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Proruit, et summam pes male fixit humum!
{{Versus|45}}Templa tenebamus: tua me rapiebar imago
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Querna; sed ad flammas cerea facta meas,
Hic ego Berchmanni (dicebam) Virgo clientis
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Si memor es, vultu nec minus aure fave
Parvus amans quamvis, magno tamen igne peruri
{{Versus|50}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Optat, et in cultus fortiter ire tuos,
Scis, mea lux, inquam, materna&lt;ref&gt;Sabbato natus est Berchmannus, eodemque Societatem ingressus, ac demum eodem sepultus.&lt;/ref&gt; ut fusus ab alvo,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Concessi in titulos, et tua jura puer
Sabbata lucebant niveo splendentia cultu:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Ille dies vitae candidus augur erat.
{{Versus|55}}Non ego diffiteor, sensi tua spicula, sensi
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Spicula Virginei tunc bene facta manu.
Nec eruor hoc fluxit de vulnere, lacrima fluxit:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Et pueri molles immaduere genae.
His mihi crescebant repetitis corpora votis,
{{Versus|60}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Mensque mihi pariter fortior intus erat
Pestifer invidit, sed castis viribus Orcus;
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Non profecturas induit ille minas.
Scilicet a sacris Laribus fortasse redibam,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Et vagus implexo calle viator eram.
{{Versus|65}}Cum nigra&lt;ref&gt;Revertens ab aede Virginis, et per sylvam errabundus, subito atque horribili tonitru percellitur maleficio sagae, quae specie felis ad pedes ejus evanuit tonitru ipso ac fulgure, intra fragorem ac metum saevientibus.&lt;/ref&gt; nox caelo praetexitur, humida nimbis,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Et tonitru rutilas mox paritura faces, 
Saga fuit (memini) sic, sic, o perfida, dixi,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Bella cie, stimulos nil nisi felis habes.
Vix ea fatus eram: cum lapso fulmine, felis
{{Versus|70}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Ungue minax nostros, corruit ante pedes,
Interea, Virgo, castris adscribor Jesu:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Nec fuit hoc sine te praesidioque tuo.
Prima rudimenti tellus Mechlinia&lt;ref&gt;Mechlinia Brabantiae urbs super alia Concilio Regio nobilis; in qua Domus probationis Provinciae Flandrobelgicae Societatis Jesu.&lt;/ref&gt; testis:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Haec mores vidit composuitque meos.
{{Versus|75}}Imus in Ausoniam: (sed quid tamen omnia narrem)
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Et comes ad Latias sis mihi, Diva, plagas.
Ah! quoties sensi pluvio data vincula caelo,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Ne rueret subitis turbidus imber aquis.
Te duce concretas nivibus transcendimus Alpes&lt;ref&gt;Alpes montes altissimi et perpetuis nivibus operti, Italiam a Gallia separantes.&lt;/ref&gt;,
{{Versus|80}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Saxaque nocturno lubrica facta gelu
Nec tamen obrigui, cecidi minus: arcuit isthaec,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Qui tuus in nostro pectore flagrat amor.
Mox ubi Lauretae tandem successimus aedi,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Sensi me totis incaluisse fibris. 
{{Versus|85}}Scilicet intus&lt;ref&gt;Pridie Natalitiorum Christi Lauretum appulit, ubi totam noctem magno aestu animique solatio transegit.&lt;/ref&gt; eras, sed erat quoque parvulus intus:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Jactabas geminas tuque puerque faces.
Hinc Latiae postquam penetravi moenia Romae,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Templaque polluto non adeunda pede,
Nescio qui memet ''Ferrati''&lt;ref&gt;Templum B. Virginis Romae, quod vocant ''Di grotta Ferrata''; prodigiose a S. Nilo, ubi ejusdem etiam corpus asservatur, conditum: ad quem locum magnus est populi concursus eoque itare soletus Berchmannus.&lt;/ref&gt; nominis aedes
{{Versus|90}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Nilaeaeque rapit relligionis opus.
''Aspera'' cesserunt, redeunt ''Ferrata'': sed ambo
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Sub duro blandum nomine pondus habent.
''Aspera'' sic nunquam, sic nunquam ''Ferrea ''Virgo
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Este solet, votis semper amica meis;
{{Versus|95}}Quid tamen haec memoro? ''Loiolae'' plura ministras,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Quae post in natos dividit ille suos.
Testis eris&lt;ref&gt;P. Martinus Guttierez Hispanus coactam sub toga B. Virginis Societatem universam conspicit.&lt;/ref&gt;, Guttiere, cui testata Mariae
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Foedera Virgineus prodere jussit Amor,
Forsitan orabas primo calefactus Eoo 
{{Versus|100}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Inque tuis oculis Virginis ara fuit.
Da veniam, Mater, votis traducimus, inquis:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Quae tibi cura mei, discere gestit Amor.
Integra fovisti maternas castra sub ulnas;
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Nunquid et exiguae cura Cohortis erit:
{{Versus|105}}Dixerat haec: subitoque in lumina Diva refulsit,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Virgineum laxo pectus operta sinu.
Et prior: ecquid adhuc dubitas, Guttiere? vereri
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Desiste, ''Loiolae'' castra fovemus, ait,
Nec mora: laxa togae subter confinia, totus
{{Versus|110}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; ''Loiolidae'' populus Virginis hospes erat.
Hac mihi sub palla quae non fiducia crescit,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Et rapit obstrictas ad pia bella manus?
Vincimus hinc, Mater: nudoque&lt;ref&gt;Berchmannus rosario B. Virginis collo imposito cubare et dormire solitus.&lt;/ref&gt; rosaria collo
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Erudiunt somnos in mea lucra meos.
{{Versus|115}}Si quis (ut in somno) furvus surrepserit hostis,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Turbidaque ignavis sensibus arma movet.
Protinus appositi pavefactus imagine serti
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Diffugit obscuri noctis in antra fuga.
Quid moror hic, Virgo! tuus o! Berchmannus ad Indos
{{Versus|120}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Gestit et extremos orbis adire Sinas.
Quique nigris Brasilus Phoebea lampade membris,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Horret, et humanam dicitur esse dapem,
Proruet huc velox, motique citatior aura:
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Nil hunc barbaries, nil fera tela movent.
{{Versus|125}}Candida Virgineis agitabit praelia signis,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Candidus et nivea te duce victor erit.
Quin et te ''Puram'' cum toto edixerit orbe,
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Impressis figet&lt;ref&gt;Votum emittit, primum librum (si edere contingat) de Immaculata Virginis Conceptione scribendi.&lt;/ref&gt; casta trophaea typis.
Interea dum crescit adhuc, et fingitur aetas,
{{Versus|130}}&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; Pendeat ad postes ista tabella tuos:
Berchmannus ''puros'' Divae ''tutabitur ortus: ''
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; ''Sic amat et scripto testificante vovet. ''
''Tu quoque fac, mea Diva, nigro quam carus amictu, ''
&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp; ''Tam tibi sit niveo pectore carus amans. ''
&lt;/poem&gt;
===Notae===
&lt;small&gt;&lt;references /&gt;&lt;/small&gt;

==Epistola VIII. &lt;br&gt;Societas JESU filiis suis anno suo saeculari.==
''Argumentum''
 
''Cum hactenus hoc Tertio Epistolarum Libro nonnulla tractaverim, quae ad Societatem pertinebant: placuit hic quasi corollarii in modum, ejusdem Societatis, quam per prosopopoeiam hic inducimus,Epistolam addere. Scribit autem illa ad ''Suos'', qui in acie, &amp; campo (ut ita loquar) caeteris ad caelestes palmas admissis, adhuc decertant. Et vero consentaneum visum est, quando annum Saecularem fundata ab ''Ignatio Societatis'' agimus: praeclara facinora commemorare quae Majores nostri ad Dei gloriam, salutemque animarum patraverunt. Quod ipsum hac Epistola attingere studui; ''Societatem'' ipsam ''Suis'' scribentem inducendo, eisque Majorum exempla ad virtutum veluti imaginem quandam exhibendo, acrius stimuletur, accendaturque ad imitandum. Porro neque inter scribendum rationes alias omisimus, quibus momenti aliquid inesse videri poterat ad suasionem: tametsi ad animatos suapte ''Socios'' sermo sit; neque enim vetitum, quod vulgato proverbio dicimus. ''Currentibus addere calcar.
 
SYMBOLUM.
 
&lt;poem&gt;
[[Fasciculus:SI filiis symbolum.jpg|500px]]
 
Palma arbor et phoenix avis saecula patiuntur: nihilo secius ''Societas'' centum jam annos adulta, et florens. Quippe ut Palma adversorum pondere pressa, at non oppressa: et supra Phoenicis annos senectam ignorat, nedum exuit. Quam ergo jure, faventibus caelo, terraque, ejusdem postibus affixeris! 
&lt;/poem&gt;
&lt;hr&gt;
 
 
''A Saeculo et usque in Saeculum. ''
 
 
&lt;hr&gt;
 
&lt;poem&gt;
Illa ego transmissis coelo notissima turmis,
     ''Loiolae'' proles, ''Loiolidumque'' parens
Pauca ''Meis'' scribo, quos Magni castra Tonantis,
      Exercent, et adhuc infimus orbis habet.
{{Versus|5}}Scribendi aeque causa levis: centesima messus
     Exiit, et nivibus cana cucurrit hyems: 
Ex quo Romani sacras ad Praesulis&lt;ref&gt;Pauli Tertii Pontificis Maximi, anno 1540 DD. Consimae et Damiano sacris feriis, 27. Septembis. &lt;small&gt;''(locus notae certus in editione perditus est.)''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; arces,
     ''Loiolidas'' coepi Mater habere viros.
Est aliquid, Phoenix toto cum vivida saeclo,
     {{Versus|10}}Instruit aggestos in sua busta crocos.
Est aliquid palmae, centum crevisse per annos
     Totque hyemes nitidi sustinuisse coma.
Talis ego: talem chari spectate Nepotes,
     ''Loiolidae'' peperit quos mihi fortis Amor.
{{Versus|15}}Noscimur? an quoniam mihi littera fulgurat auro,
     Nescitur praesens unde movetur opus?
Illa ego fum, Magni qui Nomine dicor Jesu
     Semper in hostiles fortis itura globos,
Forsan at hic aliquis motus novitate requirat,
     {{Versus|20}}Cur mea sit rutili scripta tabella nota,
Laetitia prodendus amor, victoria luce:
     Non facit ad palmas littera nigra meas.
Sic quoque ''Loiolides''&lt;ref&gt;Solebat Ignatius Sanctorum res gestas vario picturae genere, et quam clarissimis litteris in codicem referre. ''Maffeius lib. 1. c. 3.&lt;/ref&gt; rutilo pinxisse colore
     Fertur, caelitibus quod bene cessit opus.
{{Versus|25}}Inspice quae scribo, proles mea, disce parentem:
     Materies oculos exigit illa tuos.
Mons fuit, Empyreo similem prope dixeris: illi
     Diffusum toto vertice lumen erat
Huc ego, centenus vixdum diluxerat annus,
     {{Versus|30}}Rapta fui, Natos intuitura meos,
Scilitet exceptam passa me sustulit ala 
     Peniger, et Jesu nomine pictus Amor.
O! ibi quid vidi! fas sit mihi visa referre,
     Nec pigeat scriptis quaeque norare meis.
{{Versus|35}}Montis in ascensu, primique ad limina clivi,
     Qua structus rutila fronte micabat apex.
Aliger occurrit vultuque, habituque decorus,
     Atque prior: Genitrix Optima, vivis? ait.
Bis tibi lustra decem partu fluxere secundo,
     {{Versus|40}}Nec tamen hinc ulli facta videris anus.
Non tibi dens putris, non foedo pupula fluxu?
     Infecit castas non tibi ruga genas. 
Junge manum, et quantis caelum depinxeris astris,
     Quaeque illi dederis sidera, visa dabo.
{{Versus|45}}Dixerat haec, junxique manum, rapidoque volatu
     Constitimus claras protinus ante fores.
Aurea gemmati prostabant limina valuis,
     Ostiaque appicto splendidiora Deo&lt;ref&gt;Nomine ''Jesu'' quod Societatis Symbolum, atque insigne est.&lt;/ref&gt;.
Protinus agnovi, tacitoque in pectore dixi;
     {{Versus|50}}''Loiolidae'' populum continet iste locus.
Mox mihi diducto patuerunt atria poste, 
     Atria conspectus detinuere meos.
Et stupor invasit: nec sic tamen ille nocebat,
     Quin fierent oculis pervia quaeque meis.
{{Versus|55}}Scilicet haec aderant Natorum longa meorum
     Agmina, perque gradus stantia cuncta suos.
Parte loci summi claros ''Loiola'' per ignes,
     Ut bello, palma sic quoque primus erat.
Pone pares cura, quos vidit Roma quaternos&lt;ref&gt;Quatuor Praepofiti Generales, qui S. Ignatium in admintstranda Societate exceperunt, videlicet, Jacobus Lainius et Franciscus Borgia, Everordus Mercurianus, Claudius Aquaviva.&lt;/ref&gt; 
     {{Versus|60}}Flectere solliciti publica lora manu.
Stabat et hic, sed parva cohors, quos Insula cinxit&lt;ref&gt;Societas enim voto se obstringit non admittendi honores, aut praelaturam Ecclesiasticam, nisi summi Pontificis imperio: quo pacto creati Cardinales Toletus et Bellarminus, et Patriarchae Aethiopiae Andreas Ovideo et Joannes Nugnes Barretus, aliique pauci Episcopi.&lt;/ref&gt;,
     Abstulerantque meo maxima jussa sinu,
Caeteraque Imperiis gens didita neve lateret,
     Tradabant docta jusque, piumque manu.
{{Versus|65}}Parte alia domitis stabat ''Xaverius'' Indis,
     Primaque Japonicae faxque, salusque plagae.
Plurimus hunc populus circumque minutula turba&lt;ref&gt;Infantes innumeri, quos sacro baptismate alluit, caeloque transmisit.&lt;/ref&gt;
     Constiterat, sacris lota recenter aquis.
Candidulae vestes illis, meliorque parentum
     {{Versus|70}}Sanguine formoso lacteus ore color.
''Riccius''&lt;ref&gt;Matthaeus Ricci Italus, primus Sociorum in regnum Sinense penetrat.&lt;/ref&gt; hic etiam, Sinas qui primus in oras
     Venit, et a Batavis ''Barzius''&lt;ref&gt;Caspar Barzaeus Hollandus, mira in Indiis operatur.&lt;/ref&gt; ortus aquis.
Vidimus et claros ''Anchietae''&lt;ref&gt;Joseph Anchieta Brasiliae Apostolus, et sui temporis Thaumaturgus: cui aliquando aves marinae advolarunt eum a solis arboribus obtensis alis defensurae.&lt;/ref&gt; ad lumina vultus,
     Cui quondam aequoreas vela dedistis aves.
{{Versus|75}}Quid reliquos memorem, perstringere crimina doctos,
     Faustaque pacificis bella movere tubis?
Hic ''Strada''&lt;ref&gt;Franciscus Strada Hispanus.&lt;/ref&gt;, ''Barradas''&lt;ref&gt;Sebasitianus Barradius Lusitanus.&lt;/ref&gt;, facundi ''Palmius''&lt;ref&gt;Benedictus Palmius Italus.&lt;/ref&gt; oris,
     ''Augerio''&lt;ref&gt;Edmundus Augerius, et&lt;/ref&gt; comes hac parte ''Cotonus''&lt;ref&gt;Petrus Cotonus Galli, eximiique divini Verbi praecones.&lt;/ref&gt; erat,
Hic etiam, quondam qui Nomine&lt;ref&gt;Itemque Petrus Canisius Belga Noviomagensis Germaniae Apostolus.&lt;/ref&gt; notus, &amp; ore
     {{Versus|80}}Dicitur impuros perdomuisse canes.
Inde per et sedes, qua se aurea pulpita tollunt,
     Vicimus aggestis lucida castra libris.
''Suarius''&lt;ref&gt;Franciscus Suarez Lusitanus.&lt;/ref&gt; hic aderat, sed et hic quoque 17 ''Lessius''&lt;ref&gt;Leonardus Lessius Belga, insignes Theologi.&lt;/ref&gt;: et tu
     Ausus es immunda qui sacer ire via&lt;ref&gt;Thomas Sanchez, vitae Sanctitate et Castimonia clarus, qui de Sacramento Matrimonii ingentem librum composuit.&lt;/ref&gt;.
{{Versus|85}}''Pazius''&lt;ref&gt;Jacobus Alvarez de Paz, Theodidactus a B. Virg. Latinae linguae usum accipit, et libros scribens in ecstasim rapitur.&lt;/ref&gt; oratas clarus quoque nomine Divae,
     Aptabat Latios ad sua scripta modos.
Caetera quid referam? longum est memorare quot illic
     Spectandos dederint aurea castra duces. 
Interea medio qua se locus explicat ignes
      {{Versus|90}}In liquidas circum visus abire faces:
Prostabant rutili Heroes, queis purpura testis,
     Cingebatque sacras laurea vitra comas.
Ante alios isthic ''Antonius''&lt;ref&gt;Antonius Criminalis, domo Parmensis, ad cujus nomen fit allusio, primus Sociorum Martyrium subit.&lt;/ref&gt; emicat: illi 
     Heu! male quam nomen criminis horror erat.
{{Versus|95}}Pone enses, fractaeque rotae, palique jacebunt,
     Lignaque in arsuros non reditura rogos.
Vidimus affusam deno quater ordine turmam&lt;ref&gt;Ignatius Azebedius dum in Brasiliam navigat, cum 40. Sociis, ab Haeretico Pirata capiuntur, et in odium fidei occiduntur.&lt;/ref&gt;,
     Quae fuso aequoreas sanguine tinxit aquas,
Vidimus ''Henricum''&lt;ref&gt;Ηenricus Garnettus, dum ab Haereticis in Anglia suspendio intermittitur: spica sanguine ejus conspersa, Martyris vultum prodigiose exhibit.&lt;/ref&gt; pictoque in sanguine vultus,
     {{Versus|100}}Quos orbi quondam spica Britanna tulit.
Plurimus hic etiam Japon&lt;ref&gt;Plurimi Martyres in Japonia e Societate, uti Carolus Spinola Italus et alii, lento igne adusti. Nonnulli violenta aqua infusion novo tormento excruciati.&lt;/ref&gt;, seu clarior igni,
     Fortior aut pota saepe superstes aqua.
Has ego dum coram lucentes conspicor umbras,
     Visaque ''Mastrilli''&lt;ref&gt;Franciscus Mastrillus Neapoli 3. Jan. 1634. a S. Xaverio prodigiose sanatus, invitatusque ad conversionem Gentilium, Nangasachi in Japonia pro fide occiditur 1637.&lt;/ref&gt; Martyris umbra fuit,
{{Versus|105}}Scilicet a collo restis pendebat Imago&lt;ref&gt;lmago, ad S. Xaverii, qua apparuerat, speciem depicta, multis terra marique prodigiis inclaruit: Uti hoc anno saeculari Societatis 1640. Atrebati, in Philippo Penantio Adolescente, qui atrocibus morbis agitatus, eadem imagine sanitatem recuperavit. Quod P. Pennoquius lib. 3. Eleg. Anni Saecularis Societatis Jesu, quinque Elegiis eleganter expressit.&lt;/ref&gt;,
     Saepius extremis facta medela malis
Quid? quod et his fulgent argentea lilia turmis.
     Quae properus casto pollice legit Amor,
Hic ''Kostka Gonzagae'' comes, flos additus albet,
     {{Versus|110}}Quique ''Brabantino'' prodiit alter agro&lt;ref&gt;Joannes Berchmannus Belga Romam missus, ubi sanctissime obiit anno aetatis 22 Christi 1621.&lt;/ref&gt;.
Plurima praetereo: vos facto insistite calli,
     Si patrum virtus, si pia facta movent. 
Neu frustra moneam: locus est quoque plurimus illis:
     Elige, quo demum quisque manere velis.
{{Versus|115}}Audior? an contra studiis frigentibus, edat
     Dissimilis proavo facta pudenda nepos?
Fallimur o! certum est, sensu peccavimus isto:
      ''Loiolides'' nullus degener esse potest.
Utque fit hoc verum: tabulae servatur imago,
     {{Versus|120}}Est ubi promissi littera scripta memor.
Scripsisti, certum est: hoc saltem parce negare?
     Loiolidae ''proles, tu mihi mater eris.''
Quin etiam (memini) dixisti saepe: ''videbit
      ''(Hoc voveo) ignavum me quoque nulla dies.''
{{Versus|125}}''Per probra detur iter: probris ientabimus ire:''
      ''Materies pugnae convenit illa meae.'' 
''Cur (rogo) sacratos dum Jesu sector amores,''
      ''Illius renuam signa, probrumque sequi?''
Hoc, quisquis Meus es, vovisti: cur modo solvit
     {{Versus|130}}Te metus, aut repens in tua facta pudor.
Eia age, pone metum: duce quo nova proelia captas.
     Is tecum innumeri militis instar erit.
Huc igitur properate mei, gens aemula, Nati:
     Nec mea mobilibus tradite verba Notis.
{{Versus|135}}Paucis multa fero: montes vitate propinquos:
     Ist locus crebro fulminis igne tonat.
Tutius est imas gressu percurrere valles:
     Aureus hoc vobis calle praeivit Amor.
Si tamen et formam fors expediatis? et unde,
     {{Versus|140}}Quove modo coeptum conficiatis iter
''Loiolides'' vobis, ne quid peccetis eundo,
      ''Xaverius'' vobis saepe legendus erit.
Ite igitur, totoque alacres excurrite mundo:
     Sic bene vos ''Jesus Divaque'' semper ament.
{{Versus|145}}Sic bene conceptis crescant incendia flammis,
     Perque male affusas non minuantur aquas&lt;ref&gt;B. Franciscus Borgia dicere solitus erat, Societatem tamdiu florentem fore, quamdiu obtrectatorum calumniis impeteretur.&lt;/ref&gt;.
Interea saeclo primum, labente, secundi
     Dux etiam vobis ''Mutius''&lt;ref&gt;''(Videtur haec nota in editione perdita esse.)''&lt;/ref&gt; alter eat.
Ille novos cunctis feliciter inchoet annos,
     {{Versus|150}}Impicat, et ferus quae canat acta, nepos.
Cumque sibi tarde venientibus ordine fatis,
     Supremum emoriens clanxerit albus olor:
Addemus tumulo: ''Rexit feliciter omnes,''
      ''Nec me, quamquam auctam prole, reliquit anum.''
 
&lt;/poem&gt;
===Notae===
&lt;small&gt;&lt;references /&gt;&lt;/small&gt;
 
F I N I S</text>
      <sha1>23tn5jltmp1sayt495jtkpoc53jyr54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Cuerpo del derecho civil romano a doble texto (IA cuerpodelderechocivilromanoP1T1).pdf/259</title>
    <ns>104</ns>
    <id>81632</id>
    <revision>
      <id>272502</id>
      <parentid>263529</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T07:35:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shenme</username>
        <id>17647</id>
      </contributor>
      <comment>/* Proofread */</comment>
      <origin>272502</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3332" sha1="60erk44wvf2eikgspnamj6p432u5dvm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Shenme&quot; /&gt;{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;turam cogitantibus non extra iustam defensionem id esse videbitur; esse enim per omnia irreprehensibilem, divinae fuerit solius, non autem humanae virtutis, quemadmodum et maioribus nostris dictum est. Veruntamen est, quatenus etiam similium admisimus positionem, vel subiectis rebus id postulantibus oportere idem pluribus accommodari locis, aut quod commixtum sit cum aliqua nova re id, quod videtur simile priori, et difficilis eorum diiudicatio et distinctio sit, aut saepe servetur totius visionis &lt;ref&gt;''Koehl.;'' inspectionis, ''Br.''&lt;/ref&gt; continuatio, neque divellatur sententia eorum, quae iam scripta fuerant, amputatione &lt;ref&gt;''Koehl.;'' subtractione, ''Br.''&lt;/ref&gt; verborum; quin et hoc sicubi admissum &lt;ref&gt;''Koehl.;'' nisi si et hoc alicubi assumtum, ''Br.''&lt;/ref&gt; est ob rei necessitatem, tamen &lt;ref&gt;''Koehl.;'' verum, ''Br.''&lt;/ref&gt; id exiguum est, et nullum sui ipsius fere praebens sensum.

§ 14.—Id ipsum et in iis, quae iam sancita erant, in Imperatoriis Constitutionibus servavimus; quae enim in illis dicta erant, in hoc libro collocari non permisimus, nisi et hoc raro ex iisdem causis, quibus similitudo assumta est &lt;ref&gt;''Koehl.;'' praeterquam quod ex...similitudinis causis, ''Br.;'' nisi ob aliquam interdum circumstantlam similitudinis aliqua causa relicta est, ''Cont.''&lt;/ref&gt;.

§ 15.—Legum autem ullam earum, quae in hoc libro positae sunt, aliis contrariam non facile quis invenerit, siquidem per omnes contrarietatis fines discurrere studuerit, sed est quaedam differentia, quae assumta diversam forte in alteram partem facit legis positionem.

§ 16.—Si autem aliquid fortasse praetermittitur eorum, quae poni oportet,—consentaneum enim &lt;ref&gt;''Koehl.;'' enim, ''omítela Br.''&lt;/ref&gt; est et quid huiusmodi contingere propter humanae imbecillitatem naturae—, certe omnino praestantius fuerit subiectis nostris, multis liberari inutilibus, quam non privari forte paucis &lt;ref&gt;''Koehl.;'' quam relinquere pauca quaedam eorum, ''Br.''&lt;/ref&gt;, quae videntur utilia, myriadibus propemodum innumeris defossa et condita et nemini forte &lt;ref&gt;''Correc. Krieg.; mortalium, inserto, Br.''&lt;/ref&gt; nota, et propterea facile latentia.

§ 17.—Quum tot autem fuerint olim scripti libri, e paucissimis iuris conditoribus et libris iudicabantur res iudiciales, partim quoniam librorum copiam non habebant, partim quoniam non sufficiebant laboribus plurimis, multa eorum invenire, quae usui esse possent, non valentes &lt;ref&gt;''Correc. Krieg.;'' ut invenirent multa eorum, quae usui esse possent, non obtinentia, Br.''&lt;/ref&gt;; nunc autem in hac compositione collectus est copiosus legum obtinentium numerus e libris raris, et qui vix reperiebantur, quorum neque titulos multi etiam ex iis, qui peritia iuris valde celebrabantur, cognoscebant; quorum profecto materiam nobis uberriman memoratus gloriosissimus Tribonianus praebuit, multorumque librorum neque numeratu facilium exhibens copiam, quibus omnibus sufficienter perlectis collecta sunt praesentía volumina. Enimvero, qui a nobis ad hoc congregati fuerunt, in plurimos et alios inciderunt libros, in quibus nihil invenientes idoneum aut novum praeter ea, quae prius collecta fuerant &lt;ref&gt;''Correc. Krieg.;'' ex iis, ''inserta Br.''&lt;/ref&gt;, merito improbaverunt, ut ex ipsis in hoc opus insererentur.&lt;noinclude&gt;{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>60erk44wvf2eikgspnamj6p432u5dvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Polygamia Triumphatrix.pdf/11</title>
    <ns>104</ns>
    <id>82474</id>
    <revision>
      <id>272498</id>
      <parentid>272292</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T03:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erblanchard57</username>
        <id>30712</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>272498</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3413" sha1="rbkaq2iruyjvnxgonouhl0wy7i3pmcu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Erblanchard57&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;section begin=&quot;Discursus de Polygamia&quot; /&gt;{{c|{{font-size|450%|DISCURSUS}}&lt;br&gt;{{larger|DE}}&lt;br&gt;{{font-size|220%|{{spatium|0.70em|POLYGAMI&lt;/span&gt;A.}}}}}}
{{dhr|2}}&lt;section end=&quot;Discursus de Polygamia&quot; /&gt;
&lt;section begin=&quot;T1&quot; /&gt;{{c|{{larger|{{sc|{{spatium|0.75em|'''Thesis| I.'''}}}}}}}}
{{dhr}}
[[File:Ornamental Letter from Polygamia Triumphatrix - Thesis 1.png|left|95px|''P'']]''Olygamia {{ls}}imultanea virilis,'' quæ nil aliud e{{ls}}t quam con{{ls}}en{{ls}}us (non {{ls}}cortatorius, non adulterinus, {{ls}}ed) connubialis unius Mariti cum pluribus uxoribus, ''Tantum abe{{ls}}t ut juri naturæ &amp; gentium, juri divino ut &amp; juri civili contrarietur, ut potius cum omnibus exacti{{ls}}{{ls}}ime concordet, adeò ut non tantum omnes homines in{{ls}}igniter delinquant {{ls}}ed præcipue Magi{{ls}}tratus cùm Politicus tùm Eccle{{ls}}ia{{ls}}ticus enormiter, &amp; hodiè po{{ls}}t tantam lucem ex hoc di{{ls}}cur{{ls}}u omnibus legentibus ortam, inexcu{{ls}}abiliter in omnia jura peccet, qui illam improbare, impugnare, impedire capitaliter prohibere, vel non omnibus modis promovere velit,'' ut è {{ls}}equentibus patebit.
{{smaller-block/s}}
{{anchor|n1}}1. ''Con{{ls}}en{{ls}}us'' in principio {{graeca|ἀνεὺ προογμου καὶ παθῶν}} Theophilus Aletheus {{graeca|παχυλιῶς}} &amp; rudi, quòd dicitur, Minervâ lineolis pauci{{ls}}{{ls}}imis hunc {{ls}}uum di{{ls}}cur{{ls}}um Politicum in chartam conjecerat, non eo {{ls}}ane animo, ut in publicam {{ls}}alivam emanaret, {{ls}}ed ut hoc de{{ls}}iderantibus Patronis &amp; amicis, apud quod per occa{{ls}}ionem non rarò hujus rei fiebat mentio, legendum communicaret, &amp; cum nunquam redderetur, ac fæpe numero ex memoriâ iterum iterumque de{{ls}}cribere pro aliis nece{{ls}}{{ls}}e haberet, {{ls}}ub manu inopinatò crevit, donec tandem in folia aliquot extenderetur, &amp; in{{ls}}tinctu prædictorum, nihil immutando, {{ls}}ed ut Deus {{ls}}ugge{{ls}}{{ls}}erat, ut tempori parceretur, &amp; {{ls}}umtuum compendium fieret, prælo fuerit commi{{ls}}{{ls}}us. Ideoque {{ls}}tatim ab{{ls}}que ullis ambagibus, &amp; evolutionibus Etymologias, Homonymias, &amp; Synonymias, erudito orbi {{ls}}atis notis, incipit, quod ''Polygamia {{ls}}imultanea virilis'' (ad di{{ls}}tinctionem ''{{ls}}ucce{{ls}}{{ls}}ivæ,'' hodiè non amplius controver{{ls}}æ, &amp; ''muliebris'' Deo, naturæ, {{ls}}anæ rationi, omnibus gentibus, legibu{{ls}}que divinis &amp; humanis exo{{ls}}æ &amp; damnatæ,) {{ls}}it con{{ls}}en{{ls}}us (non {{ls}}purius nothus &amp; la{{ls}}civus, {{ls}}ed purus, genuinus, ca{{ls}}tus &amp; matrimonialis) prout I C T I etiam dicunt, quod plenus &amp; liber con{{ls}}en{{ls}}us contrahentium utriu{{ls}}que partis (verbis vel literis, vel aliis quibuscumque mediis &amp; factis extrin{{ls}}ecus expre{{ls}}{{ls}}us) cum alias non con{{ls}}en{{ls}}um {{ls}}ed {{ls}}imul {{ls}}en{{ls}}um {{ls}}it, ''[[d:Q59677266|Hahn]] ad [[d:Q55193418|VVe{{ls}}enbec.]] tit. de rit. nupt. n. 1.)'' in unionem animorum primario &amp; con{{ls}}ecutivè etiam corporum faciat matrimonium, quale etiam e{{ls}}t Polygamia, Unde &amp; contractum vocant, (qui {{ls}}ecundum ''Morphium de Contr. p. 4.'' e{{ls}}t ultrò citroque mutua obligatio ex voluntate &amp; pacto partium {{ls}}urgens) non ob{{ls}}tante quod non ea omnia quæ in aliis contractibus, reciproco di{{ls}}{{ls}}en{{ls}}u iterum re{{ls}}cindi po{{ls}}{{ls}}unt, hic inveniantur. Habet enim&lt;noinclude&gt;{{rh||A|{{right|hic}}}}
{{smaller-block/e}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rbkaq2iruyjvnxgonouhl0wy7i3pmcu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Polygamia Triumphatrix/Thesis 2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83711</id>
    <revision>
      <id>272497</id>
      <parentid>272493</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T03:22:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erblanchard57</username>
        <id>30712</id>
      </contributor>
      <origin>272497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="549" sha1="ezua1kkcns2v6uc1nire193vji8f7tk" xml:space="preserve">{{titulus
|Scriptor=Theophilus Aletheus
|OperaeTitulus=Polygamia Triumphatrix 
|OperaeWikiPagina=Polygamia Triumphatrix
|Annus= 1682
|SubTitulus= Thesis IΙ.
|Liber=Polygamia Triumphatrix.pdf
}}
{{Liber
|Ante= Thesis I
|AnteNomen=Polygamia Triumphatrix/Thesis 1
|Post= Thesis III
|PostNomen= Polygamia Triumphatrix/Thesis 3
}}
&lt;pages index=&quot;Polygamia Triumphatrix.pdf&quot; from=23 to=38 fromsection=&quot;T2&quot; tosection=&quot;T2&quot; /&gt;

{{Liber
|Ante=Thesis I
|AnteNomen=Polygamia Triumphatrix/Thesis 1
|Post= Thesis III
|PostNomen= Polygamia Triumphatrix/Thesis 3
}}</text>
      <sha1>ezua1kkcns2v6uc1nire193vji8f7tk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Quia sapientia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83725</id>
    <revision>
      <id>272501</id>
      <parentid>272417</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T07:22:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shenme</username>
        <id>17647</id>
      </contributor>
      <comment>corrected more lines to first page end</comment>
      <origin>272501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3697" sha1="2tjcrsy1pbzc9ykitcou8ghorze96qp" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Nicolaus IV
|OperaeTitulus= Quia sapientia
|OperaeWikiPagina= 
|Annus= 1289
|SubTitulus=
|Genera=Bullae
|Editio=
|Fons=[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5712711s/f303 Les registres de Nicolas IV : recueil des bulles de ce pape ]
}}

'''1584'''{{gap|6em}}Rieti, 26 octobre 1289.

Studium generale apud Montempessulanum instituitur.

({{sc|Reg}}. 44 , c. 564 , f. 240 v°; {{sc|Lap. du Theil}} , II, 287; {{sc|Potth}}., 23101.)

''Dilectis filiis doctoribus et scolaribus universis apud Montempesulanum, Magalonensis diocesis, commorantibus, tam presentibus quam futuris''. «Quia sapientia que... Cum
autem locus Montispesulani celebris plurimum et famosis
aptus valde pro studio, consideratis diligenter ejus
conditionibus, dinoscatur, nos, utilitati publice quamplurimum
expedire credentes, ut in loco ipso cultores
sapientie inserantur, fructum desideratum, largiente
scientiarum domino, in tempore producturi, auctoritate
presentium indulgemus ut in dicto loco sit deinceps
studium generale, in quo magistri doceant et scolares
libere studeant et audiant in quavis licita facultate. Et si
qui processu temporis in eodem studio fuerint qui, scientie
bravio assecuto, sibi docendi licentiam, ut alios licentius
erudere valeant, petierint, impertiri sancximus
ut in jure canonico et civili necnon et in medicina et
artibus examinari possint ibidem, et in eisdem facultatibus
dumtaxat titulo magisterii decorari, statuentes ut,
quotiens aliqui ad magisterium fuerint promovendi,
presententur .. episcopo Magalonensi, loci diocesano,
qui fuerit pro tempore, vel ei quem ad hoc idem episcopus
duxerit deputandum, qui, magistris facultatis illius
in qua examinatio facienda fuerit de universitate vestra
in eodem studio presentibus convocatis, eos, gratis et difficultate
quacumque sublata, de scientia, facundia, modo
legendi et aliis que in promovendis ad doctoratus officium
requiruntur examinare studeant diligenter, et illos
quos ydoneos repererint, petito secrete magistrorum
eorumdem consilio, quod consilium in ipsorum consutentium
dispendium vel jacturam revelari quomodolibet,
sub divine maledictionis interminatione districtissime
prohibemus, approbent et admittant, eisque petitam licentiam
largiantur, alios minus ydoneos penitus repellendo
postpositis omnino gratias, odio vel favore. Ceterum
ne, vacante Magalonensi ecclesia, contingat promoveri
volentes ad magisterium impediri, volumus ut, cum in
ipsa ecclesia tres esse archidiaconi asserantur, majori 
presenti vel, eo in remotis agente vel forsitan prepedito,
secundo vel, illis prepeditis aut absentibus, tercio promovendi 
hujusmodi vacationis tempore presententur, qui
eos examinent et examinatos approbent vel reprobent,
secundum modum in episcopo pretaxatum. Illi autem
qui in loco prefato examinati et approbati fuerint ac
docendi licentiam obtinuerint, ut est dictum, ex tunc,
absque examinatione vel approbatione alia, regendi et
docendi ubique plenam et liberam habeant facultatem,
nec a quoquam valeant prohiberi. Sane, ut rite in prefatis
examinationibus procedatur, precipimus ut magistri
legere in eodem studio cupientes, antequam incipiant,
prestent publice juramentum quod ipsi vocati ad examinationes
easdem venient, nisi fuerint legitime impediti,
ac gratis, sine difficultate, odio et favore postpositis,
dabunt examinatori fidele consilium qui de examinatis
vel ut digni approbari debeant aut ut indigni merito reprobari.
Qui vero juramentum hujusmodi prestare noluerint,
nec ad legendum nec ad examinationes easdem,
nec eitem ad aliqua universitatis vestre compda vel beneficia
ullatenus admittantur... Dat. Rome, apud Sanctam
Mariain Majorem, vii kalendas novembris, anno
secundo. »</text>
      <sha1>2tjcrsy1pbzc9ykitcou8ghorze96qp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Polygamia Triumphatrix.pdf/38</title>
    <ns>104</ns>
    <id>83734</id>
    <revision>
      <id>272495</id>
      <parentid>272494</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T17:14:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erblanchard57</username>
        <id>30712</id>
      </contributor>
      <origin>272495</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2066" sha1="lgj5vh1lpsvqm5hyy8rngih3ftw5bom" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Erblanchard57&quot; /&gt;{{rvh|28|DE POLYGAMIA.|DISCURSUS}}{{smaller-block/s}}&lt;/noinclude&gt;''Phari{{ls}}æi'' Chri{{ls}}tum etiam hujus criminis accu{{ls}}abant, {{ls}}ed ip{{ls}}i erant bla{{ls}}phemi, {{ls}}icuti no{{ls}}tri Anti-Polygami, qui {{ls}}ecundum morem mundanorum aliis impingunt crimina, quibus ip{{ls}}i {{ls}}catent, ut eò puriores &amp; {{ls}}anctiores videantur. Qui quid meriti {{ls}}int, ip{{ls}}i jam audiverunt. ''Eccle{{ls}}ia{{ls}}tica'' etiam ''{{ls}}epultura'' quæ ceremoniis &amp; ritibus {{ls}}olennibus in cœmeterio pro defuncti facultatibus in{{ls}}tituebatur, eju{{ls}}modi bla{{ls}}phemis denegabatur, &amp; ''a{{ls}}inina vel canina'' adjudicabatur, ita ut cadaver defuncti extra locum con{{ls}}uetum, aut religio{{ls}}um in bivio vel trivo, aut {{ls}}ub patibulo, aut ubi brutorum cadavera ab{{ls}}condi {{ls}}olent, à carnifice terrâ obtegeretur. ''Carpz. in Juri{{ls}}pr. Con{{ls}}i{{ls}}t. l. 2. def. 375. 382.''

{{anchor|n16}}16. ''Negligenter.'' Hic nonnulli Critici Hebrai{{ls}}tæ in conver{{ls}}ionem Judæorum in {{ls}}olidum addicti, nec non quidam Anti-Polygami dicunt, malè e{{ls}}{{ls}}e ver{{ls}}um textum Hebraicum per ''negligenter,'' cum propriè vertendum {{ls}}it per ''fraudulenter.'' Sed hic {{ls}}ciendum Theophilum retinui{{ls}}{{ls}}e ver{{ls}}ionem vulgatam &amp; no{{ls}}tri Martini Lutheri, parumque intere{{ls}}{{ls}}e, {{ls}}ive quis negligenter, {{ls}}ive fraudulenter opus Domini faciat, uterque maledictus. Et acidia &amp; malitia in vocatione, quâ quis gaudet, crimen habet. Vid. ''Baldw. Ca{{ls}}. Con{{ls}}c. l. 4. c. 4. ca{{ls}}. 1. p. 964. Ame{{ls}}. de Con{{ls}}c. l. 5. c. 46. p. 391.'' Nunc verò in Monogamiâ fit partim negligenter, multiplicationem cum pluribus uxoribus, ad quod tamen aptus &amp; natus homo intermittendo, ''qui {{ls}}cit bona facere &amp; non facit peccat,'' inquit Jacobus: partim etiam fraudulenter, quando cum Onane {{ls}}emen inutiliter emittitur, &amp; ne for{{ls}}itan gravidæ dolores creet, {{ls}}ine fructu profunditur, de quo horrendo crimine deinceps audiemus.
&lt;section end=&quot;T2&quot; /&gt;&lt;noinclude&gt;{{smaller-block/e}}
{{right|'''THE-'''}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lgj5vh1lpsvqm5hyy8rngih3ftw5bom</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272496</id>
      <parentid>272495</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T02:22:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erblanchard57</username>
        <id>30712</id>
      </contributor>
      <comment>/* Emendata */</comment>
      <origin>272496</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4624" sha1="dk4ywp0vmom56ybabvv7dqkipyp46ha" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Erblanchard57&quot; /&gt;{{rvh|28|DE POLYGAMIA.|DISCURSUS}}{{smaller-block/s}}&lt;/noinclude&gt;''Phari{{ls}}æi'' Chri{{ls}}tum etiam hujus criminis accu{{ls}}abant, {{ls}}ed ip{{ls}}i erant bla{{ls}}phemi, {{ls}}icuti no{{ls}}tri Anti-Polygami, qui {{ls}}ecundum morem mundanorum aliis impingunt crimina, quibus ip{{ls}}i {{ls}}catent, ut eò puriores &amp; {{ls}}anctiores videantur. Qui quid meriti {{ls}}int, ip{{ls}}i jam audiverunt. ''Eccle{{ls}}ia{{ls}}tica'' etiam ''{{ls}}epultura'' quæ ceremoniis &amp; ritibus {{ls}}olennibus in cœmeterio pro defuncti facultatibus in{{ls}}tituebatur, eju{{ls}}modi bla{{ls}}phemis denegabatur, &amp; ''a{{ls}}inina vel canina'' adjudicabatur, ita ut cadaver defuncti extra locum con{{ls}}uetum, aut religio{{ls}}um in bivio vel trivo, aut {{ls}}ub patibulo, aut ubi brutorum cadavera ab{{ls}}condi {{ls}}olent, à carnifice terrâ obtegeretur. ''Carpz. in Juri{{ls}}pr. Con{{ls}}i{{ls}}t. l. 2. def. 375. 382.''

{{anchor|n16}}16. ''Negligenter.'' Hic nonnulli Critici Hebrai{{ls}}tæ in conver{{ls}}ionem Judæorum in {{ls}}olidum addicti, nec non quidam Anti-Polygami dicunt, malè e{{ls}}{{ls}}e ver{{ls}}um textum Hebraicum per ''negligenter,'' cum propriè vertendum {{ls}}it per ''fraudulenter.'' Sed hic {{ls}}ciendum Theophilum retinui{{ls}}{{ls}}e ver{{ls}}ionem vulgatam &amp; no{{ls}}tri Martini Lutheri, parumque intere{{ls}}{{ls}}e, {{ls}}ive quis negligenter, {{ls}}ive fraudulenter opus Domini faciat, uterque maledictus. Et acidia &amp; malitia in vocatione, quâ quis gaudet, crimen habet. Vid. ''Baldw. Ca{{ls}}. Con{{ls}}c. l. 4. c. 4. ca{{ls}}. 1. p. 964. Ame{{ls}}. de Con{{ls}}c. l. 5. c. 46. p. 391.'' Nunc verò in Monogamiâ fit partim negligenter, multiplicationem cum pluribus uxoribus, ad quod tamen aptus &amp; natus homo intermittendo, ''qui {{ls}}cit bona facere &amp; non facit peccat,'' inquit Jacobus: partim etiam fraudulenter, quando cum Onane {{ls}}emen inutiliter emittitur, &amp; ne for{{ls}}itan gravidæ dolores creet, {{ls}}ine fructu profunditur, de quo horrendo crimine deinceps audiemus.

{{anchor|n17}}17. ''Talentum ma{{ls}}culo concreditum.'' Autor Victoriæ Utopicæ hæc dicta (de talento {{ls}}cilicet hominibus concredito, de maledictione negligenter &amp; fraudulenter opus Domini facientium, Jer. 48. &amp; Jac. 1. qui {{ls}}cit bona facere, &amp; non facit peccat.) bla{{ls}}phemè &amp; abu{{ls}}ivè à Theophilo u{{ls}}urpata e{{ls}}{{ls}}e gannit, cum de {{ls}}piritualibus aut certè moralibus agant, non autem de iis, quæ naturalia {{ls}}unt &amp; indifferentia, adeoque moraliter nec bona nec mala. Verumenim verò quis ne{{ls}}cit ex Theophili di{{ls}}cur{{ls}}u conjugium non e{{ls}}{{ls}}e indifferens {{ls}}ed ut Lutherus {{ls}}upra citatus ait de digam. Ep. th. 77. ''omnibus qui homines {{ls}}unt, per illud cre{{ls}}cite &amp; multiplicamini generaliter accreatum &amp; nece{{ls}}{{ls}}ariò impo{{ls}}itum, contra quod nulli {{ls}}tatuere aut vivere licet, ni{{ls}}i alio certiore verbo, facto, aut dono Dei excipiatur, Sicuti enim nulli licet {{ls}}eip{{ls}}um occidere, aut manu propriâ ca{{ls}}trare, ita nulli licet {{ls}}exum {{ls}}uum, ni{{ls}}i volente Deo extinguere, aut ab officio {{ls}}uo, (quod e{{ls}}t procreare) cohibere.'' Hactenus Lutherus. Porrò cum Victor Utopicus dicit conjugium, moraliter neque bonum neque malum expre{{ls}}è contradicit ip{{ls}}i Deo, qui e{{ls}}t ip{{ls}}a veritas, cum ait, ''e{{ls}}{{ls}}e bonum, Adamum habere adjutorium.'' Et quanquam conjunctio in brutis {{ls}}it purè phy{{ls}}ica &amp; naturalis ad moralia non referenda, in homine tamen, qui e{{ls}}t rationale agens, conjugium præter illam naturalitatem accipit etiam {{ls}}uam moralitatem, ita ut omnes hominis actiones {{ls}}int morales &amp; rationales. Et cum hæc dicta de moralibus, Anti-Polygamo ip{{ls}}o fatente, agant, conjugium ceu morale bonum &amp; opus Deo grati{{ls}}{{ls}}imum excludendum non erit. Nil dicam de hoc, quòd cùm apud Chri{{ls}}tianos omnia in {{ls}}piritui &amp; fide {{ls}}int {{ls}}u{{ls}}cipienda, ita ut quicquid non e{{ls}}t ex fide, peccatum {{ls}}it, Chri{{ls}}tianorum conjugium etiam {{ls}}it aliquid {{ls}}pirituale licet non purè, {{ls}}ed mixtum ex naturali &amp; {{ls}}pirituali, unde non tantum unionem {{ls}}piritualem Chri{{ls}}ti &amp; fidelium, {{ls}}ed &amp; arcti{{ls}}{{ls}}imam conjunctionem divinæ &amp; humanæ naturæ in Chri{{ls}}to adumbrat, quia tàm arcta {{ls}}ub{{ls}}tantiarum unio inter {{ls}}ub{{ls}}tantiam divinam &amp; humanam nullo magis congruo exemplo illu{{ls}}trari pote{{ls}}t, quàm quòd ex unione maris &amp; fœminæ de{{ls}}umitur. 1 Cor. 7. 15. 16. Eph. 5. 30. Vid. ''Hul{{ls}}. Brev. c. 14. th. 1.''&lt;section end=&quot;T2&quot; /&gt;&lt;noinclude&gt;{{smaller-block/e}}
{{right|'''THE-'''}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dk4ywp0vmom56ybabvv7dqkipyp46ha</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272499</id>
      <parentid>272496</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T03:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erblanchard57</username>
        <id>30712</id>
      </contributor>
      <origin>272499</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4624" sha1="d853e24ppumffj438lq2gqao7wdsl3l" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Erblanchard57&quot; /&gt;{{rvh|28|DE POLYGAMIA.|DISCURSUS}}{{smaller-block/s}}&lt;/noinclude&gt;''Phari{{ls}}æi'' Chri{{ls}}tum etiam hujus criminis accu{{ls}}abant, {{ls}}ed ip{{ls}}i erant bla{{ls}}phemi, {{ls}}icuti no{{ls}}tri Anti-Polygami, qui {{ls}}ecundum morem mundanorum aliis impingunt crimina, quibus ip{{ls}}i {{ls}}catent, ut eò puriores &amp; {{ls}}anctiores videantur. Qui quid meriti {{ls}}int, ip{{ls}}i jam audiverunt. ''Eccle{{ls}}ia{{ls}}tica'' etiam ''{{ls}}epultura'' quæ ceremoniis &amp; ritibus {{ls}}olennibus in cœmeterio pro defuncti facultatibus in{{ls}}tituebatur, eju{{ls}}modi bla{{ls}}phemis denegabatur, &amp; ''a{{ls}}inina vel canina'' adjudicabatur, ita ut cadaver defuncti extra locum con{{ls}}uetum, aut religio{{ls}}um in bivio vel trivo, aut {{ls}}ub patibulo, aut ubi brutorum cadavera ab{{ls}}condi {{ls}}olent, à carnifice terrâ obtegeretur. ''Carpz. in Juri{{ls}}pr. Con{{ls}}i{{ls}}t. l. 2. def. 375. 382.''

{{anchor|n16}}16. ''Negligenter.'' Hic nonnulli Critici Hebrai{{ls}}tæ in conver{{ls}}ionem Judæorum in {{ls}}olidum addicti, nec non quidam Anti-Polygami dicunt, malè e{{ls}}{{ls}}e ver{{ls}}um textum Hebraicum per ''negligenter,'' cum propriè vertendum {{ls}}it per ''fraudulenter.'' Sed hic {{ls}}ciendum Theophilum retinui{{ls}}{{ls}}e ver{{ls}}ionem vulgatam &amp; no{{ls}}tri Martini Lutheri, parumque intere{{ls}}{{ls}}e, {{ls}}ive quis negligenter, {{ls}}ive fraudulenter opus Domini faciat, uterque maledictus. Et acidia &amp; malitia in vocatione, quâ quis gaudet, crimen habet. Vid. ''Baldw. Ca{{ls}}. Con{{ls}}c. l. 4. c. 4. ca{{ls}}. 1. p. 964. Ame{{ls}}. de Con{{ls}}c. l. 5. c. 46. p. 391.'' Nunc verò in Monogamiâ fit partim negligenter, multiplicationem cum pluribus uxoribus, ad quod tamen aptus &amp; natus homo intermittendo, ''qui {{ls}}cit bona facere &amp; non facit peccat,'' inquit Jacobus: partim etiam fraudulenter, quando cum Onane {{ls}}emen inutiliter emittitur, &amp; ne for{{ls}}itan gravidæ dolores creet, {{ls}}ine fructu profunditur, de quo horrendo crimine deinceps audiemus.

{{anchor|n17}}17. ''Talentum ma{{ls}}culo concreditum.'' Autor Victoriæ Utopicæ hæc dicta (de talento {{ls}}cilicet hominibus concredito, de maledictione negligenter &amp; fraudulenter opus Domini facientium, Jer. 48. &amp; Jac. 1. qui {{ls}}cit bona facere, &amp; non facit peccat.) bla{{ls}}phemè &amp; abu{{ls}}ivè à Theophilo u{{ls}}urpata e{{ls}}{{ls}}e gannit, cum de {{ls}}piritualibus aut certè moralibus agant, non autem de iis, quæ naturalia {{ls}}unt &amp; indifferentia, adeoque moraliter nec bona nec mala. Verumenim verò quis ne{{ls}}cit ex Theophili di{{ls}}cur{{ls}}u conjugium non e{{ls}}{{ls}}e indifferens {{ls}}ed ut Lutherus {{ls}}upra citatus ait de digam. Ep. th. 77. ''omnibus qui homines {{ls}}unt, per illud cre{{ls}}cite &amp; multiplicamini generaliter accreatum &amp; nece{{ls}}{{ls}}ariò impo{{ls}}itum, contra quod nulli {{ls}}tatuere aut vivere licet, ni{{ls}}i alio certiore verbo, facto, aut dono Dei excipiatur, Sicuti enim nulli licet {{ls}}eip{{ls}}um occidere, aut manu propriâ ca{{ls}}trare, ita nulli licet {{ls}}exum {{ls}}uum, ni{{ls}}i volente Deo extinguere, aut ab officio {{ls}}uo, (quod e{{ls}}t procreare) cohibere.'' Hactenus Lutherus. Porrò cum Victor Utopicus dicit conjugium, moraliter neque bonum neque malum expre{{ls}}è contradicit ip{{ls}}i Deo, qui e{{ls}}t ip{{ls}}a veritas, cum ait, ''e{{ls}}{{ls}}e bonum, Adamum habere adjutorium.'' Et quanquam conjunctio in brutis {{ls}}it purè phy{{ls}}ica &amp; naturalis ad moralia non referenda, in homine tamen, qui e{{ls}}t rationale agens, conjugium præter illam naturalitatem accipit etiam {{ls}}uam moralitatem, ita ut omnes hominis actiones {{ls}}int morales &amp; rationales. Et cum hæc dicta de moralibus, Anti-Polygamo ip{{ls}}o fatente, agant, conjugium ceu morale bonum &amp; opus Deo grati{{ls}}{{ls}}imum excludendum non erit. Nil dicam de hoc, quòd cùm apud Chri{{ls}}tianos omnia in {{ls}}piritui &amp; fide {{ls}}int {{ls}}u{{ls}}cipienda, ita ut quicquid non e{{ls}}t ex fide, peccatum {{ls}}it, Chri{{ls}}tianorum conjugium etiam {{ls}}it aliquid {{ls}}pirituale licet non purè, {{ls}}ed mixtum ex naturali &amp; {{ls}}pirituali, unde non tantum unionem {{ls}}piritualem Chri{{ls}}ti &amp; fidelium, {{ls}}ed &amp; arcti{{ls}}{{ls}}imam conjunctionem divinæ &amp; humanæ naturæ in Chri{{ls}}to adumbrat, quia tàm arcta {{ls}}ub{{ls}}tantiarum unio inter {{ls}}ub{{ls}}tantiam divinam &amp; humanam nullo magis congruo exemplo illu{{ls}}trari pote{{ls}}t, quàm quòd ex unione maris &amp; fœminæ de{{ls}}umitur. 1 Cor. 7. 15. 16. Eph. 5. 30. Vid. ''Hul{{ls}}. Brev. c. 14. th. 1.''&lt;section end=&quot;T2&quot; /&gt;
{{smaller-block/e}}&lt;noinclude&gt;{{right|'''THE-'''}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d853e24ppumffj438lq2gqao7wdsl3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Polygamia Triumphatrix.pdf/39</title>
    <ns>104</ns>
    <id>83735</id>
    <revision>
      <id>272500</id>
      <timestamp>2026-06-25T03:31:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erblanchard57</username>
        <id>30712</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '&lt;section begin=&quot;T3&quot; /&gt;{{c|{{larger|{{sc|{{spatium|0.75em|'''Thesis II| I.'''}}}}}}}} {{dhr}} [[File:Ornamental Letter from Polygamia Triumphatrix - Thesis 3.png|left|95px|''C'']]On{{ls}}tat præterea ''naturam muliebrem,'' ita e{{ls}}{{ls}}e comparatam, ut po{{ls}}t conceptionem concubitum viri non amplius, uti cœtera animantia etiam, quæ majore privilegio hac in parte gaudere non po{{ls}}{{ls}}unt dici, de{{ls}}ideret, {{ls}}ed quodammodo abh...</comment>
      <origin>272500</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1001" sha1="gtoh3k6khpf8zji753x75zocduux0ux" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Erblanchard57&quot; /&gt;{{rvh|29|DE POLYGAMIA.|DISCURSUS}}&lt;/noinclude&gt;&lt;section begin=&quot;T3&quot; /&gt;{{c|{{larger|{{sc|{{spatium|0.75em|'''Thesis II| I.'''}}}}}}}}
{{dhr}}
[[File:Ornamental Letter from Polygamia Triumphatrix - Thesis 3.png|left|95px|''C'']]On{{ls}}tat præterea ''naturam muliebrem,'' ita e{{ls}}{{ls}}e comparatam, ut po{{ls}}t conceptionem concubitum viri non amplius, uti cœtera animantia etiam, quæ majore privilegio hac in parte gaudere non po{{ls}}{{ls}}unt dici, de{{ls}}ideret, {{ls}}ed quodammodo abhorreat, &amp; {{ls}}i quando ex amore viri, qui abundantia {{ls}}emmis gaudet in ip{{ls}}ius voluntatem con{{ls}}entiat, multa incommoda {{ls}}u{{ls}}tineat, cum ex parte {{ls}}ui ip{{ls}}ius, tum ex parte infantis uti Medici edocti experientia {{ls}}atis abunde docent, quod brevitas vitæ &amp; alia innumera mala inde oriantur. Sicuti quam primum Medicus quidam {{ls}}agaci{{ls}}{{ls}}imus ex hoc capite Polygamiam probabit.
{{smaller-block/s}}
{{anchor|n1}}1. ''Naturam muliebrem.''&lt;noinclude&gt;{{right|''n. 14.''}}
{{smaller-block/e}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gtoh3k6khpf8zji753x75zocduux0ux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tractatus theologico-politicus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83736</id>
    <revision>
      <id>272504</id>
      <timestamp>2026-06-25T11:20:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36634-13</username>
        <id>32742</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor= Benedictus de Spinoza |OperaeTitulus= Tractatus theologico-politicus |OperaeWikiPagina= Tractatus theologico-politicus |Annus=1670 |SubTitulus= |Genera=Philosophia |Editio=Gebhardt |Fons=[https://spinozaetnous.org/wiki/Tractatus_theologico-politicus Spinoza et Nous] }} &lt;div class=text&gt; '''INDEX'''  *[[Tractatus theologico-politicus/Praefatio|Praefatio]] *[[Tractatus theologico-politicus/Caput I|Caput I : De prophetia.]] *Tractatus theolo...'</comment>
      <origin>272504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3792" sha1="bz9pykicn5m7bxfjzkw1zti5163hjah" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Benedictus de Spinoza
|OperaeTitulus= Tractatus theologico-politicus
|OperaeWikiPagina= Tractatus theologico-politicus
|Annus=1670
|SubTitulus=
|Genera=Philosophia
|Editio=Gebhardt
|Fons=[https://spinozaetnous.org/wiki/Tractatus_theologico-politicus Spinoza et Nous]
}}
&lt;div class=text&gt;
'''INDEX'''

*[[Tractatus theologico-politicus/Praefatio|Praefatio]]
*[[Tractatus theologico-politicus/Caput I|Caput I : De prophetia.]]
*[[Tractatus theologico-politicus/Caput II|Caput II : De prophetis.]]
*[[Tractatus theologico-politicus/Caput III|Caput III : De Hebraeorum vocatione. Et an donum propheticum Hebraeis peculiare fuerit.]]
*[[Tractatus theologico-politicus/Caput IV|Caput IV : De lege divina.]]
*[[Tractatus theologico-politicus/Caput V|Caput V : De ratione, cur caeremoniae institutae fuerint, et de fide historiarum, nempe, qua ratione, et quibus ea necessaria sit.]]
*[[Tractatus theologico-politicus/Caput VI|Caput VI : De miraculis.]]
*[[Tractatus theologico-politicus/Caput VII|Caput VII : De interpretatione Scripturae.]]
*[[Tractatus theologico-politicus/Caput VIII|Caput VIII : In quo ostenditur Pentateuchon et libros Josuae, Judicum, Rut, Samuëlis et Regum non esse autographa. Deinde inquiritur, an eorum omnium scriptores plures fuerint, an unus tantum, et quinam.]]
*[[Tractatus theologico-politicus/Caput IX|Caput IX : De iisdem libris alia inquiruntur, nempe an Hezras iis ultimam manum imposuerit : et deinde utrum notae marginales, quae in Hebraeis codicibus reperiuntur, variae fuerint lectiones.]]
*[[Tractatus theologico-politicus/Caput X|Caput X : Reliqui Veteris Testamenti libri eodem modo quo superiores examinantur.]]
*[[Tractatus theologico-politicus/Caput XI|Caput XI : Inquiritur, an apostoli epistolas suas tanquam Apostoli et Prophetae, an vero tanquam Doctores scripserint.Deinde Apostolorum officium ostenditur.]]
*[[Tractatus theologico-politicus/Caput XII|Caput XII : De vero legis divinae syngrapho, et qua ratione Scriptura sacra vocatur, et qua ratione Verbum Dei, et denique ostenditur ipsam, quatenus Verbum Dei continet, incorruptam ad nos pervenisse.]]
*[[Tractatus theologico-politicus/Caput XIII|Caput XIII : Ostenditur Scripturam non nisi simplicissima docere, nec aliud praeter obedentiam intendere ; nec de divina naturâ aliud docere, quam quod homines certa vivendi ratione imitari possunt.]]
*[[Tractatus theologico-politicus/Caput XIV|Caput XIV : Quid sit fides, quinam fideles, fidei fundamenta determinantur, et ipsa a philosophia tandem separatur.]]
*[[Tractatus theologico-politicus/Caput XV|Caput XV : Nec theologiam rationi, nec rationem theologiae ancillari, ostenditur, et ratio, qua nobis Sanctae Scripturae authoritatem persuademus.]]
*[[Tractatus theologico-politicus/Caput XVI|Caput XVI : De reipublicae fundamentis ; de jure uniuscujusque naturali et civili : deque summarum potestatum jure.]]
*[[Tractatus theologico-politicus/Caput XVII|Caput XVII : Ostenditur neminem omnia in summam potestatem transferre posse, nec esse necesse : De republica Hebraeorum, qualis fuerit vivente Mose, qualis post ejus mortem, antequam reges elegerint, deque ejus praestantia, et denique de causis, cur respublica divina interire, et vix absque seditionibus subsistere potuerit.]]
*[[Tractatus theologico-politicus/Caput XVIII|Caput XVIII : Ex Hebraeorum republica, et historiis quaedam dogmata politica concluduntur.]]
*[[Tractatus theologico-politicus/Caput XIX|Caput XIX : Ostenditur, jus circa sacra penes summas potestates omnino esse, et religionis cultum externum reipublicae paci accommodari debere, si recte Deo obtemperare velimus.]]
*[[Tractatus theologico-politicus/Caput XX|Caput XX : Ostenditur, in libera Republica unicuique et sentire, quae velit, et quae sentiat, dicere licere.]]
&lt;/div&gt;
{{finis}}</text>
      <sha1>bz9pykicn5m7bxfjzkw1zti5163hjah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tractatus theologico-politicus/Praefatio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83737</id>
    <revision>
      <id>272505</id>
      <timestamp>2026-06-25T11:24:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36634-13</username>
        <id>32742</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Benedictus de Spinoza |OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus''' |OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus |Annus=1670 |SubTitulus= Praefatio }} {{Liber |Post=Caput I |PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput I }} Si homines res omnes suas certo consilio regere possent, vel si fortuna ipsis prospera semper foret, nulla superstitione tenerentur. Sed quoniam eo saepe angustiarum rediguntur, ut consilium nullum adferre qu...'</comment>
      <origin>272505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18938" sha1="r1xy8oyrmbflgeegzz0zyui7vppx83l" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Benedictus de Spinoza
|OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus'''
|OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus
|Annus=1670
|SubTitulus= Praefatio
}}
{{Liber
|Post=Caput I
|PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput I
}}
Si homines res omnes suas certo consilio regere possent, vel si fortuna ipsis prospera semper foret, nulla superstitione tenerentur. Sed quoniam eo saepe angustiarum rediguntur, ut consilium nullum adferre queant, et plerumque ob incerta fortunae bona, quae sine modo cupiunt, inter spem metumque misere fluctuant, ideo animum ut plurimum ad quidvis credendum pronissimum habent ; qui dum in dubio facili momento huc, atque illuc pellitur, et multo facilius, dum spe, et metu agitatus haeret, praesidens alias, jactabundus, ac tumidus. Atque haec neminem ignorare existimo, quamvis plerosque se ipsos ignorare credam ; nemo enim inter homines ita vixit, qui non viderit, plerosque in rebus prosperis, etsi imperitissimi sint, sapientiâ ita abundare, ut sibi injuriam fieri credant, si quis iis consilium dare velit ; in adversis autem, quo se vertant, nescire, et consilium ab unoquoque supplices petere, nec ullum tam ineptum tamque ad absurdum, aut vanum audire, quod non sequantur : Deinde levissimis etiam de causis jam meliora sperare, rursus deteriora timere ; si quid enim, dum in metu versantur, contingere vident, quod eos praeteriti alicujus boni, vel mali memores reddit, id exitum aut faelicem, aut infaelicem obnunciare putant, quod propterea, quamvis centies fallat, faustum vel infaustum omen vocant. Si quid porro insolitum magna cum admiratione vident, id prodigium esse credunt, quod Deorum aut summi Numinis iram indicat, quodque adeo hostiis, et votis non piare, nefas habent homines superstitioni obnoxii, et religioni adversi ; eumque ad modum infinita fingunt, et quasi tota natura cum ipsis insaniret, eandem miris modis interpretantur. Cum igitur haec ita sese habeant, tum praecipue vidimus, eos omni superstitionis generi addictissimos esse, qui incerta sine modo cupiunt, omnesque tum maxime, cum scilicet in periculis versantur, et sibi auxilio esse nequeunt, votis, et lachrimis muliebribus divina auxilia implorare, et rationem (quia ad vana, quae cupiunt, certam viam ostendere nequit) caecam appellare, humanamque sapientiam vanam ; et contrà imaginationis deliria, somnia, et pueriles ineptias divina responsa credere, imo Deum sapientes aversari, et sua decreta non menti, sed pecudum fibris inscripsisse, vel eadem stultos, vesanos, et aves divino afflatu, et instinctus praedicere. Tantum timor homines insanire facit. Causa itaque, a quâ superstitio oritur, et fovetur, metus est. Cujus rei si quis, praeter jam dicta, singularia exempla scire desiderat, Alexandrum videat, qui tum demum vates a superstitione animi adhibere caepit, cum primum fortunam timere didicit in Pylis Susidis (vide Curtii lib. 5 § 4) ; post Daruum autem victum ariolos, et vates consulere desiit, donec iterum temporis iniquitate territus, quia Bactriani desecerant, et Scytae certamen lacessebant, dum ipse propter vulnus segnis jaceret, rursus (ut ipse Curtius lib. 7 § 7 ait) ''ad superstitionem humanarum mentium ludibria revolutus, Aristandrum, cui credulitatem suam addixerat, explorare eventum rerum Sacrificiis jubet''. Et ad hunc modum perplurima adferri possent exempla, quae quam clarissime id ipsum ostendunt, homines scilicet nonnisi durante metu superstitione conflictari ; eaque omnia, quae unquam vana religione coluerunt, nihil praeter phantasmata, animique tristis, et timidi fuisse deliria : et denique vates in maximis imperii angustiis maxime in plebe regnavisse, maximeque formidolosos suis Regibus fuisse ; sed, quandoquidem haec apud omnes satis vulgata esse existimo, iisdem supersedeo.

Ex hâc itaque superstitionis causa clare sequitur, omnes homines naturâ superstitioni esse obnoxios (quicquid dicant alii, qui putant, hoc inde oriri, quod omnes mortales confusam quandam numinis ideam habent). Sequitur deinde eandem variam admodum, et inconstantem debere esse, ut omnia mentis ludibria, et furoris impetus, et denique ipsam non nisi spe, odio, ira, et dolo defendi ; nimirum, quia non ex ratione, sed ex solo affectu, eoque efficacissimo oritur. Quam itaque facile fit, ut homines quovis superstitionis genere capiantur, tam difficile contra est efficere, ut in uno, eodemque perstent ; imo quia vulgus semper aeque miserum manet, ideo nusquam diu acquiescit, sed id tantum eidem maxime placet, quod novum est, quodque nondum fefellit, quae quidem inconstantia multorum tumultuum, et bellorum atrocium causa fuit ; nam (ut ex modo dictis patet, et Curtius etiam lib. 4 cap. 10 optime notavit) ''nihil effacius multitudinem regit, quam superstitio'' ; unde fit, ut facile specie religionis inducatur, nunc Reges suos tanquam Deos adorare, et rursus eosdem execrari, et tanquam communem generis humani pestem detestari. Hoc ergo malum ut vitaretur, ingens studium adhibitum est ad religionem veram, aut vanam cultu, et apparatu ita adornandum, ut omni momento gravior haberetur, summâque observantiâ ab omnibus semper coleretur, quod quidem Turcis faelicissime cessit, qui etiam disputare nefas habent, et judicium uniuscujusque tot praejudiciis occupant, ut nullum in mente locum sanae rationi, ne ad dubitandum quidem, relinquant.

Verum enimvero si regiminis Monarchici summum sit arcanum, ejusque omnino intersit, homines deceptos habere, et metum, quo retineri debent, specioso Religionis nomine adumbrare, ut pro servitio, tanquam pro salute pugnent, et ne turpe, sed maximum decus esse putent, in unius hominis jactationem sanguinem animamque impendere, nihil contra in libera republica excogitari, nec infaelicius tentari potest ; quandoquidem communi libertati omnino repugnat, liberum uniuscujusque judicium praejudiciis occupare, vel aliquo modo coërcere ; et quod ad seditiones attinet, quae specie religionis concitantur, eae profecto inde tantum oriuntur, quod leges de rebus speculativis conduntur, et quod opiniones tanquam scelera pro crimine habentur, et damnantur ; quarum defensores et asseclae non publicae saluti, sed odio ac saevitiae adversariorum tantum immolantur. Quod si jure imperii non nisi facta arguerentur, et dicta impune essent, nullâ juris specie similes seditiones ornari possent, nec controversiae in seditiones verterentur. Cum itaque nobis haec rara faelicitas contigerit, ut in Republica vivamus, ubi unicuique judicandi libertas integra, et Deum ex suo ingenio colere conceditur, et ubi nihil libertate charius, nec dulcius habetur, me rem non ingratam, neque inutilem facturum credidi, si ostenderem hanc libertatem non tantum salva pietate, et Reipublicae, ac pietate tolli posse : Atque hoc praecipuum est, quod in hoc tractatu demonstrare constitui ; ad quod apprime necesse fuit, praecipua circa religionem praejudicia, hoc est, antiquae servitutis vestigia indicare, tum etiam praejudicia circa summarum potestatum jus, quod multi procacissimâ quadam licentiâ magna ex parte arripere, et specie religionis mutitudinis animum, Gentilium superstitioni adhuc obnoxium, ab iisdem avertere student, quo omnia iterum in servitium ruant. Haec autem quo ordine ostenduntur, paucis jam dicam ; sed prius causas, quae me ad scribendum impulerunt, docebo.

Miratus saepe fui, quod homines, qui se Christianam religionem profiteri jactant, hoc est, amorem, gaudium, pacem, continentiam, et erga omnes fidem, plus quam iniquo animo certarent, et acerbissimum in invicem odium quotidie exercerent, ita ut facilius ex his, quam illis fides uniuscujusque noscatur ; jam dudum enim res eo pervenit, ut neminem fere, quisnam sit, num scilicet Christianus, Turca, Judaeus, vel Ethnicus, noscere possis, nisi ex corporis externo habitu, et cultu, vel quod hanc, aut illam Ecclesiam frequentat, vel denique, quod huic, aut illi opinioni addictus est, et in verba alicujus magistri jurare solet. Caeterum vita eadem omnibus est. Hujus igitur mali causam quaerens non dubitavi, quin inde ortum fuerit, quod Ecclesiae ministeria dignitates, et ejus officia beneficia aestimare, et pastores summo honore habere, vulgo religioni fuit ; simul ac enim hic abusus in Ecclesia incepit, statim pessimo cuique ingens libido sacra officia administrandi incessit, et amor divinae religionis propagandae in sordidam avaritiam, et ambitionem, atque ita ipsum templum in Theatrum degeneravit, ubi non Ecclesiastici Doctores, sed oratores audiebantur, quorum nemo desiderio tenebatur populum docendi, sed eundem in admirationem sui rapiendi, et differentientes publice carpendi, et ea tantum docendi, quae nova ac insolita, quaeque vulgus maxime admiraretur ; unde profecto magnae contentiones, invidia, et odium, quod nulla vetustate sedare potuit, oriri debuerunt. Non ergo mirum, quod antiquae Religionis nihil manserit praeter ejus externum cultum (quo vulgus Deum magis adulari, quam adorare videtur), et quod fides jam nihil aliud sit, quam credulitas et praejudicia : at quae praejudicia ? quae homines ex rationalibus brutos reddunt, utpote quae omnino impediunt, quominus unusquisque libero suo judicio utatur, et verum a falso dignoscat, et quae veluti ad lumen intellectus penitus extinguendum, datâ operâ excogitata videntur. Pietas, proh Deus immortalis, et Religio in absurdis arcanis consistit, et qui rationem prorsus contemnunt, et intellectum tanquam natura corruptum rejiciunt, et aversantur, isti profecto, quod iniquissimum est, divinum lumen habere creduntur. Sane si vel luminis divini scintillam tantum haberent, non tam superbe insanirent, sed prudentius Deum colere discerent, et ut jam odio, amore contra inter reliquos excellerent ; nec tam hostili animo eos, qui cum ipsis non sentiunt, persequerentur, sed eorundem potius (siquidem ipsorum saluti, et non suae fortunae timent), misererentur. Praeterea si lumen aliquod Divinum haberent, id saltem ex doctrina constaret ; fateor, eos nunquam satis mirari potuisse Scripturae profundissima mysteria, attamen, praeter Aristotelicorum vel Platonicorum speculationes, nisi docuisse video ; atque his, ne Gentiles sectari viderentur, Scripturam accomodaverunt. Non satis his fuit, cum Graecis insanire, sed Prophetas cum iisdem deliravisse voluerunt : quod sane clare ostendit eos Scripturae divinitatem nec per somnium videre ; et quo impensius haec mysteria admirantur, eo magis ostendunt, se Scripturae non tam credere, quam assentari ; quod hinc etiam patet, quod plerique tanquam fundamentum supponunt (ad eandem scilicet intelligendum, ejusque verum sensum eruendum) ipsam ubique veracem, et divinam esse ; id nempe ipsum, quod ex ejusdem intellectione, et severo examine demum deberet constare : et quod ex ipsa, quae humanis figmentis minime indiget, longe melius edoceremur, in primo limine pro regula ipsius interpretationis statuunt.

Cum haec ergo animo perpenderem, scilicet lumen naturale non tantum contemni, sed a multis tanquam impietatis fontem damnari, humana deinde commenta pro divinis documentis haberi, credulitatem fidem aestimari, et controversias Philosophorum in Ecclesiâ, et in Curiâ summis animorum motibus agitari, ac inde saevissima odia, atque dissidia, quibus homines facile in seditiones vertuntur, plurimaque alia, quae hic narrare nimis longum foret, oriri animadverterem : sedulo statui, Scripturam de novo integro et libero animo examinare, et nihil de eadem affirmare, nihilque tanquam ejus doctrinam admittere, quod ab eadem clarissime non edocerer. Hâc igitur cautione Methodum Sacra volumina interpretandi concinnavi, et hâc instructus quaerere ante omnia incepi, quid esset Prophetia ? et qua ratione Deus sese Prophetis revelaverit ? et cur hi Deo accepti fuerint ? num scilicet propterea, quod de Deo et natura sublimes habuerint cogitationes ? an vero propter solam pietatem ? Postquam haec novi, facile determinare potui, Prophetarum authoritatem in iis tantum pondus habere, quae usum vitae, et veram virtutem spectant, caeterum eorum opiniones nos parum tangere. His cognitis quaesivi deinde, quid id fuerit, propter quod Hebraei Dei electi vocati fuerint ? Cum autem vidissem hoc nihil aliud fuisse, quam quod Deus ipsis certam mundi plagam elegerit, ubi secure, et commode vivere possent, hinc didici Leges Mosi a Deo revelatas nihil aliud fuisse, quam jura singularis Hebraeorum imperii, ac proinde easdem praeter hos neminem recipere debuisse ; imo nec hos etiam, nisi stante ipsorum imperio, iisdem teneri. Porro, ut scirem, num ex Scriptura concludi posset, humanum intellectum naturâ corruptum esse, inquirere volui, num Religio catholica, sive lex divina per Prophetas et Apostolos universo humano generi revelata alia fuerit, quam illa, quam etiam lumen naturale docet ? et deinde num miracula contra naturae ordinem contigerint, et num Dei existentiam, et providentiam certius, et clarius doceant, quam res, quas clare et distincte per primas suas causas intelligimus ? Sed cum in iis, quae Scriptura expresse docet, nihil reperissem, quod cum intellectu non conveniret, nec quod eidem repugnaret, et praeterea viderem Prophetas nihil docuisse, nisi res admodum simplices, quae ab unoquoque facile percipi poterant, atque has eo stylo adornavisse, iisque rationibus confirmavisse, quibus maxime multitudinis animus ad devotionem erga Deum moveri posset, omnino mihi persuasi, Scripturam rationem absolute liberam relinquere, et nihil cum Philosophia commune habere, sed tam hanc, quam illam proprio suo talo niti. Ut haec autem apodictice demonstrarem, remque totam determinarem, ostendo, qua via Scriptura sit interpretanda, et quod tota ejus rerumque spiritualium cognitio ab ipsa sola, et non ab iis, quae lumine naturali cognoscimus, peti debeat. Hinc transeo ad ea praejudicia ostendenda, que inde orta sunt, quod vulgus (superstitioni addictum, et quod temporis reliquias supra ipsam aeternitatem amat) libros potius Scripturae, quam ipsum Dei Verbum adoret. Post haec ostendo Verbum Dei revelatum non esse certum quendam numerum librorum, sed conceptum simplicem mentis divinae Prophetis revelatae ; scilicet Deo integro animo obedire, justitiam, et charitatem colendo. Atque hoc ostendo, in Scriptura doceri secundum captum, et opiniones eorum, quibus Prophetae, et Apostoli hoc Verbum Dei praedicare solebant ; quod ideo fecerunt, ut id homines sine ulla repugnantia, atque integro animo amplecterentur. Fundamentalibus deinde fidei ostensis, concludo denique objectum cognitionis revelatae nihil esse praeter obedientiam, atque adeo a naturali cognitione tam objecto, quam fundamentis, et mediis prorsus distinctam esse, et nihil cum hac commune habere, sed tam hanc, quam illam suum regnum absque ulla alterius repugnantia obtinere, et neutram alterutri ancillari debere. Porro quia hominum ingenium varium admodum est, et alius his, alius illis opinionibus melius acquiescit, et quod hunc ad religionem, illum ad risum movet, inde cum supra dictis concludo, unicuique sui judicii libertatem, et potestatem fundamenta fidei ex suo ingenio interpretandi relinquendam, et fidem uniuscujusque ex solis operibus judicandam, num pia, an impia sit ? sic ergo omnes integro, et libero animo Deo obedire poterunt, et sola justitia, et charitas apud omnes in pretio erit. Postquam his libertatem, quam lex divina revelata unicuique concedit, ostendi, ad alteram quaestionis partem pergo ; nempe hanc eandem libertatem salvâ reipublicae pace, et summarum potestatum jure posse, et etiam concedi debere, nec posse adimi, absque magno pacis periculo, magnoque totius Reipublicae detrimento : ad haec autem demonstrandum a jure naturali uniuscujusque incipio ; quod scilicet eo usque se extendit, quo uniuscujusque cupiditas et potentia se extendit, et quod nemo jure naturae ex alterius ingenio vivere tenetur, sed suae unusquisque libertatis vindex est. Praeterea ostendo hoc jure neminem revera cedere, nisi qui potestatem se defendendi in alium transfert, atque eum necessario hoc jus naturale absolute retinere, in quem unusquisque jus suum ex proprio suo ingenio vivendi, simul cum potestate sese defendendi transtulit ; atque hinc ostendo, eos, qui summum imperium tenent, jus ad omnia, quae possunt, habere, solosque vindices juris, et libertatis esse, reliquos autem ex solo eorum decreto omnia agere debere. Verum quoniam nemo potestate suâ se defendendi ita se privare potest, ut homo esse desinat, hinc concludo, neminem jure suo naturali absolute privari posse, sed suditos quaedam quasi naturae jure retinere, quae iis adimi non possunt sine magno imperii periculo, quaeque adeo ipsis vel tacite conceduntur, vel ipsi expresse cum iis, qui imperium tenent, stipulantur. His consideratis ad Rempublicam Hebraeorum transeo, quam, ut ostendam, quâ ratione, et quorum decreto Religio vim juris habere incepit, et obiter etiam alia, quae scitu digna videbantur, satis prolixe describo. Post haec ostendo, eos, qui summum imperium tenent, non tantum juris civilis, sed etiam sacri vindices, et interpretes esse, eosque solos jus habere discernendi, quid justum, quid injustum, quid pium, et quid impium sit : et tandem concludo, eosdem hoc jus optime retinere, et imperium tuto conservare posse, si modo unicuique et sentire, quae velit, et, quae sentiat, dicere concedatur.

Haec sunt, philosophe lector, quae tibi hic examinanda do, quaeque non ingrata fore confido ob praestantiam, et utilitatem argumenti, tam totius operis, quam uniuscujusque capitis ; de quibus plura adderem, sed nolo, ut haec praefatio in volumen crescat, praesertim quia praecipua Philosophis satis superque nota esse credo ; reliquis autem hunc tractatum commendare non studeo, nam nihil est, quod sperem, eudem iis placere aliqua ratione posse ; novi enim, quam pertinaciter ea praejudicia in mente inhaerent, quae pietatis specie amplexus est animus ; novi deinde, aeque impossibile esse vulgo superstitionem adimere, ac metum ; novi denique constantiam vulgi contumaciam esse, nec ratione regi, sed impetu rapi ad laudandum vel vituperandum. Vulgus ergo et omnes, qui cum vulgo iisdem affectibus conflictantur, ad haec legenda non invito, quin potius vellem, ut hunc librum prorsus negligant, quam eundem perverse, ut omnia solent, interpretando, molesti sint, et dum sibi nihil prosunt, aliis obsint, qui liberius philosopharentur, nisi hoc unum obstaret, quod putant rationem debere Theologiae ancillari ; nam his hoc opus perquam utile fore confido.

Caeterum quoniam multis nec otium, nec animus forsan erit, omnia perlegere, cogor hic etiam ut in fine hujus Tractatus monere, me nihil scribere, quod non libentissime examini, et judicio summarum Potestatum Patriae meae subjiciam, nam si quid horum, quae dico, judicabunt patriis legibus repugnare, vel communi saluti obesse, id ego indictum volo. Scio me hominem esse, et errare potuisse ; ne autem errarem, sedulo curavi, et apprime, ut quicquid scriberem, legibus patriae, pietati, bonisque moribus omnino responderet.
{{finis}}</text>
      <sha1>r1xy8oyrmbflgeegzz0zyui7vppx83l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tractatus theologico-politicus/Caput I</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83738</id>
    <revision>
      <id>272506</id>
      <timestamp>2026-06-25T11:27:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36634-13</username>
        <id>32742</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Benedictus de Spinoza |OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus''' |OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus |Annus=1670 |SubTitulus= Caput I : De prophetia }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Praefatio |Post=Caput II |PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput II }} Prophetia sive revelatio est rei alicujus certa cognitio a Deo hominibus revelata. Propheta autem is est, qui Dei revelata ii...'</comment>
      <origin>272506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33111" sha1="67os14nzfd16vuspexhi7th99h6664l" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Benedictus de Spinoza
|OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus'''
|OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus
|Annus=1670
|SubTitulus= Caput I : De prophetia
}}
{{Liber
|Ante=Praefatio
|AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Praefatio
|Post=Caput II
|PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput II
}}
Prophetia sive revelatio est rei alicujus certa cognitio a Deo hominibus revelata. Propheta autem is est, qui Dei revelata iis interpretatur, qui rerum a Deo revelatarum certam cognitionem habere nequeunt, quique adeo mera fide res revelatas amplecti tantum possunt. Propheta enim apud Hebraeos vocatur [heb.] ''nabi'' &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 1. —  ''Adnotatio 1'' : Verborum tertia radicalis, si ex iis est, quae quiescentes vocantur, solet omitti, et ejus loco secunda thematis litera duplicari, ut ex [heb.], omisso [heb.] quiescente, fit [heb.] et exinde [heb.], et ex [heb.] fit [heb.], unde [heb.] ''loquela'' sive ''oratio'' ; sic est [heb.] fit [heb.] vel [heb.]. Optime igitur R. Schelomo Jarghi hoc verbum [heb.] interpretatus est ; sed male ab Aben Hgezra, qui linguam Hebraicam non adeo exacte novit, carpitur. Praeterea notandum, nomen [heb.] ''prophetia'' universale esse et omne prophetandi genus comprehendere, reliqua autem nomina specialiora esse, et maxime hoc vel illud prophetandi genus respicere, quod doctis notum esse credo.&lt;/ref&gt;, id est orator, et interpres, at in Scriptura semper usurpatur pro Dei interprete, ut ex cap. 7 v. 1 Exodi colligitur. Ubi Deus Mosi dicit, ''ecce te constituo Deum Pharaonis, et Aharon tuus frater erit tuus propheta''. Quasi diceret, quoniam Aharon ea, quae tu loqueris, Pharaoni interpretando, personam agit prophetae, eris tu igitur quasi Deus Pharaonis, sive qui vicem Dei agit.

De prophetis in sequente capite, hic de prophetia agemus, ex cujus jam tradita definitione sequitur cognitionem naturalem, prophetiam vocari posse. Nam ea, quae lumine naturali cognoscimus, a sola Dei cognitione, ejusque aeternis decretis dependent. Verum, quia haec cognitio naturalis omnibus hominibus communibus, ideo a vulgo, ad rara semper, et a sua natura aliena anhelante, et dona naturalia spernente, non tanti aestimatur, et propterea, ubi de cognitione prophetica loquitur, hanc exclusam vult ; attamen nihilominus aequali jure, ac alia, quaecunque illa sit, divina vocari potest, quandoquidem Dei natura, quatenus de ea participamus, Deique decreta eam nobis quasi dictant, nec ab illa, quam omnes divinam vocant, differt, nisi quod ea ultra limites hujus se extendit, et quod humanae naturae leges, in se consideratae, non possunt ejus esse causa ; at respectu certitudinis, quam naturalis cognitio involvit, et fontis, e quo derivatur (nempe Deo) nullo modo cognitioni propheticae cedit. Nisi fortè aliquis intelligere, vel potius somniare velit, prophetas corpus quidem humanum, mentem vero non humanam habuisse, adeoque eorum sensationes, et conscientiam alterius prorsus naturae, quam nostrae sunt, fuisse.

At, quamvis scientia naturalis divina sit, ejus tamen propagatores non possunt vocari prophetae &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 2. —  ''Adnotatio 2'' : Hoc est, Dei interpretes. Nam interpretes Dei is est, qui Dei decreta ipsi revelata aliis interpretatur, quibus eadem revelata non sunt, quique in iisdem amplectendis sola prophetae auctoritate et fide, quae ipsi habetur, nituntur. Quod si homines, qui prophetas audiunt, prophetae fierent, sicut ii philosophi fiunt, qui philosophos audiunt, tunc propheta non esset divinorum decretorum interpres, quandoquidem ejus auditores, non ipsius prophetae testimonio, et autoritate, sed ipsa divina revelatione, et interno testimonio ut ipse, niterentur. Sic summae potestates sui imperii juris interpretes sunt, quia leges ab ipsis latae sola ipsarum summarum potestatum autoritate defenduntur, et earum solo testimonio nituntur.&lt;/ref&gt;. Nam quae illi docent, reliqui homines aequali certitudine, et dignitate, ac ipsi, percipere possunt, atque amplecti, idque non ex fide sola.

Cum itaque mens nostra ex hoc solo, quod Dei naturam objective in se continet, et de eadem participat, potentiam habeat ad formandas quasdam notiones rerum naturam explicantes, et vitae usum docentes, merito mentis naturam, quatenus talis concipitur, primam divinae revelationis causam statuere possumus ; ea enim omnia, quae clare, et distincte intelligimus, Dei idea (ut modo indicavimus), et natura nobis dictat, non quidem verbis, sed modo longe excellentiore, et qui cum natura mentis optime convenit, ut unusquisque, qui certitudinem intellectus gustavit, apud se, sine dubio expertus est. Verum quoniam meum institutum praecipue est, de iis tantum loqui, quae solam Scripturam spectant, sufficit de lumine naturali haec pauca dixisse. Quare ad alias causas, et media, quibus Deus ea hominibus revelat, quae limites naturalis cognitionis excedunt, et etiam quae non excedunt (nihil enim impedit, quominus Deus ea ipsa, quae nos lumine naturae cognoscimus, aliis modis hominibus communicet) pergo, ut de iis prolixius agam.

Verum enimvero quicquid de iis dici potest, ex Scriptura sola peti debet. Nam quid de rebus, limites nostri intellectus excendetibus dicere possumus, praeter id, quod ex ipsis prophetis ore, vel scripto nobis traditur ? Et quia hodie nullos, quod sciam, habemus prophetas, nihil nobis relinquitur, nisi sacra volumina nobis a prophetis relicta evolvere. Hac quidem cautione, ut nihil de similibus rebus statuamus, aut ipsis prophetis aliquid tribuamus, quod ipsi non clare dictaverunt. Sed hic apprime notandum, quod Judaei nunquam causarum mediarum, sive particularium faciunt mentionem, nec eas curant, sed religionis ac pietatis, sive (ut vulgo dici solet) devotionis causa ad Deum semper recurrunt ; si enim ex. gr. pecuniam mercatura lucrati sunt, eam a Deo sibi oblatam ajunt, si aliquid, ut fit, cupiunt, dicunt, Deum eorum cor disposuisse, et si quid etiam cogitant, Deum id eis dixisse ajunt. Quare non omne id, quod Scriptura ait Deum alicui dixisse, pro prophetia, et cognitione supra naturali habendum, sed tantum id, quod Scriptura expresse dicit, vel quod ex circumstantiis narrationis sequitur, prophetiam, sive revelationem fuisse.

Si igitur sacra volumina percurramus, videbimus, quod omnia, quae Deus prophetis revelavit, iis revelata fuerunt vel verbis, vel figuris, vel utroque hoc modo, verbis scil., et figuris. Verba vero, et etiam figurae vel verae fuerunt, et extra imaginationem prophetae audientis, seu videntis, vel imaginariae, quia nimirum prophetae imaginatio, etiam vigilando, ita disponebatur, ut sibi clare videretur verba audire, aut aliquid videre.

Voce enim vera revelavit Deus Mosi leges, quas Hebraeis praescribi volebat, ut constat ex Exodo cap. 25 v. 22, ubi ait[heb.] ''et paratus ero tibi ibi, et loquar tecum ex illa parte tegminis, quae est inter duos Cherubines''. Quod quidem ostendit, Deum usum fuisse voce aliqua vera, quandoquidem Moses, quandocunque volebat, Deum ibi ad loquendum sibi paratum inveniebat. Et haec sola, qua scilicet lex prolata fuit, vera fuit vox, ut mox ostendam.

Vocem, quâ Deus Shamuëlem vocavit, veram suspicarer fuisse, quia 1 Shamuelis cap. 3 v. ultimo dicitur [heb.] ''et rursus apparuit Deus Shamuëli in Shilo, quia manifestatus fuit Deus Shamuëli in Shilo verbo Dei'' ; quasi diceret, apparitio Dei Shamuëli nihil aliud fuit, quam quod Deus se verbo ipsi manifestavit, vel nihil aliud fuit, quam quod Shamuël Deum audiverit loquentem. Attamen, quia cogimur distinguere inter prophetiam Mosis, et reliquarum prophetarum, necessario dicendum hanc vocem a Shamuële auditam, imginariam fuisse ; quod inde etiam colligi potest, quod ipsa vocem Heli, quam Shamuël maxime audire solebat, adeoque promptius etiam imaginari poterat, referebat : ter enim a Deo vocatus, suspicatus est se ab Heli vocari. Vox, quam Abimelech audivit, imaginaria fuit. Nam dicitur Gen. cap. 20 v. 6 ''Et dixit ipsi Deus in somnis'' etc. Quare hic non vigilando, sed tantum in somnis (tempore scilicet, quo imaginatio maxime naturaliter apta est, ad res, quae non sunt, imaginandum) Dei voluntatem imaginari potuit.

Verba Decalogi ex opinione quorundam Judaeorum non fuerunt a Deo prolata, sed putant, quod Israëlitae strepitum tantum audiverunt, nulla quidem verba proferentem, atque eo durante leges Decalogi pura mente perceperunt. Quod ego etiam aliquando suspicatus sum, quia videbam verba Decalogi Exodi variare ab iis Decalogi Deut. ; ex quo videtur sequi (quandoquidem Deus semel tantum locutus est) Decalogum non ipsa Dei verba, sed tantum sententias docere velle. Attamen nisi Scripturae vim inferre velimus, omnino concedendum est, Israëlitas veram vocem audivisse. Nam Scriptura Deut. cap. 5 v. 4 expresse dicit [heb.] ''de facie ad faciem locutus est Deus vobiscum'' etc., hoc est, ut duo homines suos conceptus invicem, mediantibus suis duobus corporibus, communicare solent. Quapropter magis cum Scriptura convenire videtur, quod Deus aliquam vocem vere creavit, qua ipse Decalogum revelavit. Causa autem, cur verba, et rationes unius a verbis et rationibus alterius variant, de ea vide cap. 8. Verumenimvero nec hoc modo omnis tollitur difficultas. Nam non parum a ratione alienum videtur, statuere, quod res creata, a Deo eodem modo, ac reliquae, dependens, essentiam, aut existentiam Dei re, aut verbis, exprimere, aut explicare per suam personam posset, nempe dicendo in prima persona, ego sum Jehova Deus tuus etc. Et quamvis, ubi aliquis ore dicit, ''ego intellexi'', nemo putet, os, sed tantum mentem hominis id dicentis intellexisse, quia tamen os ad naturam hominis id dicentis refertur, et etiam is, cui id dicitur, naturam intellectus perceperat, mentem hominis loquentis per comparationem sui facile intelligit. At qui Dei nihil praeter nomen antea noverant, et ipsum alloqui cupiebant, ut de ejus Existentia certi fierent, non video, quomodo eorum petitioni satisfactum fuit per creaturam (quae ad Deum non magis, quam reliqua creata, refertur, et ad Dei naturam non pertinet), quae diceret, ego sum Deus. Quaeso quid, si Deus labia Mosis, sed quid Mosis ? imo alicujus bestiae contorsisset ad eadem pronuntiandum, et dicendum, ego sum Deus, an inde Dei existentiam intelligerent ? Deinde Scriptura omnino indicare videtur Deum ipsum locutum fuisse (quem ad finem e coelo supra montem Sinaï descenderit), et Judaeos non tantum eum loquentem audivisse, sed Magnates eum etiam vidisse (vide Exodi cap. 24), nec Lex, Mosi revelata, cui nihil addere, nihil adimere licebat, et quae tanquam jus Patriae instituta fuit, unquam praecepit, ut credamus, Deum esse incorporeum, nec etiam eum nullam habere imaginem, sive figuram, sed tantum Deum esse, eique credere, eumque solum adorare ; a cujus cultu ne discederent, praecepit, ne ei aliquam imaginem affingerent, nec ullam facerent. Nam, quandoquidem Dei imaginem non viderant, nullam facere potuerant, quae Deum, sed quae necessario rem aliam creatam, quam viderant, referret, adeoque ubi Deum per illam imaginem adorarent, non de Deo, se de re, quam illa imago referret, cogitarent, et sic tandem honorem Dei, ejusque cultum illi rei tribuerent. Quinimo Scriptura clare indicat Deum habere figuram, et Mosi, ubi Deum loquentem audiebat, eam aspexisse, nec tamen videre contigisse, nisi Dei posteriora. Quare non dubito, quin hic aliquod lateat mysterium, de quo infra fusius loquemur. Hic ostendere pergam loca Scripturae, quae media indicant, quibus Deus sua decreta hominibus revelavit.

Quod Revelatio per solas imagines contigit, patet ex primo Paralip. cap. 21, ubi Deus Davidi iram suam ostendit per Angelum, gladium manu prehendentem. Sic etiam Balamo. Et quamvis Maimonides, et alii hanc historiam et itidem omnes, quae Angeli alicujus apparitionem narrant, ut illa Manoae, Abrahami, ubi filium immolare putabat, etc. in somnis contigisse volunt, non vero, quod aliquis oculis apertis Angelum videre potuerit : illi sane garriunt ; nam nihil aliud curaverunt, quam nugas Aristotelicas, et sua propria figmenta ex Scriptura extorquere ; quo mihi quidem nihil magis ridiculum videtur.

Imaginibus vero non realibus, sed a sola imaginatione Prophetae dependentibus revelavit Deus Josepho Dominium sibi futurum.

Per imagines, et verba revelavit Deus Josuae, se pro iis pugnaturum, nimirum ostendens ei Angelum cum gladio, quasi ducem exercitus, quod etiam verbis ei revelaverat, et Josua ab Angelo audiverat. Esaiae etiam (ut cap. 6 narratur) repraesentatum fuit per figuras Dei providentiam populum deserere, nempe imaginando Deum ter Sanctum in throno altissimo, et Israëlitas illuvie peccatorum inquinatos, et sterquiliniis quasi immersos, adeoque a Deo maxime distantes. Quibus praesentem populi miserrimum statum intellexit, ejusdem vero futurae calamitates verbis, tanquam a Deo prolatis, ei revelatae fuerunt. Et ad hujus exemplar multa possem adferre exempla ex Sacris Literis, nisi putarem ea omnibus esse satis nota.

Sed haec omnia clarius confirmantur ex textu Numer. cap. 12 v. 6. 7. sic sonante ; [heb.] ''si aliquis vestri Propheta Dei erit, in visione ei revelabor'' (id est per figuras, et hieroglyphica ; nam de Prophetia Moses ait esse visionem sine hieroglyphicis) ; ''in somnis loquar ipsi'' (id est non verbis realibus, et vera voce). ''Verum Mosi non sic'' (revelor) ; ''ore ad os loquor ipsi, et visione, sed non aenigmatibus, et imaginem Dei aspicit'', hoc est me aspiciens, ut socius, non vero perterritus mecum loquitur, ut habetur in Exodo cap. 33 v. 11. Quare non dubitandum est, reliquos Prophetas vocem veram non audivisse, quod magis adhuc confirmatur ex Deut. cap. 34 v. 10, ubi dicitur [heb.] ''et non consistit'' (proprie surrexit) ''unquam Israëli propheta sicut Moses, quem Deus noverit de facie ad faciem'' ; quod quidem intelligendum est per solam vocem ; nam nec Moses ipse Dei faciem nunquam viderat (Exodi cap. 33).

Praeter haec media, nulla alia, quibus Deus se hominibus communicaverit, in Sacris Literis reperio, adeoque ut supra ostendimus, nulla alia fingenda, neque admittenda. Et quamvis clare intelligamus, Deum posse immediate se hominibus communicare ; nam nullis mediis corporeis adhibitis, menti nostrae suam essentiam communicat ; attamen ut homo aliquis sola mente aliqua perciperet, quae in primis nostrae cognitionis fundamentis non continentur, nec ab iis deduci possunt, ejus mens praestantior necessario, atque humanâ longe excellentior esse deberet. Quare non credo ullum alium ad tantam perfectionem supra alios pervenisse, praeter Christum, cui Dei placita, quae homines ad salutem ducunt, sine verbis, aut visionibus, sed immediate revelata sunt : adeo ut Deus per mentem Christi sese Apostolis manifestaverit, ut olim Mosi mediante voce aërea. Et ideo vox Christi, sicuti illa, quam Moses audiebat, Vox Dei vocari potest. Et hoc sensu etiam dicere possumus, Sapientiam Dei, hoc est, Sapientiam, quae supra humanam est, naturam humanam in Christo assumpsisse, et Christum viam salutis fuisse.

Verum monere hic necesse est, me de iis, quae quaedam Ecclesiae de Christo statuunt, prorsus non loqui, neque ea negare ; nam libenter fateor me ea non capere. Quae modo affirmavi, ex ipsa Scriptura conjicio. Nam nullibi legi, Deum Christo apparuisse, aut locutum fuisse, sed Deum per Christum Apostolis revelatum fuisse, eumque viam salutis esse, et denique veterem legem per Angelum, non vero a Deo immediate traditam fuisse etc. Quare, si Moses cum Deo de facie ad faciem, ut vir cum socio solet (hoc est mediantibus duobus corporibus) loquebatur, Christus quidem de mente ad mentem cum Deo communicavit.

Asserimus itaque praeter Christum, neminem nisi imaginationis ope, videlicet ope verborum, aut imaginum, Dei revelata accepisse, atque adeo ad prophetizandum non esse opus perfectiore mente, sed vividiore imaginatione, ut clarius in sequenti capite ostendam. Hic jam quaerendum est, quidnam Sacrae Literae intelligant per Spiritum Dei prophetis infusum, vel quod prophetae ex Dei Spiritu loquebantur ; ad quod investigandum, quaerendum prius, quid significat vox Hebraea [heb.] ''ruagh'', quam vulgus Spiritum interpretatur.

Vox [heb.] ''ruagh'' genuino sensu significat ventum, ut notum, sed ad plura alia significandum saepissime usurpatur, quae tamen hinc derivantur. Sumitur enim

1. ad significandum halitum, ut Psal. 135 v. 17,[heb.] ''etiam non est Spiritus in ore suo''.

2. animum, sive respirationem, ut Shamuëlis I cap. 30 v. 12 [heb.] ''et rediit ei Spiritus'', id est, respiravit. Hinc sumitur

3. pro animositate, et viribus, ut Josuae cap. 2 v. 11 [heb.] ''nec constitit postea Spiritus in ullo viro''. Item Ezechiel. cap. 2 v. 2 [heb.] ''et venit in me Spiritus'' (seu vis)'', qui me fecti instare pedibus meis''. Hinc sumitur

4. pro virtute, et aptitudine, ut Job. cap. 32 v. 8 [heb.] ''certe ipse Spiritus est in homine'', hoc est, scientia non praecise apud senes est quaerenda, nam illam a singulari hominis virtute, et capacitate pendere jam reperio. Sic Numeri cap. 27 v. 18 [heb.] ''vir, in quo est Spiritus''. Sumitur deinde

5. pro animi sentientia, ut Num. cap. 14 v. 24 [heb.] ''quoniam ipsi alius fuit Spiritus'', hoc est, alia animi sententia, sive alia mens. Item Prov. cap. 1 v. 23 [heb.] ''eloquar vobis Spiritum'' (hoc est mentem) ''meum''. Et hoc sensu usurpatur ad significandam voluntatem, sive decretum, appetitum, et impetum animi ; ut Ezechiel cap. 1 v. 12 [heb.] ''quo erat Spiritus'' (seu voluntas) ''eundi, ibant''. Item Esaiae cap. 30 v. 1 [heb.] ''et ad fundendam fusionem et non ex meo Spiritu''. Et cap. 29 v. 10 [heb.] ''quia fudit super ipsos Deus Spiritum'' (hoc est appetitum) ''dormiendi''. Et Judic. cap. 8 v. 3 [heb.] ''tunc mitigatus est eorum Spiritus'', sive impetus. Item Prov. cap. 16 v. 32 [heb.] ''qui dominatur Spiritui'' (sive appetitui) ''suo, quam qui capit civitatem''. Idem cap. 25 v. 28 [heb.] ''vir, qui non cohibet Spirituum suum''. Et Esaiae cap. 33 v. 11 [heb.] ''Spiritus vester est ignis, qui vos consumit''. Porro haec vox [heb.] ''ruagh'', quatenus animum significat, inservit ad exprimendum omnes animi passiones, et etiam dotes ut [heb.] ''Spiritus altus'', ad significandum superbiam, [heb.] ''Spiritus demissus'', ad humilitatem, [heb.] ''Spiritus malus'', ad odium et melancholiam, [heb.] ''Spiritus bonus'', ad benignitatem, [heb.] ''Spiritus Zelotypiae'', [heb.] ''Spiritus'' (sive appetitus) ''fornicationum'', [heb.] ''Spiritus sapientiae, consilii, fortitudinis'', id est (nam hebraice frequentius substantivis, quam adjectivis utimur) animus sapiens, prudens, fortis, vel virtus sapientiae, consilii, fortitudinis, [heb.] ''Spiritus benevolentiae'' etc.
6. significat ipsam mentem sive animam, ut Eccl. 3 v. 19 [heb.] ''Spiritus'' (sive ''anima'') ''eadem est omnibus'', [heb.] ''et Spiritus ad Deum revertitur''.
7. Denique significat mundi plagas (propter ventos, qui inde stant), et etiam latera cujuscunque rei, quae illas mundi plagas respiciunt. Vide Ezechiëlem cap. 37 v. 9 et cap. 42 v. 16-19 etc.

Jam notandum, quod res aliqua ad Deum refertur, et Dei dicitur esse.

1. Quia ad Dei naturam pertinet, et quasi pars est Dei, ut cum dicitur [heb.] ''potentia Dei'', [heb.] ''oculi Dei''.

2. Quia in Dei potestate est, et ex Dei nutu agit, sic in Sacris coeli vocantur [heb.] ''coeli Dei'', quia Dei quadriga, et domicilium sunt, Assyria flagellum Dei vocatur, et Nabuchodonosor servus Dei, etc.

3. Quia Deo dicata est, ut [heb.] ''templum Dei'', [heb.] ''Dei Nazarenus'', [heb.] ''panis Dei'' etc.

4. Quia per Prophetas tradita est, at non lumine naturali revelata ; ideo Lex Mosis, Lex Dei vocatur.

5. Ad rem in superlativo gradu exprimendum, ut [heb.] ''montes Dei'', hoc est, montes altissimi, [heb.] ''somnus Dei'', id est, profundissimus, et hoc sensu Amos cap. 4 v. 11 explicandus est, ubi Deus ipse sic loquitur [heb.] ''subverti vos, sicuti subversio Dei'' (subvertit) ''Sodomam et Gomorram'', id est, sicuti memorabilis illa subversio : Nam, cum Deus ipse loquatur, aliter proprie explicari non potest. Scientia etiam naturalis Salomonis, Dei scientia vocatur, id est, divina, sive supra communem. In Psalmis etiam vocantur [heb.] ''cedri Dei'', ad exprimendam earum insolitam magnitudinem. Et 1 Shamuëlis cap. 11 v. 7 ad significandum metum admodum magnum, dicitur [heb.] ''et cecidit metus Dei supra populum''. Et hoc sensu omnia, quae captum Judaeorum superabant, et quorum causas naturales tum temporis ignorabant, ad Deum referri solebant. Ideo tempestas [heb.] ''increpatio Dei'', tonitrua autem, et fulmina, Dei sagittae vocabantur ; putabant enim, Deum ventos in cavernis, quas Dei aeraria vocabant, inclusos habere, in qua opinione ab Ethnicis in hoc differabant, quod non Aeolum, sed Deum eorum rectorem credebant. Hac etiam de causa miracula opera Dei vocantur, hoc est, opera stupenda. Nam sane omnia naturalia Dei opera sunt, et per solam divinam potentiam sunt, et agunt. Hoc ergo sensu Psaltes vocat Aegypti miracula Dei potentias, quia Hebraeis nihil simile expectantibus viam ad salutem in extremis periculis aperuerunt, atque ideo ipsi eadem maxime admirabantur.

Cum igitur opera naturae insolita, opera Dei vocentur, et arbores insolitae magnitudinis arbores Dei, minime mirandum, quod in Genesi homines fortissimi, et magnae staturae, quamvis impii raptores, et scortatores, filii Dei vocantur. Quare id absolute omne, quo aliquis reliquos excellebat, ad Deum referre solebant antiqui, non tantum Judaei, sed etiam Ethnici ; Pharao enim ubi somnii interpretationem audivit, dixit, Josepho mentem Deorum inesse, et Nabuchodonosor etiam Daniëli dixit, eum mentem Deorum Sanctorum habere. Quin etiam apud Latinos nihil frequentius ; nam quae affabre facta sunt, dicunt ea divina manu fuisse fabricata, quod si quis hebraice transferre vellet, deberet dicere, ''Manu Dei fabricata'', ut hebraizantibus notum.

His itaque Loca Scripturae, in quibus de Dei Spiritu fit mentio, facile intelligi, et explicari possunt. Nempe [heb.] ''Spiritus Dei'', et [heb.] ''Spiritus Jehovae'' quibusdam in locis nihil aiud significat, quam ventum vehementissimum, siccissimum, et fatalem, ut in Esaiae cap. 40 v. 7 [heb.] ''ventus Jehovae flavit in eum'', hoc est, ventus siccissimus, et fatalis. Et Geneseos cap. 1 v. 2 ''et ventus Dei'' (sive ventus fortissimus) ''movebatur super aquam''. Deinde significat animum magnum ; Gideonis enim, et Samsonis animus vocantur in Sacris Literis [heb.] ''Spiritus Dei'', hoc est, animus audacissimus, et ad quaevis paratus. Sic etiam quaecunque virtus, sive vis supra communem vocatur [heb.] ''Spiritus'', seu ''virtus Dei'', ut in Exod. cap. 31 v. 3 [heb.] ''et adimplebo ipsum'' (nempe Betzaleëlem) ''Spiritu Dei'', hoc est (ut ipsa Scriptura explicat), ingenio, et arte supra communem hominum fortem. Sic Esaiae cap. 11 v. 3 [heb.] ''et quiescet supra ipsum Spiritus Dei'', hoc est, ut ipse propheta, more in Sacris Literis usitatissimo, particulatim postea id explicando declarat, virtus sapientiae, consilii, fortitudinis etc  ; sic etiam melancholia Saulis vocatur [heb.] ''Dei Spiritus malus'', id est, melancholia profundissima ; servi enim Saulis, qui ejus melancholiam vocabant, ei fuerunt authores, ut aliquem ad se musicum vocaret, qui fidibus canendo ipsum recrearet, quod ostendit eos per Dei melancholiam, naturalem melancholiam intellexisse. Significatur deinde per [heb.] ''Dei Spiritum'', ipsa homini mens, sicuti in Job. cap. 27 v. 3 [heb.] ''et Spiritus Dei in naso meo'', alludens ad id, quod habetur in Genesi, nempe, quod Deus flavit animam vitae in naso hominis. Sic Ezechiël, mortuis prophetizans, ait cap. 37 v. 14 [heb.] ''et dabo meum Spiritum vobis, et vivetis'' ; id est,vitam vobis restituam. Et hoc sensu dicitur Jobi cap. 34 vers. 14 [heb.] ''si velit'' (nempe Deus) ''Spiritum suum,'' (hoc est mentem, quam nobis dedit) ''et animam suam sibi recolliget''. Sic etiam intelligendus est Genes. cap. 6 v. 3 [heb.] ''non ratiocinabitur'' (aut non decernet) ''Spiritus meus in homine unquam, quoniam caro est'', hoc est, homo posthac ex decretis carnis et non mentis, quam ipsi, ut de bono discerneret, dedi, aget. Sic etiam Psalmi 51 v. 12-13 [heb.] ''cor purum crea mihi Deus, et Spiritum'' (id est appetitum) ''decentem'' (sive moderatum) ''in me renova, non me rejice e tuo conspectu, nec mentem tuae sanctitatis ex me cape''. Quia peccata ex sola carne oriri credebantur, mens autem non nisi bonum suadere, ideo contra carnis appetitum Dei auxilium invocat, mentem autem, quam Deus Sanctus ipsi dedit, a Deo conservari tantum precatur. Jam, quoniam Scriptura Deum instar hominis depingere, Deoque mentem, animum, animique affectus, ut et etiam corpus, et halitum tribuere, propter vulgi imbecillitatem, solet ; ideo [heb.] ''Spiritus Dei'' in Sacris saepe usurpatur pro mente, scilicet animo, affectu, vi, et halitu oris Dei. Sic Esaias cap. 40 v. 13 ait, [heb.] ''quis disposuit Dei Spiritum'' (sive mentem) ? hoc est, quis Dei mentem praeter Deum ipsum ad aliquid volendum determinavit ? et cap. 63 v. 10 [heb.] ''et ipsi amaritudine, et tristitia affecerunt Spiritum suae sanctitatis'' ; et hinc fit, ut pro Lege Mosis usurpari soleat, quis Dei quasi mentem explicat, ut ipse Esaias in eodem cap. v. 11 [heb.] ''ubi'' (ille) ''est, qui posuit in medio ejus Spiritum suae sanctitatis'', nempe, Legem Mosis, ut clare ex toto contextu orationis collegitur ; et Nehemias cap. 9 v. 20 [heb.] ''et Spiritum, sive mentem tuam bonam eis dedisti, ut eos intelligentes faceres'' ; de tempore enim Legis loquitur, et etiam ad id Deut. cap. 4 v. 6 alludit, ubi Moses ait, ''quoniam ipsa'' (nempe Lex) ''est vestra scientia, et prudentia'' etc. Sic etiam in Psalmo 143 v. 10 [heb.] ''mens tua bona me ducet in terram planam'', hoc est, mens tua nobis revelata me in rectam viam ducet. Significat etiam, uti diximus, Spiritus Dei, Dei halitum, qui etiam improprie, sicuti mens, animus, et corpus Deo in Scriptura tribuitur, ut Psal. 33 v. 6. Deinde Dei potentiam, vim, sive virtutem, ut Job. cap. 33 v. 4 [heb.] ''Spiritus Dei me fecit'', hoc est, virtus, sive potentia Dei, vel si mavis, Dei decretum ; nam Psaltes poëtice loquendo, etiam ait, jussu Dei coeli facti sunt, et Spiritu, sive flatu oris sui (hoc est, decreto suo, uno quasi flatu pronunciatio) omnis eorum exercitus. Item Psalmo 139 v. 7 [heb.] ''quo ibo'' (ut sim) ''extra Spiritum tuum, aut quo fugiam,'' (ut sim) ''extra tuum conspectum'', hoc est (ut ex iis, quibus Psaltes ipse hoc pergit amplificare, patet), quo ire possum, ut sim extra tuam potentiam, et praesentiam ? Denique [heb.] ''Spiritus Dei'' usurpatur in Sacris ad animi Dei affectus, exprimendum, nempe Dei benignitatem, et misericordiam, ut in Michae cap. 2 v. 7 [heb.] ''num angustatus est Spiritus Dei'' (hoc est, Dei misericordia) ? ''suntne haec'' (saeva scilicet) ''ejus opera'' ? Item Zachar. cap. 4 v. 6 [heb.] ''non exercitu, nec vi, sed solo meo Spiritu'', id est, sola mea misericordia. Et hoc sensu puto etiam intelligendum esse v. 12 capitis 7 ejusdem prophetae nempe [heb.] ''et cor suum constituerunt cautum, ne obedirent Legi, et mandatis, quae Deus misit ex suo Spiritu'' (hoc est, ex sua misericordia) ''per primos prophetas''. Hoc etiam sensu ait Hagaeus cap. 2 v. 5 [heb.] ''et Spiritus meus'' (sive mea gratia) ''permanet inter vos, nolite timere''. Quod autem Esaias cap. 48 v. 16 ait [heb.] ''at nunc Dominus Deus me misit, ejusque Spiritus'', potest quidem intelligi per Dei animum, et misericordiam, vel etiam per ejus mentem in Lege revelatam ; nam ait ''a principio'' (hoc est, cum primum ad vos veni, ut vobis Dei iram, ejusque sententiam contra vos prolatam praedicarem) ''non occulte locutus sum, ex tempore, quo ipsa'' (prolata) ''fuit, ego adfui'' (ut ipse cap. 7 testatus est), ad nunc laetus nuncius sum, et Dei misericordia missus, ut vestram restaurationem canam : Potest etiam, uti dixi, per Dei mentem in Lege revelatam intelligi, hoc est, quod ille jam etiam ex mandato Legis, nempe Levit. cap. 19 v. 17 ad eos monendum venit. Quare eos iisdem conditionibus, et eodem modo, quo Moses solebat, monet. Et tandem, ut etiam Moses fecit, eorum restaurationem praedicendo desinit. Attamen prima explicatio mihi magis consona videtur.

Ex his omnibus, ut tandem ad id, quod intendimus, revertamur, hae Scripturae phrases perspicuae fiunt, nempe ''Prophetae Spiritus Dei fuit, Deus Spiritum suum hominibus infudit, homines Spiritu Dei, et Spiritu Sancto repleti sunt'', etc. Nihil enim aliud significant, quam quod prophetae virtutem singularem et supra communem habebant &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 3. —  ''Adnotatio 3'' : Quamvis quidam homines quaedam habeant, quae natura aliis non impertit, non tamen humanam naturam excedere dicuntur, nisi ea, quae singulariter habent, talia sint, ut ex definitione humanae naturae percipi nequeant. Ex. gr. gigantis magnitudo rara est, at tamen humana. Carmina praeterea ex tempore componere paucissimis datur, et nihilominus humanum est &lt;et il s’en trouve qui en font aisément&gt;, ut etiam quod oculis apertis aliquis res quasdam adeo vivide imaginetur, ac si easdem coram se haberet. At si quis esset, qui aliud percipiendi medium, aliaque cognitionis fundamenta haberet, is sane humanae naturae limites transcenderet.&lt;/ref&gt;, quodque pietatem eximia anima constantia colebant. Deinde, quod Dei mentem, sive sententiam percipiebant ; ostendimus enim, Spiritum hebraice significare tam mentem, quam mentis sententiam et hac de causa, ipsam legem, quia Dei mentem explicabat, Spiritum sive mentem Dei vocari ; quare aequali jure imaginatio prophetarum, quatenus per eam Dei decreta revelabantur, mens Dei etiam vocari poterat, prophetaeque mentem Dei habuisse dici poterant. Et quamvis menti etiam nostrae mens Dei, ejusque aeternae sententiae inscriptae sint, et consequenter mentem etiam Dei (ut cum Scriptura loquar) percipiamus, tamen quia cognitio naturalis omnibus communis est, non tanti ab hominibus, ut jam diximus, aestimatur, et praecipue ab Hebraeis, qui se supra omnes esse jactabant, imo qui omnes, et consequenter scientiam omnibus communem, contemnere solebant. Denique Prophetae Dei Spiritum habere dicebantur, quia homines causas Propheticae cognitionis ignorabant, eandemque admirabantur et propterea, ut reliqua portenta, ipsam ad Deum referre, Deique cognitionem vocare solebant.

Possumus jam igitur sine scrupulo affirmare, Prophetas, non nisi ope imaginationis, Dei revelata percepisse, hoc est, mediantibus verbis, vel imaginibus, iisque veris, aut imaginariis. Nam, cum nulla alia media in Scriptura praeter haec reperiamus, nulla etiam alia, ut jam ostendimus, nobis fingere licet. Quibus autem naturae legibus id factum fuerit, fateor me ignorare. Potuissem quidem, ut alii, dicere, per Dei potentiam factum fuisse ; attamen garrire viderer. Nam idem esset, ac si termino aliquo transcendentali formam alicujus rei singularis velim explicare. Omnia enim per Dei potentiam facta sunt : Imo quia Naturae potentia nulla est nisi ipsa Dei potentia, certum est nos eatenus Dei potentiam non intelligere, quatenus causas naturales ignoramus ; adeoque stulte ad eandem Dei potentiam recurritur, quando rei alicujus causam naturalem, hoc est, ipsam Dei potentiam ignoramus. Verum nec nobis jam opus est, Propheticae cognitionis causam scire : Nam ut jam monui, hic tantum Scripturae documenta investigare conamur, ut ex iis, tanquam ex datis naturae, nostra concludamus ; documentorum autem causas nihil curamus.

Cum itaque Prophetae imaginationis ope Dei revelata perceperint, non dubium est, eos multa extra intellectus limites percipere potuisse ; nam ex verbis, et imaginibus longe plures ideae componi possunt, quam ex solis iis principiis, et notionibus, quibus tota nostra naturalis cognitio superstruitur.

Patet deinde, cur Prophetae omnia fere parabolice, et aenigmatice perceperint, et docuerint, et omnia spiritualia corporaliter expresserint : haec enim omnia cum natura imaginationis magis conveniunt. Nec jam mirabimur, cur Scriptura, vel Prophetae adeo improprie, et obscure de Dei Spiritu, sive mente loquantur, ut Numeri cap. 11 v. 17 et Primi Regum cap. 22 v. 2 etc. Deinde quod Michaeas Deum sedentem, Daniël autem ut senem vestibus albis indutum, Ezechiël vero veluti ignem, et qui Christo aderant, Spiritum Sanctum, ut columbam descendentem, Apostoli vero ut linguas igneas, et Paulus denique, cum prius converteretur, lucem magnam viderit. Hae enim omnia cum vulgaribus de Deo et Spiritibus imaginationibus plane conveniunt. Denique quoniam imaginatio vaga est, et inconstans, ideo Prophetia Prophetis non diu haerebat, nec etiam frequens, sed admodum rara erat, in paucissimis scilicet hominibus, et in iis etiam admodum raro. Cum hoc ita sit, cogimur jam inquirere, unde Prophetis oriri potuit certitudo eorum, quae tantum per imaginationem, et non ex certis mentis principiis percipiebant. Verum quicquid et circa hoc dici potest, ex Scriptura peti debet, quandoquidem hujus rei (ut jam diximus) veram scientiam non habemus, sive eam per primas suas causas explicare non possumus. Quid autem Scriptura de certitudine Prophetarum doceat, in sequente capite ostendam, ubi de Prophetis agere constitui.

====Adnotationes====

{{finis}}</text>
      <sha1>67os14nzfd16vuspexhi7th99h6664l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tractatus theologico-politicus/Caput II</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83739</id>
    <revision>
      <id>272507</id>
      <timestamp>2026-06-25T11:29:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36634-13</username>
        <id>32742</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Benedictus de Spinoza |OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus''' |OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus |Annus=1670 |SubTitulus= Caput II : De prophetis }} {{Liber |Ante=Caput I |AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput I |Post=Caput III |PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput III }} Ex superiori capite, ut jam indicavimus, sequitur prophetas non fuisse perfectiore mente praeditos, sed quidem potentiâ vivid...'</comment>
      <origin>272507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33046" sha1="ehbou5bsxpli9npbo26unvk1uslxsdl" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Benedictus de Spinoza
|OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus'''
|OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus
|Annus=1670
|SubTitulus= Caput II : De prophetis
}}
{{Liber
|Ante=Caput I
|AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput I
|Post=Caput III
|PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput III
}}
Ex superiori capite, ut jam indicavimus, sequitur prophetas non fuisse perfectiore mente praeditos, sed quidem potentiâ vividius imaginandi, quod Scripturae narrationes abunde etiam docent. De Salomone enim constat, eum quidem sapientiâ, sed non dono prophetico caeteros excelluisse. Prudentissimi etiam illi Heman, Darda, Kalchol, prophetae non fuerunt, et contra homines rustici, et extra omnem disciplinam ; imo mulierculae etiam, ut Hagar ancilla Abrahami, dono prophetico fuerunt praeditae. Quod etiam cum experientia, et ratione convenit : Nam qui maxime imaginatione pollent, minus apti sunt ad res pure intelligendum, et contra, qui intellectu magis pollent, eumque maxime colunt, potentiam imaginandi magis temperatam, magisque sub potestatem habent, et quasi freno tenent, nè cum intellectu confundatur. Qui igitur sapientiam, et rerum naturalium, et spiritualium cognitionem ex prophetarum libris investigare student, totâ errant viâ : quod, quoniam tempus, philosophia, et denique res ipsa postulat, hic fuse ostendere decrevi, parum curans, quid superstitio ogganniat, quae nullos magis odit, quam qui veram scientiam, veramque vitam colunt. Et, proh dolor ! res eo jam pervenit, ut, qui aperte fatentur, se Dei ideam non habere, et Deum non nisi per res creatas (quarum causas ignorant) cognoscere, non erubescant philosophos atheismi accusare.

Ut autem rem ordine deducam, ostendam, prophetias variavisse, non tantum pro ratione imaginationis, et temperamenti corporis cujusque prophetae, sed etiam pro ratione opinionum, quibus fuerant imbuti, atque adeo prophetiam nunquam prophetas doctiores reddidisse, ut statim fusius explicabo ; sed prius de certitudine prophetarum hic agendum, tum quia hujus capitis argumentum spectat, tum etiam, quia ad id, quod demonstrare intendimus, aliquantum inservit.

Cum simplex imaginatio non involvat ex sua natura certitudinem, sicuti omnis clara et distincta idea, sed imaginationi, ut de rebus, quas imaginamur, certi possumus esse, aliquid necessario accedere debeat, nempe ratiocinium ; hinc sequitur Prophetiam per se non posse involvere certitudinem, quia, ut jam ostendimus, a sola imaginatione pendebat ; et ideo Prophetae non certi erant de Dei revelatione per ipsam revelationem, sed per aliquod signum, ut patet ex Abrahamo (vide Genes. cap. 15 v. 8), qui audita Dei promissione signum rogavit ; ille quidem Deo credebat, nec signum petiit, ut Deo fidem haberet, sed ut sciret id a Deo ei promitti. Idem etiam clarius ex Gideone constat ; sic enim Deo ait [heb.] ''et fac mihi signum'' (ut sciam), ''quod tu mecum loqueris''. Vide Judicum cap. 6 v. 17. Mosi etiam dicit Deus [heb.] ''et hoc'' (sit) ''tibi signum, quod ego te misi''. Ezechias, qui dudum noverat Esaiam esse Prophetam, signum Prophetiae ejus valetudinem praedicentis rogavit. Quod quidem ostendit Prophetas semper signum aliquod habuisse, quo certi fiebant de rebus, quas Prophetice imaginabantur, et ideo Moses monet (vide Deut. cap. 18 vers. ult.), ut signum ex Propheta petant, nempe eventum alicujus rei futurae. Prophetia igitur hac in re naturali cedit cognitioni, quae nullo indiget signo, sed ex sua natura certitudinem involvit. Etenim haec certitudo Prophetica mathematica quidem non erat, sed tantum moralis : Quod etiam ex ipsa Scriptura constat ; nam Deut. cap. 13 monet Moses, quod si quis Propheta novos Deos docere velit, is, quamvis suam confirmet doctrinam signis, et miraculis, mortis tamen damnetur ; nam, ut ipse Moses pergit, Deus signa etiam, et miracula facit ad tentandum populum ; atque hoc Christus etiam Discipulos suos cap. 14 v. 9 clare docet, Deum homines aliquando falsis revelationibus decipere : nam ait [heb.] ''et quando Propheta'' (falsus scil.) ''inducitur, et verbum locutus fuerit, ego Deus induxi illum Prophetam'', quod etiam Michaeas (vide Regum Lib. 1 cap. 22 v. 23) de Prophetis Achabi testatur.

Et quamvis hoc ostendere videatur Prophetiam et revelationem rem esse plane dubiam, habebat tamen, uti diximus, multum certitudinis : Nam Deus pios, et electos nunquam decipit, sed juxta illud antiquum proverbium (vide Shamuëlis 1 cap. 24 v. 14), et ut ex historia Abigaëlis, ejusque oratione constat, Deus utitur piis, tanquam suae pietatis instrumentis, et impiis tanquam suae irae executoribus, et mediis : quod etiam clarissime constat ex illo casu Michaeae, quem modo citavimus ; nam, quamquam Deus decreverat Achabum decipere per Prophetas, falsis tamen tantum Prophetis usus fuit, pio autem rem, ut erat, revelavit, et vera praedicere non prohibuit. Attamen, uti dixi, certitudo Prophetae moralis tantum erat, quia nemo se justificare coram Deo potest, nec jactare, quod sit Dei pietatis instrumentum, ut ipsa Scriptura docet, et re ipsâ indicat ; nam Dei ira Davidem seduxit ad numerandum populum, cujus tamen pietatem Scriptura abunde testatur. 1. Quod res revelatas vividissime, ut nos vigilando ab objectis affecti solemus, imaginabantur. 2. Signo. 3. Denique, et praecipuo, quod animum ad solum aequum, et bonum inclinatum habebant. Et quamvis Scriptura non semper Signi mentionem mentionem faciat, credendum tamen est, Prophetas semper Signum habuisse ; nam Scriptura non semper solet omnes conditiones, et circumstantias enarrare (ut multi jam notaverunt), sed res potius ut notas supponere. Praeterea concedere possumus, Prophetas, qui nihil novi, nisi quod in Lege Mosis continetur, prophetabant, non indiguisse signo, quia ex Lege confirmabantur. Ex. gr. Prophetia Jeremiae de vastatione Hierosolymae confirmabatur Prophetiis reliquorum prophetarum, et minis Legis, ideoque signo non indigebat, sed Chananias, qui contra omnes Prophetas citam civitatis restaurationem prophetabat, signo necessario indigebat, alias de sua Prophetia dubitare deberet, donec eventus rei ab ipso praedictae suam Prophetiam confirmaret. Vide Jerem. cap. 28 v. 9.

Cum itaque certitudo, quae ex signis in Prophetis oriebatur, non mathematica (hoc est, quae ex necessitate perceptionis rei perceptae, aut visae sequitur), sed tantum moralis erat, et signa non nisi ad Prophetae persuadendum dabantur, hinc sequitur, Signa pro opinionibus, et capacitae Prophetae data fuisse : ita ut signum, quod unum Prophetam certum redderet de sua Prophetiâ, alium, qui aliis esset imbutus opinionibus, minime convincere posset ; et ideo signa in unoquoque Propheta variabant. Sic etiam ipsa revelatio variabat, ut jam diximus, in unoquoque Propheta pro dispositione temperamenti corporis, imaginationis, et pro ratione opinionum, quas antea amplexus fuerat. Pro ratione enim temperamenti variabat hoc modo, nempe, si Propheta erat hilaris, ei revelabantur victoriae, pax, et quae porro homines ad laetitiam movent ; tales enim similia saepius imaginari solent ; si contra tristis erat, bella, supplicia, et omnia mala ei revelabantur ; et sic prout Propheta erat misericors, blandus, iracundus, severus etc., eatenus magis aptus erat ad ''has'', quam ad ''illas'' revelationes. Pro dispositione imaginationis autem sic etiam variabat, nempe, si Propheta erat elegans, stylo etiam eleganti Dei mentem percipiebat, sin autem confusus, confuse ; et sic porro circa revelationes, quae per imagines repraesentabantur, nempe, si Propheta erat rusticus, boves, et vaccae etc., si vero miles, duces, exercitus ; si denique aulicus, solium regium, et similia ipsi repraesentabantur. Denique variabat Prophetia pro diversitate opinionum Prophetarum ; nempe Magis (vide Matthaei cap 2), qui nugis astrologiae credebant, revelata fuit Christus nativitas, per imaginationem stellae in oriente ortae. Auguribus Nabucadonossoris (vide Ezechiëlis cap. 21 v. 26) in extis revelata fuit vastatio Hierosolymae, quam etiam idem Rex ex oraculis intellexit, et ex directione sagittarum, quas fursum in aërem projecit. Prophetis deinde, qui credebant homines ex libera electione, et propria potentia agere, Deus ut indifferens revelabatur, et ut futurarum humanarum actionum inscius. Quae omnia ex ipsa Scriptura singulatim jam demonstrabimus.

Primum igitur constat ex illo casu Elisae (vide Regum Lib. 2 cap. 3 v. 15), qui, ut Jehoramo prophetaret, organum petiit, nec Dei mentem percipere potuit, nisi postquam musica organi delectatus fuit ; tum demum Jehoramo cum sociis laeta praedixit, quod antea contingere nequiit, quia Regi iratus erat ; et qui in aliquem irati sunt, apti quidem sunt ad mala, non vero bona de iisdem imaginandum. Quod autem alii dicere volunt, Deum iratis, et tristibus non revelari, ii quidem somniant ; nam Deus Mosi in Pharahonem irato revelavit miseram illam primogenitorum stragem (vide Exodi cap. 11 v. 8), idque nullo adhibitio organo. Kaino etiam furenti Deus revelatus est. Ezechiëli prae irâ impatienti miseria, et contumacia Judaeorum revelata fuit (vide Ezechiëlis cap. 3 v. 14), et Jeremias moestissimus, et magno vitae taedio captus calamitates Judaeorum prophetavit : adeo ut Josias eum consulere noluerit, sed foeminam ei contemporaneam, utpote quae ex ingenio muliebri magis apta erat, ut ei Dei misericordia revelaretur (vide lib. 2 Paralip. cap. 34), Michaeas etiam nunquam Achabo aliquid boni, quod tamen alii veri prophetae fecerunt (ut patet ex primo Regum cap. 20), sed tota ejus vita mala prophetavit (vide 1 Reg. cap. 22 v. 8 et clarius in 2 Paralip. cap. 18 v. 7). Prophetae itaque pro vario corporis temperamento magis ad ''has'', quam ad ''illas'' revelationes erant apti. Stylus deinde prophetiae pro eloquentia cujusque prophetae variabat ; prophetiae enim Ezechiëlis, et Amosis non sunt, ut illae Esaiae, Nachumi eleganti, sed rudiore stylo scriptae. Et si quis, qui linguam hebraicam callet, haec curiosus inspicere velit, conferat diversorum prophetarum quaedam ad invicem capita, quae ejusdem sunt argumenti, et magnam reperiet in stylo discrepantiam. Conferat scil. cap. 1 aulici Esaiae ex v. 11 usque ad 20 cum cap. 5 rustici Amosis ex v. 21 usque ad 24. Conferat deinde ordinem, et rationes prophetiae Jeremiae, quam cap. 49 Edomaeae scripsit, cum ordine, et rationibus Hobadiae. Conferat porro etiam Esaiae cap. 40 v. 19-20 et cap. 44 ex v. 8 cum cap. 8 v. 6 et cap. 13 v. 2 Hoseae. Et sic de caeteris : quae si omnia recte perpendantur, facile ostendent, Deum nullum habere stylum peculiarem dicendi, sed tantum pro eruditione, et capacitate prophetae eatenus esse elegantem, compendiosum, severum, rudem, prolixum, et obscurum.

Repraesentationes propheticae, et hieroglyphica, quamvis idem significarent, variabant tamen ; nam Esaiae aliter Dei gloria templum relinquens repraesentata fuit, quam Ezechiëli : Rabini autem volunt utramque repraesentationem eandem prorsus fuisse, at Ezechiëlem, ut rusticum eam supra modum miratum fuisse, et ideo ipsam omnibus circumstantiis enarravisse. Attamen, nisi ejus rei certam habuerunt traditionem, quod minime credo, rem plane fingunt : Nam Esaias Seraphines senis alis, Ezechiël vero bestias quaternis alis vidit. Esaias vidit Deum vestitum, et in solio regio sedentem, Ezechiël autem instar ignis ; uterque sine dubio Deum vidit, prout ipsum imaginari solebat. Variabant praeterea repraesentationes non modo tantum, sed etiam perspicuitate ; nam repraesentationes Zachariae obscuriores erant, quam ut ab ipso absque explicatione possent intelligi, ut ex ipsarum narratione constat ; Daniëlis autem etiam explicatae nec ab ipso propheta potuerunt intelligi. Quod quidem non contigit propter rei revelandae difficultatem (de rebus enim humanis tantum agebatur, quae quidem limites humanae capacitatis non excedunt, nisi quia futurae sunt), sed tantum quia Daniëlis imaginatio non aeque valebat ad prophetandum vigilando, ac in somnis, quod quidem inde apparet, quod statim in initio revelationis ita perturritus fuit, ut fere de suis viribus desperaret. Quare propter imaginationis, et virium imbecillitatem res ipsi admodum obscurae repraesentatae fuerunt, neque eas etiam explicatas intelligere potuit. Et hic notandum verba a Daniële audita (ut supra ostendimus) imaginaria tantum fuisse ; quare non mirum est, illum tum temporis perturbatum omnia illa verba adeo confuse, et obscure imaginatum fuisse, ut nihil ex iis postea intelligere potuerit. Qui autem dicunt, Deum notuisse Daniëli rem clare revelare, videntur non legisse verba angeli, qui expresse dicit (vide cap. 10 v. 14) ''se venisse, ut Daniëlem intelligere faceret, quid suo populo in posteritate dierum contingeret''. Quare res illae obscurae manserunt, quia nullus tum temporis reperiebatur, qui tantum imaginationis virtute polleret, ut ipsi clarius revelari possent. Denique prophetae, quibus revelatum fuit, Deum Eliam abrepturum, persuadere volebant Elisae, eum alibi locorum delatum, ubi adhuc inveniri ab ipsis posset ; quod sane clare ostendit, eos Dei revelationem non recte intellexisse. Haec fusius ostendere non est opus ; nam nihil ex Scriptura clarius constat, quam quod Deus unum prophetam longe majore gratia ad prophetizandum donavit, quam alium. At quod prophetiae sive repraesentationes pro opinionibus prophetarum, quas amplexi fuerint, etiam variarent, et quod prophetae varias, imo contrarias habuerint opiniones, et varia praejudicia (loquor circa res mere speculativas, nam circa ea, quae probitatem, et bonos mores spectant, longe aliter sentiendum), curiosius, et prolixius ostendam ; nam hanc rem majoris momenti esse puto ; inde enim tandem concludam, prophetiam nunquam prophetas doctiores reddidisse, sed eos in suis praeconceptis opinionibus reliquisse, ac propterea nos iis circa res mere speculativas minime teneri credere.

Mirâ quadam praecipitantiâ omnes sibi persuaserunt, prophetas omnia, quae humanus intellectus assequi potest, scivisse : Et quamvis loca quaedam Scripturae nobis quam clarissime dictent, prophetas quaedam ignoravisse, dicere potius volunt, se Scripturam iis in locis non intelligere, quam concedere prophetas rem aliquam ignoravisse, aut verba Scripturae ita torquere conantur, ut id, quod plane non vult, dicat. Sane si horum utrumvis licet, actum est cum tota Scriptura ; frustra enim conabimur aliquid ex Scriptura ostendere, si ea, quae maxime clara sunt, inter obscura, et impenetrabilia ponere licet, aut ad libitum interpretari. Ex. gr. nihil in Scriptura clarius, quam quod Jossua, et forte etiam author, qui ejus historiam scripsit, putaverunt, solem circum terram moveri, terram autem quiescere, et quod sol per aliquod tempus immotus fecit. Attamen multi, quia nolunt concedere in coelis aliquam posse dari mutationem, illum locum ita explicant, ut nihil simile dicere videatur ; alii autem, qui rectius philosophari didicerunt, quoniam intelligunt terram moveri, solem contra quiescere, sive circum terram non moveri, summis viribus idem ex Scriptura, quamvis aperte reclamante, extorquere conantur : quos sane miror. An, quaeso, tenemur credere, quod miles Josua astronomiam callebat ? et quod miraculum ei revelari non potuit, aut quod lux solis non potuit diuturnior solito supra horizontem esse, nisi Josua ejus causam intelligeret ? mihi sane utrumque ridiculum videtur ; malo igitur aperte dicere Josuam diuturnioris illius lucis causam veram ignoravisse, eumque, omnemque turbam, quae aderat, simul putavisse solem motu diurno circa terram moveri, et illo die aliquamdiu stetisse, idque causam diuturnioris illius lucis credidisse, nec ad id attendisse, quod ex nimia glacie, quae tum temporis in regione aëris erat (vide Josuae cap. 10 v. 11) refractio solito major oriri potuerit, vel aliud quid simile, quod jam non inquirimus. Sic etiam Esaiae signum umbrae retrogradae ad ipsius captum revelatum fuit, nempe per retrogradationem solis : nam etiam putabat solem moveri, et terram quiescere. Et de parheliis forte nunquam nec per somnium cogitavit. Quod nobis sine ullo scrupulo statuere licet ; nam signum revera contingere poterat, et regi ab Esaiâ praedici, quamvis propheta veram ejus causam ignoraret. De fabrica Salomonis, siquidem illa a Deo revelata fuit, idem etiam dicendum : nempe, quod omnes ejus mensurae pro captu, et opinionibus Salomonis ei revelatae fuerunt : quia enim non tenemur credere Salomonem mathematicum fuisse, licet nobis affirmare, eum rationem inter peripheriam, et circuli diametrum ignoravisse, et cum vulgo operariorum putavisse, eam esse, ut 3 ad 1. Quod si licet dicere nos textum illum lib. 1 Reg. cap. 7 v. 23 non intelligere, nescio hercule, quid ex Scriptura intelligere possumus, cum ibi fabrica simpliciter narretur, et mere historice ; imo si licet fingere Scripturam aliter sensisse, sed propter aliquam rationem nobis incognitam, ita scribere voluisse, tum nihil aliud fit, quam totius Scripturae omnimoda eversio : nam unusquisque aequali jure de omnibus Scripturae locis idem dicere poterit ; atque adeo quicquid absurdum, et malum humana malitia excogitare potest, id, salva Scripturae authoritate, et defendere, et patrare licebit. At id, quod nos statuimus, nihil impietatis continet ; nam Salomon, Esaias, Josua etc. quamvis prophetae, homines tantum fuerunt, et nihil humani ab ipsis alienum existimandum. Ad captum Noachi etiam revelatum ei fuit Deum humanum genus delere, quia putabat mundum extra Palaestinam non inhabitari. Nec tantum hujusmodi res, sed etiam alias majoris momenti prophetae salva pietate ignorare potuerunt, et revera ignoraverunt ; nihil enim singulare de divinis attributis docuerunt, sed admodum vulgares de Deo habuerunt opiniones : ad quas etiam eorum revelationes accomodatae sunt, ut jam multis Scripturae testimoniis ostendam : ita ut facile videas, eos non tam ob ingenii sublimitatem, et praestantiam, quam ob pietatem, et animi constantiam laudari, et tantopere commendari.

Adamus, primus cui Deus revelatus fuit, ignoravit, Deum esse omnipraesentem, et omniscium ; se enim a Deo abscondidit, et suum peccatum coram Deo, quasi hominem coram haberet, conatus est excusare : quare Deus etiam ei ad ipsius captum revelatus fuit, nempe ut qui non ubique est, et ut inscius loci, et peccati Adami : audivit enim, aut visus est audire Deum per hortum ambulantem, eumque vocantem, et quaerentem, ubi esset ; deinde ex occasione ejus verecundiae ipsum rogantem, num de arbore prohibita comederit. Adamus itaque nullum aliud Dei attributum noverat, quam quod Deus omnium rerum fuit opifex. Kaino etiam Deus revelatus fuit ad ipsius captum, nempe ut rerum humanarum inscius, nec ipsi, ut sui peccati poeniteret, opus erat sublimiorem Dei cognitionem habere. Labano Deus sese revelavit, tanquam Deus Abrahami, quia credebat, unamquamque nationem suum habere Deum peculiarem. Vide Gen. cap. 31 v. 29. Abrahamus etiam ignoravit Deum esse ubique, resque omnes praecognoscere : ubi enim sententiam in Sodomitas audivit, oravit, ut Deus etiam non exequeretur, antequam sciret, num omnes illo supplicio essent digni ; ait enim (vide Gen. cap. 18 v. 24) [heb.] ''forte reperiuntur quinquaginta justi in illa civitate'' : nec Deus ipsi aliter revelatus fuit ; sic enim in Abrahami imaginatione loquitur, [heb.] ''nunc descendam, ut videam, num juxta summam querelam, quae ad me venit, fecerunt, sin autem minus,'' (rem) ''sciam''. Divinum etiam de Abrahamo testimonium (de quo vide Gen. cap. 18 v. 19) nihil continet praeter solam obedientiam, et quod domesticos suos ad aequum, et bonum moneret, non autem quod sublimes de Deo habuerit cogitationes. Moses non satis etiam percepit, Deum esse omniscium, humanasque actiones omnes ex solo decreto dirigi : Nam, quanquam Deus ipsi dixerat (vide Exod. cap. 3 v. 18) Israëlitas ei obtemperaturos, rem tamen in dubium revocat, regeritque (vide Exod. cap. 4 v. 1) [heb.] ''quid si mihi non credant, nec mihi obtemperent''. Et ideo Deus etiam ipsi ut indifferens, et ut inscius futurarum humanarum actionum revelatus fuit. Dedit enim ei duo signa, dixitque (Exod. 4 v. 8), ''si contigerit, ut primo signo non credant, credent tamen ultimo ; quod si etiam nec ultimo credent, cape (tum) aliquantulum aquae fluvii'' etc. Et sane siquis sine praejudicio Mosis sententias perpendere velit, clare inveniet, ejus de Deo opinionem fuisse, quod sit ens, quod semper extitit, existit, et semper existet ; et hac de causa ipsum vocat [heb.] ''Jehova'' nomine, quod hebraice haec tria tempora existendi exprimit : de ejus autem natura nihil aliud docuit, quam quod sit misericors, benignus, etc. et summe zelotypus, ut ex plurimis locis Pentateuchi constat. Deinde credidit, et docuit, hoc ens ab omnibus aliis entibus ita differre, ut nulla imagine alicujus rei visae posset exprimi, nec etiam videri, non tam propter rei repugnantiam, quam propter humanam imbecillitatem : et praeterea ratione potentiae, singulare, vel unicum esse : concessit quidem dari entia, quae (sine dubio ex ordine et mandato Dei) vicem Dei gerebant, hoc est, entia, quibus Deus autoritatem, jus, et potentiam dedit ad dirigendas nationes, et iis providendum et curandum ; at hoc ens, quod colere tenebantur, summum et supremum Deum, sive (ut Hebraeorum phrasi utar) Deum Deorum esse docuit, et ideo in cantico Exodi (cap. 15 v. 11) dixit [heb.] ''quis inter Deos tui similis, Jehova ?'' et Jetro (cap. 18 v. 11) [heb.] ''nunc novi, quod Jehova major est omnibus Diis'', hoc est, tandem cogor Mosi concedere, quod Jehova major est omnibus Diis, et potentia singulari : an vero Moses hac entia, quae vicem Dei gerebant, a Deo creata esse crediderit, dubitari potest : quandoquidem de eorum creatione, et principio nihil, quod scimus, dixerit : docuit praeterea, hoc ens mundum hunc visibilem ex Chao (vide cap. 1 Gen. v. 2) in ordinem redegisse, seminaque naturae indidisse, adeoque in omnia summum jus et summam potentiam habere, et (vide Deut. cap. 10 v. 14-15) pro hoc summo suo jure, et potentiâ sibi soli Hebraeam nationem elegisse, certamque mundi plagam (vide Deut. cap. 4 v. 19 et cap. 32 v. 8-9), reliquas autem nationes, et regiones curis reliquorum Deorum a se substitutorum reliquisse ; et ideo Deus Israëlis, et Deus (vide libri 2 Paralip. cap. 32 v. 19) Hierosolymae, reliqui autem Dii reliquarum nationum Dii vocabantur. Et hac etiam de causa credebant Judaei regionem illam, quam Deus sibi elegerat, cultum Dei singularem, et ab aliarum regionum cultu prorsus diversum requirere, imo nec posse pati cultum aliorum Deorum, aliisque regionibus proprium : nam gentes illae, quas rex Assyriae in Judaeorum terras duxit, credebantur a leonibus dilaniari, quia cultum Deorum illius terrae ignorabant (vide lib. 2 Regum cap. 17 v. 25-26 etc.). Et Jacobus, ex Aben Hezrae opinione, dixit propterea filiis, ubi patriam petere voluit, ut se novo cultui praepararent, et Deos alienos, hoc est, cultum Deorum illius terrae, in quâ tum erant, deponerent (vide Gen. cap. 35 v. 2-3). David etiam, ut Saulo diceret, se propter ejus persecutionem coactum esse, extra patriam vivere, dixit, se ab haereditate Dei expelli, et ad alios Deos colendos mitti (vide Sham. lib. 1 cap. 26 v. 19). Denique credidit hoc ens, sive Deum, suum domicilium in coelis habere (vide Deut. cap. 33 v. 27), quae opinio inter Ethnicos frequentissima fuit. Si jam ad Mosis revelationes attendamus, eas hisce opinionibus accomodatas fuisse reperiemus ; nam quia credebat Dei naturam illas, quas diximus, pati conditiones, nempe, misericordiam, benignitatem etc., ideo Deus, ad hanc ejus opinionem, et sub hisce attributis ipsi revelatus fuit (vide Exodi cap. 34 v. 6-7, ubi narratur, qua ratione Deus Mosi apparuit, et Decalogi v. 4-5). Deinde cap. 33 v. 18 narratur, Mosen a Deo petiisse, ut sibi liceret, eum videre ; sed quoniam Moses, ut jam dictum est, nullam Dei imaginem in cerebro formaverat, et Deus (ut jam ostendi) non revelatur prophetis, nisi pro dispositione eorum imaginationis, ideo Deus nulla ipsi imagine apparuit : atque hoc contigisse inquam, quia Mosis imaginationi repugnabat ; nam alii prophetae, Deum se vidisse testantur, nempe Esaias, Ezechiël, Daniël, etc. Et hac de causa Deus Mosi respondit, [heb.] ''non poteris meam faciem videre'', et quia Moses credebat, Deum esse visibilem, hoc est, ex parte divinae naturae nullam id implicare contradictionem, alias enim nihil simile petiisset ; ideo addit [heb.] ''quoniam nemo me videbit, et vivet'' ; reddit igitur rationem opinioni Mosis consentaneam ; non enim dicit, id ex parte divinae naturae implicare contradictionem, ut res revera se habet, sed id contingere non posse, propter humanam imbecillitatem. Porro ut Deus Mosi revelaret, Israëlitas, quia vitulum adoraverant, reliquis gentibus similes factos esse, ait cap. 33 v. 2-3 se missurum angelum, hoc est ens, quod vice supremi entis Israëlitarum curam haberet, se autem nolle inter ipsos esse ; hoc enim modo nihil Mosi relinquebatur, ex quo ipsi constaret Israëlitas Deo reliquis nationibus, quas Deus etiam curae aliorum entium, sive angelorum tradiderat, dilectiores esse, ut constat ex v. 16 ejusdem capitis. Denique, quia Deus in coelis habitare credebatur, ideo Deus, tanquam e coelo supra montem descendens, revelabatur, et Moses etiam montem, ut Deum alloqueretur, ascendebat, quod minime opus ei esset, si aeque facile Deum ubique imaginari posset. Israëlitae de Deo nihil fere norunt, tametsi ipsis revelatus est, quod quidem plusquam satis ostenderunt, cum ejus honorem, et cultum paucis post diebus vitulo tradiderunt, credideruntque illum esse eos Deos, qui eos ex Aegypto eduxerant. Nec sane credendum est, quod homines superstitionibus Aegyptiorum assueti, rudes, et miserrima servitute confecti, aliquid sani de Deo intellexerint, aut quod Moses eos aliquid docuerit, quam modum vivendi, non quidem tanquam philosophus, ut tandem ex animi libertate, sed tanquam legis lator, ut ex imperio legis coacti essent bene vivere. Quare ratio bene vivendi, sive vera vita, Deique cultus, et amor iis magis servitus, quam vera libertas, Deique gratia, et donum fuit ; Deum enim amare, ejusque legem servare jussit, ut Deo praeterita bona (ex Aegyptiaca scilicet servitute libertatem etc.) accepta ferrent, et porro minis eos perterrefacit, si illorum praeceptorum fuissent transgressores, et contra, si ea observaverint, multa promittit bona. Eosque itaque eodem modo docuit, ac parentes pueros, omni ratione carentes, solent. Quare certum est, eos virtutis excellentiam, veramque beatitudinem ignoravisse. Jonas conspectum Dei fugere putavit, quod videtur ostendere, eum etiam credidisse, Deum curam caeterarum regionum, extrà Judaeam, aliis potentiis, a se tamen substitutis, tradidisse.Nec ullus in Vetere Testamento habetur, qui magis secundum rationem de Deo locutus est, quam Salomon, qui lumine naturali omnes sui saeculi superavit ; et ideo etiam se supra Legem (nam ea iis tantum tradita est, qui ratione, et naturalis intellectus documentis carent) existimavit, legesque omnes, quae regem spectant, et quae tribus potissimum constabant (vide Deut. cap. 17 v. 16-17), parvi pependit, imo eas plane violavit (in quo tamen erravit, nec quod philosopho dignum egit, nempe, quod voluptatibus indulserit), omnia fortunae bona mortalibus vana esse docuit (vide Eccl.), et nihil homines intellectu praestantius habere, nec majori supplicio, quam stultitiâ, puniri (vide Proverb. cap. 16 v. 22). Sed ad prophetas revertamur, quorum discrepantes opiniones etiam notare suscepimus. Ezechiëlis sententias adeo sententiis Mosis repugnantes invenerunt rabini, qui nobis illos (qui jam tantum extant) libros Prophetarum reliquerunt (ut tractatu Sabbati cap. 1 fol. 13 p. 2 narratur), ut fere deliberaverint, ejus librum inter canonicos non admittere, atque eundem plane abscondidissent, nisi quidam Chananias in se suscepisset ipsum explicare, quod tandem magno cum labore, et studio (ut ibi narratur) ajunt ipsum fecisse ; qua ratione autem, non satis constat, nempe, an quod commentarium, qui forte periit, scripserit, vel quod ipsa Ezechiëlis verba, et orationes (ut fuit audacia) mutaverit, et ex suo ingenio ornaverit ; quidquid sit, cap. saltem 18 non videtur convenire cum v. 7 cap. 34 Exodi, nec cum v. 18 cap. 32 Jerem. etc. Shamuël credebat Deum, ubi aliquid decreverat, nunquam decreti poenitere (vide lib. 1 Shamuëlis cap. 15 v. 29), nam Saulo, sui peccati poenitenti, et Deum adorare, veniamque ab ipso petere volenti, dixit, Deum suum contra eum decretum non mutaturum : Jeremiae autem contra revelatum fuit (vide cap. 18 v. 8, 10), nempe Deum, sive aliquid damni, sive aliquid boni alicui nationi decreverit, sui decreti poenitere, modo homines etiam a tempore sententiae, vel in melius, vel in pejus mutentur. At Joël Deum damni poenitere tantum docuit (vide ejus cap. 2 v. 13). Denique ex cap. 4 Gen. v. 7 clarissime constat, hominem posse peccati tentationes domare, et bene agere ; id enim Kaino dicitur, qui tamen, ut ex ipsa Scripturâ, et Josepho constat, eas nunquam domavit ; idem etiam ex modo allato cap. Jeremiae evidentissime colligitur ; nam ait Deum sui decreti in damnum, aut bonum hominum prolati, poenitere, prout homines mores, et modum vivendi mutare volunt : at Paulus contra nihil apertius docet, quam quod homines nullum imperium, nisi ex Dei singulari vocatione, et gratia in carnis tentationes habent. Vide Epist. ad Romanos cap. 9 ex v. 10 etc. et quod cap. 3 v. 5 et cap. 6 v. 19, ubi Deo justitium tribuit, se corrigit, quod humano more sic loquatur, et propter carnis imbecillitatem.

Ex his itaque satis, superque constat, id, quod ostendere proponebamus, nempe Deum revelationes captui, et opinionibus prophetarum accommodavisse, prophetasque res, quae solam speculationem, et quae non charitatem, et usum vitae spectant, ignorare potuisse, et revera ignoravisse, contrariasque habuisse opiniones. Quare longe abest, ut ab iis cognitio rerum naturalium, et spiritualium sit petenda. Concludimus itaque nos Prophetis nihil aliud teneri credere praeter id, quod finis et substantia est revelationis ; in reliquis, prout unicuique libet, liberum est credere ; exempli gratia, revelatio Kaini nos tantum docet, Deum Kainum monuisse ad veram vitam ; id enim tantum intentum, et substantia revelationis est, non vero libertatem voluntatis, aut res Philosophicas docere ; quare, tametsi in verbis illius monitionis, et rationibus libertas voluntatis clarissime continetur, nobis tamen licitum est, contrarium sentire, quandoquidem verba illa, et rationes ad captum tantum Kaini accommodatae sunt. Sic etiam Michaeae revelatio tantum docere vult, quod Deus Michaeae verum exitum pugnae Achabi contra Aram revelavit, quare hoc etiam tantum tenemur credere ; quicquid igitur praeter hoc in illa revelatione continetur, nempe de Dei Spiritu vero, et falso, et de exercitu coeli, ab utroque Dei latere stante, et reliquae illius revelationis circumstantiae, nos minime tangunt : adeoque de iis unusquisque, prout suae rationi magis consentaneum videbitur, credat. De rationibus, quibus Deus Jobo ostendit suam in omnia potentiam, si quidem verum est, quod Jobo revelatae fuerunt, et quod author historiam narrare, non autem (ut quidam credunt) suos conceptus ornare studuerit, idem etiam dicendum, nempe eas ad captum Jobi, et ad ipsum tantum convincendum allatas fuisse, non vero quod sint rationes universales ad omnes convincendum. Nec aliter de Christi rationibus, quibus Pharisaeos contumaciae, et ignorantiae convincit, discipulosque ad veram vitam hortatur, statuendum ; quod nempe suas rationes opinionibus, et principiis unius cujusque accommodavit. Ex. gr. cum Pharisaeis dixit, vide Matth. cap. 12 v. 26, ''et si Satanas Satanam ejicit, adversus se ipsum divisus est ; quomodo igitur staret regnum ejus'', nihil nisi Pharisaeos ex suis principiis convincere voluit, non autem docere, dari Daemones, aut aliquod Daemonum regnum : sic etiam cum discipulis dixit Matth. 18 v. 10, ''videte ne contemnatis unum ex parvis istis, dico enim vobis Angelos eorum in coelis'' etc. Nihil aliud docere vult, quam ne sint superbi, et ne aliquem contemnant, non vero reliqua, quae in ipsius rationibus, quas tantum adfert ad rem discipulis melius persuadendum, continentur. Idem denique de rationibus, et signis Apostolorum absolute dicendum, nec de his opus est fusius loqui : nam si mihi enumeranda essent omnia Scripturae Loca, quae tantum ad hominem, sive ad captum alicujus scripta sunt, et quae non sine magno Philosophiae praejudicio, tanquam divina doctrina defenduntur, a brevitate, cui studeo, longe discederem : sufficiat igitur, quaedam pauca, et universalia attigisse, reliqua curiosus lector apud se perpendat. Verum enimvero quamvis haec tantum, quae de Prophetis, et Prophetia egimus, ad scopum, ad quem intendo, praecipue pertineant, nempe ad separandam Philosophiam a Theologia, attamen, quia hanc quaestionem universaliter attigi, lubet adhuc inquirere, num donum Propheticum Hebraeis tantum peculiare fuerit, an vero omnibus nationibus commune ; tum etiam quid de vocatione Hebraeorum statuendum ; de quibus vide caput sequens.
{{finis}}</text>
      <sha1>ehbou5bsxpli9npbo26unvk1uslxsdl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tractatus theologico-politicus/Caput III</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83740</id>
    <revision>
      <id>272508</id>
      <timestamp>2026-06-25T11:31:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36634-13</username>
        <id>32742</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Benedictus de Spinoza |OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus''' |OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus |Annus=1670 |SubTitulus= Caput III : De Hebraeorum vocatione.&lt;br /&gt; Et an donum propheticum Hebraeis peculiare fuerit. }} {{Liber |Ante=Caput II |AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput II |Post=Caput IV |PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput IV }} Vera foelicitas, et beatitudo uniuscujusque in sola boni...'</comment>
      <origin>272508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30088" sha1="rprn4vrxtzzwjpi9guxwgov8zwxah7d" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Benedictus de Spinoza
|OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus'''
|OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus
|Annus=1670
|SubTitulus= Caput III : De Hebraeorum vocatione.&lt;br /&gt; Et an donum propheticum Hebraeis peculiare fuerit.
}}
{{Liber
|Ante=Caput II
|AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput II
|Post=Caput IV
|PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput IV
}}
Vera foelicitas, et beatitudo uniuscujusque in sola boni fruitione consistit, non vero in ea gloria, quod solus scilicet, et reliquis exclusis, bono fruatur ; qui enim se propterea beatoriem aestimat, quod ipsi soli, caeteris non item bene sit, aut quod reliquis sit beatior, et magis fortunatus, is veram foelicitatem, et beatitudinem ignorat, et laetitia, quam inde concipit, nisi puerilis sit, ex nulla alia re oritur, quam ex invidia, et malo animo. Ex. gr. vera hominis foelicitas, et beatitudo in sola sapientiâ, et veri cognitione consistit, at minime in eo, quod sapientior reliquis sit, vel quod reliqui vera cognitione careant ; hoc enim ejus sapientiam, hoc est, veram ejus foelicitatem nihil prorsus auget. Qui itaque propter hoc gaudet, is malo alterius gaudet, adeoque invidus est, et malus, nec veram novit sapientiam, neque verae vitae tranquillitatem. Cum igitur Scriptura, ut Hebraeos ad obedientiam legis hortetur, dicit Deum eos prae caeteris nationibus sibi elegisse (vide Deut. cap. 10 v. 15), ipsis propinquum esse, aliis non item (Deut. cap. 4 v. 4, 7), iis tantum leges justas praescripsisse (ejusdem cap. v. 8), ipsis denique tantum, caeteris posthabitis, innotuisse (vide ejusdem cap. v. 32), etc., ad eorum captum tantum loquitur, qui, ut in superiore capite ostendimus, et Moses etiam testatur (vide Deut.cap. 9 v. 6, 7) veram beatitudinem non noverant ; nam sane ipsi non minus beati fuissent, si Deus omnes aeque ad salutem vocavisset ; nec ipsis Deus minus foret propitius, quamvis reliquis aeque prope adesset, nec leges minus justae, nec ipsi minus sapientes, etsi omnibus praescriptae fuissent, nec miracula Dei potentiam minus ostendissent, si etiam propter alias nationes facta fuissent ; nec denique Hebraei minus tenerentur Deum colere, si Deus haec omnia dona omnibus aequaliter largitus fuisset. Quod autem Deus Salomoni dicit (vide Reg. Lib. 1 cap. 3 v. 12), neminem post eum aeque sapientem, acipsum, futurum, modus tantum loquendi videtur esse ad significandam eximiam sapientiam ; quicquid sit, minime credendum est, quod Deus Salomoni, ad majorem ejus foelicitatem, promiserit, se nemini postea tantam sapientiam largiturum fore ; hoc enim Salomonis intellectum nihil augeret, nec prudens Rex, etsi Deus se eadem sapientiâ omnes donaturum dixisset, minores pro tanto munere Deo ageret gratias.

Verum enimvero, etsi dicamus Mosen in locis Pentateuchi modò citatis ad Hebraeorum captum locutum fuisse, nolumus tamen negare, quod Deus ipsis solis leges illas Pentateuchi praescripserit, neque, quod tantum iis locutus fuerit, nec denique quod Hebraei tot miranda viderint, qualia nulli alii nationi contigerunt ; sed id tantum volumus, Mosen tali modo, iisque praecipue rationibus Hebraeos monere voluisse, ut eos ex ipsorum puerili captu ad Dei cultum magis devinciret ; deinde ostendere voluimus Hebraeos non scientiâ, neque pietate, sed plane alia re caeteras nationes excelluisse ; sive (ut cum Scripturâ ad eorum captum loquar) Hebraeos non ad veram vitam, et sublimes speculationes, quanquam saepe monitos, sed ad aliam plane rem electos a Deo prae reliquis fuisse ; quaenam autem ea fuerit, ordine hic ostendam.

Verum antequam incipiam, explicare paucis volo, quid per Dei directionem, perque Dei auxilium externum et internum, et quid per Dei electionem, quidque denique per fortunam in sequentibus intelligam. Per Dei directionem intelligo fixum illum et immutabilem naturae ordinem, sive rerum naturalium concatenationem : diximus enim supra, et in alio loco jam ostendimus, leges naturae universales, secundum quas omnia fiunt et determinantur, nihil esse nisi Dei aeterna decreta, quae semper aeternam veritatem et necessitatem involvunt. Sive igitur dicamus omnia secundum leges naturae fieri, sive ex Dei decreto et directione ordinari, idem dicimus. Deinde quia rerum omnium naturalium potentia nihil est nisi ipsa Dei potentia, per quam solam omnia fiunt, et determinantur, hinc sequitur, quicquid homo, qui etiam pars est naturae, sibi in auxilium, ad suum esse conservandum parat, vel quicquid natura ipso nihil operante, ipsi offert, id omne sibi a sola divina potentia oblatum esse, vel quatenus per humanam naturam agit, vel per res extra humanam naturam. Quicquid itaque natura humana ex solo sua potentia praestare potest ad suum esse conservandum, id Dei auxilium internum, et quicquid praeterea ex potentia causarum externarum in ipsius utile cedit, id Dei auxilium externum merito vocare possumus. Atque ex his etiam facile colligitur, quid per Dei electionem sit intelligendum : Nam cum nemo aliquid agat, nisi ex praedeterminato naturae ordine, hoc est, ex Dei aeterna directione et decreto, hinc sequitur, neminem sibi aliquam vivendi rationem eligere, neque aliquid efficere, nisi ex singulari Dei vocatione, qui hunc ad hoc opus, vel ad hanc vivendi rationem prae aliis eligit. Denique per fortunam nihil aliud intelligo, quam Dei directionem, quatenus per causas externas et inopinatas res humanas dirigit. His praelibatis ad nostrum intentum revertamur, ut videamus, quid id fuerit, propter quod hebraea natio dicta fuerit a Deo prae reliquis electa. Ad quod ostendendum, sic procedo.

Omnia, quae honeste cupimus, ad haec tria potissimum referuntur, nempe, res per primas suas causas intelligere, passiones domare, sive virtutis habitum acquirere, et denique secure, et sano corpore vivere. Media, quae ad primum et secundum directe inserviunt, et quae tanquam causae proximae, et efficientes considerari possunt, in ipsa humana natura continentur ; ita ut eorum acquisitio a sola nostra potentiâ, sive a solis humanae naturae legibus praecipue pendeat : et hac de causa omnino statuendum est, haec dona nulli nationi peculiara, sed toti humano generi communia semper fuisse ; nisi somniare velimus, naturam olim diversa hominum genera procreavisse. At media, quae ad secure vivendum, et corpus conservandum inserviunt, in rebus externis praecipue sita sunt ; atque ideo dona fortunae vocantur, quia nimirum maxime a directione causarum externarum, quam ignoramus, pendent : ita ut hac in re stultus fere aeque foelix et in foelix, ac prudens sit. Attamen ad secure vivendum, et injurias aliorum hominum, et etiam brutorum, evitandum, humana directio, et vigilantia multum juvare potest. Ad quod nullum certius medium ratio, et experientia docuit, quam societatem certis legibus formare, certamque mundi plagam occupare, et omnium vires ad unum quasi corpus, nempe societatis, redigere : Verum enimvero ad societatem formandam, et conservandam ingenium, et vigilantia non mediocris requiritur ; et idcirco illa societas securior erit, et magis constans, minusque fortunae obnoxia, quae maxime ab hominibus prudentibus, et vigilantibus fundatur, et dirigitur ; et contra, quae ex hominibus rudis ingenii constat, maximâ ex parte a fortuna pendet, et minus est constans. Quod si tamen diu permanserit, id alterius directioni, non suae debetur ; imo si magna pericula exsuperaverit, et res ipsi prospere successerint, non poterit ipsa Dei directionem (nempe quatenus Deus per causas latentes externas, at non quatenus per humanam naturam, et mentem agit) non admirari, et adorare : quandoquidem ipsi nihil nisi admodum inexpectatum, et praeter opinionem contigit ; quod revera etiam pro miraculo haberi potest.

Per hoc igitur tantum nationes ab invicem distinguuntur, nempe ratione societatis, et legum, sub quibus vivunt, et diriguntur ; adeoque hebraea natio, non ratione intellectus, neque animi tranquillitatis a Deo prae caeteris electa fuit, sed ratione societatis, et fortunae, quâ imperium adepta est, quâque id ipsum tot annos retinuit. Quod etiam ex ipsa Scripturâ quam clarissime constat : si quis enim ipsam vel leviter percurrit, clare videt Hebraeos in hoc solo caeteras nationes excelluisse, quod res suas, quae ad vitae securitatem pertinent, foeliciter gesserint, magnaque pericula exsuperaverint, idque maxime solo Dei externo auxilio, in reliquis autem caeteris aequales fuisse, et Deum omnibus aeque propitium. Nam ratione intellectus constat (ut in superiori capite ostendimus) eos de Deo et natura vulgares admodum cogitationes habuisse ; quare ratione intellectus non fuerunt a Deo prae caeteris electi ; at nec etiam ratione virtutis, et verae vitae ; hac enim in re etiam reliquis Gentibus aequales fuerunt, et non nisi paucissimi electi ; eorum igitur electio, et vocatio in sola imperii temporanea foelicitate, et commodis constitit ; nec videmus, quod Deus Patriarchis &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 4. —  ''Adnotatio 4'' : Genes. cap. 15 narratur, quod Deus Abrahamo dixerit, se ipsius esse defensorem, et remunerationem daturum amplam admodum ; ad quae Abrahamus &lt;repartit&gt;, sibi nihil, quod alicujus posset momenti esse, expectandum, quia provecta jam senectute orbus erat.&lt;/ref&gt;, aut eorum successoribus aliud praeter hoc promiserit ; imo in Lege pro obedientia nihil aliud promittitur, quam imperii continua foelicitas, et reliqua hujus vitae commoda, et contra pro contumacia, pactique ruptione, imperii ruina, maximaque incommoda. Nec mirum ; nam finis universae societatis, et imperii est (ut ex modo dictis patet, et in sequentibus fusius ostendemus) secure et commode vivere ; imperium autem non nisi legibus, quibus unusquisque teneatur, subsistere potest : quod si omnia unius societatis membra legibus valedicere velint, eo ipso societatem dissolvent, et imperium destruent. Hebraeorum igitur societati nihil aliud, pro constanti legum observatione, promitti potuit, quam vitae securitas &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 5. —  ''Adnotatio 5'' : Ad vitam aeternam non sufficere Veteri Testamenti mandata observare, patet ex Marco cap. 10, v. 21.&lt;/ref&gt;, ejusque commoda, et contra pro contumacia nullum certius supplicium praedici, quam imperii ruina, et mala, quae inde communiter sequuntur, et praeterea alia, quae ex eorum singularis imperii ruina ipsis peculiariter suborirentur, sed de his non est opus impraesentiarum prolixius agere. Hoc tantum addo, Leges etiam Veteris Testamenti Judaeis tantum revelatas, et praescriptas fuisse ; nam, cum Deus ipsos ad singularem societatem, et imperium constituendum tantum elegerit, necessario singulares etiam leges habere debebant ; an vero aliis etiam nationibus Deus leges peculiares praescripserit, et earum Legislatoribus sese prophetice revelaverit, nempe sub iis attributis, quibus Deum imaginari solebant, mihi non satis constat ; hoc saltem ex ipsa Scriptura patet, alias etiam nationes ex Dei directione externa imperium, legesque singulares habuisse : ad quod ostendendum, duo tantum Scripturae loca adferam. Cap. 14 Gen. v. 18-20 narratur, quod Malkitsedek rex fuit Hierosolymae, et Dei altissimi pon tifex ; et quod Abrahamo, ut jus erat Pontificis (vide Numeri cap. 6 v. 23) benedixit, et denique quod Abrahamus Dei dilectus decimam partem totius praedae huic Dei pontifici dedit. Quae omnia satis ostendunt, Deum,antequam Gentem Israëliticam condiderit, reges, et pontifices in Hierosolyma constituisse, iisque ritus, et leges praescripsisse : an vero prophetice, id, uti diximus, non satis constat. Hoc mihi saltem persuadeo, Abrahamum, dum ibi vixit, religiose secundum illas leges vixisse ; nam Abrahamus nullos ritus particulariter a Deo accepit, et nihilominus dicitur Gen. cap. 26 v. 5 Abrahamum observavisse cultum, praecepta, instituta, et Leges Dei, quod sine dubio intelligendum est de cultu, praeceptis, institutis, et legibus regis Malkitsedeki. Malachias cap. 1 v. 10-11 Judaeos his verbis increpat, [heb.] ''quinam est inter vos, qui claudat ostia'' (scil. templi)'', ne meae arae frustra ignis imponatur ; in vobis non delector etc. Nam ex ortu solis usque in ejus occasum meum nomen magnum est inter gentes, et ubique suffitus mihi adfertur, et munus purum ; meum enim nomen magnum est inter gentes, ait Deus exercituum'' : Quibus sane verbis, quandoquidem nullum aliud tempus quam praesens, nisi iis vim inferri velimus, pati possunt, satis superque testatur, Judaeos illo tempore Deo non magis dilectos fuisse, quam alias Nationes ; imo Deum aliis Nationibus miraculis magis innotuisse, quam tum temporis Judaeis, qui tum sine miraculis imperium iterum ex parte adepti fuerant : deinde Nationes ritus, et caeremonias, quibus Deo acceptae erant, habuisse. Sed haec missa facio, nam ad meum intentum sufficit ostendisse electionem Judaeorum nihil aliud spectavisse, quam temporaneam corporis foelicitatem, et libertatem, sive imperium, et modum, et media, quibus ipsum adepti sunt, et consequenter etiam Leges, quatenus ad illud singulare imperium stabiliendum necessariae erant, et denique modum, quo ipsae revelatae fuerunt ; in caeteris autem, et in quibus vera hominis foelicitas consistit, eos reliquis aequales fuisse. Cum itaque in Scriptura (vide Deut. cap. 4 v. 7) dicitur, nullam Nationem Deos sibi aeque propinquos, ac Judaeos Deum habere ; id tantum ratione imperii, et de illo solo tempore, quo iis tot miracula contigerunt, intelligendum etc. Ratione enim intellectus, et virtutis, hoc est, ratione beatitudinis Deus, uti jam diximus, et ipsa ratione ostendimus, omnibus aeque propitius est, quod quidem ex ipsa Scriptura satis etiam constat ; ait enim Psaltes Psal. 145 v. 18 [heb.] ''propinquus est Deus omnibus, qui eum vocant, omnibus, qui eum vere vocant''. Item in eodem Psal. v. 9 [heb.] ''benignus est Deus omnibus, et ejus misericordia'' (est) ''erga omnia, quae fecit''. In Psal. 33 v. 15 clare dicitur Deum omnibus eundem intellectum dedisse, his scilicet verbis [heb.] ''qui format eodem modo eorum cor''. Cor enim ab Hebraeis sedes animae, et intellectus credebatur, quod omnibus satis esse notum existimo. Deinde ex cap. 29 v. 28 Jobi constat, Deum toti humano generi hanc Legem praescripsisse, Deum revereri, et a malis operibus abstinere, sive bene agere, et ideo Jobus, quamvis gentilis, Deo omnium acceptissimus fuit, quoniam omnes pietate, et religione superavit. Denique ex cap. 4 v. 2 Jonae clarissime constat, Deum non solum Judaeis, sed omnibus propitium, misericordem, longanimem, et amplum benignitate, ac poenitentem mali esse ; ait enim Jonas, ''ideo antea statui fugere Tharsum, quia noveram'' (nempe ex verbis Mosis, quae habentur cap. 34 v. 6 Exodi) ''te Deum propitium, misericordem etc. esse'', adeoque gentilibus Ninivitis condonaturum. Concludimus ergo (quandoquidem Deus omnibus aeque propitius est, et Hebraei, non nisi ratione societatis, et imperii a Deo electi fuerunt) unumquemque Judaeum extra societatem, et imperium solum consideratum nullum Dei donum supra alios habere, nec ullum discrimen inter ipsum, et gentilem esse. Cum itaque verum sit, quod Deus omnibus aeque benignus, misericors etc. sit, et prophetae officium non tam fuerit leges patriae peculiares, quam veram virtutem docere, hominesque de ea monere, non dubium est, quin omnes nationes prophetas habuerint, et quod donum propheticum Judaeis peculiare non fuerit. Quod revera etiam tam profanae, quam sacrae historiae testantur ; et quamvis ex sacris historiis Veteris Testamenti non constet alias Nationes tot prophetas, ac Hebraeos, habuisse, imo nullum prophetam gentilem a Deo nationibus expresse missum, id nihil refert, nam Hebraei res suas tantum, non autem aliarum gentium scribere curaverunt. Sufficit itaque, quod in Vetere Testamento reperiamus, homines gentiles, et incircumcisos, ut Noach, Chanoch, Abimelech, Bilham, etc. prophetavisse ; deinde hebraeos prophetas non tantum suae, sed etiam multis aliis nationibus a Deo missos fuisse. Ezechiël enim omnibus gentibus tum notis vaticinatus est. Imo Hobadias nullis, quod scimus, nisi Idumaeis, et Jonas Ninivitas praecipue vates fuit. Esaias non tantum Judaeorum calamitates lamentatur, et praedicit, eorumque restaurationem canit, sed etiam aliarum gentium ; ait enim cap. 16 v. 9 [heb.] ''ideo fletu deplorabo Jahzerem'', et cap. 19 prius Aegyptiorum calamitates, et postea eorum restaurationem praedicit (vide ejusdem cap. v. 19, 20 , 21, 25). Nempe quod Deus iis Salvatorem mittet, qui eos liberabit, et quod Deus iis innotescet, et quod denique Aegyptii Deum sacrificiis, et numeribus colent, et tandem vocat hanc natione, ''Benedictum Aegyptium Dei populum'' : quae omnia profecto valde digna sunt, ut notentur. Jeremias denique non Hebraeae gentis tantum, sed absolute gentium propheta vocatur (vide ejus cap. 1 v. 5) ; hic etiam nationum calamitates praedicendo deflet, et eorum restaurationem praedicit ; ait enim cap. 48 v. 31 de Moabitis [heb.] ''idcirco propter Moabum ejulabo, et propter totum Moabum clamo'' etc., et v. 36 [heb.] ''idcirco cor meum propter Moabum, sicut tympana, obstrepit'' ; et tandem eorum restaurationem praedicit ; ut et etiam restaurationem Aegyptiorum, Hamonitarum, et Helamitarum. Quare non dubium est caeteras gentes suos etiam prophetas ut Judaeos habuisse, qui iis et Judaeis prophetaverunt. Quamvis tamen Scriptura non nisi de uno Bilhamo, cui res futurae Judaeorum, et aliarum nationum revelatae fuerint, mentionem faciat, non tamen credendum est, Bilhamum sola illa occasione prophetavisse ; ex ipsa enim historia clarissime constat eum dudum antea prophetiâ, et aliis divinis dotibus claruisse. Nam, cum Balak eum ad se accersere jubet, ait (Num. cap. 22 v. 6) [heb.] ''quoniam scio eum, cui benedictis, benedictum, et cui maledicis, maledictum esse''. Quare is illam eandem virtutem, quam Deus Abrahamo (vide Genes. cap. 12 v. 3) largitus est, habebat. Balamus deinde, ut assuetus prophetiis, legatis respondet, ut ipsum manerent, donec ei Dei voluntas revelaretur. Cum prophetabat, hoc est, cum veram Dei mentem interpretabatur, haec de se dicere solebat [heb.] ''dictus ejus, qui audit dicta Dei, et qui novit scientiam'' (vel mentem, et praescientiam) ''excelsi, visionem omnipotentis videt, excidens, sed retectus oculis''. Denique postquam Hebraeis ex mandato Dei benedixit (nimirum ut solebat) aliis gentibus prophetare, resque earum futuras praedicere incipit. Quae omnia satis superque indicant eum semper prophetam fuisse, aut saepius prophetavisse, et (quod adhuc hic notandum) id, quod praecipue prophetas de prophetiae veritate certos reddebat, habuisse, nempe animum ad solum aequum, et bonum inclinatum ; non enim cui ipse volebat, benedicebat, nec, cui volebat, maledicebat, ut Balak putabat, sed tantum iis, quibus Deus benedici, aut maledici volebat ; ideo Balako respondit, ''quamvis Balakus mihi daret tantum argenti, et auri, quantum ejus domum adimplere posset, non potero transgredi edictum Dei, ad faciendum ex meo arbitrio bonum aut malum ; quod Deus loquetur, loquar'' ; quod autem Deus ei, dum erat in itinere, iratus fuerit, id etiam Mosi, dum in Aegyptum ex Dei mandato proficiscebatur, contigit (vide Exodi cap. 4 v. 24), et quod argentum ad prophetandum accipiebat, idem Shamuël faciebat (vide Shamuël. lib. 1 cap. 9 v. 7-8), et si in aliqua re peccavit (de eo vide 2 Epist. Petr. cap. 2 v. 15-16 et Judae v. 11), ''nemo adeo aequus, qui bene semper agat, et nunquam peccet'' (vide Eccl. cap. 7 v. 20). Et sane ejus orationes multum semper apud Deum valere debuerunt, et ejus vis ad maledicendum certe magna admodum fuit, quandoquidem toties in Scriptura reperiatur, ad Dei magnam misericordiam erga Israëlitas testandum, quod Deus noluerit Bilhamum audire, et quod maledictionem in benedictionem converterit (vide Deut. cap. 23 v. 6, Jos. 24 v. 10, Neh. 13 v. 2) ; quare sine dubio Deo acceptissimus erat ; nam impiorum orationes, et maledicta Deum minime movent. Cum itaque hic verus propheta fuerit, et tamen ab Josua (cap. 13 v. 22) vocetur [heb.] ''divinus'', sive ''augur'', certum est, hoc nomen etiam in bonam partem sumi, et quos gentiles solebant vocare augures, et divinos, veros fuisse prophetas, et eos, quos Scriptura saepe acculat, et condemnat, pseudo-divinos fuisse, qui gentes sicut pseudo-prophetae Judaeos, decipiebant, quod etiam ex aliis Scripturae locis satis clare constat ; quare concludimus, donum propheticum Judaeis peculiare non fuisse, sed omnibus nationibus commune. Pharisaei tamen contra acriter contendunt, hoc donum divinum suae tantum nationi peculiare fuisse, reliquas autem nationes ex virtute nescio quâ diabolicâ (quid tandem non finget superstitio) res futuras praedixisse. Praecipuum, quod ex Vetere Testamento adferunt, ad hanc opinionem ejus authoritate confirmandum, est illud Exod. cap. 33 v. 16, ubi Moses Deo ait, [heb.] ''quânam enim re cognoscetur, me, et populum tuum invenisse gratiam in oculis tuis ? certe quando cum nobis ibis, et separabimur ego, et populus tuus ab omni populo, qui est in superficie terrae'' ; hinc inquam inferre volunt, Mosen a Deo petiisse, ut Judaeis esset praesens, iisque prophetice sese revelaret, deinde ut hanc gratiam nulli alii nationi concederet. Ridiculum sane, quod Moses praesentiam Dei gentibus invideret, aut quod tale quid a Deo ausus esset petere. Sed res est, postquam Moses novit ingenium, et animum suae nationis contumacem, clare vidit, eos non sine maximis miraculis, et singulari Dei auxilio externo, res inceptas perficere posse ; imo eos necessario sine tali auxilio perituros ; adeoque ut constaret, Deum eos conservatos velle, hoc Dei singulare auxilium externum petit. Sic enim cap. 34 v. 9 ait, ''si inveni gratiam in oculis tuis Domine, eat, precor, Dominus inter nos, quoniam hic populus contumax est'' etc. Ratio itaque, cur Dei singulare auxilium externum petit, est, quia populus erat contumax, et quod adhuc clarius ostendit, Mosen nihil praeter hoc singulare Dei auxilium externum petivisse, est ipsa Dei responsio ; respondit enim statim (v. 10 ejusdem capitis), ''ecce ego pango foedus, coram toto populo tuo me facturum mirabilia, quae non fuerunt facta in tota terra, nec in omnibus gentibus'' etc. Quare Moses hic de sola Hebraeorum electione, ut eam explicui, agit, nec aliud a Deo petiit. Attamen in Epistola Pauli ad Rom. alium textum reperio, qui me magis movet, nempe cap. 3 v. 1-2, ubi Paulus aliud, quam nos hic, docere videtur ; ait enim, ''quae est igitur praestantia Judaei ? aut quae utilitas circumcisionis ? multa per omnem modum ; primarium enim est, quod ei concredita sunt eloquia Dei''. Sed si ad Pauli doctrinam, quam praecipue docere vult, attendimus, nihil inveniemus, quod nostrae huic doctrinae repugnet, sed contra eadem, quae nos hic, docere : ait enim v. 29 ejusdem capitis, Deum, et Judaeorum, et gentium Deum esse, et cap. 2 v. 25-26, ''si circumcisum resiliat a lege, circumcisionem factam fore praeputium, et contra, si praeputium observet mandatum legis, ejus praeputium reputari circumcisionem''. Deinde v. 9 cap. 3 et v. 15 cap. 4 ait omnes aeque Judaeos scilicet, et gentes sub peccato fuisse ; peccatum autem sine mandato, et lege non dari. Quare hinc evidentissime constat, legem omnibus absolute (quod supra etiam ex Job. cap. 28 v. 28 ostendimus) revelatam fuisse, sub quâ omnes vixerunt, nempe legem, quae solam veram virtutem spectat, non autem illam, quae pro ratione, et constitutione singularis cujusdam imperii stabilitur, et ad ingenium unius nationis accommodatur. Denique concludit Paulus, quoniam Deus omnium nationum Deus est, hoc est, omnibus aeque propitius, et omnes aeque sub lege, et peccato fuerant, ideo Deus omnibus nationibus Christum suum misit, qui omnes aeque a servitute legis liberaret, ne amplius ex mandato Legis, sed ex constanti animi decreto, bene agerent. Paulus itaque id, quod volumus, adamussim docet. Cum ergo ait, ''Judaeis tantum Dei eloquia credita fuisse'', vel intelligendum est, quod iis tantum leges scripto, reliquis autem gentibus sola tantum revelatione, et conceptu concreditae fuerunt, vel dicendum (quandoquidem id, quod soli Judaei objicere poterant, propulsare studet), Paulum ex captu et secundum opiniones Judaeorum, tum temporis receptas, respondere ; nam ad ea, quae partim viderat, partim audiverat, edocendum, cum Graecis erat Graecus, et cum Judaeis Judaeus. Superest jam tantum, ut quorundam rationibus respondeamus, quibus sibi persuadere volunt, Hebraeorum electionem non temporaneam, et ratione solius imperii, sed aeternam fuisse : nam, ajunt, videmus Judaeos post imperii amissionem, tot annos ubique sparsos, separatosque ab omnibus nationibus, superstites esse, quod nulli alii Nationi contigit, deinde quod Sacrae Literae multis in locis docere videntur, Deum Judaeos in aeternum sibi elegisse, adeoque, tametsi imperium perdiderunt, nihilominus tamen Dei electos manere. Loca quae hanc aeternam electionem quam clarissime docere putant, sunt praecipue, I. v. 36 cap. 31 Jeremiae, ubi propheta semen Israëlis in aeternum gentem Dei mansurum testatur, comparando nimirum eos cum fixo coelorum et naturae ordine. II. Ezechiëlis cap. 20 v. 32 etc., ubi videtur velle, quod, quamvis Judaei data opera Dei cultui valedicere velint, Deus tamen eos ex omnibus regionibus, in quibus dispersi erant, recolliget, ducetque ad desertum populorum, sicuti eroum parentes ad Aegypti deserta duxit, et tandem inde, postquam eos a rebellibus et deficientibus selegerit, ad montem ejus sanctitatis, ubi tota Israëlis familia ipsum colet. Alia praeter haec adferri solent, praecipue a Pharisaeis, sed omnibus me satisfacturum puto, ubi hisce duobus respondero : quod levi negotio faciam, postquam ex ipsa Scriptura ostendero, Deum Hebraeos in aeternum non elegisse, sed tantum eadem conditione, quâ ante Canahanitas elegerit, qui etiam, ut supra ostendimus, pontifices habuerunt, qui Deum religiose colebant, et quos tamen Deus propter eorum luxum, et socordiam, et malum cultum rejecit. Moses enim in Levitico cap. 18 v. 27-28 monet Israëlitas, ne incestis polluantur, veluti Canahanitae, ne ipsos terra evomat, sicuti evomuit illas gentes, quae illa loca inhabitabant. Et Deut. cap. 8 v. 19-20 ipsis expressissimis verbis totalem ruinam minatur. Sic enim ait, [heb.] ''testor vobis hodie, quod absolute peribitis, sicuti gentes, quas Deus ex vestrâ praesentiâ perire facit, sic peribitis''. Et ad hunc modum alia in Lege reperiuntur, quae expresse indicant, Deum non absolute, neque in aeternum Hebraeam nationem elegisse. Si itaque Prophetae iis novum, et aeternum foedus Dei cognitionis, amoris, et gratiae praedixerunt, id piis tantum promitti facile convincitur ; nam in eodem Ezechiëlis capite, quod modo citavimus, expresse dicitur, quod Deus ab iis separabit rebelles, et deficientes, et Tsephoniae cap. 3 v. 12-13, quod Deus superbos auferet e medio, et pauperes superstites faciet, et quia haec electio veram virtutem spectat, non putandum est, quod piis Judaeorum tantum, caeteris exclusis, promissa fuerit, sed plane credendum gentiles veros prophetas, quos omnes nationes habuisse ostendimus, eandem etiam fidelibus suarum Nationum promisisse, eosque eâdem solatos fuisse. Quare hoc aeternum foedus Dei cognitionis, et amoris universale est, etiam ex Tsephoniae cap. 3 v. 10-11 evidentissime constat, adeoque hac in re nulla est admittenda differentia inter Judaeos, et gentes, neque igitur etiam alia electio iis peculiaris praeter illam, quam jam ostendimus. Et quod prophetae, dum de hac electione, quae solam veram virtutem spectat, multa de sacrificiis, et aliis caeremoniis, Templi, et Urbis reaedificatione misceant, pro more, et natura prophetiae res spirituales sub talibus figuris explicare voluerunt, ut Judaeis, quorum erant prophetae, imperii, et Templi restaurationem, tempore Cyri expectandam, simul indicarent. Quare hodie Judaei nihil prorsus habent, quod sibi supra omnes nationes tribuere possint. Quod autem tot annos dispersi absque imperio perstiterint, id minime mirum, postquam se ab omnibus nationibus ita separaverunt, ut omnium odium in se converterint, idque non tantum ritibus externis, ritibus caeterarum nationum contrariis, sed etiam signo circumcisionis, quod religiosissime servant. Quod autem nationum odium eos admodum conservet, id jam experientia docuit. Cum rex Hispaniae olim Judaeos coëgit regni religionem admittere, vel in exilium ire, perplurimi Judaei pontificiorum religionem admiserunt ; sed quia iis, qui religionem admiserunt, omnia Hispanorum naturalium privilegia concessa sunt, iique omnibus honoribus digni existimati sunt, statim ita se Hispanis immiscuerunt, ut pauco post tempore nullae eorum reliquiae manserint, neque ulla memoria. At plane contra iis contigit, quos rex Lusitanorum religionem sui imperii admittere coëgit, qui semper, quamvis ad religionem conversi, ab omnibus separati vixerunt, nimirum quia eos omnibus honoribus indignos declaravit. Signum circumsicionis etiam hac in re tantum posse existimo, ut mihi persuadeam, hoc unum hanc nationem in aeternum conservaturum, imo nisi fundamenta suae religionis eorum animos effoeminarent, absolute crederem, eos aliquando, data occasione, ut sunt res humanae mutabiles, suum imperium iterum erecturos, Deumque eos de novo electurum. Cujus etiam rei exemplum praeclarum habemus in Chinensibus, qui etiam comma aliquod in capite religiosissime servant, quo se ab omnibus aliis separant, et ita separati tot annorum millia se conservaverunt, ut antiquitate reliquas omnes nationes longe superent ; nec semper imperium ostinuerunt, attamen illud amissum recuperaverunt, et sine dubio iterum recuperabunt, ubi Tartarorum animi prae luxu divitiarum, et socordia languescere incipient. Denique si quis vellet defendere, Judaeos hac, vel alia de causa a Deo in aeternum electos fuisse, non ipsi repugnabo, modo statuat, hanc electionem, vel temporaneam, vel aeternam, quatenus ea tantum Judaeis peculiaris est, non respicere, nisi imperium, et corporis commoditates (quandoquidem hoc solum unam nationem ab alia distinguere potest), at ratione intellectus, et verae virtutis nullam nationem ab alia distingui, adeoque his in rebus nec a Deo unam prae alia eligi.

====Adnotationes====

{{finis}}</text>
      <sha1>rprn4vrxtzzwjpi9guxwgov8zwxah7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tractatus theologico-politicus/Caput IV</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83741</id>
    <revision>
      <id>272509</id>
      <timestamp>2026-06-25T11:33:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36634-13</username>
        <id>32742</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Benedictus de Spinoza |OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus''' |OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus |Annus=1670 |SubTitulus= Caput IV : De lege divina }} {{Liber |Ante=Caput III |AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput III |Post=Caput V |PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput V }} Legis nomen absolute sumptum significat id, secundum quod unumquodque individuum, vel omnia vel aliquot ejusdem speciei una,...'</comment>
      <origin>272509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25426" sha1="741oqn6ndu56owa7vhsx1wlrzv3q15f" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Benedictus de Spinoza
|OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus'''
|OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus
|Annus=1670
|SubTitulus= Caput IV : De lege divina
}}
{{Liber
|Ante=Caput III
|AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput III
|Post=Caput V
|PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput V
}}
Legis nomen absolute sumptum significat id, secundum quod unumquodque individuum, vel omnia vel aliquot ejusdem speciei una, eademque certa ac determinata ratione agunt ; ea vero vel a necessitate naturae, vel ab hominum placito dependet : Lex, quae a necessitate naturae dependet, illa est, quae ex ipsa rei natura sive definitione necessario sequitur ; ab hominum placito autem, et quae magis proprie jus appellatur, est ea, quam homines ad tutius, et commodius vivendum, vel ob alias causas, sibi et aliis praescribunt. Ex. gr. quod omnia corpora, ubi in alia minora impingunt, tantum de suo motu amittunt, quantum aliis communicant, lex est universalis omnium corporum, quae ex necessitate naturae sequitur. Sic etiam, quod homo, cum unius rei recordetur, statim recordetur alterius similis, vel quam simul cum ipsa perceperat, lex est, quae ex naturâ humanâ necessario sequitur. At quod homines de suo jure, quod ex natura habent, cedant, vel cedere cogantur, et certae rationi vivendi sese adstringant, ex humano placito pendet. Et quamvis absolute concedam omnia ex legibus universalibus naturae determinari ad existendum, et operandum, certa, ac determinata ratione, dico tamen has leges ex placito hominum pendere.I. Quia homo, quatenus pars est naturae, eatenus partem potentiae naturae constituit ; quae igitur ex necessitate naturae humanae sequuntur, hoc est, ex natura ipsa, quatenus eam per naturam humanam determinatam concipimus, ea, etiamsi necessario, sequuntur tamen ab humanâ potentiâ, quare sanctionem istarum legum ex hominum placito pendere optime dici potest, quia praecipue a potentia humanae mentis ita pendet, ut nihilominus humana mens, quatenus res sub ratione veri, et falsi percipit, sine hisce legibus clarissime concipi possit, at non sine lege necessaria, ut modo ipsam definivimus. II. Has leges ex placito hominum pendere etiam dixi, quia res per proximas suas causas definire, et explicare debemus, et illa universalis consideratio de fato, et concatenatione causarum, minime nobis inservire potest ad nostras cogitationes circa res particulares formandas, atque ordinandas. Adde, quod nos ipsam rerum coordinationem, et concatenationem, hoc est, quomodo res revera ordinatae, et concatenatae sunt, plane ignoremus, adeoque as usum vitae melius, imo necesse est, res ut possibiles considerare. Haec de lege absolute considerata.

Verum enimvero quoniam nomen legis per translationem ad res naturales applicatum videtur, et communiter per legem nihil aliud intelligitur, quam mandatum, quod homines et perficere, et negligere possunt, utpote, quia potentiam humanam sub certis limitibus, ultra quos se extendit, constringit, nec aliquid supra vires imperat ; ideo Lex particularius definienda videtur, nempe, quod sit ratio vivendi, quam homo sibi, vel aliis ob aliquem finem praescribit. Attamen, quoniam verus finis legum paucis tantum patere solet, et perplurimum homines ad eum percipiendum fere inepti sunt, et nihil minus quam ex ratione vivunt, ideo legislatores, ut omnes aeque constringerent, alium finem, longe diversum ab eo, qui ex legum natura necessario sequitur, sapienter statuerunt, nempe legum propugnatoribus promittendo id, quod vulgus maxime amat, et contra iis, qui eas violarent, minitando id, quod maxime timet ; sicque conati sunt vulgum, tanquam equum fraeno, quoad ejus fieri potest, cohibere ; unde factum est, ut pro lege maxime haberetur ratio vivendi, quae hominibus ex aliorum imperio praescribitur : et consequenter ut ii, qui legibus otemperant, sub lege vivere dicantur, et servire videantur, et revera qui unicuique suum tribuit, quia patibulum timet, is ex alterius imperio et malo coactus agit, nec justus vocari potest ; at is, qui unicuique suum tribuit, ex eo quod veram legum rationem, et earum necessitatem novit, is animo constanti agit, et ex proprio, non vero alieno decreto, adeoque justus merito vocatur : quod etiam Paulum docere voluisse puto, cum dixit, eos, qui sub lege vivebant, per legem justificari non potuisse ; justitia enim, ut communiter definitur, est constans et perpetua voluntas jus suum cuique tribuendi ; et ideo Salomon cap. 21 v. 15 Prov. ait, Justum laetari, cum sit Judicium, iniquos autem pavere. Cum itaque Lex nihil aliud sit, quam ratio vivendi, quam homines ob aliquem finem sibi, vel aliis praescribunt, ideo Lex distinguenda videtur in humanam, et divinam ; per humanam intelligo rationem vivendi, quae ad tutendam vitam, et rempublicam tantum inservit ; per divinam autem, quae solum summum bonum, hoc est, Dei veram cognitionem, et amorem spectat. Ratio, cur hanc legem voco divinam, est propter summi boni naturam, quam hic paucis, et quam clare potero, jam ostendam.

Cum melior pars nostri sit intellectus, certum est, si nostrum utile revera quaerere velimus, nos supra omnia debere conari, ut eum quantum fieri potest, perficiamus ; in ejus enim perfectione summum nostrum bonum consistere debet. Porro quoniam omnis nostra cognitio, et certitudo, quae revera omne dubium tollit, a sola Dei cognitione dependet, tum quia sine Deo nihil esse, neque concipi potest, tum etiam, quia de omnibus dubitare possumus, quam diu Dei nullam claram, et distinctam habemus ideam, hinc sequitur, summum nostrum bonum, et perfectionem a sola Dei cognitione pendere etc. Deinde cum nihil sine Deo nec esse, nec concipi possit, certum est, omnia, quae in natura sunt, Dei conceptum, pro ratione suae essentiae suaeque perfectionis involvere, atque exprimere, ac proinde nos, quo magis res naturales cognoscimus, eo majorem, et perfectiorem Dei cognitionem acquirere ; vel (quoniam cognitio effectus per causam nihil aliud est, quam causae proprietatem aliquam cognoscere) quo magis res naturales cognoscimus, eo Dei essentiam (quae omnium rerum causa est) perfectius cognoscere ; atque adeo tota nostra cognitio, hoc est, summum nostrum bonum, non tantum a Dei cognitione dependet, sed in eadem omnino consistit : quod etiam ex hoc sequitur, quod homo pro natura, et perfectione rei, quam prae reliquis amat, eo etiam perfectior est, et contra : adeoque ille necessario perfectissimus est, et de summa beatitudine maxime participat, qui Dei, entis nimirum perfectissimi, intellectualem cognitionem supra omnia amat, eâdemque maxime delectatur. Huc itaque nostrum summum bonum, nostraque beatitudo redit, in cognitionem scilicet et amorem Dei. Media igitur, quae hic finis omnium humanarum actionum, nempe ipse Deus, quatenus ejus idea in nobis est; exigit, jussa Dei vocari possunt, quia quasi ab ipso Deo, quatenus in nostra mente existit, nobis praescribuntur, atque adeo ratio vivendi, quae hunc finem spectat, lex Divina optime vocatur. Quaenam autem haec media sint, et quaedam ratio vivendi, quam hic finis exigit, et quomodo hunc optimae reipublicae fundamenta sequantur, et ratio vivendi inter homines, ad universalem Ethicam pertinet. Hic non nisi de lege divina in genere pergam agere.

Cum itaque amor Dei summa hominis foelicitas sit, et beatitudo, et finis ultimus, et scopus omnium humanarum actionum, sequitur eum tantum legem divinam sequi, qui Deum amare curat, non ex timore supplicii, nempe prae amore alterius rei, ut deliciarum, famae etc., sed ex eo solo, quod Deum novit, sive quod novit, Dei cognitionem, et amorem, summum esse bonum. Legis igitur divinae summae, ejusque summum praeceptum est, Deum ut summum bonum amare, nempe ut jam diximus, non ex metu alicujus supplicii, et poenae, nec prae amore alterius rei, quâ delectari cupimus : hoc enim idea Dei dictat, Deum summum esse nostrum bonum, sive Dei cognitionem, et amorem, finem esse ultimum, ad quem omnes actiones nostrae sunt dirigendae. Homo tamen carnalis haec intelligere nequit, et ipsi vana videntur, quia nimis jejunam Dei habet cognitionem, et etiam quia in hoc summo bono nihil repperit, quod palpet, comedat, aut denique quod carnem, quâ maxime delectatur, afficiat, utpote, quod in sola speculatione, et pura mente consistit. At ii, qui norunt se nihil intellectu, et sana mente praestantius habere, haec, sine dubio, solidissima judicabunt. Explicuimus itaque, in quo potissimum lex divina consistit, et quaenam sint leges humanae, nempe omnes illae, quae alium scopum collimant, nisi ex revelatione fancitae fuerint ; nam hac etiam consideratione res ad Deum referuntur (ut supra ostendimus), et hoc sensu lex Mosis, quamvis non universalis, sed maxime ad ingenium et singularem conservationem unius populi accommodata fuerit, vocari tamen potest Lex Dei, sive Lex divina ; quandoquidem credimus, eam lumine prophetico fancitam fuisse. Si jam ad Naturam legis divinae naturalis, ut eam modo explicuimus, attendamus, videbimus, I. eam esse universalem, sive omnibus hominibus communem ; eam enim ex universali humanâ naturâ deduximus ; II. eam non exigere fidem historiarum, quaecumque demum eae fuerint, nam quandoquidem haec Lex divina naturalis ex sola consideratione humanae naturae intelligatur, certum est, nos eam aeque concipere posse in Adamo, ac alio quocunque homine, aeque in homine, qui inter homines vivit, ac in homine, qui solitariam vitam agit. Nec fides historiarum, quantumvis certa, Dei cognitionem, et consequenter nec etiam Dei amorem nobis dare potest ; amor enim Dei ab ejus cognitione oritur ; ejus autem cognitio ex communibus notionibus per se certis, et notis hauriri debet, quare longe abest, ut fides historiarum requisitum sit necessarium, ut ad summum nostrum bonum perveniamus. Attamen, quamvis fides historiarum Dei cognitionem et amorem nobis dare nequeat, earum tamen lectionem, ratione vitae civilis, perutilem esse, non negamus ; quo enim hominum mores, et conditiones, quae ex nulla re melius, quam ex eorum actionibus nosci possunt, observaverimus, et melius noverimus, eo inter ipsos cautius vivere, nostrasque actiones, et vitam eorum ingenio, quantum ratio fert, melius accommodare poterimus. Videmus III. hanc legem divinam naturalem non exigere caeremonias, hoc est, actiones, quae in se indifferentes sunt, et solo instituto bonae vocantur, vel, quae aliquod bonum ad salutem necessarium repraesentant, vel, si mavis, actiones, quarum ratio captum humanum superat ; nihil enim lumen naturale exigit, quod ipsum lumen non attingit, sed id tantum, quod nobis clarissime indicare potest, bonum, sive medium ad nostram beatitudinem esse : Quae autem ex solo mandato, et instituto bona sunt, vel ex eo, quod alicujus boni sint repraesentamina, ea nostrum intellectum perficere nequeunt, nec aliud, nisi merae umbrae sunt, nec inter actiones, quae quasi proles, aut fructus intellectus, et sanae mentis sunt, numerari possunt. Quod hic non opus est, prolixius ostendere. IV. Denique vidimus summum legis divinae praemium esse, ipsam legem, nempe Deum cognoscere, eumque ex vera libertate, et animo integro et constante amare, poenam autem, horum privationem, et carnis servitutem, sive animum inconstantem, et fluctuantem. His sic notatis inquirendum jam est, I. num lumine naturali concipere possumus, Deum veluti legislatorem, aut principem leges hominibus praescribentem ; II. quid Sacra Scriptura de lumine, et lege hac naturali doceat ; III. quem ad finem caeremoniae olim institutae fuerunt ; IV. denique quid referat sacras historias scire, et eis credere ? De primis duobus in hoc capite, de duobus autem ultimis in sequente agam. Quid circa primum statuendum sit, facile deducitur ex natura voluntatis Dei, quae a Dei intellectu non nisi respectu nostrae rationis distinguitur, hoc est, Dei voluntas, et Dei intellectus in se revera unum et idem sunt ; nec distinguuntur, nisi respectu nostrarum cogitationum, quas de Dei intellectu formamus. Exempli gratia, cum ad hoc tantum attendimus, quod natura trianguli in natura divina ab aeterno continetur, tanquam aeterna veritas, tum dicimus Deum trianguli ideam habere, sive naturam trianguli intelligere ; sed cum postea ad hoc attendimus, quod natura trianguli sic in natura divina continetur, ex sola necessitate divinae naturae, et non ex necessitate essentiae et naturae trianguli, imo, quod necessitas essentiae, et proprietatum trianguli, quatenus etiam ut aeternae veritates concipiuntur, a sola necessitate divinae naturae et intellectus pendeat, et non ex natura trianguli, tum id ipsum, quod Dei intellectum vocavimus, Dei voluntatem sive decretum appellamus. Quare respectu Dei unum et idem affirmamus, cum dicimus, Deum ab aeterno decrevisse, et voluisse tres angulos trianguli aequales esse duobus rectis, vel Deum hoc ipsum intellexisse. Unde sequitur, Dei affirmationes et negationes aeternam semper necessitatem sive veritatem involvere. Si itaque, exempli gratia, Deus Adamo dixit, se nolle, ut de arbore cognitionis boni et mali comederet, contradictionem implicaret, Adamum de illa arbore posse comedere, adeoque impossibile foret, ut Adamus de ea comederet ; nam divinum illud decretum aeternam necessitatem et veritatem debuisset involvere. Verum quoniam Scriptura tamen narrat, Deum id Adamo praecepisse, et nihilominus Adamum de eadem comedisse, necessario dicendum est, Deum Adamo malum tantum revelavisse, quod eum necessario sequeretur, si de illa arbore comederet, at non necessitatem consecutionis illius mali : Unde factum est, ut Adamus illam revelationem non ut aeternam et necessariam veritatem perceperit, sed ut legem, hoc est, ut institutum, quod lucrum aut damnum sequitur, non ex necessitate et natura actionis patratae, sed ex solo libitu et absoluto imperio alicujus Principis. Quare illa revelatio respectu solius Adami, et propter solum defectum ejus cognitionis lex fuit, Deusque quasi legislator aut Princeps. Et hac etiam de causa, nempe ob defectum cognitionis, Decalogus, respectu Hebraeorum tantum, lex fuit ; nam quoniam Dei existentiam ut aeternam vertitatem non noverant, ideo id, quod ipsis in Decalogo revelatum fuit, nempe Deum existere, Deumque solum adorandum esse, tanquam legem percipere debuerunt : quod si Deus nullis mediis corporeis adhibitis, sed immediate iis loquutus fuisset, hoc ipsum non tanquam legem, sed tanquam aeternam veritatem percepissent. Atque hoc, quod de Israëlitis et Adamo dicimus, de omnibus etiam Prophetis, qui nomine Dei leges scripserunt, dicendum, videlicet, quod Dei decreta non adaequate, ut aeternas veritates perceperunt. Ex. gr. de ipso Mose etiam dicendum est, eum ex revelatione vel ex fundamentis ei revelatis percepisse modum, quo populus Israëliticus in certa mundi plaga optime uniri posset, et integram societatem formare, sive imperium erigere ; deinde etiam modum, quo ille populus optime posset cogi ad obediendum, sed non percepisse, nec ipsi revelatum fuisse, modum illum optimum esse, neque etiam, quod ex populi communi obedientiâ in tali mundi plaga necessario sequeretur scopus, ad quem collimabant. Quapropter haec omnia non ut aeternas veritates, sed ut praecepta et instituta percepit, et tanquam Dei leges praescripsit ; et hinc factum est, ut Deum rectorem, legislatorem, regem, misericordem, justum etc. imaginaretur ; cum tamen haec omnia solius humanae naturae sint attributa, et a natura divina prorsus removenda : atque hoc inquam de solis Prophetis dicendum, qui nomine Dei leges scripserunt, non autem de Christo ; de Christo enim, quamvis is etiam videatur leges Dei nomine scripsisse, sentiendum tamen est, eum res vere et adaequate percepisse : nam Christus non tam Propheta, quam os Dei fuit. Deus enim per mentem Christi (ut in cap. I ostendimus) sicuti ante per Angelos, nempe per vocem creatam, visiones etc. quaedam humano generi revelavit. Quapropter aeque a ratione alienum esset, statuere Deum suas revelationes opinionibus Christi accommodavisse, ac, quod Deus antea suas revelationes opinionibus angelorum, hoc est, vocis creatae, et visionum accommodaverit, ut res revelandas Prophetis communicaret, quo quidem nihil absurdius statui posset ; praesertim cum non ad solos Judaeos, sed totum humanum genus docendum missus fuerit, adeoque non satis erat, ut mentem opinionibus Judaeorum tantum accommodatam haberet, sed opinionibus et documentis humano generi universalibus, hoc est, notionibus communibus, et veris. Et sane ex hoc, quod Deus Christo, sive ejus menti sese immediate revelaverit, et non ut Prophetis, per verba, et imagines, nihil aliud intelligere possumus, quam quod Christus res revelatas vere percepit, sive intellexit ; tum enim res intelligitur, cum ipsa purâ mente extra verba et imagines percipitur. Christus itaque res revelatas vere et adequate percepit ; si igitur eas tanquam leges unquam praescripsit, id propter populi ignorantiam et pertinaciam fecit ; quare hac in re vicem Dei gessit, quod sese ingenio populi accommodavit, et ideo, quamvis aliquantulum clarius, quam caeteri Prophetae loquutus sit, obscure tamen, et saepius per parabolas res revelatas docuit, praesertim quando iis loquebatur, quibus nondum datum erat, intelligere regnum coelorum (vide Matth. cap. 13 v. 10 etc.), et sine dubio eos, quibus datum erat mysteria coelorum noscere, res ut aeternas veritates docuit, non vero ut leges praescripsit, et hac ratione eos a servitute legis liberavit, et nihilominus legem hoc magis confirmavit et stabilivit, eorumque cordibus penitus inscripsit. Quod etiam Paulus quibusdam in locis indicare videtur : nempe Epistol. ad Rom. cap. 7 v. 6 et cap. 3 v. 28. Attamen nec ille etiam aperte loqui vult, sed, ut ipse ait cap. 3 v. 5 et cap. 6 v. 19 ejusdem Epistolae, humano more loquitur, quod expresse dicit, cum Deum justum vocat, et sine dubio etiam propter carnis imbecillitatem Deo misericordiam, gratiam, iram, etc. affingit, et ingenio plebis, sive (ut ipse etiam ait cap. 3 v. 1-2 Epistol. 1 ad Corinth.) hominum carnalium sua verba accommodat : nam cap. 9 v. 18 epist. ad Rom. absolute docet, Dei iram, ejusque misericordiam non ab humanis operibus, sed a sola Dei vocatione, hoc est, voluntate pendere ; deinde quod ex operibus legis nemo fiat justus, sed ex sola fide (vide ep. ad Rom. cap. 3 v. 28), per quam sane nihil aliud intelligit, quam plenum animi consensum, et denique, quod nemo fiat beatus, nisi mentem Christi in se habeat (vide Epist. ad Rom. cap. 8 v. 9), quâ scilicet leges Dei, ut aeternas veritates percipiat. Concludimus itaque, Deum non nisi ex captu vulgi, et ex solo defectu cogitationis tanquam legislatorem aut principem describi, et justum, misericordem, etc. vocari, Deumque revera ex solius suae naturae, et perfectionis necessitate agere, et omnia dirigere, et ejus denique decreta, et volitiones aeternas esse veritates, semperque necessitatem involvere : idque est, quod primo in loco explicare, et ostendere constitueram. Ad secundum igitur transeamus, et Sacram Paginam percurramus, et quid ipsa de lumine naturali et lege hac divina docet, videamus. Primum, quod nobis occurrit, est ipsa primi hominis historia, ubi narratur, Deum Adamo praecepisse, ne comederet de fructu arboris cognitionis boni et mali, quod significare videtur, Deum Adamo praecepisse bonum agere, et quaerere sub ratione boni, et non quatenus contrarium est malo, hoc est, ut bonum ex amore boni quaereret, non autem ex timore mali : qui enim, ut jam ostendimus, bonum agit ex vera boni cognitione et amore, libere et constanti animo agit, qui autem ex timore mali, is malo coactus, et serviliter agit, et sub imperio alterius vivit, atque adeo hoc unicum, quod Deus Adamo praecipit, totam legem divinam naturalem comprehendit, et cum dictamine luminis naturalis absolute convenit, nec difficile esset, totam istam primi hominis historiam, sive parabolam ex hoc fundamento explicare ; sed malo id missum facere, cum quia non possum absolute esse certus, num mea explicatio cum scriptoris mente conveniat, tum quia plerique non concedunt, hanc historiam esse parabolam, sed plane statuunt, eam simplicem narrationem esse. Praestabilius erit igitur, alia Scripturae loca in medium adferre, illa praesertim, quae ab eo dictata sunt, qui ex vi luminis naturalis, quo omnes sui aevi sapientes superavit, loquitur, et cujus sententias aeque sancte, ac Prophetarum amplexus est populus ; Salomonem puto, cujus non tam Prophetia et pietas, quam prudentia et sapientia in sacris commendatur. Is in suis Proverbiis vocat humanum intellectum verae vitae fontem, et infortunium in sola stultitia constituit. Sic enim ait cap. 16 v. 22 [heb.] ''fons vitae'' (est) ''intellectus sui domini'' &lt;ref&gt;Hebraismus. Qui rem aliquam habet vel in sua natura continet, ejus rei Dominus vocatur : Sic avis Dominus alarum hebraice vocatur, quia alas habet. Dominus intellectus, intelligens, quia intellectum habet.&lt;/ref&gt;, ''et supplicium stultorum est stultitia'' ; ubi notandum, quod per vitam absolute hebraice vera vita intelligatur, ut patet ex Deut. cap. 30 v. 19. Fructum igitur intellectus in solâ verâ vitâ constituit, et supplicium in sola ejus privatione, quod quidem absolute convenit cum eo, quod IV. loco notavimus circa legem divinam naturalem : quod autem hic fons vitae, sive, quod solus intellectus, ut etiam ostendimus, leges sapientibus praescribit, aperte ab eodem hoc sapiente docetur ; ait enim cap. 13 v. 14 [heb.] ''Lex prudentis'' (est) ''fons vitae'', id est, ut ex modo allato textu patet, intellectus. Porro cap. 3 v. 13 expressissimis verbis docet, intellectum hominem beatum et foelicem reddere, veramque animi tranquillitatem dare. Sic enim ait [heb.] ''beatus homo, qui invenit scientiam, et filius hominis, qui intelligentiam eruit''. Ratio est (ut v. 16-17 pergit), quia ''directe dat dierum longitudinem'' &lt;ref&gt;Hebraismus, nihil aliud significans quam vitam.&lt;/ref&gt;'', indirecte divitias et honorem ; ejus viae'' (quas nimirum scientia indicat) ''amoenae sunt, et omnes ejus semitae pax''. Soli igitur sapientes ex sententia etiam Salomonis animo pacato et constante vivunt, non ut impii, quorum animus contrariis affectibus fluctuat, adeoque (ut Esaias etiam ait cap. 57 v. 20) pacem, neque quietem habent. Denique in his Salomonis Proverbiis maxime nobis notanda sunt, quae habentur in secundo cap., utpote quae nostram sententiam quam clarissime confirmant ; sic enim v. 3 ejusdem cap. incipit [heb.] ''nam si prudentiam inclamabis, et intelligentiae dederis vocem tuam, etc., tunc timorem Dei intelliges, et Dei scientiam'' (vel potius amorem ; nam haec duo verbum [heb.] ''Jadah'' significat) ''invenies ; nam'' (NB) ''Deus dat sapientiam : ex ore suo'' (manat) ''scientia et prudentia''. Quibus sane verbis clarissime indicat, I. quod sola sapientia, sive intellectus nos doceat, Deum sapienter timere, hoc est, vera religione colere. Deinde docet,sapientiam, et scientiam ex Dei ore fluere, Deumque illam dare, quod quidem nos etiam supra ostendimus, nempe, quod noster intellectus nostraque scientia a sola Dei idea sive cognitione pendeat, oriatur, et perficiatur. Pergit deinde v. 9 expressissimis verbis docere, hanc scientiam veram Ethicam, et Politicam continere, et ex ea deduci, [heb.] ''tunc intelliges Justitiam, et Judicium, et rectitudines,'' (et) ''omnem bonam semitam'', nec his contentus pergit, [heb.] ''quando intrabit scientia in cor tuum, et sapientia tibi erit suavis ; tum tua'' &lt;ref&gt;[heb.] ''mezima'' proprie cogitationem, deliberationem, et vigilantiam significat.&lt;/ref&gt; ''providentia tibi vigilabit, et prudentia te custodiet''. Quae omnia cum scientia naturali plane conveniunt ; haec enim Ethicam docet, et veram virtutem, postquam rerum cognitionem acquisivimus, et scientiae praestantiam gustavimus. Quare foelicitas, et tranquillitas ejus, qui naturalem intellectum colit, ex mente Salomonis etiam, non ab imperio fortunae (hoc est Dei auxilio externo), sed a sua interna virtute (sive Dei auxilio interno) maxime pendet, nempe, quia vigilando, agendo, et bene consulendo se maxime conservat. Denique nequaquam hic praetereundus est locus Pauli, qui habetur cap. 1 v. 20 Epist. ad Rom., ubi (ut Tremellius vertit ex Syriaco textu) sic ait, ''occulta enim Dei, a fundamentis mundi, in creaturis suis per intellectum conspiciuntur, et virtus et divinitas ejus, quae est in aeternum, adeo ut sint sine effugio''. Quibus satis clare indicat, unumquemque lumine naturali clare intelligere Dei virtutem, et aeternam divinitatem, ex qua scire et deducere possunt, quid iis quaerendum, quidve fugiendum sit, adeoque concludit, omnes sine effugio esse, nec ignorantiâ excusari posse, quod profecto possent, si de lumine supra naturali loqueretur, et de carnali Christi passione, et resurrectione etc. Et ideo paulo infra v. 24 sic pergit, ''propter hoc tradidit eos Deus in concupiscentias immundas cordis eorum'' etc. usque ad finem capitis, quibus vitia ignorantiae describit, eaque tanquam ignorantiae supplicia enarrat, quod plane convenit cum Proverbio illo Salomonis cap. 15 v. 22, quod jam citavimus, nempe, [heb.] ''et supplicium stultorum est stultitia''. Quare non mirum, quod dicat Paulus maleficos esse inexcusabiles : Nam prout unusquisque seminat, ita metet, ex malis mala necessario sequuntur, nisi sapienter corrigantur, et ex bonis bona, si animi constantia comitetur. Scriptura itaque lumen, et legem divinam naturalem absolute commendat ; atque his, quae in hoc capite agere proposueram, absolvi.

====Adnotationes====

{{finis}}</text>
      <sha1>741oqn6ndu56owa7vhsx1wlrzv3q15f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tractatus theologico-politicus/Caput V</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83742</id>
    <revision>
      <id>272510</id>
      <timestamp>2026-06-25T11:34:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36634-13</username>
        <id>32742</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Benedictus de Spinoza |OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus''' |OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus |Annus=1670 |SubTitulus= Caput V : De ratione, cur caeremoniae institutae fuerint,&lt;br /&gt; et de fide historiarum, nempe, qua ratione,&lt;br /&gt;et quibus ea necessaria sit }} {{Liber |Ante=Caput IV |AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput IV |Post=Caput VI |PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput VI }} In superi...'</comment>
      <origin>272510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26826" sha1="9sb1e1qy7h6onowi760kinhu9gneb7k" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Benedictus de Spinoza
|OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus'''
|OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus
|Annus=1670
|SubTitulus= Caput V : De ratione, cur caeremoniae institutae fuerint,&lt;br /&gt; et de fide historiarum, nempe, qua ratione,&lt;br /&gt;et quibus ea necessaria sit
}}
{{Liber
|Ante=Caput IV
|AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput IV
|Post=Caput VI
|PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput VI
}}
In superiore capite ostendimus, legem divinam, quae homines vere beatos reddit, et veram vitam docet, omnibus esse hominibus universalem ; imo eam ex humana natura ita deduximus, ut ipsa humanae menti innata, et quasi inscripta existimanda sit. Cum autem caeremoniae, eae saltem, quae habentur in Vetere Testamento, Hebraeis tantum institutae, et eorum imperio ita accommodatae fuerint, ut maxima ex parte ab universa societate, non autem ab unoquoque exerceri potuerint, certum est, eas ad legem divinam non pertinere, adeoque nec etiam ad beatitudinem et virtutem aliquid facere ; sed eas solam Hebraeorum electionem, hoc est (per ea, quae in tertio capite ostendimus) solam corporis temporaneam foelicitatem, et imperii tranquillitatem respicere, proptereaque nonnisi stante eorum imperio, ullius usus esse potuisse. Si eae igitur in Vetere Testamento ad legem Dei referebantur, id propterea tantum fuit, quia ex revelatione vel ex fudamentis revelatis institutae fuerunt. Verum quia ratio tametsi solidissima apud communes theologos non multum valet, lubet hic haec, quae modo ostendimus Scripturae etiam authoritate confirmare ; et deinde ad majorem perspicuitatem ostendere, qua ratione, et quomodo caeremoniae ad imperium Judaerorum stabiliendum et conservandum inserviebant. Esaias nihil clarius docet, quam quod lex divina absolute sumpta significet illam legem universalem, quae in verâ vivendi ratione consistit, non autem caeremonias. Capite enim I v. 10 propheta gentem suam vocat ad Legem divinam ex se audiendam, ex qua prius omnia sacrificiorum genera secludit, et omnia festa, et tandem legem ipsam docet (vide v. 16-17), atque his paucis comprehendit, nempe in purificatione animi, et virtutis sive bonarum actionum usu seu habitu, et denique inopi auxilium ferendo. Nec minus luculentum testimonium est illud Psalmi 40 v. 7-9 ; hic enim Psaltes Deum alloquitur [heb.] ''sacrificium et munus non voluisti'' &lt;ref&gt;Est phrasis ad significandum perceptionem.&lt;/ref&gt;, ''aures mihi persodisti, holocaustum, et peccati oblationem non petiisti ; tuam voluntatem exequi, mi Deus, volui ; nam lex tua est im meis visceribus''. Vocat igitur illam tantum legem Dei, quae visceribus, vel menti inscripta est, et ab ea caeremonias secludit ; nam eae ex solo instituto, et non ex natura sunt bonae, adeoque neque mentibus inscriptae. Praeter haec alia adhuc in Scriptura reperiuntur, quae idem testantur, sed haec duo attulisse sufficit. Quod autem caeremoniae nihil ad beatitudinem juvent, sed quod tantum imperii temporaneam foelicitatem respiciant, etiam ex ipsa Scriptura constat, quae pro caeremoniis nihil nisi corporis commoda, et delicias promittit, et pro sola lege divina universali beatitudinem. In quinque enim libris, qui Mosis vulgo dicuntur, nihil aliud, ut supra diximus, promittitur, quam haec temporanea foelicitas, nempe honores, sive fama, victoriae, divitiae, deliciae, et valetudo. Et quamvis quinque illi libri, praeter caeremonias, multa moralia contineant, haec tamen in iis non continentur, tanquam documenta moralia, omnibus hominibus universalia, sed tanquam mandata ad captum, et ingenium solius hebraeae nationis maxime accommodata, et quae adeo etiam solius imperii utilitatem spectant. Ex gr. Moses non tanquam doctor aut propheta Judaeus docet, ne occidant neque furentur, sed haec tanquam legislator et princeps jubet ; non enim documenta ratione comprobat, sed jussibus poenam addit, quae pro ingenio uiuscujusque nationis variare potest et debet, ut experientia satis docuit. Sic etiam jussum de non committendo adulterio, solius rei publicae et imperii utilitatem respicit ; nam si documentum morale docere voluisset, quod non solam reipublicae utilitatem, sed animi tranquillitatem, et veram uniuscujusque beatitudinem respiceret, tum non tantum actionem externam, sed et ipsum animi consensum damnaret, ut Christus fecit, qui documenta universalia tantum docuit (vide Matth. cap. 5 v. 28), et hac de causa Christus praemium spirituale, non autem ut Moses corporeum promittit ; nam Christus, uti dixi, non ad imperium conservandum, et leges instituendum, sed ad solam legem universalem docendum missus fuit ; et hinc facile intelligimus, Christum legem Mosis minime abrogavisse, quandoquidem Christus nullas novas leges in rempublicam introducere voluerit, nec aliud magis curaverit, quam documenta moralia docere, eaque a legibus Reipublicae distinguere, idque maxime propter Pharisaeorum ignorantiam, qui putabant, illum beate vivere, qui jura Reipublicae sive legem Mosis defendebat ; cum tamen ipsa, uti diximus, nullam nisi Reipublicae rationem habuerit, nec tam ad Hebraeos docendum, quam cogendum inserviverit. Sed ad nostrum propositum revertamur, et alia Scripturae loca, quae pro caeremoniis nihil praeter corporis commoda, et pro solâ lege divina universali beatitudinem promittunt, in medium proferamus. Inter prophetas nemo clarius quam Esaias hoc docuit ; hic enim cap. 58, postquam hypocrisin damnavit, libertatem, et charitatem erga se, et proximum commendat, et pro his haec promittit [heb.] ''tunc erumptet sicuti aurora lux tua, et tua sanitas protinus efflorescet, et ibit ante te justitia tua, et gloria Dei te'' &lt;ref&gt;Hebraismus, quo tempus mortis significatur, aggregari ad populos suos, mori significat, vide Genes. cap. 49 v. 29, 33.&lt;/ref&gt; ''aggregabit'' etc. Post haec sabbatum etiam commendat, pro cujus in observando diligentia, hoc promittit [heb.] ''tunc'' &lt;ref&gt;Significat honeste delectari sicuti etiam belgice dicitur, ''met Godt, en met eere''.&lt;/ref&gt; ''cum Deo delectaberis, et te'' &lt;ref&gt;Significat imperium, tanquam equum fraeno tenere.&lt;/ref&gt; ''quitare   faciam super excelsa terrae, et faciam, ut comedas haereditatem Jacobi, tui patris, ut os Jehovae locutum est''. Videmus itaque prophetam pro libertate, et charitate mentem sanam in corpore sano, Deique gloriam etiam post mortem promittere : pro caeremoniis autem nihil nisi imperii securitatem, prosperitatem, et corporis foelicitatem. In Psalmis 15 et 24 nulla fit caeremoniarum mentio, sed tantum documentorum moralium, nimirum, quia in iis de sola beatitudine agitur, eaque sola proponitur, quamvis tamen parabolice ; nam certum est, ibi per montem Dei, ejusque tentoria, et horum inhabitationem, beatitudinem, et animi tranquillitatem, non vero montem Hierosolymae, neque Mosis tabernaculum intelligi ; haec enim loca a nemine inhabitabantur, nec nisi ab iis, qui ex sola tribu Levi erant, administrabantur. Porro omnes etiam illae Salomonis sententiae, quas in superiore capite attuli, pro solo cultu intellectus et sapientiae, veram promittunt beatitudinem, nempe, quod ex ea tandem timor Dei intelligetur, et Dei scientia invenietur. Quod autem Hebraei post destructum eorum imperium non tenentur caeremonias exercere, patet ex Jeremia, qui, ubi urbis vastationem prope instare vidit, et praedicat, ait ''Deum eos tantum diligere, qui sciunt et intelligunt, quod ipse exercet misericordiam, judicium, et justitiam in mundo ; adeoque in posterum non nisi eos, qui haec norunt, laude dignos aestimandos esse'' (vide cap. 9 v. 23), quasi diceret, Deum post urbis vastationem nihil singulare a Judaeis exigere, nec aliud ab iisdem in posterum petere praeter legem naturalem, quâ omnes mortales tenentur. Novum praeterea Testamentum hoc ipsum plane confirmat, in eo enim, uti diximus, documenta tantum moralia docentur, et pro iis regnum coeleste promittitur, caeremonias autem, postquam Euangelium aliis etiam gentibus, qui alterius Reipublicae jure tenebantur, praedicari incepit, missas fecerunt apostoli ; quod autem Pharisaei post amissum imperium eas, aut saltem magnam earum partem retinuerint, id magis animo Christianis adversandi, quam Deo placendi fecerunt. Nam post primam urbis vastationem, cum Babylonem captivi ducti fuerunt, quia tum in sectas non erant, quod sciam, divisi, statim caeremonias neglexerunt, imo toti legi Mosis valedixerunt, patriaeque jura oblivioni, ut plane superflua, tradiderunt, et se cum caeteris nationibus immiscere inceperunt, ut ex Hezdra, et Nehemia satis superque constat ; quare non dubium est, quin Judaei, jam post dissolutum imperium, lege Mosis non magis teneantur, quam antequam eorum societas, et Respublica inceperit ; dum enim inter alias Nationes, ante exitum ex Aegypto vixerunt, nullas leges peculiares habuerunt, nec ullo, nisi naturali jure, et sine dubio, etiam jure Reipublicae, in qua vivebant, quatenus legi divinae naturali non repugnabat, tenebantur. Quod autem Patriarchae Deo sacrificaverunt, id fecisse puto, ut suum animum, quem a pueritia sacrificiis assuetum habebant, magis ad devotionem incitarent ; omnes enim homines a tempore Enos sacrificiis plane consueverant, ita ut iis solis maxime ad devotionem incitarentur. Patriarchae igitur non ex jure aliquo divino imperante, vel ex universalibus fundamentis legis divinae edocti, sed ex sola illius temporis consuetudine, Deo sacrificaverunt, et si ex alicujus mandato id fecerunt, mandatum illud nullum aliud fuit, quam jus Reipublicae, in quâ vivebant, quo etiam (ut jam hic, et etiam capite tertio, cum de Malkitsedek loquuti sumus, notavimus) tenebantur.

His puto, me meam sententiam Scripturae authoritate confirmavisse ; superest jam ostendere, quomodo et qua ratione caeremoniae inserviebant ad imperium Hebraeorum conservandum, et stabiliendum ; quod quam paucissimis potero, ex universalibus fundamentis ostendam. Societas non tantum ad secure ab hostibus vivendum, sed etiam ad multarum rerum compendium faciendum, perutilis est, et maxime etiam necessaria ; nam, nisi homines invicem operam mutuam dare velint, ipsis et ars, et tempus deficeret ad se, quoad ejus fieri potest, sustentandum ,et conservandum. Non enim omnes ad omnia aeque apti sunt, nec unusquisque potis esset ad ea comparandum, quibus solus maxime indiget. Vires, et tempus, inquam, unicuique deficerent, si solus deberet arare, feminare, metere, molere, coquere, texere, fuere, et alia perplurima, ad vitam sustentandum efficere, ut jam taceam artes, et scientias, quae etiam ad perfectionem humanae naturae, ejusque beatitudinem sunt summe necessariae. Videmus enim eos, qui barbare sine politiâ vivunt, vitam miseram, et paene brutalem agere, nec tamen pauca illa, misera et impolita, quae habent, sine mutua opera, qualis qualis ea sit, sibi comparant. Jam si homines a natura ita essent constituti, ut nihil nisi id, quod vera ratio indicat, cuperent, nullis sane legibus indigeret societas, sed absolute sufficeret, homines vera documenta moralia docere, ut sponte integro et liberali animo id, quod vere utile est, agerent. Verum longe aliter cum humana natura constitutum est ; omnes quidem suum utile quaerunt, at minime ex sanae rationis dictamine, sed perplurimum ex sola libidine, et animi affectibus abrepti (qui nullam temporis futuri, aliarumque rerum rationem habent) res appetunt, utilesque judicant. Hinc fit, ut nulla societas possit substitere, absque imperio, et vi, et consequenter legibus, quae hominum libidinem, atque effraenatum impetum moderentur, et cohibeant : non tamen humana natura patitur absolute se cogi, ut Seneca Tragicus ait, violenta imperia nemo continuit diu ; moderata durant : quamdiu enim homines ex solo metu agunt, tamdiu id, quod maxime nolunt, faciunt, nec rationem utilitatis et necessitatis rei agendae tenent, sed id tantum curant, ne capitis, aut supplicii rei sint scilicet. Imo non possunt malo, aut damno imperatoris, quamvis cum suo magno etiam malo non tamen laetari, ipsique omnia mala non cupere, et, ubi poterunt, adferre. Homines deinde nihil minus pati possunt, quam suis aequalibus servire, et ab iis regi. Denique nihil difficilius, quam libertatem hominibus semel concessam iterum adimere. Ex his sequitur primo, quod vel tota societas, si fieri potest, collegialiter imperium tenere debet, ut sic omnes sibi, et nemo suo aequali servire teneatur, vel, si pauci, aut unus solus imperium teneat, is aliquid supra communem humanam naturam habere, vel saltem summis viribus conari debet, vulgo id persuadere. Deinde leges in quocunque imperio ita institui debent, ut homines non tam metu, quam spe alicujus boni, quod maxime cupiunt, retineantur ; hoc enim modo unusquisque cupide suum officium faciet. Denique quoniam obedientia in eo consistit, quod aliquis mandata ex sola imperantis authoritate exequatur, hinc sequitur eandem in societate, cujus imperium penes omnes est, et leges ex communi consensu sanciuntur, nullum locum habere, et, sive in tali societate leges augeantur, vel minuantur, populum nihilominus aeque liberum manere, quia non ex authoritate alterius, sed ex proprio suo consensu agit. At contra accidit, ubi unus solus imperium absolute tenet ; nam omnes ex sola authoritate unius mandata imperii exequuntur, adeoque, nisi ita ab initio educati fuerint, ut ab ore imperantis pendeant, difficile is poterit, ubi opus erit, novas leges instituere, et libertatem semel concessam populo adimere.

His sic universaliter consideratis, ad Hebraeorum rempublicam descendamus. Hi cum primum Egypto exiverunt, nullo alterius nationis jure amplius tenebantur, adeoque iis licebat, novas leges ad libitum sancire, sive nova jura constituere, et imperium, ubicunque locorum vellent, tenere et, quas terra vellent, occupare. Attamen ad nihil minus erant apti, quam ad jura sapienter constituendum, et imperium penes sese collegialiter retinendum ; rudis fere ingenii omnes erant, et misera servitute confecti. Imperium igitur penes unum tantum manere debuit, qui caeteris imperaret, eosque vi cogeret, et qui denique leges praescriberet, et imposterum eas interpretaretur. Hoc autem imperium Moses facile retinere potuit, quia divina virtute supra caeteros excellebat, et se eam habere populo persuasit, multisque testimoniis ostendit (vide Exodi cap. 14 vers. ultimo, et cap. 19 v. 9) ; is itaque virtute, qua pollebat, divinâ jura constituit, et populo praescripsit : at in iis summam curam gessit, ut populus, non tam metu, quam spontè suum officium faceret ; ad quod haec duo eum maxime cogebant, populi scilicet ingenium contumax (quod sola vi cogi non patitur), et instans bellum ; ubi, ut res prospere cedant, milites magis hortari, quam poenis, et minis territare necesse est : sic enim unusquisque magis studet virtute, et magnanimitate animi clarere, quam supplicium tantum vitare. Hac igitur de causâ Moses virtute, et jussu divino religionem in rempublicam introduxit, ut populus non tam ex metu, quam devotione suum officium faceret. Deinde eos beneficiis obligavit, et divinitus multa in futurum promisit, nec leges admodum severas sancivit, quod unusquisque, qui iis studuit, facile nobis concedet, praecipue si ad circumstantias, quae ad aliquem reum damnandum requirebantur, attenderit. Denique, ut populus, qui sui juris esse non poterat, ab ore imperantis penderet, nihil hominibus scilicet servituti assuetis ad libitum agere concessit ; nihil enim populus agere poterat, quin simul teneretur legis recordari, et mandata exequi, quae a solo imperantis arbitrio pendebant ; non enim ad libitum, sed secundum certum, et determinatum jussum legis licebat arare, seminare, metere, item nec aliquid comedere, induere, neque caput, et barbam radere, neque laetari, nec absolute aliquid agere licebat, nisi secundum jussa, et mandata in legibus praescripta, nec hoc tantum, sed etiam in postibus, manibus, et inter oculos signa quaedam habere tenebantur, quae eos semper obedientiam monerent. Hic igitur scopus caeremoniarum fuit, ut homines nihil ex proprio decreto, sed omnia ex mandato alterius agerent, et continuis actionibus, et meditationibus faterentur, se nihil prorsus sui, sed omnino alterius juris esse : ex quibus omnibus luce clarius constat, caeremonias ad beatitudinem nihil facere, et illas Veteris Testamenti, imo totam legem Mosis nihil aliud, quam Hebraeorum imperium, et consequenter nihil praeter corporis commoda spectavisse. Quod autem ad christianorum caeremonias attinet, nempe baptismum, coenam dominicam, festa, orationes externas, et si quae adhuc aliae, quae toti christianismo communes sunt, semperque fuerunt, si eae unquam a Christo, aut ab apostolis institutae sunt (quod adhuc mihi non satis constat), eae nonnisi ut universalis Ecclesiae signa externa institutae sunt, non autem ut res, quae ad beatitudinem aliquid faciunt, vel quae aliquid sanctimoniae in se habeant ; quare, quamvis hae caeremoniae non ratione imperii, ratione tamen integrae societatis tantum institutae sunt ; adeoque ille, qui solus vivit, iis minime tenetur ; imo, qui in imperio, ubi christiana religio interdicta est, vivit, is ab his caeremoniis abstinere tenetur, et nihilominus poterit beate vivere. Hujus rei exemplum in regno Japonensium habetur, ubi christiana religio interdicta est, et Belgae, qui ibi habitant, ex mandato societatis Indiae Orientalis ab omni externo cultu abstinere tenentur ; nec hoc alia authoritate jam confirmare puto ; et quamvis non difficile foret, hoc ipsum etiam ex fundamentis Novi Testamenti deducere, et forte claris insuper testimoniis ostendere, haec tamen libentius missa facio, quia ad alia festinat animus. Pergo itaque ad id, de quo secundo loco in hoc capite agere constitui ; scilicet quibus, et qua ratione fides historiarum in Sacris contentarum necessaria sit : Ut autem hoc lumine naturali investigetur, sic procedendum videtur.

Si quis hominibus aliquid suadere, vel dissuadere vult, quod per se notum non est, is, ut id iidem amplectantur, rem suam ex concessis deducere, eosque experientia vel ratione convincere debet, nempe ex rebus, quas per sensus experti sunt, in natura contingere, vel ex axiomatibus intellectualibus per se notis : at ni experientia talis sit, ut clare, et distincte intelligatur, quamvis hominem convincat, non tamen poterit ipsa intellectum aeque afficere, ejusque nebulas dissipare, ac cum res docenda ex solis axiomatibus intellectualibus, hoc est, ex sola virtute intellectus, ejusque in percipiendo ordine, deducitur, praesertim si quaestio de re spirituali, et quae sub sensus nullo modo cadit, sit. Verum quia ad res ex solis notionibus intellectualibus deducendum, longa perceptionum concatenatio saepissime requiritur, et praeterea etiam summa praecautio, ingenii perspicacitas, et summa continentia, quae omnia raro in hominibus reperiuntur, ideo homines ab experientia doceri malunt, quam omnes suas perceptiones ex paucis axiomatibus deducere, et invicem concatenare ; unde sequitur, quod si quis doctrinam aliquam integram nationem, ne dicam, universum humanum genus docere, et ab omnibus in omnibus intelligi vult, is rem suam solâ experientiâ confirmare tenetur, rationeque suas, et rerum docendarum definitiones ad captum plebis, quae maximam humani generis partem componit, maxime accommodare, non autem eas concatenare, neque definitiones, prout ad rationes melius concatenandum inserviunt, tradere ; alias doctis tantum scribet, hoc est, a paucissimis tantum hominibus, si cum reliquis comparentur, poterit intelligi. Cum itaque tota Scriptura in usum integrae nationis prius, et tandem universi humani generis revelata fuerit, necessario ea, quae in ipsa continentur, ad captum plebis maxime accommodari debuerunt, et solâ experientiâ comprobari. Rem clarius explicemus. Quae Scriptura docere vult, quae solam speculationem spectant, haec potissimum sunt, nempe dari Deum, sive ens, quod omnia fecit, et summâ sapientiâ dirigit, et sustentat, et quod hominum summam habet curam, nempe eorum, qui piè et honestè vivant : reliquos autem multis suppliciis punit, et a bonis segregat. Atque haec Scriptura sola experientia comprobat, nempe iis, quas narrat, historiis, nec ullas harum rerum definitiones tradit, sed omnia verba, et rationes captui plebis accommodat. Et quamvis experientia nullam harum rerum claram cognitionem dare possit, nec docere, quid Deus sit, et qua ratione res omnes sustentet, et dirigat, hominumque curam habeat, potest tamen homines tantum docere, et illuminare, quantum ad obedientiam, et devotionem eorum animis imprimendum sufficit. Atque ex his satis clare constare puto, quibus, et qua ratione fides historiarum in Sacris contentarum necessaria sit : ex modo ostensis enim evidentissime sequitur, earum notitiam, et fidem vulgo, cujus ingenium ad res clare, et distincte percipiendum non valet, summe esse necessariam. Deinde, eum, qui eas negat, quia non credit Deum esse, neque eum rebus, et hominibus providere, impium esse : qui autem eas ignorat, et nihilominus lumine naturali novit, Deum esse, et quae porro diximus, et deinde veram vivendi rationem habet, beatum omnino esse, imo vulgo beatiorem, quia praeter veras opiniones, clarum insuper, et distinctum habet conceptum : denique sequitur, eum, qui has historias Scripturae ignorat, nec lumine naturali aliquid novit, si non impium, sive contumacem, inhumanum tamen esse, et paene brutum, nec ullum Dei donum habere. Verum hic notandum, nos cum dicimus, notitiam historiarum vulgo summe esse necessariam, non intelligere notitiam omnium prorsus historiarum, quae in Sacris Literis continentur, sed tantum earum, quae praecipue sunt, et quae solae, sine reliquis, doctrinam, quam modo diximus, evidentius ostendunt, hominumque animos maxime movere possunt. Nam, si omnes Scripture historiae necessariae essent ad ejus doctrinam probandam, nec conclusio elici posset, nisi ex universali consideratione omnium prorsus historiarum, quae in ipsa continentur, tum sane ejus doctrinae demonstratio, et conclusio non tantum plebis, sed absolute humanum captum, et vires superaret ; quis enim ad tam magnum numerum historiarum simul attendere posset, et ad tot circumstantias, et partes doctrinae, quae ex tot tamque diversis historiis deberet elici. Ego saltem mihi non possum persuadere, quod homines illi, qui nobis Scripturam, prout eam habemus, reliquerunt, tanto ingenio abundaverint, ut talem demonstrationem investigare potuerint, et multo minus, quod doctrina Scripturae non posset intelligi, nisi auditis litibus Isaaci, Achitophelis consiliis Absolomo datis, et bello civili Judaeorum, et Israëlitarum, et aliis ad hunc modum Chronicis ; aut quod primis Judaeis, qui tempore Mosis vixerunt, ipsa doctrina ex historiis non aeque facile demonstrari potuerit, ac iis, qui tempore Hesdrae vixerunt. Sed de his fusius in sequentibus. Vulgus itaque eas tantum historias, quae maxime eorum animos ad obendientiam et devotionem movere possunt, scire tenetur. At ipsum vulgus non satis aptum est ad faciendum de iis judicium, utpote quod magis narrationibus, et rerum singulari et inexpectato eventu, quam ipsa historiarum doctrinâ delectatur : atque hac de causa praeter lectionem historiarum Pastoribus sive Ecclesiae ministris insuper indiget, qui ipsum pro imbecillitate ejus ingenii doceant. Attamen ne a nostro proposito divagemur, sed id, quod praecipue intendebamus ostendere, concludamus, nempe fidem historiarum, quaecunque demus eae sint, ad legem divinam non pertinere, nec homines per se beatos reddere, neque ullam utilitatem, nisi ratione doctrinae, habere, qua sola ratione aliae historiae aliis praestantiores possunt esse. Narrationes igitur in Vetere, et Novo Testamento contentae, reliquis profanis, &amp; ipsae etiam inter se, unae aliis praestantiores sunt, pro ratione salutarium opinionum, quae ex iis sequuntur. Quare si historias Sacrae Scripturae legerit, eique in omnibus fidem habuerit, nec tamen ad doctrinam, quam ipsa iisdem docere intendit, attenderit, nec vitam emendaverit, perinde ipsi est, ac si Alcoranum, aut poëtarum fabulas scenicas, aut saltem communia chronica ea attentione, qua vulgus solet, legisset ; et contra, uti diximus, is, qui eas plane ignorat, et nihilominus salutares habet opiniones, veramque vivendi rationem, is absolute beatus est, et revera Christi Spiritum in se habet. At Judaei contra plane sentiunt ; statuunt enim veras opiniones, veramque vivendi rationem nihil prodesse ad beatitudinem, quamdiu homines eas ex solo lumine naturali amplectuntur, et non ut documenta Mosi prophetice revelata : hoc enim Maimonides cap. 8 Regum lege 11 aperte his verbis audet affirmare, [heb.] ''omnis, qui ad se suscipit'' &lt;ref&gt;NB. Judaeos putare, Deum Noae septem praecepta dedisse, et iis solis omnes nationes teneri : Hebraeae autem soli alia perplurima praeterea dedisse, ut eam beatiorem reliquis faceret.&lt;/ref&gt; ''septem praecepta, et ea diligenter exequutus fuerit, is ex piis Nationum est, et haeres futuri mundi : videlicet si ipsa susceperit et exequutus fuerit, propterea, quod Deus ea in lege praeceperit, et quod nobis per Mosen revelaverit, quod filiis Noae eadem antea praecepta fuerunt, sed si ea a ratione ductus exequutus fuerit, hic non est incola, nec ex piis, nec ex scientibus Nationum''. Haec sunt verba Maimonidis, quibus R. Joseph filius Shem Tob in suo libro, quem vocat Kebod Elohim, seu ''gloriam Dei'' addit, quod quamvis Aristoteles (quem summam Ethicam scripsisse putat, et supra omnes aestimat) nihil eorum, quae ad veram Ethicam spectant, et quae etiam in sua Ethica amplexus est, omisisset, sed omnia diligenter exequutus fuisset, hoc tamen ipsi ad salutem prodesse non potuit, quia ea, quae docet, non amplexus est, ut documenta divina prophetice revelata, sed ex solo dictamine rationis. Verum haec omnia mera esse figmenta, et nullis rationibus, neque Scripturae authoritate suffulta, unicuique haec attente legenti satis constare existimo, quare ad eandem rem refutandum, ipsam recenfuisse sufficit ; nec etiam eorum sententiam hic refutare in animo est, qui nimirum statuunt, lumen naturale nihil sani de iis, quae ad veram salutem spectant, docere posse ; hoc enim ipsi, qui nullam sanam rationem sibi concedunt, nulla etiam ratione probare possunt ; et si aliquid supra rationem se habere venditant, id merum est figmentum, et longe infra rationem, quod jam satis eorum communis vivendi modus indicavit. Sed de his non est opus apertius loqui. Hoc tantum addam, nos neminem, nisi ex operibus cognoscere posse ; qui itaque his fructibus abundaverit, scilicet charitate, gaudio, pace, longanimitate, benignitate, bonitate, fide, mansuetudine, et continentia, adversus quos (ut Paulus in epistola ad Galatas cap. 5 v. 22 ait) lex non est posita, is, sive ex sola ratione, sive ex sola Scriptura edoctus sit, a Deo revera edoctus est, et omnino beatus. His itaque omnia, quae circa legem divinam agere constitueram, absolvi.

====Adnotationes====

{{finis}}</text>
      <sha1>9sb1e1qy7h6onowi760kinhu9gneb7k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tractatus theologico-politicus/Caput VI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83743</id>
    <revision>
      <id>272511</id>
      <timestamp>2026-06-25T11:36:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36634-13</username>
        <id>32742</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Benedictus de Spinoza |OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus''' |OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus |Annus=1670 |SubTitulus= Caput VI : De miraculis }} {{Liber |Ante=Caput V |AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput V |Post=Caput VII |PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput VII }} Sicuti scientiam illam, quae captum humanum superat, divinam, sic opus, cujus causa vulgo ignoratur, divinum, sive Dei opus vo...'</comment>
      <origin>272511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36671" sha1="815svn49j59dsr89gvy5m92p9g65ae9" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Benedictus de Spinoza
|OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus'''
|OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus
|Annus=1670
|SubTitulus= Caput VI : De miraculis
}}
{{Liber
|Ante=Caput V
|AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput V
|Post=Caput VII
|PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput VII
}}
Sicuti scientiam illam, quae captum humanum superat, divinam, sic opus, cujus causa vulgo ignoratur, divinum, sive Dei opus vocare consueverunt homines : vulgus enim tum Dei potentiam et providentiam quam clarissime constare putat, cum aliquid in natura insolitum, et contra opinionem, quam ex consuetudine de naturâ habet, contingere videt ; praesertim si id in ejus lucrum aut commodum cesserit, et ex nulla re clarius existentiam Dei probari posse existimat, quam ex eo, quod natura, ut putant, suum ordinem non servet ; et propterea illos omnes Deum, aut saltem Dei providentiam tollere putant, qui res, et miracula per causas naturales explicant, aut intelligere student : Existimant scilicet, Deum tamdiu nihil agere, quamdiu natura solito ordine agit, et contra, potentiam naturae et causas naturales tamdiu esse otiosas, quamdiu Deus agit ; duas itaque potentias numero ab invicem distinctas imaginantur, scilicet, potentiam Dei, et potentiam rerum naturalium, a Deo tamen certo modo determinatam, vel (ut plerique magis hodierno tempore sentiunt) creatam. Quid autem per utramque, et quid per Deum et naturam intelligant, nesciunt sane, nisi quod Dei potentiam tanquam regiae cujusdam majestatis imperium, naturae autem tanquam vim et impetum imaginentur. Vulgus itaque opera naturae insolita vocat miracula, sive Dei opera, et partim ex devotione, partim ex cupiditate adversandi iis, qui scientias naturales colunt, rerum causas naturales nescire cupit, et ea tantum audire gestit, quae maxime ignorat, quaeque propterea maxime admiratur. Videlicet, quia nulla alia ratione, nisi causas naturales tollendo, resque extra naturae ordinem imaginando, Deum adorare, omniaque ad ejus imperium et voluntatem referre potest, nec Dei potentiam magis admiratur, nisi dum potentiam naturae a Deo quasi subactam imaginatur. Quod quidem originem duxisse videtur a primis Judaeis, qui ut Ethnicos sui temporis, qui Deos visibiles adorabant, videlicet Solem, Lunam, Terram, Aquam, Aërem etc. convincerent, iisque ostenderent, Deos illos imbecilles et inconstantes, sive mutabiles, et sub imperio Dei invisibilis esse, miracula sua narrabant, quibus insuper conabantur ostendere, totam naturam ex Dei, quem adorabant, imperio in eorum tantum commodum dirigi, quod quidem hominibus adeo arrisit, ut in hoc usque tempus miracula fingere non cessaverint, ut ipsi Deo dilectiores reliquis, causaque finalis, propter quam Deus omnia creavit, et continuo dirigit, crederentur. Quid sibi vulgi stultitia non arrogat, quod nec de Deo, nec de natura ullum sanum habet conceptum, quod Dei placita cum hominum placitis confundit, et quod denique naturam adeo limitatam fingit, ut hominem ejus praecipuam partem esse credat. His vulgi de natura, et miraculis opiniones, et praejudicia satis prolixe enarravi ; attamen, ut rem ordine edoceam, ostendam
I. Nihil contra naturam contingere, sed ipsam aeternum fixum, et immutabilem ordinem servare, et simul, quid per miraculum intelligendum sit.
II. Nos ex miraculis, nec essentiam nec existentiam, et consequenter, nec providentiam Dei posse cognoscere, sed haec omnia longe melius percipi ex fixo et immutabili naturae ordine.
III. Ex aliquot Scripturae exemplis ostendam, ipsam Scripturam per Dei decreta et volitiones, et consequenter providentiam nihil aliud intelligere, quam ipsum naturae ordinem, qui ex ejus aeternis legibus necessario sequitur.
IV. Denique de modo miracula Scripturae interpretandi, et de iis, quae praecipue circa miraculorum narrationes notari debeant, agam. Et haec praecipua sunt, quae ad hujus capitis argumentum spectant, et quae praeterea ad intentum totius hujus operis non parum inservire existimo. Ad primum quod attinet, id facile ostenditur ex iis, quae in cap. IV circa legem divinam demonstravimus ; nempe, omne id, quod Deus vult sive determinat, aeternam necessitatem et veritatem involvere ; ostendimus enim ex eo, quod Dei intellectus a Dei voluntate non distinguitur, idem nos affirmare, cum dicimus Deum aliquid velle, ac cum dicimus, Deum id ipsum intelligere ; quare eadem necessitate, qua ex natura et perfectione divina sequitur, Deum rem aliquam, ut est, intelligere, ex eadem sequitur, Deum eandem, ut est, velle. Cum autem nihil, nisi ex solo divino decreto necessario verum sit, hinc clarissime sequitur, leges naturae universales mera esse decreta Dei, quae ex necessitate et perfectione naturae divinae sequuntur. Si quid igitur in natura contingeret, quod ejus universalibus legibus repugnaret, id decreto, et intellectui, et naturae divinae necessario etiam repugnaret ; aut si quis statueret, Deum aliquid contra leges naturae agere, is simul etiam cogeretur statuere, Deum contra suam naturam agere, quo nihil absurdius. Idem etiam facile ex hoc posset ostendi, quod nimirum potentia naturae sit ipsa divina potentia et virtus ; divina autem potentia sit ipsissima Dei essentia, sed hoc impraesentiarum libentius omitto. Nihil igitur &lt;ref&gt;NB. Me hic per Naturam non intelligere solam materiam, ejusque affectiones, sed praeter materiam, alia infinita.&lt;/ref&gt; in natura contingit, quod ipsius legibus universalibus repugnet ; at nec etiam aliquid, quod cum iisdem non convenit, aut ex iisdem non sequitur : nam quicquid fit, per Dei voluntatem et aeternum decretum fit, hoc est, ut jam ostendimus, quicquid fit, id secundum leges et regulas, quae aeternam necessitatem et veritatem involvunt, fit ; natura itaque leges et regulas, quae aeternam necessitatem et veritatem involvunt, quamvis omnes nobis notae non sint, semper tamen observat, adeoque etiam fixum atque immutabilem ordinem ; nec ulla sana ratio suadet, naturae limitatam potentiam et virtutem tribuere, ejusque leges ad certa tantum, et non ad omnia aptas, statuere ; nam, cum virtus, et potentiae naturae sit ipsa Dei virtus et potentia, leges autem et regulae naturae ipsa Dei decreta, omnino credendum est, potentiam naturae infinitam esse, ejusque leges adeo latas, ut ad omnia, quae ab ipso divino intellectu concipiuntur, se extendant ; alias enim, quid aliud statuitur, quam quod Deus naturam adeo impotentem creaverit, ejusque leges et regulas adeo steriles statuerit, ut saepe de novo ei subvenire cogatur, si eam conservatam vult, et ut res ex voto succedant, quod sane a ratione alienissimum esse existimo. Ex his itaque, quod in natura nihil contingit, quod ex ejus legibus non sequitur, et quod ejus leges ad omnia, quae et ab ipso divino intellectu concipiuntur, se extendunt, et quod denique natura fixum atque immutabilem ordinem servat, clarissime sequitur, nomen miraculi non nisi respective ad hominum opiniones posse intelligi, et nihil aliud significare, quam opus, cujus causam naturalem exemplo alterius rei solitae explicare non possumus, vel saltem ipse non potest, qui miraculum scribit aut narrat. Possem quidem dicere, miraculum esse id, cujus causa ex principiis rerum naturalium lumine naturali notis explicari nequit ; verum, quoniam miracula ad captum vulgi facta fuerunt, quod quidem principia rerum naturalium plane ignorabat, certum est, antiquos id pro miraculo habuisse, quod explicare non poterant eo modo, quo vulgus res naturales explicare solet, recurrendo scilicet ad memoriam, ut alterius rei similis, quam sine admiratione imaginari solet, recordetur ; tum enim vulgus rem aliquam se satis intelligere existimat, cum ipsam non admiratur. Antiqui itaque, et omnes fere in hoc usque tempus nullam praeter hanc normam miraculi habuerunt ; quare non dubitandum, quin in Sacris Literis multa tanquam miracula narrentur, quorum causae ex principiis rerum naturalium notis facile possunt explicari, ut jam supra innuimus in cap. II, cum de eo, quod sol steterit tempore Josuae, et quod retrogradatus fuerit tempore Achaz, loquuti sumus ; sed de his mox prolixius agemus, nempe circa miraculorum interpretationem, de quâ in hoc capite agere promisi. Hic jam tempus est, ut ad secundum transeam, nempe ut ostendam, nos ex miraculis nec Dei essentiam, nec existentiam, nec providentiam posse intelligere, sed contra haec longe melius percipi ex fixo atque immutabili naturae ordine ; ad quod demonstrandum sic procedo. Cum Dei existentia non sit per se nota &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 6. — ''Adnotatio 6.'' De Dei existentia, et consequenter de omnibus dubitamus, quamdius ipsius Dei non claram et distinctam, sed confusam habemus ideam. Nam ut ille, qui naturam trianguli non recte novit, nescit ejus tres angulos aequales esse duobus rectis, sic is, qui naturam divinam confuse concipit, non videt, quod ad Dei naturam pertineat existere. At ut Dei natura clare, et distincte a nobis possit concipi, necesse est, ut ad quasdam notiones simplicissimas, quas communes vocant, attendamus, et cum iis illa, quae ad divinam naturam pertinent, concatenemus, atque tum primum perspicuum nobis fit, Deum necessario existere, et ubique esse, tumque simul apparet, omnia, quae concipimus, Dei naturam in se involvere, perque eandem concipi, et denique omnia illa vera esse, quae adaequate concipimus. Sed de his vide prolegomenon libri, cui titulus est Principia philosophiae more geometrico demonstrata.&lt;/ref&gt;, debet necessario concludi ex notionibus, quarum veritas adeo firma et inconcussa sit, ut nulla dari neque concipi possit potentia, a qua possint immutari : nobis saltem ab eo tempore, quo ex iis Dei existentiam concludimus, ita apparere debent, si ex ipsis eam extra omnem dubitationis aleam concludere volumus : nam si possemus concipere, ipsas notiones ab aliqua potentia, quaecunque demum ea fuerit, mutari posse, tum de earum veritate dubitaremus, et consequenter etiam de nostra conclusione, nempe de Dei existentia, nec de ulla re unquam poterimus esse certi. Deinde nihil cum natura convenire, vel ei repugnare scimus, nisi id, quod ostendimus, cum istis principiis convenire, vel iis repugnare ; quare, si concipere possemus aliquid in natura ab aliqua potentia (quaecunque demum ea fuerit) posse fieri, quod naturae repugnet, id primis istis notionibus repugnabit, adeoque id ut absurdum rejiciendum, vel de primis notionibus (ut modo ostendimus) et consequenter de Deo, et de omnibus quomodocunque perceptis, dubitandum. Longe igitur abest, ut miracula, quatenus per id intelligitur opus, quod ordini naturae repugnet, nobis Dei existentiam ostendant, cum contra nos de eadem dubitare facerent, quando absque iis absolute de ipsa possemus esse certi, nempe quando scimus, omnia naturae certum atque immutabilem ordinem sequi. At ponatur, id esse miraculum, quod per causas naturales explicari non potest, quod quidem duobus modis potest intelligi, vel quod causas naturales quidem habet, quae tamen ab humano intellectu investigari non possunt, vel quod nullam causam, praeter Deum, sive Dei voluntatem agnoscit : Verum quia omnia, quae per causas naturales fiunt, ex sola Dei potentia et voluntate etiam fiunt, necessario huc tandem perveniendum, nempe, miraculum, sive id causas naturales habeat, sive minus, opus esse, quod per causam explicari non potest, hoc est opus, quod captum humanum superat ; sed ex opere, et absolute ex eo, quod nostrum captum superat, nihil intelligere possumus. Nam quicquid clare et distincte intelligimus, id per se, vel per aliud, quod per se clare et distincte intelligitur, nobis debet innotescere. Quare ex miraculo, sive opere, quod nostrum captum superat, nec Dei essentiam, nec existentiam, nec absolute aliquid de Deo, et naturâ intelligere possumus, sed contra, cum omnia a Deo determinata et sancita scimus esse, et operationes naturae ex Dei essentiâ consequi, naturae vero leges Dei aeterna decreta et volitiones esse, absolute concludendum, nos eo melius Deum, Deique voluntatem cognoscere, quo melius res naturales cognoscimus, et clarius intelligimus, quomodo a prima sua causa dependent, et quomodo secundum aeternas naturae leges operantur. Quare ratione nostri intellectus, longe meliore jure ea opera, quae clare et distincte intelligimus, Dei opera vocanda, et ad Dei voluntatem referenda, quam ea, quae plane ignoramus, quamvis imaginationem valde occupent, et homines in admirationem sui rapiant ; quandoquidem ea sola naturae opera, quae clare et distincte intelligimus, Dei cognitionem reddunt sublimiorem, et Dei voluntatem et decreta quam clarissime indicant ; ii igitur plane nugantur, qui, ubi rem ignorant, ad Dei voluntatem recurrunt ; ridiculus sane modus ignorantiam profitendi. Porro quamvis ex miraculis aliquid concludere possemus, nullo tamen modo Dei existentia inde posset concludi. Nam, cum miraculum opus limitatum sit, nec unquam, nisi certam et limitatam potentiam exprimat, certum est, nos ex tali effectu non posse concludere existentiam causae, cujus potentia sit infinita, sed ad summum causae, cujus potentia major sit ; dico ad summum, potest enim etiam consequi ex multis causis simul concurrentibus opus aliquod, cujus quidem vis et potentia minor sit potentiâ omnium causarum simul, at longe major potentiâ uniuscujusque causae. At quoniam naturae leges (ut jam ostendimus) ad infinita se extendunt, et sub quadam specie aeternitatis a nobis concipiuntur, et natura secundum eas certo, atque immutabili ordine procedat, ipsae nobis eatenus Dei infinitatem, aeternitatem, et immutabilitatem aliquo modo indicant. Concludimus itaque, nos per miracula Deum, ejusque existentiam et providentiam cognoscere non posse, sed haec longe melius concludi ex naturae fixo atque immutabili ordine. Loquor in hac conclusione de miraculo, quatenus per id nihil aliud intelligitur, quam opus, quod hominum captum superat, aut superare creditur ; nam quatenus supponeretur ordinem naturae destruere, sive interrumpere, aut ejus legibus repugnare, eatenus (ut modo ostendimus) non tantum nullam Dei cognitionem dare posset, sed contra illam, quam naturaliter habemus, adimeret, et nos de Deo, et omnibus dubitare faceret. Neque hic ullam agnosco differentiam inter opus contra naturam, et opus supra naturam (hoc est, ut quidam ajunt, opus, quod quidem naturae non repugnat, attamen ab ipsa non potest produci, aut effici) ; nam cum miraculum non extra naturam, sed in ipsa natura fiat, quamvis supra naturam statuatur, tamen necesse est, ut naturae ordinem interrumpat, quem alias fixum atque immutabilem ex Dei decretis concipimus. Si quid igitur in natura fieret, quod ex ipsius legibus non sequeretur, id necessario ordini, quem Deus in aeternum per leges naturae universales in natura statuit, repugnaret, adeoque id contra naturam ejusque leges esset, et consequenter ejus fides nos de omnibus dubitare faceret, et ad atheismum duceret. Et his puto, me id, quod secundo intendebam, satis firmis rationibus ostendisse, ex quibus de novo concludere possumus, miraculum sive contra naturam, sive supra naturam, merum esse absurdum ; et propterea per miraculum in Sacris Literis nihil aliud posse intelligi, quam opus naturae, uti diximus, quod captum humanum superat, aut superare creditur. Jam antequam ad III pergam, libet prius hanc nostram sententiam, nempe, quod ex miraculis Deum non possumus cognoscere, authoritate Scripturae confirmare ; et quamvis Scriptura hoc nullibi aperte doceat, facile tamen ex ipsa potest concludi, imprimis ex eo, quod Moses (Deut. cap. 13) praecipit, ut prophetam seductorem, quamvis faciat miracula, mortis tamen damnent : sic enim ait, [heb.] et (quamvis) ''contigerit signum, et portentum, quod tibi praedixit etc., noli'' (tamen) ''assentire verbis ejus prophetae etc., quia Dominus vester Deus vos tentat etc. Propheta'' (igitur) ''ille mortis damnetur'' etc. Ex quibus clare sequitur, miracula a falsis etiam prophetis posse fieri, et homines, nisi Dei vera cognitione et amore probe sint muniti, aeque facile ex miraculis falsos Deos, ac Verum posse amplecti. Nam addit [heb.] ''quoniam Jehova vester Deus vos tentat, ut sciat, num eum amatis integro corde vestro, et animo vestro''. Deinde Israëlitae ex tot miraculis nullum de Deo sanum conceptum formare potuerunt, quod ipsa experientia testata est ; nam, cum sibi persuaderent, Mosen ab iis abiisse, numina visibilia ab Aharone petierunt, et vitulus, proh pudor ! eorum Dei fuit idea, quam tandem ex tot miraculis formaverunt. Asaph quamvis tot miracula audivisset, de Dei providentia tamen dubitavit, et fere a vera via deflexisset, nisi tandem veram beatitudinem intellexisset (vide Psal. 73). Salomon etiam, cujus tempore res Judaeorum in summo vigore erant, suspicatur omnia casu contingere. Vide Eccl. cap. 3 v. 19-21 et cap. 9 v. 2-3 etc. Denique omnibus fere prophetis hoc ipsum valde obscurum fuit, nempe, quomodo ordo naturae et hominum eventus cum conceptu, quem de providentia Dei formaverant, possent convenire, quod tamen philosophis, qui non ex miraculis, sed ex claris conceptibus res conantur intelligere, semper admodum clarum fuit, iis nimirum, qui veram foelicitatem in sola virtute, et tranquillitate animi constituunt, nec student, ut natura iis, sed contra, ut ipsi naturae pareant ; utpote qui certe sciunt, Deum naturam dirigere, prout ejus leges universales, non autem prout humanae naturae particulares leges exigunt, adeoque Deum non solius humani generis, sed totius naturae rationem habere. Constat itaque etiam ex ipsa Scriptura, miracula veram Dei cognitionem non dare, nec Dei providentiam clare docere. Quod autem in Scriptura saepe reperitur, Deum portenta fecisse, ut hominibus innotesceret, ut in Exodi cap. 10 v. 2 Deum Aegyptios illusisse, et signa sui dedisse, ut Israëlitae cognoscerent eum esse Deum, inde tamen non sequitur, miracula id revera docere, sed tantum sequitur, Judaeos tales habuisse opiniones, ut facile iis miraculis convinci possent ; supra enim in capite secundo clare ostendimus, rationes propheticas, sive quae ex revelatione formantur, non elici ex notionibus universalibus et communibus, sed ex concessis, quamvis absurdis, et opinionibus eorum, quibus res revelantur, sive quos Spiritus Sanctus convincere vult, quod multis exemplis illustravimus, et etiam testimonio Pauli, qui cum Graecis erat Graecus, et cum Judaeis Judaeus. Verum quamvis illa miracula Aegyptios, et Judaeos ex suis concessis convincere, non tamen veram Dei ideam, et cognitionem dare poterant, sed tantum facere, ut concederent, dari Numen, omnibus rebus, iis notis, potentius, deinde quod Hebraeos, quibus cum temporis omnia praeter spem foelicissime cesserunt, supra omnes curabat, non autem quod Deus omnes aeque curet ; nam hoc sola philosophia docere potest ; ideo Judaei et omnes, qui non nisi ex dissimili rerum humanarum statu et impari hominum fortuna Dei providentiam cognoverunt, sibi persuaserunt, Judaeos Deo dilectiores reliquis fuisse, quamvis tamen reliquos vera humana perfectione non superaverint, ut jam cap. III ostendimus. Ad tertium igitur pergo, ut scilicet ex Scriptura ostendam, Dei decreta et mandata, et consequenter providentiam nihil esse revera praeter naturae ordinem, hoc est, quando Scriptura dicit hoc vel illud a Deo vel Dei voluntate factum, nihil aliud revera intelligere, quam quod id ipsum secundum leges et ordinem naturae fuerit factum, non autem, ut vulgus opinatur, quod natura tamdiu cessavit agere, aut quod ejus ordo aliquamdiu interruptus fuit. At Scriptura ea, quae ad ejus doctrinam non spectant, directe non docet, quia ejus non est (ut circa legem divinam ostendimus) res per causas naturales, neque res mere speculativas docere : Quare id, quod hic volumus, ex quibusdam Scripturae Historiis, quae casu prolixius et pluribus circumstantiis narrantur, per consequentiam eliciendum est ; talium itaque aliquot in medium proferam. In libro 1 Shamuëlis cap. 9 v. 15-16 narratur, quod Deus Shamuëli revelavit, se Saulum ad eum missurum ; nec tamen Deus eum ad Shamuëlem misit, ut homines solent aliquem ad alium mittere, sed haec Dei missio nihil aliud fuit, quam ipse naturae ordo ; quaerebat nimirum Saul (ut in praedicto capite narratur) asinas, quas perdiderat, et jam absque iis domum redire deliberans, ex consilio sui famuli Shamuëlem prophetam adivit, ut ex eo sciret, ubi easdem invenire posset, nec ex tota narratione constat, Saulum aliud Dei mandatum praeter hunc naturae ordinem habuisse, ut Shamuëlem adiret. In Psalm. 105 v. 24 dicitur, quod Deus Aegyptiorum animum mutavit, ut odio haberent Israëlitas, quae etiam mutatio naturalis plane fuit, ut patet ex cap. 1 Exodi, ubi ratio non levis Aegyptiorum narratur, quae eos movit, Israëlitas ad servitutem redigere. Cap. 9 Genes. v. 13 ait Deus Noae, se iridem in nube daturum, quae etiam Dei actio nulla sane alia est, nisi radiorum solis refractio et reflexio, quam ipsi radii in aquae guttulis patiuntur. Psalmo 147 v. 18 vocatur illa venti naturalis actio et calor, quo pruina et nix liquescunt, verbum Dei ; et v. 15 dictum Dei et verbum ventus et frigus vocantur. Ventus et ignis vocantur in Psalmo 104 v. 4 legati, et ministri Dei, et alia ad hunc modum plura in Scriptura reperiuntur, quae clarissime indicant, Dei decretum, jussum, dictum, et verbum nihil aliud esse, quam ipsam naturae actionem, et ordinem. [q]uare non dubium est, quin omnia, quae in Scriptura narrantur, naturaliter contigerint, et tamen ad Deum referuntur, quia Scripturae, ut jam ostendimus, non est, res per causas naturales docere, sed tantum eas res narrare, quae imaginationem late occupant, idque ea methodo, et stylo, qui melius inservit ad res magis admirandum, et consequenter ad devotionem in animis vulgi imprimendum. Si igitur quaedam in Sacris Literis reperiuntur, quorum causas reddere nescimus, et quae praeter, imo contra ordinem naturae videntur contigisse, ea moram nobis injicere non debent, sed omnino credendum, id, quod revera contigit, naturaliter contigisse ; quod etiam ex hoc confirmatur, quod in miraculis plures circumstantiae reperiebantur, quamvis tamen non semper narrentur, pracipue cum stylo poëtico canantur ; circumstantiae, inquam, miraculorum clare ostendunt, ipsa causas naturales requirere. Nempe ut Aegyptii scabie infestarentur, opus fuit, ut Moses favillam in aërem sursum spargeret (vide Exodi cap. 9 v. 10) ; locustae etiam ex mandato Dei naturali, nempe ex vento orientali integro die et nocte stante, Aegyptiorum regionem petierunt, et vento occidentali fortissimo eandem reliquerunt (vide Exod. cap. 10 v. 14,[-] 19). Eodem etiam Dei jussu mare viam Judaeis aperuit (vide Exod. cap. 14 v. 21), nempe Euro, qui fortissime integra nocte flavit. Deinde ut Elisa puerum, qui mortuus credebatur, excitaret, aliquoties puero incumbere debuit, donec prius incaluerit, et tandem oculos aperuit (vide Regum lib. 2 cap. 4 v. 34-35). Sic etiam in Euangelio Johannis cap. 9 quaedam narratur circumstanciae, quibus Christus usus est, ad sanandum caecum, et sic alia multa in Scripturis reperiuntur, quae omnia satis ostendunt, miracula aliud, quam absolutum Dei, ut ajunt, mandatum requirere. Quare credendum, quamvis circumstanciae miraculorum, eorumque naturales causae non semper, neque omnes enarrentur, miracula tamen non sine iisdem contigisse. Quod etiam constat ex Exodi cap. 14 v. 27, ubi tantum narratur, quod ex solo nutu Mosis mare iterum intumuit, nec ulla venti mentio fit. Et tamen in Cantico (cap. 15 v. 10) dicitur, id contigisse ex eo, quod Deus vento suo (id est, vento fortissimo) flaverit ; quare haec circumstantia in historia omittitur, et miraculum ea de causa majus videtur. At forsan instabit aliquis, nos perplura in Scripturis reperire, quae nullo modo per causas naturales videntur posse explicari, ut quod peccata hominum, eorumque precationes, possunt esse pluviae terraeque fertilitatis causa, aut quod fides caecos sanare potuit, et alia ad hunc modum, quae in Bibliis narrantur. Sed ad haec me jam respondisse puto : ostendi enim, Scripturam res non docere per proximas suas causas, sed tantum res eo ordine, iisque phrasibus narrare, quibus maxime homines, et praecipue plebem ad devotionem movere potest, et hac de causa de Deo, et de rebus admodum improprie loquitur, quia nimirum non rationem convincere, sed hominum phantasiam et imaginationem afficere et occupare studet. Si enim Scriptura vastationem alicujus imperii, ut historici politici solent, narraret, id plebem nihil commoveret, at contra maxime, si omnia poëtice depingat et ad Deum referat, quod facere solet. Cum itaque Scriptura narrat, terram propter hominum peccata sterilem esse, aut quod caeci ex fide sanabantur, ea nos non magis movere debent, quam cum narrat, Deum propter hominum peccata irasci, contristari, poenitere boni promissi et facti, aut quod Deus, ex eo quod signum videt, promissi recordetur et alia perplurima, quae vel poëtice dicta sunt, vel secundum scriptoris opiniones, et praejudicia relata. Quare hic absolute concludimus, omnia, quae in Scriptura vere narrantur contigisse, ea secundum leges naturae ut omnia necessario contigisse, et si quid reperiatur, quod apodictice demonstrari potest, legibus naturae repugnare, aut ex iis consequi non potuisse, plane credendum id a sacrilegis hominibus Sacris Literis adjectum fuisse ; quicquid enim contra naturam est, id contra rationem est, et quod contra rationem, id absurdum est, ac proinde etiam refutandum. Superest jam, tantum pauca adhuc de miraculorum interpretatione notare, vel potius recolligere (nam praecipua jam dicta sunt), et uno aut altero exemplo illustrare, quod hic quarto facere promisi, idque propterea volo, ne quis, miraculum aliquod male interpretando, temere suspicetur, se aliquid in Scriptura reperisse, quod lumini naturae repugnet. Raro admodum fit, ut homines rem aliquam, ut gesta est, ita simpliciter narrent, ut nihil sui judicii narrationi immisceant. Imo, cum aliquid novi vident aut audiunt, nisi maxime a suis praeconceptis opinionibus caveant, iis plerumque ita praeoccupabantur, ut plane aliud, quam quod vident, aut contigisse audiunt, percipiant, praesertim si res acta captum narrantis, aut audientis superat, et maxime si ad ejus rem referat, ut ipsa certo modo contingat. Hinc sit, ut homines in suis chronicis et historiis magis suas opiniones, quam res ipsas actas narrent, et ut unus, idemque casus, a duobus hominibus, qui diversas habent opiniones, ita diverse narretur, ut non nisi de duobus casibus loqui videantur, et denique, ut saepe non admodum difficile sit, ex solis historiis opiniones chronographi et historici investigare. Ad hoc confirmandum multa adferre possem, tam philosophorum, qui historiam naturae scripserunt, quam chronographorum exempla, nisi id superfluum existimarem ; ex Sacra autem Scriptura unum tantum adferam, de reliquis lector ipse judicet. Tempore Josuae Hebraei (ut jam supra monuimus) cum vulgo credebant, solem motu, ut vocant, diurno moveri, terram autem quiescere, et huic praeconceptae opinioni miraculum, quod iis contigit, cum contra quinque illos reges pugnarent, adaptaverunt ; non enim simpliciter narraverunt, diem illum solito longiorem fuisse, sed solem et lunam stetisse, sive a suo motu cessavisse, quod ipsis etiam cum temporis non parum inservire poterat, ad Ethnicos, qui solem adorabant, convincendum et ipsa experientia comprobandum, solem sub alterius numinis imperio esse, ex cujus nutu ordinem suum naturalem mutare tenetur. Quare partim ex religione, partim ex praeconceptis opinionibus rem longe aliter, quam revera contingere potuit, conceperunt, atque enarraverunt. Igitur ad miracula Scripturae interpretandum, et ex eorum narrationibus intelligendum, quomodo ipsa revera contigerint, necesse est, opiniones eorum scire, qui ipsa primi narraverunt, et qui nobis ea scripto reliquerunt, et eas ab eo, quod sensus iis repraesentare potuerunt, distinguere ; alias enim eorum opiniones et judicia cum ipso miraculo, prout revera contigit, confundemus : nec ad haec tantum, sed ne etiam confundamus res, quae revera contigerunt, cum rebus imaginariis, et quae non nisi repraesentationes propheticae fuerunt, eorum opiniones scire refert. In Scriptura enim multa, ut realia narrantur, et quae etiam realia esse credebantur, quae tamen non nisi repraesentationes, resque imaginariae fuerunt ; ut quod Deus (summum ens) e coelo descenderit (vide Exodi cap. 19 v. 18 et Deut. cap. 5 v. 19), et quod mons Sinai propterea fumabat, quia Deus supra eundem descenderat, igne circumdatus, quod Elias ad coelum igneo curru, et igneis equis ascenderit ; quae sane omnia non nisi repraesentationes fuerunt, adaptatae opinionibus eorum, qui eas nobis, ut iis repraesentatae sunt, nempe ut res actuales, tradiderunt. Omnes enim, qui aliquantulum supra vulgum sapiunt, sciunt, Deum non habere dextram, neque sinistram, neque moveri, neque quiescere, neque in loco, sed absolute infinitum esse, et in eo omnes contineri perfectiones. Haec, inquam, ii sciunt, qui res ex perceptionibus puri intellectus judicant, et non prout imaginatio a sensibus externis afficitur, ut vulgus solet, quod ideo Deum corporeum, et imperium regium tenentem imaginatur, cujus solium in convexitate coeli supra stellas esse fingit, quarum a terra distantiam non admodum longam credit esse. Et his et similibus opinionibus (uti diximus) perplurimi Scripturae casus adaptati sunt, qui proinde non debent ut reales a philosophis accipi. Refert denique ad miracula, ut realiter contigerint, intelligendum, Hebraeorum phrases et tropos scire ; qui enim ad ipsos non satis attenderit, multa Scripturae affinget miracula, quae ejus scriptores nunquam enanarre cogitaverunt, adeoque non tantum res et miracula, prout revera contigerint, sed mentem etiam authorum sacrorum codicum plane ignorabit. Ex. gr. Zacharias cap. 14 v. 7 de quodam bello futuro loquens, ait [heb.] ''et dies erit unicus, Deo tantum notus, non'' (enim erit) ''dies neque nox, tempore autem vespertino lux erit''. Quibus verbis magnum miraculum praedicere videtur, et tamen iis nihil aliud significare vult, quam quod bellum toto die erit anceps, ejusque eventus Deo tantum notus, et quod tempore vespertino victoriam adipiscentur ; similibus enim phrasibus victorias et clades nationum praedicere et scribere solebant prophetae. Sicuti videmus Esaiam, qui cap. 13 vastationem Babiloniae sic depingit [heb.] ''quoniam stellae coeli, ejusque fidera, non illuminabunt luce sua, sol in ortu suo tenebrescet, et luna non emittet splendorem suae lucis'' : quae sane neminem credere existimo in vastatione illius imperii contigisse ; ut neque etiam ea, quae mox addit, nempe [heb.] ''propterea coelos contremiscere faciam, et terra e suo loco dimovebitur''. Sic etiam Esaias cap. 48 v. paenult., ut Judaeis significaret, eos Babilonia Hierosolymam secure redituros, neque in itinere sitim passuros, ait, [heb.] ''et non sitiverunt, per deserta eos duxit, aquam ex petra iis instillare fecit, petram rupit, et fluxerunt aquae''. His inquam verbis nihil aliud significare vult, quam quod Judaei fontes in desertis, ut fit, invenient, quibus sitim suam mitigabunt ; nam cum ex consensu Cyri Hierosolymam petierunt, nulla similia miracula iis contigisse constat ; et ad hunc modum perplurima in Sacris Literis occurrunt, quae tantum modi loquendi inter Judaeos fuerunt, nec opus est, omnia hic singulatim recensere ; sed tantum hoc in genere notari velim, Hebraeos his phrasibus non tantum consuevisse ornate, sed etiam et quidem maxime, devote loqui. Hac enim de causa in Sacris Literis invenitur, ''Deo benedicere'' pro ''maledicere'' (vide lib. 1 Regum cap. 1 v. 10 et Job. cap. 2 v. 9), et eadem etiam de causa omnia ad Deum referebant, et ideo Scriptura nihil nisi miracula narrare videtur, idque, cum de rebus maxime naturalibus loquitur, cujus rei  exempla aliquot jam supra retulimus ; quare credendum, cum Scriptura dicit, Deum cor Pharaonis induravisse, nihil aliud tum significari, quam quod Pharao fuit contumax. Et cum dicitur Deum fenestras coeli aperire, nihil aliud significat, quam quod multa aqua pluerit, et sic alia. Ad haec igitur, et, quod multa admodum breviter, sine ullis circumstantiis, et fere mutilate narrentur, si quis probe attenderit, nihil fere in Scriptura reperiet, quod possit demonstrari lumini naturae repugnare, et contra multa, quae obscurissima visa sunt, mediocri meditatione intelligere poterit et facile interpretari. Atque his existimo, me id, quod intenderam, satis clare ostendisse. Attamen antequam huic capiti finem dem, aliud adhuc restat, quod hic monere volo ; nempe, me alia prorsus methodo hic circa miracula processisse, quam circa prophetiam. De prophetia enim nihil affirmavi, nisi quod ex fundamentis in Sacris Literis revelatis concludere potui, at his praecipua ex solis principiis lumine naturali notis elicui, quod etiam consulto feci ; quia de prophetia, quandoquidem ipsa captum humanum superat, et quaestio mere theologica est, nihil affirmare, neque etiam scire poteram, in quo ipsa potissimum constiterit, nisi ex fundamentis revelatis ; atque adeo coactus tum sui historiam prophetiae concinare, et ex ea quaedam dogmata formare, quae me naturam prophetiae, ejusque proprietates, quoad fieri potest, docerent. At hic circa miracula, quia id, quod inquirimus (nempe an concedere possumus, aliquid in natura contingere, quod ejus legibus repugnet, aut quod ex iis non posset sequi) philosophicum plane est, nullo simili indegebam ; imo consultius duxi, hanc quaestionem ex fundamentis lumine naturali cognitis utpote maxime notis enodare.Dico, me id consultius duxisse : nam eam etiam ex solis Scripturae dogmatibus et fundamentis facile solvere potueram ; quod, ut unicuique pateat, hic paucis ostendam. Scriptura de natura in genere quibusdam in locis affirmat, eam fixum atque immutabilem ordinem servare, ut in Psal. 148 v. 6 et Jerem. cap. 31 v. 35-36. Philosophus praeterea in suo Eccl. cap. 1 v. 10 clarissime docet, nihil novi in natura contingere ; et v. 11-12 hoc idem illustrans, ait, quod, quamvis aliquando aliquid contingat, quod novum videtur, id tamen novum non est, sed in saeculis, quae antea fuerunt, et quorum nulla est memoria, contigit ; nam ut ipse ait, antiquorum nulla est apud hodiernos memoria, nec ulla etiam hodiernorum apud posteros erit. Deinde cap. 3 v. 11 dicit, Deum omnia probe in eorum tempus ordinavisse, et v. 14 se novisse, ait, quod, quicquid Deus facit, id in aeternum permanebit, nec ei aliquid addi, nec de eo aliquid subtrahi posse ; quae omnia clarissime docent, naturam fixum atque immutabilem ordinem servare, Deum omnibus saeculis nobis notis et ignotis eundem fuisse, legesque naturae adeo perfectas et fertiles esse, ut iis nihil addi neque detrahi possit, et denique miracula, non nisi propter hominum ignorantiam, ut aliquid novi, videri. Haec igitur in Scriptura expresse docentur, at nullibi, quod in natura aliquid contingat, quod ipsius legibus repugnet, aut quod ex iis nequeat sequi, adeoque neque etiam Scripturae affingendum. At haec accedit, quod miracula causas et circumstantias requirant (ut jam ostendimus), et quod non sequantur ex nescio quo imperio regio; quod vulgus Deo affingit, sed ex imperio et decreto divino, hoc est (ut etiam ex ipsa Scriptura ostendimus), ex legibus naturae ejusque ordine, et quod denique miracula etiam a seductoribus fieri possint, ut convincitur ex cap. 13 Deut. et cap. 24 v. 24 Matthaei. Ex quibus porro evidentissime sequitur, miracula res naturales fuisse, atque adeo eadem ita explicanda, ut neque nova (ut Salomonis verbo utar) neque naturae repugnantia videantur, sed, si fieri potuit, ad res naturales maxime accedentia, quod ut facilius ab unoquoque possit fieri, quasdam regulas ex sola Scriptura petitas tradidi. Attamen, quamvis dicam, Scripturam haec docere, non tamen intelligo, haec ab eadem doceri tanquam documenta ad salutem necessaria, sed tantum quo prophetae haec eadem uti nos amplexi sunt ; quare de his unicuique, prout sibi melius esse sentiet, ad Dei cultum, et religionem integro animo suscipiendum, liberum est existimare. Quod etiam Josephus sentit ; sic enim in conclusione libri II Antiquit. scribit. ''Nullus vero discredat verbo miraculi, si antiquis hominibus, et malitia privatis via salutis liquet per mare facta, sive voluntate Dei, sive sponte revelata : dum et eis, qui cum Alexandro rege Macedoniae fuerint olim, et antiquitus a resistentibus Pamphylicum mare divisum sit, et cum aliud'' iter non esset, ''transitum praebuit iis, volente Deo, per eum Persarum destruere principatum ; et hoc confitentur omnes, qui actus Alexandri scripserunt, de his itaque, sicut placuerit cuilibet, existimet.'' Haec sunt verba Josephi, ejusque de fide miraculorum judicium.


====Adnotationes====

{{finis}}</text>
      <sha1>815svn49j59dsr89gvy5m92p9g65ae9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tractatus theologico-politicus/Caput VII</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83744</id>
    <revision>
      <id>272512</id>
      <timestamp>2026-06-25T11:37:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36634-13</username>
        <id>32742</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Benedictus de Spinoza |OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus''' |OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus |Annus=1670 |SubTitulus= Caput VII : De interpretatione Scripturae }} {{Liber |Ante=Caput VI |AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput VI |Post=Caput VIII |PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput VIII }} Omnibus in ore quidem est, Sacram Scripturam verbum esse Dei, quod homines veram beatitudinem vel saluti...'</comment>
      <origin>272512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47205" sha1="i8t7c9krotrnjd0k8ozu0lsv4aukddx" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Benedictus de Spinoza
|OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus'''
|OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus
|Annus=1670
|SubTitulus= Caput VII : De interpretatione Scripturae
}}
{{Liber
|Ante=Caput VI
|AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput VI
|Post=Caput VIII
|PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput VIII
}}
Omnibus in ore quidem est, Sacram Scripturam verbum esse Dei, quod homines veram beatitudinem vel salutis viam docet : Verum re ipsa aliud planè indicant. Vulgus enim nihil minus curare videtur, quam ex documentis Sacrae Scripturae vivere, et omnes fere sua commenta pro Dei verbo venditare videmus, nec aliud studere, quam sub praetextu religionis caeteros cogere, ut secum sentiant. Videmus, inquam, Thelogos sollicitos plerumque fuisse, quomodo sua figmenta et placita ex Sacris Literis extorquere possent, et divina authoritate munire, nec aliud minore cum scrupulo majoreque cum temeritate agere, quam Scripturas sive Spiritus Sancti mentem interpretari, et si tum eos aliquid sollicitos habet, non est, quod verentur, ne Spiritui sancto aliquem errorem affingant, et a via salutis aberrent, sed ne erroris ab aliis convincantur, atque ita propria eorum sub pedibus jaceat authoritas, et ab aliis contemnantur. Quod si homines id, quod verbis de Scriptura testantur, ex vero animo dicerent, tum aliam prorsus vivendi rationem haberent, neque tot discordiae eorum mentes agitarent, neque tot odiis certarent, nec tam caeca et temeraria cupiditate interpretandi Scripturam, novaque in Religione excogitandi tenerentur : Sec contra nihil tanquam Scripturae doctrinam amplecti auderent, quod ab ipsa quam clarissime non edocerentur : et denique sacrilegi illi, qui Scripturam plurimis in locis adulterare non sunt veriti, a tanto scelere maxime cavissent, manusque sacrilegas ab iis abstinuissent. At ambitio et scelus tantum tandem potuerunt, ut religio non tam in obtemperandis Spiritus Sancti documentis, quam in defendendis hominum commentis sita sit, imo ut religio non charitate, sed disseminandis discordiis inter homines, et odio infensissimo, quod falso nomine zeli divini et ardentis studii adumbrant, propagando contineatur. Ad haec mala accessit superstitio, quae homines rationem et naturam contemnere docet, et id tantum admirari ac venerari, quod huic utrique repugnat : quare non mirum est, quod homines, ut Scripturam magis admirentur et venerentur, eam ita explicare studeant, ut his, rationi scilicet et naturae, quam maxime repugnare videatur ; ideoque in Sacris Literis profundissima mysteria latere somniant, et in iis, hoc est, in absurdis investigandis, caeteris utilibus neglectis, defatigantur, et quicquid sic delirando fingunt, id omne Spiritui Sancto tribuunt, et summa vi atque affectum impetu defendere conantur. Ita enim cum hominibus comparatum est, ut quicquid puro intellectu concipiunt, solo intellectu et ratione, quicquid contra ex animi affectibus opinantur, iisdem etiam defendant. Ut autem ab his turbis extricemur, et mentem a praejudiciis theologicis liberemus, nec temere hominum figmenta pro divinis documentis amplectamur, nobis de vera methodo Scripturam interpretandi agendum est, et de eadem differendum : hac enim ignorata nihil certò scire possumus, quid Scriptura, quidve Spiritus Sanctus docere vult. Eam autem, ut his paucis complectar, dico methodum interpretandi Scripturam haud differre a methodo interpretandi naturam, sed cum ea prorsus convenire. Nam sicuti methodus interpretandi naturam in hoc potissimum consistit, in concinnanda scilicet historia naturae, ex qua, utpote ex certis datis, rerum naturalium definitiones concludimus : sic etiam ad Scripturam interpretandam necesse est ejus sinceram historiam adornare, et ex ea tanquam ex certis datis et principiis mentem authorum Scripturae legitimis consequentiis concludere : sic enim unusquisque (si nimirum nulla alia principia, neque data ad interpretandam Scripturam et de rebus, quae in eadem continentur, differendum, admiserit, nisi ea tantummodo, quae ex ipsa Scriptura ejusque historia depromuntur) sine ullo periculo errandi semper procedet, et de iis, quae nostrum captum superant, aequè securè differere poterit, ac de iis, quae lumine naturali cognoscimus. Sed ut clare constet, hanc viam non tantum certam, sed etiam unicam esse, eamque cum methodo interpretandi naturam convenire, notandum, quod Scriptura de rebus saepissime agit, quae ex principiis lumine naturali notis de duci nequeunt ; ejus enim maximam partem historiae et revelationes componunt : at historiae miracula potissimum continent, hoc est (ut in superiore capite ostendimus) narrationes rerum insolitarum naturae, opinionibus et judiciis historicorum, qui eas scripserunt, accommodatas ; revelationes autem opinionibus etiam Prophetarum accommodatae sunt, ut in secundocapite ostendimus, et ipsae revera captum humanum superant. Quare cognitio horum omnium, hoc est, omnium ferè rerum, quae in Scriptura continentur, ab ipsa Scriptura sola peti debet : sicuti cognitio naturae ab ipsa natura. Quod ad documenta moralia, quae etiam in Bibliis continentur, attinet, etsi ipsa ex notionibus communibus demonstrari possunt, non potest tamen ex iisdem demonstrari, Scripturam eadem docere, sed hoc ex sola ipsa Scriptura constare potest. Imo si sine praejudicio Scripturae divinitatem testari volumus, nobis ex eadem sola constare debet, ipsam vera documenta moralia docere ; ex hoc enim solo ejus divinitas demonstrari potest : nam certitudinem Prophetarum ex hoc praecipue constare ostendimus, quod Prophetae animum ad aequum et bonum inclinatum habebant. Quare hoc idem etiam nobis constare debet, ut fidem ipsis possimus habere. Ex miraculis autem Dei divinitatem non posse convinci, jam etiam demonstravimus, ut jam taceam, quod etiam a Pseudo-propheta fieri poterant. Quare Scripturae divinitas ex hoc solo constare debet, quod ipsa veram virtutem doceat. Atqui hoc ex sola Scriptura constare potest. Quod si non posset fieri, non sine magno praejudicio eandem amplecteremur, et de ejus divinitate testaremur. Tota itaque Scripturae cognitio ib ipsa sola peti debet. Denique Scriptura rerum, de quibus loquitur, definitiones non tradit, ut nec etiam natura. Quare quemadmodum ex diversi naturae actionibus definitiones rerum naturalium concludendae sunt, eodem modo hae ex diversis narrationibus, que de unaquaque re in Scriptis occurrunt, sunt eliciendae. Regula igitur universalis interpretandi Scripturam est, nihil Scripturae tanquam ejus documentum tribuere, quod ex ipsisu historia quam maxime perspectum non habeamus. Qualis autem ejus historia debeat esse, et quae potissimum enarrare, hîc jam dicendum.

Nempe I. continere debet naturam et proprietates linguae, qua libri Scripturae scripti fuerunt, et quam eorum Authores loqui solebant. Sic enim omnes sensus, quos una quaeque oratio ex communi loquendi usu admittere potest, investigare poterimus. Et quia omnes tam Veteris, quam Novi Testamenti scriptores hebraei fuerunt, certum est, Historiam linguae hebraicae prae omnibus necessariam esse, non tantum ad intelligentiam librorum Veteris Testamenti, qui hac lingua scripti sunt, sed etiam Novi ; nam quamvis aliis linguis vulgati fuerint, hebraizant tamen.

II. Sententias uniuscujusque libri colligere debet, easque ad summa capita redigere, ut sic omnes, quae de eadem re reperiuntur, in promtu habere possimus : deinde eas omnes, quae ambiguae vel obscurae sunt, vel quae invicem repugnare videntur, notare. Atque eas sententias hîc obscuras aut claras voco, quarum sensus ex contextu orationis facile vel difficulter elicitur, at non quatenus earum veritas facile vel difficulter ratione percipitur. De solo enim sensu orationum, non autem de earum veritate laboramus. Quin imo apprime cavendum est, quamdiu sensum Scripturae quaerimus, ne ratiocino nostro, quatenus principiis naturalis cognitionis fundatum est (ut jam taceam praejudicia), praeoccupemur ; sed ne verum sensum cum rerum veritate confundamus, ille ex solo linguae usu erit investigandus, vel ex ratiocinio, quod nullum aliud fundamentum agnoscit, quam Scripturam. Quae omnia, ut clarius intelligantur, exemplo illustrabo : Hae Mosis sententiae, quod ''Deus sit ignis'', et quod ''Deus sit zelotypus'', quam clarissimae sunt, quamdiu ad solam verborum significationem attendimus, ideoque eas etiam inter claras repono, tametsi respectu veritatis et rationis obscurissimae sunt ; imo quamvis earum literalis sensus lumini naturali repugnet, nisi etiam principiis et fundamentis ex historiae Scripturae petitis clarè opponatur, is sensus, nempe literalis, erit tamen retinendus ; et contra, si hae sententiae ex literali earum interpretatione principiis ex Scriptura petitis reperirentur repugnare, quanquam cum ratione maxime convenirent, aliter tamen (metaphoricè scilicet) essent interpretandae. Ut itaque sciamus, an Moses crediderit, Deum esse ignem, an secus, nullo modo id concludendum est ex eo, quod haec opinio cum ratione conveniat, aut quod ei repugnet, sed tantum ex aliis ipsius Mosis sententiis. Videlicet quoniam Moses plurimis in locis clarè etiam docet, Deum nullam habere similitudinem cum rebus visibilibus, quae in coelis, in terra, aut in aqua sunt, hinc concludendum, hanc sententiam, aut illas omnes metaphorice esse explicandas. At quia a literali sensu, quam minime fieri potest, est recedendum, ideo prius quaerendum, num haec unica sententia, ''Deus est ignis'', alium praeter literalem sensum admittat, hoc est, an nomen ''ignis'' aliud quam naturalem ignem significet. Quod si non reperiatur ex usu linguae aliud significare, nullo etiam alio modo interpretanda esset haec sententia, quantumvis rationi repugnans ; sed contra reliquae omnes, quamvis rationi consentaneae, huic tamen essent accommodandae. Quod si nec hoc etiam ex usu linguae posset fieri, tum hae sententiae irreconciliabiles essent, ac proinde de iis judicium erit suspendendum. Sed quia nomen ignis pro ira et zelotypia etiam sumitur (vide Jobi cap. 31 v. 12), hinc facile Mosis sententiae reconciliantur, atque legitime concludimus, duas has sententias, ''Deus est ignis'', et ''Deus est zelotypus'', unam eandemque esse sententiam. Porro quoniam Moses clarè docet, Deum esse zelotypum, nec ullibi docet, Deum carere passionibus sive animi pathematis, hinc plane concludendum, Mosem hoc ipsum credidisse aut saltem docere voluisse, quantumvis hanc sententiam rationi repugnare credamus. Nam, ut jam ostendimus, nobis non licet ad dictamina nostrae rationis, et ad nostras praeconceptas opiniones mentem Scripturae torquere, sed tota Bibliorum cognitio ab iisdem solis est petenda.

III. Denique enanarre debet haec historia casus omnium librorum Prophetarum, quorum memoria apud non est ; videlicet vitam, mores, ac studia authoris uniuscujusque libri, quisnam fuerit, qua occasione, quo tempore, cui, et denique qua lingua scripserit. Deinde uniuscujusque libri fortunam : nempe quomodo prius acceptus fuerit, et in quorum manus inciderit, deinde quot ejus variae lectiones fuerint, et quorum concilio inter sacros acceptus fuerit, et denique quomodo omnes libri, quos omnes jam sacros esse fatentur, in unum corpus coaluerint. Haec omnia inquam historia Scripturae continere debet. Nam ut sciamus, quaenam sententiae tanquam leges proferantur, quaenam vero tanquam documenta moralia, refert scire vitam, mores, ac studia authoris ; adde quod eò facilius verba alicujus explicare possumus, quò ejus genium et ingenium melius noverimus. Deinde ne documenta aeterna cum iis, quae ad tempus tantum, vel paucis solummodo ex usu poterant esse, confundamus, refert etiam scire, qua occasione, quo tempore et cui nationi, aut saeculo omnia documenta scripta fuerunt. Refert denique reliqua, quae praeterea diximus, scire, ut praeter libri cujusque authoritatem etiam sciamus, num ab adulterinis manibus conspurcari potuerit, an minus ; num errores irrepserint, num a viris satis peritis et fide dignis correcti fuerint. Quae omnia scitu admodum necessaria sunt, ut ne caeco impetu correpti, quicquid nobis obtruditur, sed tantum id, quod certum et indubitatum est, amplectamur.

Jam postquam hanc hisoriam Scripturae habuerimus, et firmiter decreverimus, nihil tanquam doctrinam prophetarum certò staturere, quod ex hâc historiâ non sequatur, aut quam clarissime eliciatur, tum tempus erit, ut ad mentem prophetarum et Spiritus Sancti investigandam nos accingamus. Sed ad hoc etiam methodus et ordo requiritur similis ei, quo ad interpretationem naturae ex ipsius historia utimur. Sicuti enim in scrutandis rebus naturalibus ante omnia investigare conamur res maxime universales et toti naturae communes, videlicet motum et quietem, eorumque leges et regulas, quas natura semper observat, et per quas continuo agit, et ex his gradatim ad alia minus universalia procedimus ; sic etiam ex historia Scripturae id primum quaerendum, quod universalissimum, quodque totius Scripturae basis et fundamentum est, et quod denique in ipsa tanquam aeterna et omnibus mortalibus utilissima doctrina ab omnibus prophetis commendatur. Exempli gratia, quod Deus unicus et omnipotens existit, qui solus est adorandus, et qui omnes curat, eosque supra omnes diligit, qui ipsum adorant, et proximum tanquam semet ipsos amant etc. Haec et similia, inquam, Scriptura ubique tam clare, tamque expresse docet, ut nullus unquam fuerit, qui de ejus sensu circa haec ambegerit. Quid autem Deus sit, et qua ratione res omnes videat, iisque provideat, haec et similia Scriptura ex professo, et tanquam aeternam doctrinam non docet : Sed contrà prophetas ipsos circa haec non convenisse jam supra ostendimus ; adeoque de similibus nihil tanquam doctrinam Spiritus Sancti statuendum, tametsi lumine naturali optime determinari possit. Hâc igitur universali Scripturae doctrinâ probe cognitâ procedendum deinde est ad alia minus universalia, et quae tamen communem usum vitae spectant, quaeque ex hac universali doctrina tanquam rivuli derivantur ; uti sunt omnes verae virtutis actiones particulares externae, quae non nisi data occasione exerceri possunt ; et quicquid circa haec obscurum sive ambiguum in Scriptis reperiatur, ex doctrina Scripturae universali explicandum et determinandum est : si quae autem invicem contraria reperiantur, videndum, qua occasione, quo tempore, vel cui scripta fuerint. Ex. gr. cum Christus dicit, ''beati lugentes, quoniam consolationem accipient'', ex hoc textu nescimus, quales lugentes intelligat ; sed quia postea docet, ut de nulla re simus solliciti, nisi de solo regno Dei ejusque justitia, quod ut summum bonum commendat (vide Matth. cap. 6 v. 33), hinc sequitur, eum per lugentes eos tantum intelligere, qui lugent regnum Dei et justitiam ab hominibus neglectam : hoc enim tantum lugere possunt ii, qui nihil nisi regnum divinum, sive aequitatem amant, et reliqua fortunae plane contemnunt. Sic etiam, cum ait, ''sed ei, qui percutit te supra maxillam tuam dextram, obverte illi etiam alteram'', et quae deinde sequuntur. Si haec Christus tanquam legislator judices juberet, legem Mosis hoc praecepto destruxisset ; quod tamen contra aperte monet [http://www.migliorecasino.eu/ casino online](vide Matth. cap. 5 v. 17) ; quare videndum, quisnam haec dixit, quibus et quo tempore. Nempe Christus dixit, qui non tanquam legislator leges instituebat, sed ut doctor documenta docebat, quia (ut supra ostendimus) non tam actiones externas, quam animum corrigere voluit. Deinde haec hominibus oppressis dixit, qui vivebant in republica corrupta, et ubi justitia prorsus negligebatur, et cujus ruinam prope instare videbat. Atqui hoc idem ipsum, quod hîc Christus instante Urbis ruina docet, Jeremiam etiam in prima Urbis vastatione, simili nimirum tempore, docuisse videmus (vide Lament. cap. 3 lit. Tet, et Jot) ; quare cum hoc non, nisi tempore oppressionis, docuerint prophetae, nec id ullibi tanquam lex prolatum sit, et contra Moses (qui non tempore oppressionis scripsit, sed (et hoc nota) de instituenda bona republica laboravit), quamvis etiam vindictam et odium in proximum damnaverit, tamen jusserit oculum pro oculo solvere ; hinc clarissime sequitur ex ipsis solis Scripturae fundamentis, hoc Christi et Jeremiae documentum de toleranda injuria, et impiis in omnibus concedendo, locum tantum habere in locis, ubi justitia neglegitur et temporibus oppressionis, non autem in bona republica : quinimo in bona republica, ubi justitia defenditur, tenetur unusquisque, si se vult perhiberi justum, injurias coram judice exigere (vide Levit. cap. 5 v. 1) non propter vindictam (vide Levit. cap. 19 v. 17-18), sed animo justitiam legesque Patriae defendendi, et ut ne malis expediat esse malos. Quae omnia etiam cum ratione naturali plane conveniunt. Ad hunc modum alia plura possem adferre exempla, sed haec sufficere arbitror ad meam mentem, et utilitatem hujus methodi explicandam, quod impraesentiarum tantum curo. At hucusque eas tantum Scripturae sententias investigare docuimus, quae usum vitae spectant, et quae propterea facilius investigari queunt ; nam revera de iis nulla inter scriptores bibliorum unquam fuit controversia. Reliqua autem, quae in Scriptis occurrunt, quaeque solius sunt speculationis, non tam facile indagari possunt ; via enim ad haec angustior est ; nam quandoquidem in rebus speculativis (ut jam ostendimus) prophetae inter se dissentiebant, et rerum narrationes maxime accommodatae sunt uniuscujusque aevi praejudiciis, minime nobis licet mentem unius prophetae ex locis clarioribus alterius concludere, neque explicare, nisi evidentissime constet, eos unam eandemque fovisse sententiam. Quomodo igitur mens prophetarum in similibus sit ex historia Scripturae eruenda, paucis jam exponam. Nempe circa haec etiam a maxime universalibus incipiendum, inquirendo scilicet ante omnia ex sententiis Scripturae maxime claris, quid sit prophetia sive revelatio, et qua in re potissimum consistat. Deinde quid sit miraculum, et sic porro res maxime communes : dehinc ad opiniones uniuscujusque prophetae descendendum ; et ex his tandem ad sensum uniuscujusque revelationis sive prophetiae, historiae, et miraculi procedendum. Qua autem cautione utendum sit, ne in his mentem prophetarum et historicorum cum mente Spiritus Sancti, et rei veritate confundamus, supra suis in locis multis exemplis ostendimus ; quare de his non necesse habeo prolixius agere ; hoc tamen circa sensum revelationum notandum, quod haec methodus tantum investigare docet id, quod revera prophetae viderint aut audiverint, non autem quid illis hieroglyphicis significare aut repraesentare voluerint ; hoc enim hariolari possumus, non autem ex Scripturae fundamentis certo deducere. Ostendimus itaque rationem interpretandi Scripturam, et simul demonstravimus hanc unicam et certiorem esse viam ad ejus verum sensum investigandum. Fateor quidem, eos de eodem certiores esse, si qui sunt, qui certam ejus traditionem, sive veram explicationem ab ipsis prophetis acceptam habent, ut pharisaei autumant, vel si qui pontificem habent, qui circa interpretationem Scripturae errare non potest, quod catholici romani jactant. Attamen quandoquidem nec de hac traditione, nec de pontificis authoritate possumus esse certi, nihil etiam certi super his fundare possumus ; hanc enim antiquissimi christianorum, illam autem antiquissimae Judaeorum sectae negaverunt ; et si deinde at seriem annorum attendamus (ut jam alia taceam), quam pharisaei acceperunt a suis rabbinis, qua hanc traditionem ad Mosen usque proferunt, eam falsam esse reperiemus, quod alio in loco ostendo. Quare talis traditio nobis admodum debet esse suspecta ; et quanquam nos in nostra methodo Judaeorum traditionem aliquam, ut incorruptam, cogimur supponere, nempe significationem verborum linguae hebraicae, quam ab iisdem accepimus, de illa tamen dubitamus, de hac autem minime. Nam nemini unquam ex usu esse potuit, alicujus verbi significationem mutare, at quidem non raro sensum alicujus orationis. Quin et factu difficillimum est ; nam qui verbi alicujus significationem conaretur mutare, cogeretur simul omnes authores, qui illa lingua scripserunt, et illo verbo in recepta sua significatione usi sunt, ex ingenio vel mente uniuscujusque explicare, vel summa cum cautione depravare. Deinde vulgus linguam cum doctis servat, sensus autem orationum et libros docti tantum ; ac proinde facile possumus concipere, doctos sensum orationis alicujus libri rarissimi, quem in sua potestate habuerunt, mutare vel corrumpere potuisse, non autem verborum significationem : adde quod si quis alicujus verbi significationem, cui consuevit, in aliam mutare velit, non poterit sine difficultate id imposterum et inter loquendum et scribendum observare. Ex his itaque et aliis rationibus facile nobis persuademus, nemini in mentem venire potuisse, linguam aliquam corrumpere ; at quidem saepe mentem alicujus scriptoris, ejus orationes mutando, vel easdem perperam interpretando. Cum itaque haec nostra methodus (quae in eo fundatur, ut cognitio Scripturae ab eadem sola petatur) unica et vera sit, quicquid ipsa praestare non poterit ad integram Scripturae cognitionem acquirendam, de eo plande desperandum. Quid autem ipsa difficultatis habeat, vel quid in ipsa desiderandum, ut ad integram et certam Sacrorum Codicum cognitionem nos ducere possit, hic jam dicendum. Magna imprimis in hac methodo oritur difficultas ex eo, quod linguae hebraeicae integram cognitionem exigit. At haec unde jam petenda ? antiqui linguae hebraicae cultores nihil posteritati ee fundamentis et doctrina hujus linguae reliquerunt : nos saltem ab iisdem nihil prorsus habemus : non ullum dictionarium, neque grammaticam, neque rhetoricam : hebraeea autem natio omnia ornamenta, omneque decus perdidit (nec mirum, postquam tot clades et persecutiones passa est) nec nisi pauca quaedam fragmenta linguae et paucorum librorum retinuit ; omnia enim fere nomina fructuum, avium, piscium, et permulta alia temporum injuria periere. Significatio deinde multorum nominum, et verborum, quae in Bibliis occurrunt, vel prorsus ignoratur, vel de eadem disputatur. Cum haec omnia, tum praecipue hujus linguae phraseologiam desideramus ; ejus enim phrases et modos loquendi, hebraeae nationi peculiares, omnes fere tempus edax ex hominum memoria abolevit. Non itaque semper poterimus, ut desideramus, omnes uniuscujusque orationis sensus, quos ipsa ex linguae usu admittere potest, investigare, et multae occurrent orationes, quamvis notissimis vocibus expressae, quarum tamen sensus obscurissimus erit, et plane imperceptibilis. Ad haec, quod scilicet linguae hebraeae perfectam historiam non possumus habere, accedit ipsa hujus linguae constitutio et natura ; ex qua tot oriuntur ambiguitates, ut impossibile sit, talem invenire methodum &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 7. — ''Adnotatio 7.'' Nobis scilicet, qui huic linguae non assuevimus, et ejusdem phraseologiam desideramus.&lt;/ref&gt;, quae verum sensum omnium orationum Scripturae certò doceat investigare. Nam praeter ambiguitatum causas omnibus linguis communes, quaedam aliae in hac lingua dantur, ex quibus permultae nascuntur ambiguitates ; eas hîc notare, operae pretium duco.

Prima oritur in Bibliis saepe ambiguitas, et orationum obscuritas ex eo, quod literae ejusdem organi unae pro aliis sumantur : Dividunt scilicet Hebraei omnes alphabeti literas in quinque classes, propter quinque oris instrumenta, quae pronunciationi inserviunt, nempe labia, lingua, dentes, palatum et gutturales. Ex. gr. [heb.] alpha, ghet, hgain, he gutturales vocantur, et sine ullo discrimine, nobis saltem noto, una pro alia usurpatur. Nempe [heb.] ''el'', quod significat ''ad'', sumitur saepe pro [heb.] ''hgal'', quod significat ''super'', et viceversa. Unde fit, ut omnes orationis partes saepe vel ambiguae reddantur, vel tanquam voces, quae nullam habent significationem.

Secunda deinde oritur orationum ambiguitas ex multiplici conjunctionum et adverbiorum significatione. Ex. gr. [heb.] ''vau'' promiscue inservit ad conjungendum et disjungendum, significat ''et, sed, quia, autem, tum''. [heb.] ''ki'' septem aut octo habet significationes ; nempe, ''quia, quamvis, si, quando, quemadmodum, quod, combustio'' etc. Et sic fere omnes particulae.

Tertia est, et quae multarum ambiguitatum fons est, quia verba in indicativo carent praesenti, praeterito imperfecto, plusquam perfecto, futuro perfecto et aliis in aliis linguis usitatissimis ; in imperativo autem et infinitivo omnibus, praeter praesens, et in subjunctivo omnibus abolute carent. Et quamvis haec omnia temporum et modorum defecta certis regulis ex fundamentis linguae deductis facile imo summa cum elegantia suppleri possent, scriptores tamen antiquissimi eas plane neglexerunt, et promiscue tempus futurum pro praesenti et praeterito, et contra praeteritum pro futuro, et praeterea indicativum pro imperativo et subjunctivo usurpaverunt, idque non sine magna amphibiolia orationum. Praeter has tres ambiguitatum linguae hebraicae causas, duae adhuc aliae supersunt notandae, quarum unaquaeque longe majoris est momenti. Harum prima est, quod Hebraei literas vocales non habent. Secunda, quod nullis signis orationes distinguere solebant, neque exprimere sive intendere : et quamvis haec duo, vocales scilicet et signa, punctis et accentibus suppleri soleant, eis tamen acquiescere non possumus, quandoquidem a posterioris aevi hominibus, quorum authoritas apud nos nihil debet valere, inventa et instituta sunt : antiqui autem sine punctis (hoc est sine vocalibus et accentibus) scripserunt (ut ex multis testimoniis constat). Posteri vero, prout iis Biblia interpretari visum est, haec duo addiderunt ; quare accentus et puncta, qua jam habemus, merae hodiernorum interpretationes sunt, nec plus fidei neque authoritatis merentur, quam reliquae authorum explicationes. Qui autem hoc ignorant, nesciunt, quâ ratione author, qui Epistolam ad Hebraeos scripsit, excusandus sit, quod cap. 11 v. 21 interpretatus est textum Geneseos cap. 47 v. 31 longè aliter, quam in punctato hebraeo textu habetur, quasi apostolus sensum Scripturae a punctistis discere debuerit. Mihi sane punctistae potius culpandi videntur, quod ut unusquisque videat, et simul quod haec discrepantia a solo vocalium defectu orta est, utramque interpretationem hic ponam. Punctistae, suis punctis scilicet, interpretati sunt, ''et incurvavit se Israël supra'', vel (mutando [heb.] hgain in [heb.] aleph, in literam scilicet ejusdem organi) ''versus caput lecti'' : author autem epistolae, ''et incurvavit se Israël supra caput bacilli'', legendo nimirum [heb.] ''mate'', loco quod alii [heb.] ''mita'', quae differentia a solis vocalibus oritur. Jam quandoquidem in illa narratione de sola senectute Jacobi, non autem, ut in sequenti capite, de ipsius morbo agitur, magis vero simile videtur, mentem historici fuisse, quod Jacobus supra caput bacilli (quo nimirum senes provectissimae aetatis ad se sustinendum indigent), non autem lecti, se incurvaverit, praecipue cum hoc modo non necesse sit, ullam literarum subalternationem supponere. Atque hoc exemplo non tantum volui locum istum epistolae ad Hebraeos cum textu Geneseos reconciliare, sed praecipue ostendere, quam parum fidei hodiernis punctis et accentibus sit habendum : atque adeo qui Scripturam sine ullo praejudicio interpretari vult, de hisce dubitare tenetur et de integro examinare.

Ex hac igitur (ut ad nostrum propositum revertamur) linguae hebraeae constitutione et natura facile unusquisque conjicere potest, tot debere oriri ambiguitates, ut nulla possit dari methodus, qua eae omnes determinari queant. Nam nihil est, quod speramus, ex mutua orationum collatione (quam unicam esse viam ostendimus ad verum sensum ex multis, quos una quaeque oratio ex usu linguae admittere potest, eruendum) hoc posse absolute fieri ; cum quia haec orationum collatio, non nisi casu, orationem aliquam illustrare potest, quandoquidem nullus propheta eo fine scripsit, ut verba alterius aut sua ipsa ex professo explicaret ; tum etiam quia mentem unius prophetae, apostoli etc. ex mente alterius concludere non possumus, nisi in rebus usum vitae spectantibus, ut jam evidenter ostendimus ; at non, cum de rebus speculativis loquuntur, sive cum miracula aut historias narrant. Possum hoc praeterea, nempe quod multae orationes inexplicabiles in Sanctis Scriptis occurrunt, quibusdam exemplis ostendere, sed impraesentiarum iis lubentius supersedeo, et ad reliqua, quae supersunt, notanda, quid scilicet haec vera methodus Scripturam interpretandi difficultatis adhuc habeat, vel quid in ipsa desideretur, pergam.

Oritur in hac methodo alia praeterea difficultas ex eo, quod ipsa historiam casuum omnium librorum Scripturae exigit, cujus maximam partem ignoramus ; multorum enim librorum authores, vel (si mavis) Scriptores vel prorsus ignoramus, vel de iisdem dubitamus, ut in sequentibus fuse ostendam. Deinde neque etiam scimus, qua occasione, neque quo tempore hi libri, quorum scriptores ignoramus, scripti fuerunt. Nescimus praeterea, in quorum manus libri omnes inciderint, neque in quorum exemplaribus tot variae lectiones repertae sint, nec denique an non plures aliae fuerint apud alios lectiones. Quid autem haec omnia scire referat, suo in loco breviter indicavi, quaedam tamen ibi consultò omisi, quae jam hic veniunt consideranda. Si quem librum res incredibiles aut imperceptibiles continentem, vel terminis admodum obscuris scriptum, legimus, neque ejus authorem novimus, neque etiam quo tempore et qua occasione scripserit, frustra de ejus vero sensu certiores fieri conabimur. His enim omnibus ignoratis, minime scire possumus, quid author intenderit, aut intendere potuerit : cum contra his probè cognitis nostras cogitationes ita determinamus, ut nullo praejudicio praeoccupemur, ne scilicet authori, vel ei, in cujus gratiam author scripsit, plus minusve justò tribuamus, et ne de ullis aliis rebus cogitemus, quam de iis, quas author in mente habere potuerit, vel quas tempus et occasio exegerit. Quod quidem omnibus constare existimo. Saepissime enim contingit, ut consimiles historias in diversis libris legamus, de quibus longe diversum judicium facimus, pro diversitate scilicet opinionum, quas de scriptoribus habemus. Scio, me olim in libro quodam legisse, virum, cui nomen erat Orlandus furiosus, monstrum quoddam alatum in aëre agitare solere, et quascunque volebat regiones supervolare, ingentem numerum hominum, et gigantum solum trucidare, et alia hujusmodi phantasmata, quae ratione intellectus plane imperceptibilia sunt. Huic autem consimilem historiam in Ovidio de Perseo legeram, et aliam denique in libris Judicum, et Regum de Samsone (qui solus et inermis millia hominum trucidavit) et de Elia, qui per aëra volitabat, et tandem igneis equis et curru coelum petiit. Hae, inquam, consimiles plane historiae sunt, attamen longe dissimile judicium de unaquaque facimus : nempe primum non nisi nugas scribere voluisse, secundum autem res politicas, tertium denique sacras, hocque nulla alia de causa nobis persuademus, quam propter opiniones, quas de earum scriptoribus habemus. Constat itaque, notitiam authorum, qui res obscuras aut intellectu imperceptibiles scripserunt, apprimè necessariam esse, si eorum scripta interpretari volumus ; iisdem etiam de causis, ut ex variis obscurarum historiarum lectionibus veras eligere possemus, necesse est scire, in quorum exemplari variae hae lectiones repertae sint, et an non plures aliae apud alios majoris authoritatis viros unquam fuerint inventae.

Alia denique difficultas quosdam libros Scripturae ex hac methodo interpretandi in eo est, quod eos eadem lingua, qua primum scripti fuerunt, non habeamus. Euangelium enim secundum Matthaeum, et sine dubio etiam Epistolae ad Hebraeos hebraicè ex communi opinione scripta sunt, quae tamen non extant. De libro autem Jobi dubitatur, quae lingua scriptus fuerit. Aben Hezra in suis commentariis affirmat, eum ex alia lingua in hebraeam translatum fuisse, et hanc esse ejus obscuritatis causam. De libris apocryphis nihil dico, quandoquidem longe dissimilis sunt authoritatis. Atque hae omnes hujus methodi interpretandi Scripturam ex ipsius, quam habere possumus, historia difficultates sunt, quas enanarre susceperam, quasque ego adeo magnas existimo, ut affirmare non dubitem, nos verum Scripturae sensum plurimis in locis vel ignorare, vel sine certitudine hariolari. Verum enimvero hoc iterum contra notandum venit, has omnes difficultas impedire tantum posse, quominus mentem prophetarum assequamur circa res imperceptibiles, et quas tantum imaginari, at non circa res, quas et intellectu assequi, et quarum clarum possumus facile formare conceptum &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 8. — ''Adnotatio 8.'' Per res perceptibiles non illas tantum intelligo, quae legitime demonstrantur, sed etiam illas, quae morali certitudine amplecti, et sine admiratione audire solemus, tametsi demonstrari nequaquam possint. Euclidis propositiones a quovis percipiuntur, priusquam demonstrantur. Sic etiam historias rerum tam futurarum quam praeteritarum, quae humanam fidem non excedunt, ut etiam jura, instituta, et mores, perceptibiles voco, et claros, tametsi nequeunt mathematice demonstrari. Caeterum hieroglyphica, et historias, quae fidem omnem excedere videntur, imperceptibiles dico ; et tamen ex his plura dantur, quae ex nostra methodo investigari possunt, ut mentem autoris percipiamus.&lt;/ref&gt; : res enim, quae sua natura facile percipiuntur, nunquam tam obscure dici possunt, quin facile intelligantur, juxta illud proverbium, intelligenti dictum sat est. Euclides, qui non nisi res admodum simplices et maxime intelligibiles scripsit, facile ab unoquoque in quavis lingua explicatur ; non enim ut ejus mentem assequamur, et de vero ejus sensu certi simus, opus est integram linguae, qua scripsit, cognitionem habere, sed tantum admodum communem et fere puerilem, non vitam, studia, et mores authoris scire, neque qua lingua, cui, neque quando scripserit, non libri fortunam neque varias ejus lectiones, nec quomodo, nec denique quorum concilio acceptus fuerit. Et quod hic de Euclide, id de omnibus, qui de rebus sua natura perceptibilibus scripserunt, dicendum ; adeoque concludimus, nos mentem Scripturae circa documenta moralia ex ipsius, quam habere possumus, historia facile posse assequi, et de vero ejus sensu esse certos. Verae enim pietatis documenta verbis usitatissimis exprimuntur, quandoquidem admodum communia, nec minus simplicia, et intellectu facilia sunt ; et quia vera salus et beatitudo in vera animi acquiescentia consistit, et nos in iis tantum vere acquiescemus, quae clarissime intelligimus, hinc evidentissime sequitur, nos mentem Scripturae circa res salutares, et ad beatitudinem necessarias certò posse assequi ; quare non est, cur de reliquis simus adeo solliciti : reliqua enim, quandoquidem ea ut plurimum ratione et intellectu complecti non possumus, plus curiositatis quam utilitatis habent. His existimo me veram methodum Scripturam interpretandi ostendisse, meamque de eadem sententiam satis explicasse. Praeterea non dubito, quin unusquisque jam videat, hanc methodum nullum lumen praeter ipsum naturale exigere. Hujus enim luminis natura et virtus in hoc potissimum consistit, quod res scilicet obscuras ex notis, aut tanquam notis datis, legitimis consequentiis deducat atque concludat, nec aliud est, quod haec nostra methodus exigit : et quamvis concedamus, eandem non sufficere ad omnia, quae in Bibliis occurrunt, certò investigandum, id tamen non ex ipsius defectu oritur, sed ex eo, quod via, quam veram et rectam esse docet, nunquam fuerit culta, nec ab hominibus trita, adeoque successu temporis admodum ardua et ferè invia facta sit, ut ex ipsis difficultatibus, quas retuli, clarissime constare puto. Superest jam discrepantium a nobis sententias examinare. Quae hîc primum examinanda venit, eorum est sententia, qui statuunt lumen naturale non habere vim ad Scripturam interpretandam, sed ad hoc maxime requirit lumen supernaturale ; quid autem hoc lumen praeter naturale sit, ipsis explicandum relinquo. Ego saltem nihil aliud possum conjicere, quam quod ipsi obscurioribus terminis etiam voluerunt fateri, se de vero Scripturae sensu ut plurimum dubitare : si enim ad eorum explicationes attendimus, eas nihil supra naturale continere, imò nihil nisi meras conjecturas esse reperiemus. Considerantur, si placet, cum explicationibus eorum, qui ingenuè fatentur, se nullum lumen praeter naturale habere, et planè consimiles reperientur, humanae scilicet, diu cogitatae, et cum labore inventae : quod autem ajunt lumen naturale ad hoc non sufficere, falsum esse constat, tum ex eo, quod jam demonstravimus, quod difficultas interpretandi Scripturam nulla orta est defectu virium luminis naturalis, sed tantum ex hominum socordia (ne dicam malitia), qui historiam Scripturae, dum eam concinnare poterant, neglexerunt : tum etiam ex hoc, quod (ut omnes, nî fallor, fatentur) hoc lumen supranaturale donum sit divinum fidelibus tantum concessum. At prophetae et apostoli non fidelibus tantum, sed maxime infidelibus et impiis praedicare solebant, quique adeo apti erant ad mentem prophetarum et apostolorum intelligendam. Alias visi essent prophetae et apostoli puerulis et infantibus praedicare, non viris ratione praeditis : et frustra Moses leges praescripsisset, si ipsae non nisi a fidelibus, qui nulla indigent lege, intelligi poterant. Quare qui lumen supranaturale quaerunt ad mentem prophetarum et apostolorum intelligendam, ii sane lumine naturali indigere videntur ; longe igitur abest, ut tales donum divinum supranaturale habere existimem. Maimonidae alia planè fuit sententia : sensit enim unumquemque Scripturae locum varios, imo contrarios sensus admittere, nec nos de vero ullius esse certos, nisi sciamus locum illum, prout illum interpretamur, nihil continere, quod cum ratione non conveniat, aut quod ei repugnet ; si enim rationi ex ipsius literali sensu reperiatur repugnare, quantumvis ipse clarus videatur, locum tamen aliter interpretandum censet, atque hoc cap. 25 P. II libr. More Nebuchim quam clarissime indicat ; ait enim, [heb.] ''Scito, quod non fugimus dicere mundum fuisse ab aeterno propter textus, qui in Scriptura occurrunt de creatione mundi. Nam textus, qui docent mundum esse creatum, non plures sunt iis, qui docent Deum esse corporeum ; nec aditus ad eos explicandum, qui in hac materia de mundi creatione reperiuntur, nobis interclusi sunt, nec etiam impediti, sed ipsos explicare potuissemus, sicut fecimus, cum corporeitatem a Deo removimus ; et fortè hoc multò facilius factu esset, et magis commodè potuissemus eos explicare et mundi aeternitatem statuminare, quam cum:explicuimus Scripturas, ut removeremus Deum benedictum esse coporeum : at huc hoc non facerem et ne hoc credam'' (mundum scilicet esse aeternum) ''duae causae me movent, I. quia clara demonstratione constat Deum non esse corporeum, et necesse est, omnia illa loca explicare, quorum literalis sensus demonstrationi repugnat, nam certum est ea necessario tum explicationem'' (aliam praeter literalem) ''habere. At mundi aeternitas nulla demonstratione ostenditur ; adeoque non est necesse Scripturis vim facere easque explicare propter apparentem opinionem, ad cujus contrariam inclinare, aliqua suadente ratione, possemus. Secunda causa, quia credere Deum esse incorporeum fundamentalibus Legis non repugnat etc. Sed mundi aeternitatem credere, eô modô, quô Aristoteli visum fuit, legem a suo fundamento destruit'' etc. Haec sunt verba Maimonidae, ex quibus evidenter sequitur id, quod modo diximus ; si enim ipsi constaret ex ratione mundum esse aeternum, non dubitaret Scripturam torquere et explicare, ut tandem hoc idem ipsum docere videretur. Imo statim certus esset Scripturam, quanquam ubique aperte reclamantem, hanc tamen mundi aeternitatem docere voluisse ; adeoque de vero sensu Scripturae, quantumvis claro, non poterit esse certus, quamdiu de rei veritate dubitare poterit, aut quamdiu de eadem ipsi non constet. Nam quamdiu de rei veritate non constat, tamdiu nescimus, an res cum ratione conveniat, an vero eidem repugnet ; et consequenter etiam tamdiu nescimus, an literalis sensus verus sit an falsus. Quae quidem sententia si vera esset, absolute concederem nos alio praeter lumen naturale indigere ad Scripturam interpretandam. Nam fere omnia, quae in Scriptis reperiuntur, deduci nequeunt ex principiis lumine naturali notis (ut jam ostendimus), adeoque de eorum veritate ex vi luminis naturalis nihil nobis constare potest, et consequenter neque etiam de vero sensu et mente Scripturae, sed ad hoc alio necessariò lumine indigeremus. Deinde si haec sententia vera esset, sequeretur, quod vulgus, qui ut plurimum demonstrationes ignorat, vel iis vacare nequit, de Scriptura nihil nisi ex sola authoritate et testimoniis philosophantum admittere poterit, et consequenter supponere debebit, philosophos circa Scripturae interpretationem errare non posse, quae sanè nova esset Ecclesiae authoritas, novumque sacerdotum vel pontificum genus, quod vulgus magis irrideret, quam veneraretur ; et quamvis nostra methodus linguae hebraeae cognitionem exigat, cujus etiam studio vulgus vacare non potest, nihil tamen simile nobis objici potest ; nam vulgus Judaeorum et gentilium, quibus olim prophetae et apostoli praedicaverunt et scripserunt, linguam prophetarum et apostolorum intelligebant, ex qua etiam mentem prophetarum percipiebant, at non ratione rerum, quas praedicabant, quas ex sententia Maimonidae etiam scire deberent, ut mentem prophetarum capere possent. Ex ratione igitur nostrae methodi non sequitur necessario vulgus testimonio interpretum acquiescere ; ostendo enim vulgus, quod linguam prophetarum et apostolorum ; at Maimonides nullum ostendet vulgus, quod rerum causas intelligat, ex quibus eorum mentem percipiat. Et quod ad hodiernum vulgus attinet, jam ostendimus omnia ad salutem necessaria, quamvis eorum rationes ignorentur, facile tamen in quavis lingua posse percipi, propterea quod adeo communia et usitata sunt, et in hac perceptione, non quidem in testimonio interpretum, vulgus acquiescit ; et quod ad reliqua attinet, eandem in his cum doctis sequitur fortunam. Sed ad Maimonidae sententiam revertamur, atque ipsam accuratius examinemus. Primò supponit prophetas in omnibus inter se convenisse, summosque fuisse philosophos et theologos ; ex rei enim veritate eos concludisse vult : atqui hoc falsum esse in cap. II ostendimus. Deinde supponit sensum Scripturae ex ipsa Scriptura constare non posse ; rerum enim veritas ex ipsa Scriptura non constat (utpote quae nihil demonstrat, nec res, de quibus loquitur, per definitiones et primas suas causas docet) ; quare ex sententia Maimonidae neque ejus verus sensus ex ipsa constare potest, adeoque neque ab ipsa erit petendus. Atqui hoc etiam falsum esse ex hoc capite constat : ostendimus enim et ratione et exemplis sensum Scripturae ex ipsa sola Scriptura constare, et ab ipsa sola, etiam cum de rebus loquitur lumine naturali notis, petendum. Supponit denique nobis licere secundum nostras praeconceptas opiniones Scripturae verba explicare, torquere, et literalem sensum, quanquam perspectissimum sive expressissimum, negare, et in alium quemvis mutare. Quam quidem licentiam, praeterquam quod ipsa ex diametro iis, quae in hoc capite et aliis demonstravimus, repugnat, nemo non videt nimiam et temerariam esse : Sed magnam hanc libertatem ipsi concedamus, quid tandem promovet ? Nihil sanè ; quae enim indemonstrabilia sunt, et quae maximam Scripturae partem componunt, hac ratione investigare non poterimus, neque ex hac norma explicare, neque interpretari ; cum contra nostram methodum insequendo, plurima hujus generis explicare, et de iis secure differere possumus, ut jam et ratione, et ipso facto ostendimus : quae autem sua natura perceptibilia sunt, eorum sensus facile, ut jam etiam ostendimus, ex solo orationum contextu elicitur. Quare haec methodus plane inutilis est. Adde quod omnem certitudinem, quam vulgus ex sincera lectione, et quam omnes aliam methodum insequendo, de sensu Scripturae habere possunt, plane iis adimit. Quapropter hanc Maimonidae sententiam ut noxiam, inutilem, et absurdam explodimus. Quod porro Pharisaeorum traditionem attinet, jam supra diximus, eam sibi non constare ; pontificum autem romanorum authoritatem luculentiori testimonio indigere ; et nulla alia de causa hanc reprobo. Nam si ex ipsa Scriptura eam nobis aequè certò ostendere, ad Judaeorum pontifices olim poterant, nihil me moveret, quod inter romanos pontifices reperti fuerint haeretici et impii ; cum olim inter Hebraeorum pontifices etiam reperti fuerint haeretici et impii, qui sinistris mediis pontificatum adepit sunt, penes quos tamen ex Scripturae mandato summa erat potestas legem interpretandi. Vide Deut. cap. 17 v. 11-12 et cap. 33 v. 10 et Malach. cap. 2 v. 8. At quoniam nullum tale testimonium nobis ostendunt, eorum authoritas admodum suspecta manet ; et ne quis exemplo pontificis Hebraeorum deceptus putet religionem catholicam etiam indigere pontifice, venit notandum, quod leges Mosis, quia publica jura patriae erant, indigebant necessario, ut conservarentur, authoritate quadam publica ; si enim unusquisque libertatem haberet jura publica ex suo arbitrio interpretandi, nulla respublica subsistere posset, sed hoc ipso statim dissolveretur, et jus publicum jus esset privatum. At religionis longe alia est ratio. Nam quandoquidem ipsa non tam in actionibus externis, quam in animi simplicitate et veracitate consistit, nullius juris neque authoritatis publicae est. Animi enim simplicitas et veracitas non imperio legum, neque authoritate publica hominibus infunditur, et absolute nemo vi aut legibus potest cogi, ut fiat beatus, sed ad hoc requiritur pia et fraterna monitio, bona educatio et supra omnia proprium et liberum judicium. Cum igitur summum jus liberè sentiendi, etiam de religione, penes unumquemque sit, nec possit concipi aliquem hoc jure decedere posse, erit ergo etiam penes unumquemque summum jus summaque authoritas de religione liberè judicandi, et consequenter eandem sibi explicandi et interpretandi ; nam nulla alia de causa summa authoritas leges interpretandi, et summum de rebus publicis judicium penes magistratum est, quam quia publici juris sunt : adeoque eadem de causa summa authoritas religionem explicandi, et de eadem judicandi penes unumquemque erit, scilicet quia uniuscujusque juris est. Longè igitur abest, ut ex authoritate pontificis Hebraeorum ad leges patriae interpretandum posset concludi romani pontificis authoritas ad interpretandam religionem ; cum contrà hanc unumquemque maximè habere facilius ex illa concludatur ; atque etiam hinc ostendere possumus nostram methodum Scripturam interpretandi apud unumquemque sit, interpretandi ergo norma nihil debet esse praeter lumen naturale omnibus commune, non ullum supra naturam lumen, neque ulla externa authoritas ; non etiam debet esse adeo difficilis, ut non nisi ab acutissimis philosophis dirigi possit, sed naturali et communi hominum ingenio et capacitati accommodata, ut nostram esse ostendimus. Vidimus enim eas, quas jam habet difficultates, orta fuisse ob hominum socordia, non autem ex natura methodi.

====Adnotationes====

{{finis}}</text>
      <sha1>i8t7c9krotrnjd0k8ozu0lsv4aukddx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tractatus theologico-politicus/Caput VIII</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83745</id>
    <revision>
      <id>272513</id>
      <timestamp>2026-06-25T11:38:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36634-13</username>
        <id>32742</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Benedictus de Spinoza |OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus''' |OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus |Annus=1670 |SubTitulus= Caput VIII : In quo ostenditur Pentateuchon et libros Josuae, Judicum, Rut, Samuëlis et Regum non esse autographa. &lt;br /&gt;Deinde inquiritur, an eorum omnium scriptores plures fuerint, an unus tantum, et quinam }} {{Liber |Ante=Caput VII |AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput VII |Post=C...'</comment>
      <origin>272513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26356" sha1="dhc0b2e70n1o93we3nf622zslrn5vqm" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Benedictus de Spinoza
|OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus'''
|OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus
|Annus=1670
|SubTitulus= Caput VIII : In quo ostenditur Pentateuchon et libros Josuae, Judicum, Rut, Samuëlis et Regum non esse autographa. &lt;br /&gt;Deinde inquiritur, an eorum omnium scriptores plures fuerint, an unus tantum, et quinam
}}
{{Liber
|Ante=Caput VII
|AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput VII
|Post=Caput IX
|PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput IX
}}
In praecedenti capite de fundamenta et principiis cognitionis Scripturarum egimus, eaque nulla alia esse ostendimus, quam harum sinceram historiam. Hanc autem, quanquam apprime necessariam, Veteres tamen neglexisse, vel, si quam scripserint aut tradiderint, temporum unjuria periisse, et consequenter magnam partem fundamentorum et principiorum hujus cognitionis intercidisse. Quod adhuc tolerandum esset, si posteri intra veros limites se continuissent, et pauca, quae acceperant aut invenerant, bona cum fide successoribus suis tradidissent, nec nova ex proprio cerebro excussissent : quo factum est, ut Scripturae historia non tantum imperfecta, sed etiam mendosior manserit, hoc est, ut fundamenta cognitionis Scripturarum non tantum pauciora, ut iis integra superstrui possit, sed etiam vitiosa sint. Haec emendare et communia theologiae praejudicia tollere ad meum institutum spectat. At vereor, ne nimis sero hoc tentare aggrediar ; res enim eò jam ferme pervenit, ut homines circa hoc non patiantur corrigi, sed id, quod sub specie religionis amplexi sunt, pertinaciter defendant ; nec ullus locus rationi, nisi apud paucissimos (si cum reliquis comparentur) relictus videtur, adeo late haec praejudicia hominum mentes occupaverunt. Enitar tamen, remque experiri non desinam, quandoquidem nihil est, cur de hac re prorsus sit desperandum. Ut ea autem ordine ostendam, a praejudiciis circa veros Scriptores Sacrorum Librorum incipiam, et primò de scriptore Pentateuchi : quem fere omnes Mosen esse crediderunt, imo adeò pertinaciter defenderunt Pharisaei, ut eum haereticum habuerint, qui aliud visus est sentire, et hac de causa Aben Hezra, liberioris ingenii Vir, et non mediocris eruditionis, et qui primus omnium, quos legi, hoc praejudicium animadvertit, non ausus est mentem suam apertè explicare, sed rem obscurioribus verbis tantum indicare, quae ego hîc clariora reddere non verebor, remque ipsam evidenter ostendere. Verba itaque Aben Hezrae, quae habentur in suis commentariis supra Deuteronomium, haec sunt. [heb.] ''Ultra Jordanem etc. modo intelligas mysterium duodecim, etiam et scripsit Moses legem et Kenahanita tunc erat in terra, in Dei monte revelabitur, tum etiam ecce lectum suum lectum ferreum, tum cognosces veritatem.'' His autem paucis indicat simulque ostendit non fuisse Mosen, qui Pentateuchon scripsit, sed alium quempiam, qui longe post vixit, et denique quem Moses scripsit librum, alium fuisse. Ad haec, inquam, ostendendum, notat I. ipsam Deuteronomii praefationem, quae a Mose, qui Jordanem non transivit, scribi non potuit. Notat II., quod totus liber Mosis descriptus fuerit admodum diserte in solo ambitu unius arae (vide Deuter. cap. 27 et Josuae cap. 8 v. 37 etc.), quae ex Rabinorum relatione duodecim tantum lapidibus constabat ; ex quo sequitur librum Mosis longè minoris fuisse molis, quam Pentateuchon : Hoc, inquam, puto authorem hunc significare voluisse per mysterium duodecim ; nisi forte intellexit duodecim illas maledictiones, quae in praedicto cap. Deut. habentur, quas fortasse credidit non fuisse in libro legis descriptas, idque propterea, quod Moses praeter descriptionem legis Levitas insuper recitare illas maledictiones jubet, ut populum jurejurando ad leges descriptas observandum adstringerent. Vel forte ultimum caput Deuteronomii de morte Mosis significare voluit, quod caput duodecim versibus constat. Sed haec et quae praeterea alii hariolantur, non est opus curiosus hîc examinare. Notat deinde III. dici in Deuter. cap. 31 v. 9 [heb.] ''et scripsit Moses legem'' ; quae quidem verba non possunt esse Mosis, sed alterius scriptoris, Mosis facta et scripta narrantis. Notat IV. locum Genes. cap. 12 v. 6, ubi narrando, quod Abrahamus terram Kanahanitarum lustrabat, addit historicus, quod ''Kanahanita tum temporis erat in illa terra'' : quibus tempus, quo haec scripsit, clare secludit. Adeoque post mortem Mosis, et cum Kanahanitae jam erant expulsi, illasque regiones non amplius possidebant, haec debuerunt scribi ; quod idem Aben Hezra super hunc locum commentando etiam his significat, [heb.] ''et Kanahanita tum erat in illa terra : videtur, quod Kanahan'' (nepos Noae) ''terram Kanahanitae ab alio possessam cepit, quod si non verum est, inest huic rei mysterium, et qui id intelligit, taceat''. Hoc est, si Kanahan regiones illas invadit, tum sensus erit, ''Kanahanitam jam tum fuisse in illa terra'', excludendo scilicet tempus praeteritum, quo ab alia natione inhabitabatur. At si Kanahan regiones illas primus coluit (ut ex cap. 10 Genes. sequitur), tum textus tempus praesens, scriptoris scilicet secludit ; adeoque non Mosis, cujus nimirum tempore etiamdum illas regiones possidebant ; hoc est mysterium, quod tacendum commendat. V. Notat, quod Genes. cap. 22 v. 14 vocetur mons Morya &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 9. — ''Adnotatio 9.'' Nempe ab historico, non ab Abrahamo ; nam ait, locum, qui hodie dicitur, in monte Dei revelabitur, ab Abrahamo vocatum fuisse, Deus providebit.&lt;/ref&gt; mons Dei,quod quidem nomen non habuit, nisi postquam aedificationi templi dicatus fuit ; et haec montis electio nondum erat tempore Mosis facta ; Moses enim nullum locum a Deo electum indicat, sed contra praedicit Deum locum aliquem olim electurum, cui nomen Dei imponetur. VI. Denique notat, quod cap. 3 Deuter. narrationi Og regis Basan haec interponantur, ''Solus Og rex Basan mansit ex reliquis'' &lt;ref&gt;NB Hebr. [heb.] rephaim significare damnatos, et videtur etiam esse nomen proprium ex Paralip. I cap. 20. Et ideo puto hîc familiam aliquam significare.&lt;/ref&gt; ''gigantibus, ecce quod lectus ejus erat lectus ferreus, is certe'' (lectus)'', qui est in Rabat filiorum Hamon novem cubitos longus'' etc. Quae parenthesis clarissime indicat horum librorum Scriptorem longe vixisse post Mosen ; hic enim modus loquendi ejus tantum est, qui res antiquissimas narrat, quique rerum reliquias ad fidem faciendam indicat ; et sine dubio hîc lectus tempore primum Davidis, qui hanc urbem subegit, ut in libro 2 Samuël. cap. 12 v. 30 narratur, inventus est. At non hîc tantum, sed paulo etiam infra idem hic historicus verbis Mosis inserit ''Jair filius Manassis cepit totam juridictionem Argobi usque ad terminum Gesuritae, et Mahachatitae, vocavitque illa loca suo nomine cum Bassan pagos Jairi usque in hunc diem''. Haec, inquam, addit historicus ad explicanda verba Mosis, quae modo retulerat, nempe ''et reliquum Giliad et totum Bassan regnum Og, dedi dimidiae tribui Manassis, tota jurisdictio Argobi sub toto Bassan, quae vocatur terra Gigantum''. Noverant procul dubio Hebraei tempore hujus scriptoris, quinam essent pagi Jairi tribulis Jehudae, at non nomine jurisdictionis Argobi, nec terrae Gigantum, ideoque coactus est explicare, quaenam essent haec loca, quae antiquitus sic vocabantur, et simul rationem dare, cur suo tempore nomine Jairi, qui tribulis Judae, non vero Manassis erat (vide 1 Paralip. cap. 2 v. 21-22) insignirentur. His Aben Hezrae sententiam explicuimus, ut et loca Pentateuchi, quae ad eandem confirmandam adfert. Verum enimvero nec omnia, nec praecipua notavit, plura enim in hisce libris et majoris momenti notanda supersunt. Nempe I. quod horum librorum scriptor de Mose non tantum in tertia persona loquatur, sed quod insuper de eo multa testetur : Videlicet ''Deus cum Mose loquutus est. Deus loquebatur cum Mose de facie ad faciem. Moses omnium hominum erat humillimus'' (Num. cap. 12 v. 3). ''Moses irâ captus est in duces exercitus'' (Num. cap. 31 v. 14). ''Moses vir divinus'' (Deuter. cap. 33 v. 1). ''Moses servus Dei mortuus est. Nunquam extitit propheta in Israël sicut Moses etc.'' At contra in Deuteronomio, ubi lex, quam Moses populo explicuerat, quamque scripserat, describitur, loquitur, suaque facta narrat Moses in prima persona ; nempe ''Deus mihi loquutus est'' (Deuter. cap. 2 v. 1, 17, etc.), ''Deum precatus sum'' etc. Nisi quod postea historicus in fine libri, postquam verba Mosis retulit, iterum in tertia persona loquendo narrare pergit, quomodo Moses hanc legem (quam scilicet explicuerat) populo scripto tradidit, eumque novissime monuit et quomodo tandem vitam finierit. Quae omnia, nempe modus loquendi, testimonia, et ipse totius historiae contextus plane suadent hos libros ab alio, non ab ipso Mose fuisse conscriptos. II. Venit etiam notandum, quod in hac historia non tantum narratur, quomodo Moses obierit, sepultus fuerit, et Hebraeos triginta dies in luctum conjecerit, sed quod insuper facta comparatione ejus cum omnibus prophetis, qui postea vixerunt, dicitur ipsum omnes excelluisse. ''Non extitit unquam'', inquit, ''propheta in Israël, sicut Moses, quem Deus noverit de facie ad faciem.'' Quod sane testimonium non Moses ipsus de se, nec alius, qui eum immediate secutus est, sed aliquis, qui multis post saeculis vixit, dare potuit, praesertim quia historicus de praeterito tempore loquitur, nempe nunquam extitit propheta etc. Et de sepultura, quod nemo illam novit in hunc usque diem. III. Notandum, quod quaedam loca non iis indicentur nominibus, quae vivente Mose obtinebant, sed aliis, quibus dudum postea insignita sunt. Ut quod Abrahamus ''persecutus est'' hostes ''usque ad Dan'' (vide Gen. 14 v. 14), quod nomen haec urbs non obtinuit, nisi longe post mortem Josuae (vide Judic. cap. 18 v. 29). IV. Quod historiae aliquando etiam ultra tempus vitae Mosis producantur. Nam Exod. cap. 16 v. 34 narratur, quod filii Israëlis comederunt Man quadraginta annos, donec venerunt ad terram habitatam, donec venerunt ad finem terrae Kanahan, nempe usque in tempus, de quo in libro Josuae cap. 5 v. 12. In libro etiam Genes. cap. 36 v. 31 dicitur, ''Hi sunt reges, qui regnaverunt in Edom, antequam regnavit rex in filiis Israëlis'' : Narrat sine dubio ibi historicus, quos reges Idumaei habuerint, antequam David eos subegit &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 10. — ''Adnotatio 10.'' A quo tempore usque ad Jehorami regnum, quo ab eo discesserunt (2 Reg. cap. 8 v. 20), Idumaea reges non habuit, sed praesides a Judaeis constituti regis locum supplebant ; vide 1 Reg. cap. 22 v. 48 ; et ideo Idumaeae praeses (2 Reg. cap. 3 v. 9 ''rex'' appellatur. An autem ultimus Idumaeorum regum regnare inceperit, antequam Saul rex creatus fuerit, an vero Scriptura in hoc Geneseos capite reges solummodo, qui invicti &lt;en glorieux&gt; obierint, tradere voluerit, ambigi potest. Caeterum ii plane nugantur, qui Mosen, qui divinitus Hebraeorum imperium a monarchico omnino abhorrens instituit, ad regum Hebraeorum catalogum referre volunt.&lt;/ref&gt; et praesides in ipsa Idumaea constituit. (Vide Samuël. 2 cap. 8 v. 14.) Ex his itaque omnibus luce meridiana clarius apparet, Pentateuchon non a Mose, sed ab alio, et qui a Mose multis post saeculis vixit, scriptum fuisse : sed si placet, attendamus insuper ad libros, quos ipse Moses scripsit, et qui in Pentateucho citantur ; ex iis ipsis enim constabit, eos alios, quam Pentateuchon fuisse. Primò itaque constat ex Exod. cap. 17 v. 14 Mosen ex Dei mandato bellum contra Hamalek scripsisse ; in quo autem libro, non constat ex illo ipso capite : at Numer. cap. 21 v. 12 citatur quidam liber, qui ''bellorum Dei'' vocabatur, et in hoc sine dubio bellum hoc contra Hamalek, et praeterea etiam castrametationes omnes (quas etiam author Pentateuchi Numer. cap. 33 v. 2 testatur a Mose descriptas fuisse) narrabantur. Constat praeterea de alio in Exod. cap. 24 v. 4, 7, qui vocabatur [heb.]  &lt;ref&gt;NB. [heb.] sepher Hebraice significare saepius epistolam, sive chartam.&lt;/ref&gt; ''liber pacti'', quem coram Israëlistis legit, quando primum cum Deo pactum iniverant : At hic liber sive haec epistola pauca admodum continebat ; videlicet leges sive Dei jussa, quae narrantur ex v. 22 cap. 20 Exod. usque ad cap. 24 ejusdem libri, quod nemo inficias ibit, qui sano aliquo judicio, et sine partium studio praedictum caput legerit. Narratur enim ibi, quod, simul ac Moses sententiam populi intellexit de ineundo cum Deo pacto, statim Dei eloquia et jura scripsit, et matutina luce, quibusdam caeremoniis peractis, universae concioni pacti ineundi conditiones praelegit, quibus praelectis et sine dubio ab universa plebe perceptis, populus se pleno consensu adstrinxit. Quare tam ex temporis brevitate, quo descriptus fuit, quam ex ratione pacti ineundi sequitur hunc librum nihil praeter pauca ea, quae modo dixi, continuisse. Constat denique, anno quadragesimo ab exitu Aegypti Mosen leges omnes, quas tulerat, explicuisse (vide Deuter. cap. 1 v. 5) populumque de novo iisdem obligavisse (vide Deuter. cap. 29 v. 14) et tandem librum, qui has leges explicatas, novumque hoc pactum continebat, scripsisse (vide Deuter. cap. 31 v. 9), et hic vocatus est ''liber legis Dei'', quem Josua postea auxit, narratione scilicet pacti, quo suo tempore populus se de integro obligavit, quodque cum Deo tertiò inivit (vide Josuae cap. 24 v. 25-26). At quoniam nullum habemus librum, qui hoc pactum Mosis, simul et pactum Josuae contineat, necessariò concedendum hunc librum periisse, vel cum Paraphraste chaldaeo Jonatane insaniendum, et verba Scripturae ad libitum torquenda : Hic enim hac difficultate motus maluit Scripturam corrumpere, quam ignorantiam suam fateri. Nempe haec libri Josuae verba (vide cap. 24 v. 26) [heb.] ''scripsitque Josua haec verba in libro legis Dei'', chaldaice sic transtulit [heb.] ''et scripsit Josua haec verba et custodivit ea cum libro legis Dei''. Quid cum illis agas, qui nihil vident, nisi quod lubet ? quid, inquam, hoc aliud est, quam ipsam Scripturam negare, et novam ex proprio cerebro cudere ? Nos igitur concludimus, hunc librum legis Dei, quem Moses scripsit, non fuisse Pentateuchon, sed prorsus alium, quem author Pentateuchi suo operi ordine inseruit, quod cum ex modò dictis, tum ex jam dicendis eventissime sequitur. Nempe cum in Deuteronomii loco jam citato narratur, quod Moses legis librum scripsit, addit historicus, quod Moses eum sacerdotibus tradidit, et quod praeterea eos jusserit, ut ipsum certo tempore omni populo praelegerent : quod ostendit, hunc librum longe minoris molis fuisse, quam Pentateuchon, quandoquidem in una concione ita perlegi poterat, ut ab omnibus intelligeretur : nec hîc praetereundum, quod ex omnibus libris, quos Moses scripsit, hunc unum secundi pacti et canticum (quod postea etiam scripsit, ut id universus populus edisceret) religiosè servare et custodire jusserit. Nam quia primo pacto non nisi praesentes, qui aderant, obligaverat, at secundo omnes etiam eorum posteros (vide Deuter. cap. 29 v. 14-15), ideo hujus secundi pacti librum futuris saeculis religiose servandum jussit, et praeterea etiam, ut diximus, canticum, quod futura saecula potissimum respicit : cum itaque non constet Mosen alios, praeter hos libros scripsisse, et ipse nullum alium, praeter libellum legis cum cantico posteritati religiose servandum mandaverit, et denique plura in Pentateucho occurrant, quae a Mose scribi non potuerunt, sequitur, neminem cum fundamento, sed omnino contra rationem affirmare Mosen autorem esse Pentateuchi. At hic aliquis forsan rogabit, num Moses praeter haec non etiam scripserit leges, cum ipsi primum revelarentur ? hoc est, an spatio quadraginta annorum nullas legum, quas tulerat, scripserit, praeter paucas illas, quas in primi pacti libro contentas fuisse dixi ? Sed ad haec respondeo, quamvis concederem rationi consentaneum videri, quod Moses eo ipso tempore et loco, quod leges communicare contigit, eo etiam easdem scripserit, nego tamen nobis hac de causa licere hoc affirmare ; supra enim ostendimus nobis de similibus nihil esse statuendum, nisi id, quod ex ipsa Scriptura constat, aut quod ex solis ipsius fundamentis legitima consequentia elicitur, at non ex eo, quod rationi consentaneum videtur. Adde, quod nec ipsa ratio nos cogat hoc statuere. Nam forsan senatus Mosis edicta populo scripto communicabat, quae postea historicus collegit, et historiae vitae Mosis ordine inseruit. Atque haec de quinque libris Mosis : nunc tempus est, ut reliquos etiam examinemus. Josuae librum similibus etiam rationibus ostenditur non esse autographon : alius enim est, qui de Josua testatur, quod ejus fama fuerit per totam tellurem (vide cap. 6 v. 27), quod nihil eorum omiserit, quae Moses praeceperat (vide vers. ult. cap. 8 et 11 v. 15), quod senuerit, omnesque in concionem vocaverit, et quod tamen animam egerit. Deinde etiam quaedam narrantur, quae post ipsius mortem contigerunt. Videlicet quod post ejus mortem Israëlitae Deum coluerunt, quamdius senes, qui ipsum noverant, vixerunt. Et cap. 16 v. 10, quod (Ephraim et Manasse) ''non expulerunt Kanahanitam habitantem in Gazer, sed'' (addit) ''quod Kanahanita inter Ephraim habitavit usque in hunc diem, et fuit tributarius''. Quod idem ipsum est, quod libro Judicum cap. 1 narratur, et modus etiam loquendi ''in hunc usque diem'' ostendit, Scriptorem rem antiquam narrare. Huic etiam consimilis est textus cap. 15 vers. ult. de filiis Jehudae, et historia Kalebi, ex v. 13 ejusdem capitis. Et casus ille etiam, qui cap. 22 ex v. 10 etc. narratur de duabus tribubus et dimidia, quae aram ultra Jordanem aedificaverunt, post mortem Josuae contigisse videtur : quandoquidem in tota illa historia nulla Josuae fit mentio, sed solus populus bellum gerere deliberat, legatos mitti, eorumque responsum expectat et tandem approbat. Denique ex cap. 10 v. 14 evidenter sequitur hunc librum multis post Josuam saeculis scriptum fuisse : Sic enim testatur, ''nullus alius, sicuti ille dies, fuit nec antea neque postea, quo Deus'' (ita) ''obediret cuiquam'' etc. Si quem igitur librum Josua unquam scripsit, fuit sane ille, qui cap. 10 v. 13 in hac eadem scilicet historia citatur. Librum autem Judicum neminem sanae mentis sibi persuadere credo ab ipsis Judicibus esse scriptum : epilogus enim totius historiae, qui habetur cap. 2, clare ostendit, eum totum ab uno solo historico scriptum fuisse. Deinde quia ejus scriptor saepe monet, quod illis temporibus nullus erat rex in Israël, non dubium est, quin scriptus fuerit, postquam imperium reges obtinuerant. Circa Samuëlis libros non etiam est, cur diu moremur, quandoquidem historia longe post ejus vitam producitur. Hoc tamen tantum notari velim, hunc librum etiam multis post Samuëlem saeculis scriptum fuisse. Nam libr. 1 cap. 9 v. 9 historicus per parenthesin monet, ''antiquitus in Israël sic dicebat quisque, quando ibat ad consulendum Deum, age eamus ad videntem, nam qui hodie propheta, antiquitus videns vocabatur''. Libri denique Regum, ut ex iisdem constat, decerpti sunt ex libris rerum Salomonis (vide Reg. 1 cap. 11 v. 41), chronicorum regum Jehudae (vide cap. 14 v. 19-29 ejusdem), et chronicorum regum Israëlis. Concludimus itaque omnes hos libros, quos huc usque recensuimus, esse apographa, resque in iis contentas ut antiquas enarrari. Si jam ad connexionem et argumentum horum omnium librorum attendamus, facile colligemus eos omnes ab uno eodemque historico scriptos fuisse, qui Judaeorum antiquitates ab eorum prima origine usque ad primam Urbis vastationem scribere voluit. Hi enim libri ita invicem connectuntur, ut ex hoc solo dignoscere possimus, eos non nisi unam unius historici narrationem continere. Nam simulac Mosis vitam narrare desinit, ad historiam Josuae sic transit, ''et contigit, postquam mortuus est Moses servus Dei, ut Deus diceret Josuae'' etc. Et hac morte Josuae finita, eadem transitione et conjunctione historiam Judicum incipit, nempe, ''Et contigit, postquam mortuus est Josua, ut filii Israëlis a Deo quaererent'' etc. Et huic libro, tanquam appendicem, librum Rut sic annectit, ''Et contigit iis diebus, quibus Judices judicabant, ut fames esset in illa terra.'' Cui etiam eodem modo librum primum Samuëlis annectit, quo finito solita sua transitione ad secundum pergit ; et huic, historia Davidis nondum finita, librum primum Regum jungit, et historiam Davidis narrare pergens, tandem huic eadem conjuntione librum secundum annectit. Contextus deinde et ordo historiarum etiam indicat unum tantum fuisse historicum, qui certum sibi scopum praefixit : incipit enim primam nationis hebraeae originem narrare, deinde ordine dicere, qua occasione et quibus temporibus Moses leges tulerit, ipsisque multa praedixerit : Deinde quomodo secundum Mosis praedictiones terram promissam (vide cap. 7 Deuter.) invaserint, eâ vero possessâ legibus valedixerant (Deuter. cap. 31 v. 16), indeque ipsos multa mala consequuta sunt (ejusdem 17). Quomodo deinde reges eligere voluerunt (Deuter. cap. 17 v. 14), qui etiam prout leges curaverant, ita res ipsis prospere vel infoeliciter cesserunt (Deut. cap. 28 v. 36 et v. ult.), donec tandem imperii ruinam, sicuti ipsam Moses praedixerat, narrat. Reliqua autem, quae ad confirmandam legem nihil faciunt, vel prorsus silentio mandavit, vel lectorem ad alios historicos ablegat. Omnes igitur hi libri in unum conspirant, nempe dicta et edicta Mosis docere, eaque per rerum eventus demonstrare. Ex his igitur tribus simul consideratis, nempe simplicitate argumenti horum omnium librorum, connexione, et quod sint apographa multis post saeculis a rebus gestis scripta, concludimus, ut modo diximus, eos omnes ab uno solo historico scriptos fuisse. Quisnam autem is fuerit, non ita evidenter ostendere possum, suspicor tamen ipsum Hesdram fuisse, et quaedam non levia concurrunt, ex quibus conjecturam facio. Nam cum Historicus (quem jam scimus unum tantum fuisse) historiam producat usque ad Jojachini libertatem, et insuper addat, ipsum regis mensae accubuisse tota ejus vita (hoc est vel Jojachini vel filii Nebucadnesoris, nam sensus est planè ambiguus), hinc sequitur eum nullum ante Hesdram fuisse. At Scriptura de nullo, qui tum floruit, nisi de solo Hesdra testatur (vide Hesdrae cap. 7 v. 10), quod ipse suum studium applicuerit ad quaerendam legem Dei, et adornandam, et quod erat scriptor (ejusdem cap. v. 6) promptus in Lege Mosis. Quare nullum praeter Hesdram suspicari possum fuisse, qui hos libros scripserit. Deinde in hoc de Hesdra testimonio videmus, quod ipse non tantum studium adhibuerit ad quaerandam legem Dei, sed etiam ad eandem adornandam, et in Nehemiae cap. 8 v. 9 etiam dicitur, ''quod legerunt librum legis Dei explicatum, et adhibuerunt intellectum et intellexerunt Scripturam''. Cum autem in Deuteronomii libro non tantum liber legis Mosis, vel maxima ejus pars contineatur, sed insuper multa ad pleniorem explicationem inserta reperiantur, hinc conjicio librum Deuteronomii illum esse librum legis Dei ad Hesdra scriptum, adornatum et explicatum, quem tum legerunt. Quod autem in hoc libro Deuteronomii multa per parenthesin ad pleniorem explicationem inferantur, duo de hac re exempla ostendimus, cum sententiam Aben Hezrae explicaremus, cujus notae plura alia reperiuntur, ut ex. gr. in cap. 2 v. 12 ''et in Sehir habitaverunt Horitae antea, filii autem Hesau eos expulerunt et a suo conspectu deleverunt et loco eorum habitaverunt, sicuti Israël fecit in terra suae haereditatis, quam Deus ipsi dedit''. Explicat scilicet v. 3-4 ejusdem cap., nempe quod montem Sehir, qui filiis Hesau haereditate venerat, ipsi eum non inhabitatum occupaverunt, sed quod ipsum invaserunt, et Horitas, qui ipsum prius inhabitabant, inde, sicuti Israëlitae post mortem Mosis Kenahanitas, deturbaverunt et deleverunt. Per parenthesin etiam inseruntur verbis Mosis v. 6-9 cap. 10 ; nemo enim non videt, quod v. 8, qui incipit ''in illo tempore separavit Deus tribum Levi'', necessario debeat referri ad v. 5, non autem ad mortem Aharonis, quam nulla alia de causa Hezras hîc inseruisse videtur, quam quia Moses in hac narratione vituli, quem populus adoraverat, dixerat (vide cap. 9 v. 20) se Deum pro Aharone oravisse. Explicat deinde, quod Deus eo tempore, de quo Moses hic loquitur, tribum Levi sibi elegit, ut causam electionis, et cur Levitae in partem haereditatis non fuerint vocati, ostenderet, et hoc facto pergit verbis Mosis filum historiae persequi. His adde libri praefationem et omnia loca, quae de Mose in tertia persona loquuntur : et praeter haec alia multa, quae jam a nobis dignosci nequeunt, sine dubio, ut facilius ab hominibus sui aevi perciperentur, addidit, vel aliis verbis expressit : Si, inquam, ipsum Mosis librum legis haberemus, non dubito, quin tam in verbis, quam in ordine, et rationibus praeceptorum magnam discrepantiam reperimus. Dum enim solum Decalogum hujus libri cum Decalogo Exodi (ubi ejus historia ex professo narratur) confero, eum ab hoc in his omnibus discrepare video : quartum enim praeceptum non tantum alio modo imperatur, sed insuper multo prolixius extenditur : ejus autem ratio ab ea, quae in Decalogo Exodi adfertur, toto coelo discrepat. Denique ordo, quo hîc decimum praeceptum explicatur, etiam alius est, quam in Exodo. Haec igitur cum hîc, tum in aliis locis, ut jam dixi, ab Hezra facta existimo, quia is legem Dei hominibus sui temporis explicuit, atque proinde hunc esse librum legis Dei ab ipso ornatae et explicatae : et hunc librum omnium, quos ipsum scripsisse dixi, primum fuisse puto ; quod hinc conjicio, quia leges patriae continet, quibus populus maxime indiget : et etiam quia hic liber antecedenti nulla conjunctione, ut reliqui omnes, annectitur, sed soluta oratione incipit, ''Haec sunt verba Mosis'', etc. At postquam hunc absolvit et populum leges edocuit, tum studium adhibuisse credo ad integram historiam Hebraeae nationis describendam, a mundo scilicet condito usque ad summam Urbis vastationem, cui hunc librum Deuteronomii suo loco inseruit ; et forte ejus primos quinque libros nomine Mosis vocavit, quia in iis praecipue ejus vita continetur et nomen a potiore sumpsit : Et hac etiam de causa sextum nomine Josuae, septimum Judicum, octavum Ruth, nonum et forte etiam decimum Samuelis, et denique undecimum et duodecimum Regum appellavit. An vero Hezras huic operi ultimam manum imposuerit, idque, ut desiderabat, perfecerit, de eo vide sequens caput.

====Adnotationes====

{{finis}}</text>
      <sha1>dhc0b2e70n1o93we3nf622zslrn5vqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tractatus theologico-politicus/Caput IX</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83746</id>
    <revision>
      <id>272514</id>
      <timestamp>2026-06-25T11:40:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36634-13</username>
        <id>32742</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Benedictus de Spinoza |OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus''' |OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus |Annus=1670 |SubTitulus= Caput IX : De iisdem Libris alia inquiruntur,&lt;br /&gt; nempe an Hezras iis ultimam manum imposuerit :&lt;br /&gt; et deinde utrum notae marginales,&lt;br /&gt; quae in hebraeis codicibus reperiuntur,&lt;br /&gt; variae fuerint lectiones }} {{Liber |Ante=Caput VIII |AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput VIII...'</comment>
      <origin>272514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39036" sha1="pchkoxcrx7wfj8d9u4j2xnekvae1pri" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Benedictus de Spinoza
|OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus'''
|OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus
|Annus=1670
|SubTitulus= Caput IX : De iisdem Libris alia inquiruntur,&lt;br /&gt; nempe an Hezras iis ultimam manum imposuerit :&lt;br /&gt; et deinde utrum notae marginales,&lt;br /&gt; quae in hebraeis codicibus reperiuntur,&lt;br /&gt; variae fuerint lectiones
}}
{{Liber
|Ante=Caput VIII
|AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput VIII
|Post=Caput X
|PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput X
}}
Quantum superior disquisitio de vero horum librorum Scriptore juvet ad eorundem perfectam intelligentiam, facile colligitur ex solis ipsis locis, quae ad nostram de hac re sententiam confirmandam attulimus, quaeque absque ea unicuique deberent obscurissima videri. Verum praeter Scriptorem alia animadvertenda in ipsis libris supersunt, quae communis superstitio vulgus deprehendere non sinit. Horum praecipuum est, quod Hezras (eum pro Scriptore praedictorum librorum habebo, donec aliquis alium certiorem ostendat) narrationibus in hisce libris contentis ultimam manum non imposuit, nec aliud fecit, quam historias ex diversis scriptoribus colligere, et quandoque non nisi simpliciter describere, atque eas nondum examinatas neque ordinatas posteris reliquit. Quae autem causae impediverint (nisi fortè intempestiva mors), quo minus hoc opus omnibus suis numeris adimpleret, nequeo conjicere. At reipsa, quamvis antiquis Hebraeorum historicis destituti simus, ex paucissimis tamen eorum fragmentis, quae habemus, evidentissime constat. Nam historia Hiskiae ex v. 17 cap. 18 lib. 2 Regum, ex relatione Esaiae, prout ipsa reperta est scripta in Chronicis Regum Judae, descripta est : hanc namque totam in libro Esaiae, qui in Chronicis Regum Judae continebatur (vide lib. 2 Paralip. cap. 32 vers. paenult.) iisdem, quibus hîc, verbis narratam legimus, exceptis &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 11. – ''Adnotatio 11 :'' Ex. gr. 2 Reg. cap. 18 v. 20 legitur in secunda persona [heb.] ''dixisti, sed ore tenus'', etc. ; Esaiae autem cap. 36 v. 5 [heb.] ''ego dixi, certe verba sunt, opus esse ad bellum consilio et fortitudine''. Deinde v. 22 legitur [heb.] ''sed forsan dicetis'', in plurali, quod in Esaiae exemplari in singulari numero reperitur. Praeterea in Esaiae textu non leguntur haec (ex v. 32 citato capite) verba [heb.] &lt;c’est pourquoy je ne doute pas que ce ne soient des paroles supposées&gt; et ad hunc modum multae aliae variae lectiones reperiuntur, ex quibus quaenam prae caeteris eligenda sit, nemo determinabit. &lt;/ref&gt; tantum paucissimis ; ex quibus tamen nihil aliud concludi potest, quam quod hujus Esaiae narrationis variae lectiones repertae fuerint, nisi quis mallet in his etiam mysteria somniare. Deinde etiam caput ultimum hujus libri in Jeremiae cap. ultimo, 39 et 40 continetur. Praeterea cap. 7 Samuël. 2 in libr. 1 Paralip. cap. 17 descriptum reperimus : at verba variis in locis adeo mirifice mutata &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 12. – ''Adnotatio 12 :'' Ex. gr. 2 Sam. cap. 7 v. 6 legitur [heb.] ''et continuo vagavi cum tentorio et tabernaculo'' ; 1 Paral. autem cap. 17 v. 5 [heb.] ''et eram de tentorio in tentorio et de tabernaculo'', mutato scilicet [heb.], et [heb.]. Deinde v. 10 cit. loci Samuëlis legitur [heb.] ''ad affligendum eum'', et Paralip. cit. cap. v. 9 [heb.] ''ad conterendum eum''. Et ad hunc modum plures, et alias majoris momenti, discrepantias unusquisque, qui plane caecus non est nec omnino insanit, observabit, qui haec capita semel legerit.&lt;/ref&gt; deprehenduntur, ut facillimè dignoscatur, haec duo capita ex duobus diversis exemplaribus historiae Natanis desumpta esse. Denique genealogia regum Idumaeae, quae habetur Genesis cap. 36 ex v. 31, iisdem etiam verbis in libro 1 Paralip. cap. 1 deducitur, cum tamen hujus libri authorem ea, quae narrat, ex aliis historicis sumsisse constat, non vero ex his duodecim libris, quos Hezrae tribuimus. Quare non dubium est, quin, si ipsos haberemus historicos, res ipsa directè constaret : sed quia iisdem, ut dixi, destituti sumus, id nobis tantum restat, ut ipsas historias examinemus : nempe earum ordinem et connexionem, variam repetitionem, et denique in annorum computatione discrepantiam, ut de reliquis judicare possimus. Eas itaque vel saltem praecipuas perpendamus ; et primò illam Judae et Tamar, quam cap. 38 Genesis historicus sic narrare incipit, ''Contigit autem in illo tempore, ut Judas a suis fratribus discederet''. Quod tempus necessario referendum est ad aliud &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 13. – ''Adnotatio 13 :'' Quod hic textus nullum aliud tempus respiciat, quam illud, quo Josephus fuit venditus, non tantum ex ipsius orationis contextu constat, sed etiam ex ipsa ipsius Judae aetate colligitur, qui tum temporis vigesimum secundum aetatis annum ad summum agebat, si ex ipsius praecedenti historia calculum facere licet. Nam ex cap. 29 v. ultimo Geneseos apparet, quod Juda natus fuerit anno decimo, a quo Jacobus patriarcha servire incepit Labano, Josephus autem decimo quarto. Cum itaque ipse Josephus, cum venderetur, aetatis decimum septimum egerit annum, ergos Judas tum temporis annos viginti et unum natus erat, non amplius. Qui igitur hanc Judae diuturnam domo absentiam ante Josephi venditionem contigisse credunt, sibi blandire student, et de Scripturae divinitate magis solliciti, quam certi sunt.&lt;/ref&gt;, de quo immediate loquutus est : at ad id, de quo in Genes. immediate agitur, minime referri potest. Ab eo enim, nempe a quo Josephus in Aegyptum ductus fuit, usque quo Jacobus patriarcha cum tota familia eò etiam profectus est, non plus, quam viginti duos annos numerare possumus ; nam Josephus, cum a fratribus venderetur, septendecim annos natus erat, et cum a pharaone e carceribus vocari juberetur, triginta : quibus si addantur septem anni fertilitatis et duo famis, conficient simul viginti duos annos. Atqui hoc temporis intervallo nemo concipere poterit tot res contingere potuisse. Nempe quod Juda tres liberos ex unica uxore, quam tum duxit, unum post alium procreaverit, quorum major natu, ubi per aetatem licuit, Tamar in uxorem duxit, eô vero mortuô secundus eam in matrimonium recepit, qui etiam obiit, et quod dudum postquam haec acta sunt, ipse Judas cum ipsa nuru Tamar ignarus rem habuerit, ex qua iterum duos, uno tamen partu, liberos acceperit, quorum etiam unus intra praedictum tempus factus est parens. Cum igitur haec omnia non possunt referri ad illud tempus, de quo in Genesi, referendum necessario est ad aliud, de quo immediate in alio libro agebatur ; ac proinde Hezras hanc etiam historiam simpliciter descripsit, eamque nondum examinatam reliquis inservit. At non tantum hoc caput, sed totam Josephi et Jacobi historiam ex diversis historicis decerptam et descriptam esse necessario fatendum est, adeo parum sibi constare videmus. Caput enim 47 Geneseos narrat, quod Jahacob, cum primum pharahonem ducente Josepho salutavit, annos 130 natus erat, a quibus si auferantur viginti duo, quos propter Josephi absentiam in maerore transegit et praeterea septemdecim aetatis Josephi, cum venderetur, et denique septem, quos propter Rachelem servivit, reperietur ipsum provectissimae aetatis fuisse, octoginta scilicet et quatuor annorum, cum Leam in uxorem duceret, et contra Dinam vix septem fuisse annorum &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 14. ''Adnotatio 14 :'' Nam quod quidam putant, Jacobum 8 vel 10 annos inter Mesopotamiam, et Betel peregrinavisse, stultitiam redolet, quod pace Aben Hgezrae dixerim. Nam non tantum propter desiderium, quo sine dubio tenebatur, videndi provectissimae aetatis parentes, sed etiam et praecipue, ut votum solveret, quod voverat, cum fratrem fugeret (vide Gen. cap. 28 v. 10 et cap. 31 v. 13 et cap. 35 v. 1), quantum potuit, festinavit, ad quod etiam solvendum Deus ipsum monuit (Gen. cap. 31 v. 3 et 13) et auxilium suum, quo in patriam duceretur, promisit. Quod si tamen haec conjecturae potius, quam rationes videntur, age concedamus, Jacobum 8 vel 10, et si placet plures insuper annos brevi hoc itinere, pejori fato, quam Ulissem actum, consumpsisse. Hoc certe negare non poterunt, quod Binjamin in ultimo hujus peregrinationis anno natus fuerit ; hoc est, ex eorum sententia ac hypothesi, anno nativitatis Josephi decimo quinto, aut decimo sexto, aut circiter. Nam Jacobus anno a nativitate ipsius Josephi septimo Labano valedixit. At ex anno 17° aetatis Josephi usque ad annum, quo ipse patriarcha Egyptum peregre ivit, non plures, quam viginti duo anni numerantur, ut in hoc ipso capite ostendimus ; adeoque Binjamin eodem tempore, quo scilicet Egyptum profectus est, viginti tres, aut viginti quatuor annos ad summum habebat, quo aetatis flore nepotes eum habuisse constat (vide Gen. cap. 46 v. 21, quem confer cum v. 38, 39, 40 cap. 26 Num. et cum v. 1 et seq. cap. 8 l. 1 Paral.). Nam Belah Benjamini primogenitus duos jam filios, Ard et Nahgaman, genuerat. Quod sane non minus a ratione alienum est, quam statuere, quod Dina septennia vim passa fuerit, et reliqua, quae ex hujus historiae ordine deduximus. Atque adeo apparet, homines imperitos, dum nodos solvere student, in alios incidere, remque magis intricare, et dilacerare.&lt;/ref&gt;, cum a Sechemo vim passa est, Simeon autem et Levi vix duodecim et undecim, cum totam illam civitatem depraedati sunt, ejusque omnes cives gladio confecerunt. Nec hic opus habeo omnia Pentateuchi recensere. Si quis modo ad hoc attenderit, quod in hisce quinque libris omnia praecepta scilicet et historiae promiscue sine ordine narrentur, neque ratio temporum habeatur, et quod una eademque historia saepe, et aliquando diversimode repetatur, facile dignoscet haec omnia promiscue collecta, et coacervata fuisse, ut postea facilius examinarentur, et in ordinem redigerentur. At non tantum haec, quae in quinque libris, sed etiam reliquae historiae usque ad vastationem urbis, quae in reliquis septem libris continentur, eodem modo collectae sunt. Quis enim non videt, in cap. 2 Judicum ex v. 6 novum Historicum adferri (qui res a Josua gestas etiam scripserat) ejusque verba simpliciter describi. Nam postquam historicus noster in ultimo capite Josuae narravit, quod ipse mortem obierit, quodque sepultus fuerit, et in primo hujus libri narrare ea promiserit, quae post ejusdem mortem contigerunt, qua ratione, si filum suae historiae sequi volebat, potuisset superioribus annectere, quae hîc de ipso Josua narrare incipit &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 15. – ''Adnotatio 15 :'' &lt;C’est à dire en d’autres termes, et dans un autre ordre qu’ils ne se trouvent au livre de Josué.&gt;&lt;/ref&gt;. Sic etiam capita 17, 18 etc. Samuëlis 1 ex alio historico desumpta sunt, qui aliam causam sentiebat fuisse, cur David aulam Saulis frequentare inceperit, longe diversam ab illa, quae in cap. 16 libri ejusdem narratur : non enim sensit, quod David ex consilio servorum a Saulo vocatus ipsum adiit (ut in cap. 16 narratur), sed quod casu a patre ad fratres in castra missus Saulo ex occasione victoriae, quam contra Philistaeum Goliat habuit, tum demum innotuit, et in aula detentus fuit. Idem de cap. 26 ejusdem libri suspicor, quod nimirum historicus eandem ibi historiam, quae cap. 24 habetur, secundum opinionem alterius narrare videatur. Sed hoc missum facio, et ad annorum computationem examinandam pergo. Cap. 6 libri 1 Regum dicitur, quod Salomon templum aedificavit anno 480 ab Aegypti exitu, at ex historiis ipsis longe majorem numerum concludimus. Nam

{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| 
| align=&quot;right&quot;| Annos
|}

{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Moses populum in desertis gubernavit
| align=&quot;right&quot;|  40
|}

{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Josuae, qui centum et decem annos vixit, non plus tribuuntur ex Josephi et aliorum sententia quam
| align=&quot;right&quot;|  26
|}
{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Kusan Rishgataim populum in ditione tenuit
| align=&quot;right&quot;|   8
|}
{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Hotniel filius Kenaz judicavit &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 16. – ''Adnotatio 16 :'' Rabbi Levi ben Gerson, et alii credunt hos quadraginta annos, quos Scriptura ait in libertate transactos, initium tamen sumere ab obitu Josuae ; atque adeo 8 praecedentes annos, quibus populus in ditione Kufan Rifhgataim fuit, simul comprehendere ; et 18 sequentes etiam ad censum 80 annorum, quibus Ehud et Samgar judicaverunt, adducendos ; et sic reliquos servitutis annos sub eos, quos Scriptura in libertate transactos fuisse testatur, semper comprehendi credunt. Sed quia Scriptura expresse, quot annos Hebraei in servitute, quotque in libertate fuerint, numerat, et cap. 2 v. 18 expresse narrat Hebraeorum res viventibus judicibus semper floruisse, apparet omnino, Rabinum istum, virum alias eruditissimum, et reliquos, qui ejus vestigia sequuntur, dum similes nodos solvere student, Scripturam magis corrigere, quam explicare. Quod ii etiam faciunt, qui statuunt, Scripturam in communi illa annorum supputatione non nisi politiae judaicae tempora indicare voluisse ; anarchiarum autem &lt;(ils les appellent ainsi en haine de l’Etat populaire)&gt; et servitutum, utpote infausta, et regni veluti interstitia, ad communem annorum censum adducere non potuisse. &lt;Car de dire que les Hebreux n'ayent pas voulu marquer dans leurs Annales le temps de la **** de leur Republique, à cause que c'estoient des temps de malheur et comme d'interregne, ou qu'ils ayent rayé de leurs Annales les années de servitude, si ce n'est une calomnie c'est une fiction chimerique et une pure absurdité.&gt; Nam Scriptura quidem anarchiae tempora silentio praeterire, at servitutis non minus, quam libertatis annos tradere, nec annalibus, ut somniant, expungere solet. Quod autem Hgezra &lt;(qui est l'Escrivain de ces livres ainsi que nous l'avons fait voir)&gt; lib. I Regum &lt;au chapitre 6&gt; omnes absolute annos ab exitu Aegypti &lt;jusqu'à la quatriesme année du regne de Salomon&gt; communi illo annorum numero comprehendere voluerit, adeo manifesta res est, ut nemo Scripturae peritus unquam de ea ambegerit. Nam, ut jam ipsius textus verba omittam, ipsa Davidis Genealogia, quae in fine libri Ruth, et I Paralip. cap. 2 traditur, vix annorum summam adeo magnam &lt;à sçavoir à 480&gt; patitur. Nam Naghson anno 2 ab exitu Aegypti princeps tribus Judae erat (vid. Num. 7 vs. 11 et 12), adeoque in deserto obiit &lt;avec tous ceux qui ayant l'âge de vingt ans estoient capables de porter les armes&gt;, et filius ejus Salma cum Josua Jordanem transiit. At is Salmon secundum illam Davidis Genealogiam Davidis atavus fuit. &lt;Ainsi, il n'est pas necessaire de feindre que ce Shalma fût du moins âgé de quatrevingts onze ans lorsqu'il engendra Bohgar, et que celuy-cy en eût autant à la naissance de David. Car David (supposé que l'an 4 du regne de Salomon fût au rapport du chapitre 6 du 1. liv. des Rois, le 480. depuis la sortie d'Egypte) David nasquit à ce compte là, l'an 366 apres le passage du Jourdain.&gt; Si ab hac 480 annorum summa 4 regni Salomonis, et 70 vitae Davidis, et 40, qui in desertis transacti sunt, auferantur, reperietur, Davidem natum fuisse anno 366 a transitu Jordanis, atque &lt;partant supposé que Shalma, ayeul de David nasquit au passage mesme du Jourdain,&gt; adeo necesse esse, ut &lt;que Shalma, Bohgar, Obed, et Jessai,&gt; ipsius pater, avus, abavus, atque atavus liberos (successivement&gt; genuerint &lt;dans leur extréme vieillesse&gt;, cum unusquisque eorum 900 annorum esset &lt;; et par consequent à peine se trouverait-il depuis la sortie d'Egypte jusqu'à l'an 4 du Regne de Salomon 480 ans, si l'Ecriture ne l'avait dit expressément&gt;.&lt;/ref&gt;
| align=&quot;right&quot;|  40
|}

{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Heglon rex Moabi imperium in populum tenuit
| align=&quot;right&quot;|  18
|}

{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Eud et Sangar eundem judicaverunt
| align=&quot;right&quot;|  80
|}

{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Jachin rex Kanahani populum iterum in ditione tenuit
| align=&quot;right&quot;|  20
|}

{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Quievit postea populus
| align=&quot;right&quot;|  40
|}

{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Fuit deinde in ditione Midiani
| align=&quot;right&quot;|   7
|}

{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Tempore Gidehonis transegit in libertate
| align=&quot;right&quot;|  40
|}

{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Sub imperio autem Abimelechi
| align=&quot;right&quot;|   3
|}

{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Tola filius Puae judicavit
| align=&quot;right&quot;|  23
|}

{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Jair autem
| align=&quot;right&quot;|  22
|}

{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Populus iterum in ditione Philistaeorum et Hamonitarum fuit
| align=&quot;right&quot;|  18
|}

{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Jephta judicavit
| align=&quot;right&quot;|   6
|}

{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Absan Bethlehemita
| align=&quot;right&quot;|   7
|}

{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Elon Sebulonita
| align=&quot;right&quot;|  10
|}

{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Habdan Pirhatonita
| align=&quot;right&quot;|   8
|}

{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Populus fuit iterum in ditione Philistaeorum
| align=&quot;right&quot;|  40
|}

{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Samson judicavit &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 17. – ''Adnotatio 17 :'' Samson natus est, postquam Philistaei Hebraeos subegerant. &lt;On peut douter si ces vingt ans se doivent rapporter aux années de liberté, ou s’ils sont compris dans les 40 qui precedent immediatement, pendant lesquels le peuple fut sous le joug des Philistins. Pour moy j’avouë que j’y voy plus de vray-semblance, et qu’il est plus croyable que les Hebreux recouvrerent leur liberté, lors que les plus considerables d’entre les Philistins perirent avec Samson. Aussi n’ay-je rapporté ces 20 ans de Samson à ceux pendant lesquels dura le joug des Philistins, que par ce que Samson nasquit depuis que les Philistins eurent subjugué les Hebreux, outre qu’au traité du Sabbat, il est fait mention d’un certain livre de Jérusalem, où il est dit que Samson  jugea le peuple 40 ans ; mais la question n’est pas de ces années seulement.&gt;&lt;/ref&gt;
| align=&quot;right&quot;|  20
|}

{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Heli autem
| align=&quot;right&quot;|  40
|}

{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Fuit iterum populus in ditione Philistaeorum, antequam a Samuële liberaretur
| align=&quot;right&quot;|  20
|}

{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| David regnavit
| align=&quot;right&quot;|  40
|}

{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Salomon antequam templum aedificavit
| align=&quot;right&quot;|   4
|}


{| border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;90%&quot;| Atque hi omnes additi numerum conficiunt annorum
| align=&quot;right&quot;| 580
|}


Quibus deinde addendi sunt anni illius saeculi, quo post mortem Josuae Respublica Hebraeorum floruit, donec a Kusan Rishgataim subacta fuit, quorum numerum magnum fuisse credo ; non enim mihi persuadere possum, quod statim post mortem Josuae omnes, qui ejus portenta viderant, uno momento perierunt, nec quod eorum successores uno actu et ictu legibus valedixerunt, et ex summa virtute in summam nequitiam et socordiam lapsi sunt, nec denique quod Kusan Rishgataim eos dictum factum subegit. Sed cum horum singula aetatem fere requirant, non dubium est, quin Scriptura cap. 2 v. 7, 9, 10 libri Judicum historias multorum annorum comprehenderit, quas silentio transmisit. Sunt praeterea addendi anni, quibus Samuël fuit Judex, quorum etiam numerus in Scriptura non habetur. Sunt deinde addendi anni Regni Saulis, quos in superiore computatione omisi, quia ex ejus historia non satis constat, quot annos regnaverit ; dicitur quidem cap. 13 v. 1 lib. 1 Samuëlis, eundem duos annos regnavisse, sed et ille textus truncatus est, et ex ipsa historia majorem numerum colligimus. Quod textus truncatus sit, nemo, qui hebraeam liguam vel a primo lime salutavit, dubitare potest. Sic enim incipit במלכו ושתי שנים מלך על ישראל ''annum natus erat Saul, cum regnaret, et duos annos regnavit supra Israëlem''. Quis, inquam, non videt numerum annorum aetatis Saulis, cum regnum adeptus esset, omissum esse ? At quod ex ipsa historia major numerus concluditur, credo neminem etiam dubitare. Nam cap. 27 v. 7 ejusdem libri habetur, quod David apud Philistaeos, ad quos propter Saulum confugit, moratus fuit unum annum et quatuor mentes : quare ex hac computatione reliqua spatio octo mensium contingere debuerunt, quod neminem credere existimo. Josephus saltem in fine libri sexti Antiquitatum textum sic correxit, ''Regnavit itaque Saul Samuële vivente annos decem et octo, moriente autem alios duos''. Quin tota haec historia cap. 13 nullo modo cum antecedentibus convenit. In fine cap. 7 narratur, quod Philistaei ab Hebraeis ita debellati fuerunt, ut non fuerint ausi vivente Samuële terminos Israëlis ingredi ; at hîc, quod Hebraei (vivente Samuële) a Philistaeis invaduntur, a quibus ad tantam miseriam et paupertatem redacti fuerant ut armis, quibus se defendere possest, destituerentur, et insuper mediis eadem conficiendi. Sudarem sane satis, fi omnes has historias, quae in hoc primo libro Samuëlis habentur, ita conarer conciliare, ut omnes ab uno Historico descriptae et ordinatae viderentur. Sed ad meum propositum revertor. Anni itaque regni Saulis superiori computationi sunt addendi. Denique annos anarchiae Hebraeorum etiam non numeravi, quia non constant ex ipsa Scriptura. Non, inquam, mihi constat tempus, quo illa contigerint, quae ex cap. 17 usque ad finem libri Judicum narrantur. Ex his itaque clarissime sequitur veram annorum computationem neque ex ipsis historiis constare, neque ipsas historias in una eademque convenire, sed valde diversas supponere. Ac proinde fatendum has historias ex diversis scriptoribus collectas esse, nec adhuc ordinatas neque examinatas fuisse. Nec minor videtur fuisse circa annorum computationem discrepantia in libris Chronicorum Regum Judae et libris Chronicorum Regum Israëlis. In Chronicis enim Regum Israëlis habebatur, quod Jehoram filius Aghabi regnare incepit anno secundo regni Jehorami filli Jehosaphat (vide Regum libr. 2 cap. 1 v. 17). At in Chronicis Regum Judae, quod Jehoram filius Jehosaphat regnare incepit anno quinto regni Jehorami filii Aghabi (vide cap. 8 v. 16 ejusdem libri). Et si quis praeterea historias libri Paralip. conferre velit cum historiis librorum Regum, plures similes discrepantias inveniet, quas hic non opus habeo recensere, et multo minus authorum commenta, quibus has historias conciliare conantur. Rabini namque planè delirant. Commentatores autem, quos legi, somniant, fingunt, et linguam denique ipsam planè corrumpunt. Ex. gr. cum in libro 2 Paralip. dicitur, ''annos quadraginta duos natus erat Aghazia, cum regnaret'' : fingunt quidam hos annos initium capere a regno Homri, non autem a nativitate Aghaziae : quod si possent ostendere intentum authoris librorum Paralip. hoc fuisse, non dubitaverim affirmare, eundem loqui nescivisse. Et ad hunc modum plura alia fingunt, quae si vera essent, absolute dicerem antiquos Hebraeos et linguam suam, et narrandi ordinem plane ignoravisse, nec ullam rationem neque normam Scripturas interpretandi agnoscerem, sed ad libitum omnia fingere liceret. Si quis tamen putat, me hîc nimis generaliter, nec satis cum fundamento loqui, ipsum rogo, ut hoc agat, et nobis ostendat certum aliquem ordinem in hisce historiis, quem Historici in Chronologicis sine peccato imitari possent, et dum historias interpretatur et conciliare conatur, phrases et modos loquendi, et orationes disponendi, et contexendi adeo strictè observet, atque ita explicet, ut eos secundum suam explicationem in scribendo imitari etiam possimus &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 18. – ''Adnotatio 18 :'' Alias Scripturae verba corrigunt potius, quam explicant.&lt;/ref&gt; : quod si praestiterit, manus ipsi statim dabo, et erit mihi magnus Apollo ; nam fateor, quamvis diu quaesiverim, me nihil tamen unquam simile invenire potuisse : Quin addo me nihil hîc scribere, quod dudum et diu meditatum non habuerim, et quanquam a pueritia opinionibus de Scriptura communibus imbutus fuerim, non tamen potui tandem haec non admittere. Sed non est, cur circa haec lectorem diu detineam, et ad rem desparatam provocem ; opus tamen fuit rem ipsam proponere, ut meam mentem clarius explicarem : ad reliqua igitur, quae circa fortunam horum librorum notanda suscepi, pergo. Nam venit praeterea, quae modo ostendimus, notandum, quod hi libri ea diligentia a Posteris servati non fuerint, ut nullae mendae irrepserint ; plures enim dubias lectiones animadverterunt antiquiores Scribae, et praeterea aliquot loca truncata, non tamen omnia ; an autem mendae talis notae sint, ut lectori magnam moram injiciant, de eo jam non disputo ; credo tamen eas levioris esse momenti, iis saltem, qui Scripturas liberiore judicio legunt, et hoc certò affirmare possum, me nullam animadvertisse mendam, nec lectionum varietatem circa moralia documenta, quae ipsa obscura aut dubia reddere possent. At plerique nec in reliquis aliquod vitium incidisse concedunt ; sed statuunt Deum singulari quadam providentia omnia Biblia incorrupta servasse : varias autem lectiones signa profundissimorum mysteriorum esse dicunt, idem de asterismis, qui in medio paragrapho 28 habentur, contendunt, imo in ipsis apicibus literarum magna arcana contineri. Quod sane an ex stultitia et anili devotione, an autem ex arrogantia et malitia, ut Dei arcana soli habere crederentur, haec dixerint, nescio ; hoc saltem scio, me nihil, quod arcanum redoleat, sed tantum pueriles cogitationes apud istos legisse. Legi etiam et insuper novi nugatores aliquos Kabbalistas, quorum insaniam nunquam mirari satis potui. Quod autem mendae, uti diximus, irrepserint, neminem sani judicii dubitare credo, qui textum illum Sauli (quem jam ex libr. 1 Samuël. cap. 13 v. 1 allegavimus) legit et etiam v. 2 cap. 6 Samuël. 2, nempe ''et surrexit et ivit David et omnis populus, qui ipsi aderat, ex Juda, ut inde auferrent arcam Dei''. Nemo hîc etiam non videre potest locum, quo iverant, nempe Kirjat Jeharim &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 19. – ''Adnotatio 19 :'' Kirjat Jehgarim vocatur etiam Bahgal Jehuda, unde Kimchi et alii putant, Bahgale Jehuda, quod hic transtuli ''ex populo Jehudae'', nomen esse oppidi ; sed falluntur, qui [heb.] pluralis est numeri. Deinde, si hic Samuëlis textus cum eo, qui est in libr. 1 Paralip., conferatur, videbimus, quod David non surrexerit, et exiverit ex Bahgal, sed quod eo iverit. Quod si autor 2 Samuëlis libri locum saltem indicare studuerit, unde David arcam abstulit, tunc, ut Hebraice loqueretur, sic dixisset : ''et surrexit, et profectus est David etc. ex Bahgal Judae, et inde abstulit arcam Dei''.&lt;/ref&gt;, unde arcam auserrent, esse omissum : nec etiam negare possumus, quod v. 37 cap. 13 Sam. 2 perturbatus et truncatus sit, scilicet, ''et Absalom fugit ivitque ad Ptolomaeum filium Hamihud Regem Gefur, et luxit filium suum omnibus diebus, et Absalom fugit ivitque Gefur mansitque ibi tres annos'' &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 20. – ''Adnotatio 20 :'' &lt;Ceux qui se sont meslez de commenter ce Texte, l’ont corrigé de cette sorte : ''et Absalom s’enfuit et se retira chez Ptolomée fils de Hamihud Roy de Gesur, où il demeura trois ans, et David pleura son fils tout le temps, qu’il fut à Gesur''. Mais si c’est là ce que l’on appelle interpréter, et s’il est permis de se donner cette licence dans l’exposition de l’Escriture, et de transposer de la sorte des phrases tout entières soit en ajoûtant, ou en retranchant quelque chose, j’avouë qu’il est permis de corrompre l’Escriture, et de lui donner comme à un morceau de cire autant de formes que l’on voudra.&gt;&lt;/ref&gt;. Et ad hunc modum scio me antehac alia notavisse, quae impraesentiarum non occurrunt. Quod autem notae marginales, quae in hebraeis Codicibus passim inveniuntur, dubiae fuerint lectiones, nemo etiam dubitare potest, qui attendit, quod pleraeque ex magna literarum hebraicarum similitudine inter se ortae sint. Nempe ex similitudine, quam habet ''Kaf'' cum ''Bet'', ''Jod'' cum ''Vau'', ''Dalet'' cum ''Res'' etc. Ex. gr. ubi lib. 2 Sam. cap. 5 v. paenult. scribitur [heb.] ''et ineo'' (tempore)'', quo audies'' habetur in margine [heb.] ''cum audies'', etc. cap. 21 Jud. v. 22 [heb.] ''et quando earum patres vel fratres in multitudine'' (h.e. saepe) ''ad nos venerint'' etc., habetur in margine [heb.] ''ad litigandum''. Et ad hunc modum permultae deinde etiam ortae sunt ex usu literarum, quas Quiescentes vocant, quarum nimirum pronunciatio saepissime nulla sentitur, et promiscuè una pro alia sumitur. Ex. gr. Levit. cap. 25 v. 30 scribitur [heb.] ''et confirmabitur domus, quae est in civitate, cui non est murus'', in margine autem habetur [heb.] ''cui est murus'' etc. At quamvis haec per se satis clara sint, libet rationibus quorundam Pharisaeorum respondere, quibus persuadere conantur notas marginales ad aliquod mysterium significandum ab ipsis librorum Sacrorum Scriptoribus appositas vel indicatas fuisse. Harum primam, quae quidem me parum tangit, sumunt ex usu legendi Scripturas : si, inquiunt, hae notae appositae sunt propter lectionum varietatem, quas posteri decidere non potuerunt, cur ergo usus invaluit, ut sensus marginalis ubique retineatur ? cur, inquiunt, sensum, quem retinere volebant, in margine notaverunt ? debuerant contra ipsa volumina scribere, prout legi volebant, non autem sensum et lectionem, quam maxime probabant, in margine notare. Secunda vero ratio et quae aliquam speciem prae se ferre videtur, ex ipsa rei natura sumitur. Nempe quod mendae non data opera, sed casu in Codices irrepserunt, et quod ita fit, varie contingit. At in quinque libris semper nomen [heb.] ''puella'', uno tantum excepto loco, defectivum contra regulam Grammatices sine litera ''he'' scribitur, in margine vero rectè secundum regulam Grammatices universalem. An hoc etiam ex eo, quod manus in describendo erravit, contigerit ? quo fato id fieri potuit, ut calamus semper, quotiescunque hoc nomen occurrerit, festinaret ? deinde hunc defectum facile et sine scrupulo ex regulis Grammatices supplere et emendare potuissent. Igitur cum hae lectiones casu non contigerint, nec tam clara vitia correxerint, hinc concludunt, haec certo consilio a primis Scriptoribus facta fuisse, ut iis aliquid significarent. Verum his facile respondere possumus, nam quod ex usu, qui apud eos invaluit, argumentantur, nihil moror ; nescio quid superstitio suadere potuit, et forte inde factum est, quia utramque lectionem aeque bonam seu tolerabilem aestimabant, ideoque, ne earum aliqua negligeretur, unam scribendam et aliam legendam voluerunt. Timebant scilicet in re tanta judicium determinare, ne incerti falsam pro vera eligerent, ideoque neutram alterutri praeponere voluerunt, quod absolutè fecissent, si unam solam scribere et legere jussissent, praesertim cum in Sacris voluminibus notae marginales non scribantur : vel forte inde factum est, quia quaedam, quamvis recte descripta, aliter tamen legi, prout scilicet in margine notaverant, volebant. Ideoque universaliter instituerunt, ut Biblia secundum notas marginales legerentur. Quae causa autem Scribas moverit, quaedam expresse legenda in margine notare, jam dicam, nam non omnes marginales notae dubiae sunt lectiones, sed etiam, quae ab usu remota erant, notaverunt. Nempe verba obsoleta, et quae probati illius temporis mores non sinebant in publica concione legi. Nam antiqui Scriptores malitia privati nullis aulicis ambagibus, sed res propriis suis nominibus indicabant. At postquam malitia et luxus regnavit, illa, quae sine obscoenitate ab antiquis dicta sunt, in obscoenis haberi inceperunt. Hac autem de causa Scripturam ipsam mutare non erat opus, attamen ut plebis imbecillitati subvenirent, introduxerunt, ut nomina coitus et excrementorum honestius in publico legerentur, videlicet sicuti ipsa in margine notaverunt. Denique quicquid fuerit, cur usu factum fuerit, ut Scripturas secundum marginales lectiones legant, et interpretentur, id saltem non fuit, quod vera interpretatio secundum ipsas debet fieri. Nam praeterquam quod ipsi Rabini in Talmud saepe a Masoretis recedunt, et alias habebant lectiones, quas probabant, ut mox ostendam, quaedam insuper in margine reperiuntur, quae minus secundum usum linguae probata videntur. Ex. gr. in libr. 2 Samuël. cap. 14 v. 22 scribitur [heb.] ''quia Rex effecit secundum sententiam sui servi'', quae constructio planè regularis est et convenit cum illa v. 15 ejusdem cap., at quae in margine habetur ([heb.] ''servi tui'') non convenit cum persona verbi. Sic etiam v. ult. cap. 16 ejusdem libri scribitur [heb.] ''ut cum consultat'' (id est consultatur) ''verbum Dei'', ubi in margine additur [heb.] ''quis'' pro verbi nominativo. Quod non satis accurate factum videtur, nam communis hujus linguae usus est, verba impersonalia in tertia persona singularis verbi activi usurpare, ut Grammaticis notissimum. Et ad hunc modum plures inveniuntur notae, quae nullo modo scriptae lectioni praeponi possunt. Quod autem ad secundam rationem Pharisaeorum attinet, ei etiam ex modò dictis facile respondetur, nempe quod Scribae praeter dubias lectiones verba etiam obsoleta notaverunt : Nam non dubium est, quin in lingua hebraea, sicuti in reliquis, multa obsoleta et antiquata posterior usus fecerit, et reperta fuerint ab ultimis Scribis in Bibliis, quae, uti diximus, omnia notaverunt, ut coram populo secundum tum receptum usum legerentur. Hac igitur de causa nomen [heb.] ''nahgar'' ubique notatum reperitur, quia antiquitus communis erat generis, et idem significabat, quod apud Latinos ''Juvenis''. Sic etiam Hebraeorum metropolis vocari apud antiquos solebat [heb.] ''Jerusalem'', non autem [heb.] ''Jerusalaim'' : de pronomine [heb.] ''ipse'', et ''ipsa'' idem sentio, quod scilicet  recentiores ''vau'' in ''jod'' mutaverunt (quae mutatio in hebraea lingua frequens est), cum genus foemininum significare volebant ; at quod antiqui non, nisi vocalibus hujus pronominis foemininum a masculino solebant distinguere. Sic praeterea quorundam verborum anomalia alia apud priores, alia apud posteros fuit, et denique antiqui literis paragogicis [heb.] singulari sui temporis elegantia utebantur. Quae omnia hîc multis exemplis illustrare possem, sed nolo taediosa lectione lectorem detinere. At si quis roget, unde haec noverim ? respondeo, quia ipsa apud antiquissimos Scriptores, nempe in Bibliis saepe reperi, nec tamen eos posteri imitari voluerunt, quae unica est causa, unde in reliquis linguis, quamvis jam etiam mortuis, tamen verba obsoleta noscuntur. Sed fortè adhuc aliquis instabit, cum ego maximam harum notarum partem dubias esse lectiones statuerim, cur nunquam unius loci plures, quam duae lectiones repertae sint ? cur aliquando non tres vel plures ? Deinde quod quaedam in Scriptis adeo manifestè Grammaticae repugnant, quae in margine rectè notantur, ut minime credendum sit scribas haerere potuisse et, utra esset vera, dubitare. Sed ad haec etiam facile respondetur, et quidem ad primum dico, plures fuisse lectiones, quam quas in nostris codicibus notatas reperimus. In Talmude enim plures notantur, quae a Masoretis neglectae sunt, et tam apertè multis in locis ab iisdem recedunt, ut superstitiosus ille corrector Bibliorum Bombergianorum tandem coactus fuerit fateri, in sua praefatione, se eos reconciliare nescire [heb.] et, inquit, ''hic nescimus respondere, nisi quod supra respondimus'', nempe, ''quod usus Talmudis est Masoretis contradicere''. Quare non satis cum fundamento statuere possumus, unius loci non plures quam duas lectiones unquam fuisse. Attamen facile concedo, imò credo unius loci nunquam plures, quam duas lectiones repertas fuisse, idque ob duas rationes ; nempe

I. quia causa, unde harum lectionum varietatem ortam esse ostendimus, non plures quam duas concedere potest : ostendimus enim eas potissimum ex similitudine quarundam literarum ortas fuisse. Quare dubium ferè semper huc tandem redibat, videlicet utra ex duabus literis esset scribenda ''Bet'' an ''Kaf'', ''Jod'' an ''Vau'', ''Dalet'' an ''Res'' etc., quarum usus frequentissimus est ; et ideo saepe contingere poterat, ut utraque sensum tolerabilem pareret. Deinde utrum syllaba longa aut brevis esset, quarum quantitas iis literis, quas Quiescentes vocavimus, determinatur. His adde, quod non omnes notae dubiae sunt lectiones; multas enim appositas esse diximus honestatis causa, et etiam ut verba obsoleta et antiquata explicarent.

II. Ratio, cur mihi persuadeo, unius loci non plures, quam duas lectiones reperiri, est, quia credo Scribas pauca admodum exemplaria reperisse, forte non plura, quam duo vel tria. In tractatu Scribarum [heb.] cap. 6. non nisi de tribus fit mentio, quae fingunt tempore Hezrae inventa fuisse, quia venditant has notas ab ipso Hezra appositas fuisse. Quicquid sit, si tria habuerunt, facile concipere possumus, duo semper in eodem loco convenisse, quin imo unusquisque mirari sane potuisset, si in tribus tantum exemplaribus tres diversae unius ejusdemque loci lectiones reperirentur. Quo autem fato factum est, ut post Hezram tanta exemplarium penuria fuerit, is mirari desinet, qui vel solum cap. I. Libr. I. Machabaeorum legerit, vel cap. 5. Libr. 12. Antiquit. Josephi. Imo prodigio simile videtur, quod post tantam tamque diuturnam persecutionem pauca illa retinere potuerint; de quo neminem dubitare opinor, qui illam historiam mediocri cum attentione legerit. Causas itaque videmus, cur nullibi plures quam duae dubiae lectiones occurrunt. Quapropter longe abest, ut ex eo, quod non plures duabus ubique dentur, concludi possit, Biblia in locis notatis data opera perperam scripta fuisse ad significanda mysteria. Quod autem ad secundum attinet, quod quaedam reperiantur adeo perperam scripta, ut nullo modo dubitare potuerint, quin omnium temporum scribendi usui repugnarent, quaeque adeo absolute corrigere, non autem im margine notare debuerant, me parum tangit, neque enim scire teneor, quae religio ipsos moverit, ut id non facerent. Et forte id ex animi sinceritate fecerunt, quod posteris Biblia, ut ut ab ipsis in paucis originalibus inventa fuerint, tradere voluerunt, atque originalium discrepantias notare, non quidem ut dubias, sed ut varias lectiones; nec ego easdem dubias vocavi, nisi quia revera fere omnes tales reperio, ut minime sciam, quaenam prae alia sit probanda. Denique praeter dubias has lectiones notaverunt insuper Scribae (vacuum spatium in mediis paragraphis interponendo) plura loca truncata, quorum numerum Masoretae tradunt; numerant scilicet viginti octo loca, ubi in medio paragrapho spatium vacuum interponitur, nescio an etiam in numero aliquod mysterium latere credunt. Spatii autem certam quantitatem religiose observant Pharisaei. Horum exemplum (ut unum adferam) habetur in Genes. cap. 4. v. 8., qui sic scribitur : ''Et dixit Kain Habeli fratri suo... et contigit, dum erant in campo, ut Kain'' etc., ubi spatium relinquitur vacuum, ubi scire expectabamus, quid id fuerit, quod Kain fratri dixerat. Et ad hunc modum (praeter illa, quae jam notavimus) a Scribis relicta vigintiocto reperiuntur. Quorum tamen multa non apparerent truncata, nisi spatium interjectum esset. Sed de his satis.

====Adnotationes====

{{finis}}</text>
      <sha1>pchkoxcrx7wfj8d9u4j2xnekvae1pri</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tractatus theologico-politicus/Caput X</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83747</id>
    <revision>
      <id>272515</id>
      <timestamp>2026-06-25T11:42:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36634-13</username>
        <id>32742</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Benedictus de Spinoza |OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus''' |OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus |Annus=1670 |SubTitulus= Caput X : Reliqui Veteris Testamenti libri &lt;br /&gt; eodem modo quo superiores examinantur }} {{Liber |Ante=Caput IX |AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput IX |Post=Caput XI |PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XI }} Transeo ad reliquos Veteris Testamenti libros. At de duobus Pa...'</comment>
      <origin>272515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26712" sha1="aasy9l28vumlckia2mvek8taxi4rpw7" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Benedictus de Spinoza
|OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus'''
|OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus
|Annus=1670
|SubTitulus= Caput X : Reliqui Veteris Testamenti libri &lt;br /&gt; eodem modo quo superiores examinantur
}}
{{Liber
|Ante=Caput IX
|AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput IX
|Post=Caput XI
|PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XI
}}
Transeo ad reliquos Veteris Testamenti libros. At de duobus Paralipomenon nihil certi et quod operae pretium sit, notandum habeo, nisi quod dudum post Hezram, et forte postquam Judas Machabaeus templum restauravit &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 21. — ''Adnotatio 21.'' Oritur hic suspicio, siquidem suspicio dici potest, quod certum est, ex deductione genealogiae regis Jechoniae, quae traditur cap. 3 l. 1 Paral. et producitur usque ad filios Eljohgenai, qui decimi tertii ab eo erant &lt;en ligne directe&gt; ; et notandum, quod Jechonias iste, cum ei catenae injectae sunt, liberos non habebat, sed videtur, quod &lt;deux&gt; liberos in carcere genuerit, quantum ex nominibus, quae iis dedit, conjicere licet. At nepotes, quantum etiam ex eorum nominibus conjicere licet, habuisse videtur, postquam e carcere liberatus fuit ; ac proinde [heb.] ''Pedaja'' (quod significat ''Deus liberavit''), qui in hoc capite dicitur fuisse &lt;le Pere de Zorobabel, nâquit&gt; anno 37, aut 38 captivitatis Jechoniae, hoc est 33 annis, antequam Cyrus rex Judaeis veniam dedit, et consequenter Zerubabel, quem Cyrus Judaeis praeposuerat, 13 aut 14 annos ad summum natus videtur fuisse. Sed haec potius silentio praetire volui ob causas, quas temporis [injuriae et superstitio regnans] gravitas explicare non sinit. Sed prudentibus rem indicare sufficit. Qui si hanc Jechoniae integram progeniem, quae traditur cap. 3 lib. 1 Paralip. ex vs. 17 usque ad finem ipsius capitis, aliqua cum attentione percurrere, et Hebraeum textum cum versione, quae Septuaginta dicitur, conferre velint, nullo negotio videre poterunt, hos libros post secundam Urbis restaurationem a Juda Machabaeo factam restitutos fuisse, quo tempore Jechoniae posteri principatum amiserant, non antea.&lt;/ref&gt;, scripti fuerunt. Nam cap. 9. libri I. narrat Historicus, ''quaenam familiae primum'' (tempore scilicet Hezrae) ''Hierosolymae habitaverint'' ; et deinde v. 17. ''Janitores'', quorum duo etiam in Nehem. cap. 2 v. 19. narrantur, indicat. Quod ostendit hos libros dudum post urbis reaedificationem scriptos fuisse. Caeterum de vero eorundem Scriptore, deque eorum authoritate, utilitate et doctrina nihil mihi constat. Imo non satis mirari possum, cur inter Sacros recepti fuerint ab iis, qui librum sapientiae, Tobiae et reliquos, qui apocryphi dicuntur, ex canone Sacrorum deleverunt : intentum tamen non est eorum authoritatem elevare, sed quandoquidem ab omnibus sunt recepti, eos etiam, ut ut sunt, relinquo. Psalmi collecti etiam fuerunt, et in quinque libros dispartiti in secundo templo; nam Ps. 88. ex Philonis Judaei testimonio editus fuit, dum Rex Jehojachin Babiloniae in carcere detentus adhuc erat, et Ps. 89. cum idem Rex libertatem adeptus est; nec credo, quo Philo hoc unquam dixisset, nisi vel sui temporis recepta opinio fuisset, vel ab aliis fide dignis accepisset. Proverbia Salomonis eodem etiam tempore collecta fuisse credo, vel ad minimum tempore Josiae Regis, idque quia cap. 24. vers. ult. dicitur, ''Haec etiam sunt Salomonis Proverbia, quae transtulerunt viri Hiskiae Regis Judae''. At hic tacere nequeo Rabinorum audaciam, qui hunc librum cum Ecclesiaste ex canone Sacrorum exclusos volebant, et cum reliquis, quos jam desideramus, custodire. Quod absolute fecissent, nisi quaedam reperissent loca, ubi lex Mosis commendatur. Dolendum sane, quod res sacrae et optimae ab horum electione dependerint. Ipsis tamen gratulor, quod hos etiam nobis communicare voluerunt, verum non possum non dubitare, num eos bona cum fide tradiderint, quod hic ad severum examen revocare nolo. Pergo igitur ad libros Prophetarum. Cum ad hos attendo, video Prophetias, quae in iis continentur, ex aliis libris collectas fuisse, neque in hisce eodem ordine semper describi, quo ab ipsis Prophetis dictae vel scriptae fuerunt, neque etiam omnes contineri, sed eas tantum, quas hinc illinc invenire potuerunt : quare hi libri non nisi fragmenta Prophetarum sunt. Nam Esaias regnante Huzia prophetare incepit, ut descriptor ipse primo versu testatur. At non tantum tum temporis prophetavit, sed insuper omnes res ab hoc Rege gestas descripsit (vide Paral. lib. 2. cap. 26. v. 22.), quem librum jam desideramus. Quae autem habemus, ex Chronicis Regum Judae, et Isra‚lis descripta esse ostendimus. His adde, quod Rabini statuunt hunc Prophetam etiam regnante Manasse, a quo tandem peremtus est, prophetavisse, et quamvis fabulam narrare videantur, videntur tamen credidisse omnes ejus Prophetias non extare. Jeremiae deinde Prophetiae, quae historice narrantur, ex variis Chronologis decerptae et collectae sunt. Nam praeterquam, quod perturbate accumulentur nulla temporum ratione habita, eadem insuper historia diversis modis repetitur. Nam cap. 21. causam apprehensionis Jeremiae exponit, quod scilicet urbis vastationem Zedechiae ipsum consulenti praedixerit, et hac historia interrupta transit cap. 22. ad ejus in Jehojachinum, qui ante Zedechiam regnavit, declamationem narrandum, et quod Regis captivitatem praedixerit, et deinde cap. 25. ea describit, quae ante haec anno scilicet quarto Jehojakimi, Prophetae revelata sunt. Deinde quae anno primo hujus Regis, et sic porro, nullo temporum ordine servato, Prophetias accumulare pergit, donec tandem cap. 38. (quasi haec 15 capita per parenthesin dicta essent) ad id, quod cap. 21. narrare incepit, revertitur. Nam conjunctio, qua illud caput incipit, ad v. 8. 9. et 10. hujus refertur; atque tum longe aliter ultimam Jeremiae apprehensionem describit, et causam diuturnae ejus detentionis in atrio custodiae longe aliam tradit, quam quae in cap. 37. narratur : Ut clare videas haec omnia ex diversis Historicis esse collecta, nec ulla alia ratione excusari posse. At reliquae Prophetiae, quae in reliquis capitibus continentur, ubi Jeremias in prima persona loquitur, ex volumine, quod Baruch, ipso Jeremia dictante, scripsit, descriptae videntur : Id enim (ut ex cap. 36. v. 2. constat) ea tantum continebat, quae huic Prophetae revelata fuerant a tempore Josiae usque ad annum quartum Jehojakimi ; a quo etiam tempore hic liber incipit. Deinde ex eodem volumine etiam descripta videntur, quae habentur ex cap. 45. v. 2. usque ad cap. 51. v. 59. Quod autem Ezechiëlis liber fragmentum etiam tantum sit, id primi ejus versus clarissime indicant; quis enim non videt conjunctionem, qua liber incipit, ad alia jam dicta referri, et cum iis dicenda connectere? at non tantum conjunctio, sed totus etiam orationis contextus alia scripta supponit : annus enim trigesimus, a quo hic liber incipit, ostendit Prophetam in narrando pergere, non autem incipere; quod etiam Scriptor ipse per parenthesin v. 3. sic notat, ''fuerat saepe verbum Dei Ezechiëli filio Buzi sacerdoti in terra Chaldaeorum'' etc., quasi diceret, verba Ezechiëlis, quae huc usque descripserat, ad alia referri, quae ipsi ante hunc annum trigesimum revelata erant. Deinde Josephus lib. 10. Antiq. cap. 7. narrat Ezechiëlem praedixisse, quod Tsedechias Babiloniam non videret, quod in nostro, quem ejus habemus, libro, non legitur, sed contra cap. scilicet 17., quod Babiloniam captus duceretur &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 22. — ''Adnotatio 22.'' Atque adeo suspicari potuisset nemo, ejus prophetiam Jeremiae praedictioni contradicere, ut ex Josephi narratione suspicati sunt omnes, donec ex rei eventu ambos vera praedixisse cognoverunt.&lt;/ref&gt;. De Hosea non certo dicere possumus, quod plura scripserit, quam quae in libro, qui ejus dicitur, continentur. Attamen miror nos ejus plura non habere, qui ex testimonio Scriptoris plus quam octoginta quatuor annos prophetavit. Hoc saltem in genere scimus, horum librorum Scriptores neque omnium Prophetarum, neque horum, quos habemus, omnes prophetias collegisse : Nam eorum Prophetarum, qui regnante Manasse prophetaverunt, et de quibus in Libr. 2. Paral. cap. 33. v. 10. 18. 19. in genere fit mentio, nullas plane prophetias habemus; nec etiam omnes horum duodecim Prophetarum. Nam Jonae non nisi Prophetiae de Ninivitis describuntur, cum tamen etiam Isra‚litis prophetaverit, qua de re vide Libr. 2. Reg. cap. 14. v. 25.

De Libro Jobi, et de ipso Jobo multa inter Scriptores fuit controversia. Quidam putant Mosen eundem scripsisse, et totam historiam non nisi parabolam esse; quod quidam Rabinorum in Talmude tradunt, quibus Maimonides etiam favet in suo libro More Nebuchim. Alii historiam veram esse crediderunt, quorum quidam sunt, qui putaverunt hunc Jobum tempore Jacobi vixisse, ejusque filiam Dinam in uxorem duxisse. At Aben Hezra, ut jam supra dixi, in suis commentariis supra hunc librum affirmat eum ex alia lingua in hebraeam fuisse translatum; quod quidem vellem, ut nobis evidentius ostendisset, nam inde possemus concludere gentiles etiam libros sacros habuisse. Rem itaque in dubio relinquo, hoc tamen conjicio, Jobum gentilem aliquem fuisse virum, et animi constantissimi, cui primo res prosperae, deinde adversissimae, et tandem foelicissimae fuerunt. Nam Ezechiël cap. 14. v. 14. eum inter alios nominat : atque hanc Jobi variam fortunam, et animi constantiam multis occasionem dedisse credo de Dei providentia disputandi, vel saltem authori hujus libri Dialogum componendi : nam quae in eo continentur, ut etiam stylus, non viri inter cineres misere aegrotantis, sed otiose in musaeo meditantis videntur : Et hic cum Aben Hezra crederem hunc librum ex alia lingua translatum fuisse, quia Gentilium po‚sin affectare videtur; Deorum namque Pater bis concilium convocat, et Momus, qui hic Satan vocatur, Dei dicta summa cum libertate carpit etc.; sed haec merae conjecturae sunt, nec satis firmae. Transeo ad Dani‚lis librum; hic sine dubio ex cap. 8. ipsius Dani‚lis scripta continet. Undenam autem priora septem capita descripta fuerint, nescio. Possumus suspicari, quandoquidem praeter primum Chaldaice scripta sunt, ex Chaldaeorum Chronologiis. Quod si clare constaret, luculentissimum esset testimonium, unde evinceretur, Scripturam eatenus tantum esse sacram, quatenus per ipsam intelligimus res in eadem significatas, at non quatenus verba sive linguam et orationes, quibus res significantur, intellegimus : et praeterea libros, qui res optimas docent et narrant, quacunque demum lingua, et a quacunque natione scripti fuerint, aeque sacros esse. Hoc tamen notare saltem possumus, haec capita Chaldaice scripta esse, et nihilominus aeque sacra esse, ac reliqua Bibliorum. Huic autem Dani‚lis libro primus Hezrae ita annectitur, ut facile dignoscatur eundem Scriptorem esse, qui res Judaeorum a prima captivitate successive narrare pergit. Atque huic non dubito annecti Librum Ester. Nam conjunctio, qua is liber incipit, ad nullum alium referri potest : nec credendum est, eum eundem esse, quem Mardochaeus scripsit. Nam cap. 9. v. 20. 21. 22. narrat alter de ipso Mardochaeo, quod Epistolas scripserit, et quid illae continuerint : deinde v. 31. ejusdem cap., quod regina Ester edicto firmaverit res ad festum Sortium (Purim) pertinentes, et quod scriptum fuerit in libro, hoc est (ut hebraice sonat) in libro omnibus tum temporis (quo haec scilicet scripta sunt) noto : atque hunc fatetur Aben Hezra, et omnes fateri tenentur, cum aliis periisse. Denique reliqua Mardochaei refert Historicus ad Chronica Regum Persarum. Quare non dubitandum est, quin hic liber ab eodem Historico, qui res Dani‚lis et Hezrae narravit, etiam scriptus fuerit; et insuper etiam liber Nehemiae &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 23. — ''Adnotatio 23.'' Hujus libri maximam partem desumtam esse ex libro, quem ipse Nehemias scripsit, testatur ipse historicus v. 1 cap. 1. Sed quae ex cap. 8 usque ad v. 26 cap. 12 narrantur, et praeterea duos ultimos versus cap. 12, qui Nehemiae verbis per parenthesin inseruntur, ab ipso historico, qui post Nehemiam vixit, additos esse dubio caret.&lt;/ref&gt;, quia Hezrae secundus dicitur. Quatuor igitur hos libros, nempe Dani‚lis, Hezrae, Esteris et Nehemiae ab uno eodemque Historico scriptos esse affirmamus : quisnam autem is fuerit, nec suspicari quidem possum. Ut autem sciamus, undenam ipse, quisquis tandem fuerit, notitiam harum historiarum acceperit, et forte etiam maximam earum partem descripserit, notandum, quod praefecti, sive principes Judaeorum in secundo templo, ut eorum Reges in primo, scribas sive historiographos habuerunt, qui annales sive eorum Chronologiam successive scribebant : Chronologiae enim Regum sive annales in libris Regum passim citantur : at Principum et sacerdotum secundi templi citantur primo in libr. Nehemiae cap. 12. v. 23., deinde in Mach. lib. I. cap. 16. v. 24. Et sine dubio hic ille est liber (vide Est. cap. 9. v. 31.), de quo modo loquuti sumus, ubi edictum Esteris, et illa Mardochaei scripta erant, quemque cum Aben Hezra periisse diximus. Ex hoc igitur libro omnia, quae in hisce continentur, desumpta vel descripta videntur; nullus enim alius ab eorum Scriptore citatur, neque ullum alium publicae authoritatis novimus. Quod autem hi libri nec ab Hezra, nec a Nehemia scripti fuerint, patet ex eo, quod Nehem. cap. 12. v. 10. 11. producitur genealogia summi pontificis Jesuhgae usque ad Jaduah, sextum scilicet pontificem, et qui Alexandro Magno, jam fere Persarum imperio subacto, obviam ivit (vide Josephi Antiq. lib. II. cap. 8.), vel ut Philo Judaeus in libro temporum ait, sextum et ultimum sub Persis pontificem. Imo in eodem hoc Nehemiae cap., vers. scilicet 22., hoc ipsum clare indicatur. ''Levitae'', inquit Historicus, ''temporis Eljasibi, Jojadae, Jonatanis et Jaduhae'' &lt;ref&gt;NB. Nisi significat ''ultra'', error describentis fuit, qui [heb.] ''supra'' pro [heb.] ''usque'' scripsit.&lt;/ref&gt; ''supra regnum Darii Persae scripti sunt'', nempe in Chronologiis : atque neminem existimare credo, quod Hezras &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 24. — ''Adnotatio 24.'' Hezras avunculus primi summi pontificis Josuae fuit (vid. Hezr. cap. 7 v. 1 et 1 Paral. cap. 6 v. 13-15) et simul cum Zorobabele Babylone Hierosolymam profectus est (vide Nehem. cap. 12 v. 1). Sed videtur, quod, cum Judaerorum res turbari viderit, Babyloniam iterum petierit ; quod etiam alii fecerunt, ut patet ex Nehem. cap. 1 v. 2 ; ibique usque ad Artaghsasti regnum manserit, donec, impetratis, quae voluerat, secundo Hierosolymam petiit. Nehemias etiam cum Zorobabele Hierosolymam tempore Cyri petiit ; vid. Hezrae cap. 2 v. 2 et 63, quem confer cum v. 2 cap. 10, Nehem. et cap. 12 v. 1. Nam quod interpretes [heb.] Hatirschata legatum vertunt, nullo id exemplo probant, cum contra certum sit, quod Judaeis, qui aulam frequentare debebant, nova nomina imponebantur. Sic Daniel Beltesatsar, Zerubabel Sesbatsar (vid. Dan. cap. 1 v. 7, Hezr. cap. 1 v. 8 et cap. 5 v. 14), et Nehemias Hatirschata vocabatur. At ratione officii salutari solebat [heb.] procurator s. praeses ; vid. Nehem. cap. 5 v. 14 et cap. 12 v. 26. &lt;Il est donc certain qu’Atirçatha est un nom propre, comme Hatselelphoni, Hatsobeba 1 Paral. chap. 4 v. 3, 8 Halloghes. Néhémie chap. 10 v. 25 et ainsi du reste.&gt;&lt;/ref&gt; aut Nehemias adeo longaevi fuerint, ut quatuordecim Reges Persarum supervixerint; nam Cyrus omnium primus Judaei veniam largitus est templus reaedificandi, et ab eo tempore usque ad Darium decimumquartum, et ultimum Persarum Regem ultra 230 anni numerantur. Quare non dubito, quin hi libri, dudum postquam Judas Machabaeus templi cultum restauravit, scripti fuerint, idque quia tum temporis falsi Dani‚lis, Hezrae et Esteris libri edebantur a malevolis quibusdam, qui sine dubio Sectae Zaducaeorum erant; nam Pharisaei nunquam illos libros, quod sciam, receperunt. Et quamvis in libro, qui Hezrae quartus dicitur, fabulae quaedam reperiantur, quas etiam in Talmude legimus, non tamen ideo Pharisaeis sunt tribuendi, nam, si stupidissimos demas, nullus eorum est, qui non credat, illas fabulas ab aliquo nugatore adjectas fuisse; quod etiam credo aliquos fecisse, ut eorum traditiones omnibus ridendas praeberent. Vel forte ea de causa tum temporis descripti atque editi sunt, ut populo ostenderent, Dani‚lis Prophetias adimpletas esse, atque eum hac ratione in religione confirmarent, ne de melioribus et futura salute in tantis calamitatibus desperaret. Verum enimvero quamvis hi libri adeo recentes et novi sint, multae tamen mendae ex festinatione, ni fallor, describentium in eosdem irrepserunt. In hisce enim, ut in reliquis, notae marginales, de quibus in praecedenti cap. egimus, plures etiam reperiuntur, et praeterea etiam loca quaedam, quae nulla alia ratione excusari possunt, ut jam ostendam : sed prius circa horum marginales lectiones notari volo, quod si Pharisaeis concedendum, eas aeque antiquas esse, ac ipsos horum librorum Scriptores, tum necessario dicendum erit Scriptores ipsos, si forte plures fuerunt, eas ea de causa notavisse, quia ipsas Chronologias, unde eas descripserunt, non satis accurate scriptas invenerunt; et quamvis quaedam mendae clarae essent, non tamen ausos fuisse antiquorum et majorum scripta emendare. Nec opus jam habeo, ut de his prolixius hic iterum agam. Transeo igitur ad eas indicandum, quae in margine non notantur. Atque I. nescio, quot dicam irrepsisse in cap. 2. Hezrae : nam v. 64. traditur summa totalis eorum omnium, qui distributive in toto capite numerantur, atque iidem dicuntur simul fuisse 42360 : et tamen, si summas partiales addas, non plures invenies, quam 29818. Error igitur hic est vel in totali, vel in partialibus summis. At totalis credenda videtur recte tradi, quia sine dubio eam unusquisque memoriter retinuit, ut rem memorabilem, partiales autem non item. Adeoque si error in totalem summam laberetur, statim unicuique pateret, et facile corrigeretur. Atque hoc ex eo plane confirmatur, quod in Nehem. cap. 7., ubi hoc caput Hezrae (quod Epistola genealogiae vocatur) describitur, sicuti expresse v. 5. ejusdem cap. Nehemiae dicitur, summa totalis cum hac libri Hezrae plane convenit, partiales autem valde discrepant : quasdam enim majores, quasdam porro minores, quam in Hezra reperies, easque omnes simul conficere 31089. Quare non dubium est, quin in solas summas partiales tam libri Hezrae quam Nehemiae plures mendae irrepserint. Commentatorum autem, qui has evidentes contradictiones reconciliare conantur, unusquisque pro viribus sui ingenii, quicquid potest, fingit et interea, dum scilicet literas et verba Scripturae adorant, nihil aliud faciunt, ut jam supra monuimus, quam Bibliorum Scriptores contemtui exponere, adeo ut viderentur nescivisse loqui, neque res dicendas ordinare : Imo nihil aliud faciunt, quam Scripturae perspicuitatem plane obscurare : nam si ubique liceret Scripturas ad eorum modum interpretari, nulla esset sane oratio, de cujus vero sensu non possemus dubitare. Sed non est, cur circa haec diu detinear : mihi enim persuadeo, quod si aliquis Historicus ea omnia imitari vellet, quae ipsi Scriptoribus Bibliorum devote concedunt, eum ipsi multis modis irriderent. Et si putant eum blasphemum esse, qui Scripturam alicubi mendosam esse dicit, quaeso quo nomine tum ipsos apellabo, qui Scripturis, quicquid lubet, affingunt? qui Sacros Historicos ita prostituunt, ut balbutire, et omnia confundere credantur? qui denique sensus Scripturae perspicuos et evidentissimos negant? quid enim in Scriptura clarius, quam quod Hezras cum sociis in Epistola Genealogiae, in cap. 2. libri, qui ejus dicitur, descripta, numerum eorum omnium, qui Hierosolymam profecti sunt, per partes comprehenderit, quandoquidem in iis, non tantum eorum numerus traditur, qui suam Genealogiam, sed etiam eorum, qui eam non potuerunt indicare. Quid inquam clarius, ex v. 5. cap. 7. Nehemiae, quam quod ipse hanc eandem Epistolam simpliciter descripserit? Ii igitur, qui haec aliter explicant, nihil aliud faciunt, quam verum Scripturae sensum et consequenter Scripturam ipsam negare; quod autem putant pium esse, una loca Scripturae aliis accomodare, ridicula sane pietas, quod loca clara obscuris, et recta mendosis accommodent, et sana putridis corrumpant. Absit tamen, ut eos blasphemos appellem, qui nullum animum maledicendi habent; nam errare humanum quidem est. Sed ad propositum revertor. Praeter mendas, quae in summis Epistolae Genealogiae tam Hezrae quam Nehemiae sunt concedendae, plures etiam notantur in ipsis nominibus familiarum, plures insuper in ipsis Genealogiis, in historiis, et vereor ne etiam in ipsis Prophetiis. Nam sane Prophetia Jeremiae cap. 22. de Jechonia nullo modo cum ejus historia (vide finem libri 2. Regum, et Jerem. et libr. I. Paral. cap. 3. v. 17. 18. 19.) convenire videtur, et praecipue verba versus ultimi illius capitis; nec etiam video, qua ratione de Tsidchia, cujus oculi, simulac filios necare vidit, effossi sunt, dicere potuit pacifice morieris etc. (vide Jerem. cap. 34. v. 5.). Si ex eventu Prophetiae interpretandae sunt, haec nomina mutanda essent, et pro Tsidchia Jechonias, et contra pro hoc ille sumendus videretur : Sed hoc nimis paradoxum, adeoque rem ut imperceptibilem relinquere malo, praecipue quia, si hic aliquis est error, is Historico, non vitio exemplarium tribuendus est. Quod ad reliquos attinet, quos dixi, eos hic notare non puto, quandoquidem id non sine magno lectoris taedio efficere possim; praesertim quia ab aliis jam animadversa sunt. Nam R. Selomo ob manifestissimas contradictiones, quas in relatis genealogiis observavit, coactus est in haec verba erumpere, nempe (vide ejus commentaria in lib. I. cap. 8. Paralip.) ''quod Hezras'' (quem libros Paral. scripsisse putat) ''filios Benjaminis aliis nominibus appellat, ejusque genealogiam aliter, quam eam habemus in libr. Geneseos, diducit, et quod denique maximam partem civitatum Levitarum aliter, quam Josua, indicat, inde evenit, quod discrepantia originalia invenit''; et paulo infra ''quod Genealogia Gibeonis et aliorum bis et varie describitur, quia Hezras plures et varias uniuscujusque Genealogiae Epistolas invenit, et in his describendis maximum numerum exemplarium secutus est, at quando numerus discrepantium Genealogorum aequalis erat, tum utrorumque exemplaria descripsit'' ; atque hoc modo absolute concedit hos libros ex originalibus non satis correctis nec satis certis descriptos fuisse. Imo commentatores ipsi saepissime, dum loca conciliare student, nihil plus agunt quam errorum causas indicare; denique neminem sani judicii credere existimo, quod Sacri Historici consulto ita scribere voluerint, ut sibi passim contradicere viderentur. At forte aliquis dicet, me hac ratione Scripturam plane evertere, nam hac ratione eam ubique mendosam esse suspicari omnes possunt : Sed ego contra ostendi, me hac ratione Scripturae consulere, ne ejus loca clara, et pura mendosis accommodentur, et corrumpantur : nec quia quaedam loca corrupta sunt, idem de omnibus suspicari licet : nullus enim liber unquam sine mendis repertus est. An quaeso ea de causa ubique mendosos aliquis unquam suspicatus est? nemo sane : praesertim quando oratio est perspicua, et mens authoris clare percipitur. His ea, quae circa historiam Librorum Veteris Testamenti notare volueram absolvi. Ex quibus facile colligimus ante tempus Machabaeorum nullum canonem Sacrorum Librorum fuisse &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 25. — ''Adnotatio 25.'' Synagoga, quae dicitur magna, initium non habuit, nisi postquam Asia a Macedonibus subacta fuit. Quod autem Maimonides, R. Abraham ben David, et alii statuunt, hujus concilii praesides fuisse Hgezram, Daniëlem, Nehemiam, Ghagaeum, Zachariam, etc., ridiculum figmentum est, nec alio fundamento nituntur, quam Rabinorum traditione, qui scilicet tradunt Persarum regnum 34 annos stetisse, non amplius. Nec alia ratione probare possunt, decreta magnae istius Synagogae sive Synodi, a solis Pharisaeis habitae, &lt;lesquels estoient rejettez par les Saducéens,&gt; accepta fuisse a Prophetis, qui eadem ab aliis Prophetis accepissent, et sic porro usque ad Mosen, qui eadem ab ipso Deoi accepissent, et posteris ore, non scripto, tradiderit. Sed haec ea, quâ solent, pertinaciâ Pharisaei credant ; prudentes autem, qui Conciliorum et Synodorum causas, et simul Pharisaeorum et Tsadducaeorum controversias norunt, facile conjicere poterunt causas magnae illius Synagogae seu Concilii convocandi. Hoc certum est illi concilio nullos interfuisse Prophetas, et Pharisaeorum decreta, quae traditiones vocant, &lt;dont on a fait tant de bruit,&gt; auctoritatem ex eodem Concilio accepisse.&lt;/ref&gt;, sed hos, quos jam habemus, a Pharisaeis secundi templi, qui etiam formulas precandi instituerunt, prae multis aliis selectos esse, et ex solo eorum decreto receptos. Qui itaque authoritatem Sacrae Scripturae demonstrare volunt, ii authoritatem uniuscujusque libri ostendere tenentur, nec sufficit divinitatem unius probare ad eandem de omnibus concludendam : alias statuendum concilium Pharisaeorum in hac electione librorum errare non potuisse, quod nemo unquam demonstrabit. Ratio autem, quae me cogit statuere, solos Pharisaeos libros Veteris Testamenti elegisse, et in canonem Sacrorum posuisse, est, quia in libro Dani‚lis cap. ult. v. 2. resurrectio mortuorum praedicitur, quam Tsaducaei negabant : deinde quia ipsi Pharisaei in Talmude hoc clare indicant. Nempe Tractatus Sabbathi cap. 2. fol. 30. p. 2. dicitur [heb.] ''dixit R. Jehuda nomine Rabi, quaesiverunt periti abscondere librum Ecclesiastis, quia ejus verba verbis legis'' (NB libro legis Mosis) ''repugnant. Cur autem ipsum non absconderunt? quia secundum legem incipit et secundum legem desinit.'' Et paulo infra [heb.] ''et etiam librum Proverbiorum quaesiverunt abscondere'' etc. et denique ejusdem Tractatus cap. I. fol. 13. p. 2. [heb.] ''profecto illum virum benignitatis causa nomina, cui nomen Neghunja filius Hiskiae ; nam ni ipse fuisset, absconditus fuisset liber Ezechiëlis, quia ejus verba verbis legis repugnabant'' etc. Ex quibus clarissime sequitur, legis peritos concilium adhibuisse, quales libri ut sacri essent recipiendi, et quales excludendi. Qui igitur de omnium authoritate certus esse vult, consilium de integro ineat, et rationem cujusque exigat. Jam autem tempus esset libros etiam Novi Testamenti eodem modo examinare. Sed quia id a Viris cum scientiarum, tum maxime linguarum peritissimis factum esse audio, et etiam, quia tam exactam linguae Graecae cognitionem non habeo, ut hanc provinciam suscipere audeam, et denique quia librorum, qui hebraea lingua scripti fuerunt, exemplaribus destituimur, ideo huic negotio supersedere malo. Attamen ea notare puto, quae ad meum institutum maxime faciunt, de quibus in sequentibus.

====Adnotationes====

{{finis}}</text>
      <sha1>aasy9l28vumlckia2mvek8taxi4rpw7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tractatus theologico-politicus/Caput XI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83748</id>
    <revision>
      <id>272516</id>
      <timestamp>2026-06-25T11:43:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36634-13</username>
        <id>32742</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Benedictus de Spinoza |OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus''' |OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus |Annus=1670 |SubTitulus= Caput XI : Inquiritur, an apostoli epistolas suas tanquam&lt;br /&gt;  Apostoli et Prophetae,&lt;br /&gt; an vero tanquam Doctores scripserint.&lt;br /&gt; Deinde Apostolorum officium ostenditur }} {{Liber |Ante=Caput X |AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput X |Post=Caput XII |PostNomen=Tractatus theolog...'</comment>
      <origin>272516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17814" sha1="5h4vnalyi5umpht8t4036xt67xzb7cg" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Benedictus de Spinoza
|OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus'''
|OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus
|Annus=1670
|SubTitulus= Caput XI : Inquiritur, an apostoli epistolas suas tanquam&lt;br /&gt;  Apostoli et Prophetae,&lt;br /&gt; an vero tanquam Doctores scripserint.&lt;br /&gt; Deinde Apostolorum officium ostenditur
}}
{{Liber
|Ante=Caput X
|AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput X
|Post=Caput XII
|PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XII
}}
Nemo, qui Novum Testamentum legit, dubitare potest apostolos prophetas fuisse. Verum quia prophetae non semper ex revelatione loquebantur, sed contra admodum raro, ut in fine capitis I ostendimus, dubitare possumus, num apostoli tanquam prophetae ex revelatione et expresso mandato, ut Moses, Jeremias et alii, an vero tanquam privati, vel doctores epistolas scripserint ; praesertim quia in epistola ad Corinthios 1, cap. 14 v. 6 Paulus duo praedicandi genera indicat, ex revelatione unum, ex cognitione alterum, atque ideo inquam dubitandum, an in epistolis prophetent, an vero doceant. Verum si ad earum stylum attendere volumus, eum a stylo prophetiae alienissimum inveniemus. Nam prophetis usitatissimum erat, ubique testari, se ex Dei edicto loqui ; nempe ''sic dicit Deus, ait Deus exercituum, edictum Dei'' etc., atque hoc non tantum videtur locum habuisse in publicis prophetarum concionibus, sed etiam in epistolis, quae revelationes continebant, ut ex illa Eliae Jehoramo scripta patet (vide librum 2 Paral. cap. 21 v. 12), quae etiam incipit [heb.] ''sic dicit Deus''. At in epistolis apostolorum nihil simile legimus, sed contra in 1 ad Corinth. cap. 7 v. 40 Paulus secundum suam sententiam loquitur. Imo perplurimis in locis animi ambigui et perplexi modi loquendi occurrunt, ut (epist.ad Roman. cap. 3 v. 28) ''arbitramur'' &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 26. — ''Adnotatio 26.'' ''Logizomai'' vertunt hujus loci interpretes ''concludo'', et a Paulo usurpari contendunt quoquo modo pro ''sullogizomai'', cum tamen ''logizomai'' apud Graecos idem valeat ac apud Hebraeos [heb.] ''computare, cogitare, existimare'', quâ significatione cum textu syriaco optime convenit. Syriaca enim versio (si quidem versio est, quod dubitari potest, quandoquidem nec interpretem novimus, nec tempus, quo vulgata fuit, et apostolorum lingua vernacula nulla alia fuit quam syriaca) hunc Pauli textum sic vertit [syr.] ''methrahgenan hachil'', quod Tremellius optime interpretatur ''arbitramur igitur''. Nam [syr.] ''rehgjono'' nomen, quod ex hoc verbo formatur, significat ''arbitratus'' ; est namque [syr.] ''rehgjono'' in Hebraeo [heb.] ''rehgutha voluntas'' ; [syr.] ergo ''volumus'' seu ''arbitramur''.&lt;/ref&gt; ''igitur'', etc. (cap. 8 v. 18) ''arbitror enim ego'', et ad hunc modum plura. Praeter haec alii inveniuntur modi loquendi, ab authoritate prophetica plane remoti. Nempe, ''hoc autem dico ego, tanquam infirmus, non autem ex mandato'' (vide Epistol. ad Corinth. 1 cap. 7 v. 6)'', consilium de tanquam vir, quia Dei gratia fidelis est'' (vide ejusdem cap. 7 v. 25) et sic alia multa ; et notandum, quod, cum in praedicto cap. ait, se praeceptum Dei vel mandatum habere vel non habere, non intelligit praeceptum vel mandatum sibi a Deo revelatum, sed tantum Christi documenta, quae discipulos in monte docuit. Praeterea si ad modum etiam attendamus, quo in his epistolis apostoli doctrinam euangelicam tradunt, eum etiam a modo prophetarum valde discedere videbimus. Apostoli namque ubique ratiocinantur, ita ut non prophetare, sed disputare videantur. Prophetiae verò contra mera tantum dogmata et decreta continent, quia in iis Deus quasi loquens introducitur, qui non ratiocinatur, sed ex absoluto suae naturae imperio decernit, et etiam quia prophetae authoritas ratiocinari non patitur ; quisquis enim vult sua dogmata ratione confirmare, eô ipso ea arbitrali uniuscujusque judicio submittit. Quod etiam Paulus, quia ratiocinatur, fecisse videtur, qui in epistola ad Corinth. 1 cap. 10 v. 15 ait, ''tanquam sapientibus loquor, judicate vos id, quod dico''. Et denique quia prophetae res revelatas non ex virtute luminis naturalis, hoc est, non ratiocinando percipiebant, ut in cap. 1 ostendimus. Et quamvis in quinque libris etiam quaedam per illationem concludi videantur, si quis tamen ad ea attenderit, eadem nullo modo tanquam peremtoria argumenta sumi posse videbit. Ex. gr. cum Moses Deuter. cap. 31 v. 27 Israëlitis dixit, ''si, dum ego vobiscum vixi, rebelles fuistis contra Deum, multo magis postquam mortuus ero''. Nullo modo intelligendum est, quod Moses ratione convincere vult Israëlitas post ejus mortem a vero Dei cultu necessario deflexuros ; argumentum enim falsum esset, quod etiam ex ipsa Scriptura ostendi posset : nam Israëlitae constanter perseverarunt vivente Josua, et Senibus, et postea etiam vivente Samuële, Davide, Salomone etc. Quare verba illa Mosis moralis locutio tantum sunt, qua rhetorice et prout futuram populi defectionem vividius imaginari potuerat, praedicit : Ratio autem, cur non dico Mosen ex se ipso, ut populo suam praedictionem verisimilem faceret, et non tanquam Prophetam ex revelatione haec dixisse, est, quia v. 21 ejusdem cap. narratur Deum hoc ipsum Mosi aliis verbis revelavisse, quem sane non opus erat, verisimilibus rationibus certiorem de hac Dei praedictione et decreto reddere, at necesse erat, ipsam in ipsius imaginatione vivide repraesentari, ut in cap. I ostendimus ; quod nullo meliori modo fieri poterat, quam praesentem populi contumaciam, quam saepe expertus fuerat, tanquam futuram imaginando. Et ad hunc modum omnia argumenta Mosis, quae in quinque libris reperiuntur, intelligenda sunt; quod scilicet non sunt ex scriniis rationis desumpta, sed tantum dicendi modi, quibus Dei decreta efficacius exprimebat, et vivide imaginabatur. Nolo tamen absolute negare Prophetas ex revelatione argumentari potuisse, sed hoc tantum affirmo, quo Prophetae magis legitime argumentantur, eo eorum cognitio, quam rei revelatae habent, ad naturalem magis accedit, atque ex hoc maxime dignosci Prophetas cognitionem supra naturalem habere, quod scilicet pura dogmata, sive decreta, sive sententias loquantur; et ideo summum Prophetam Mosen nullum legitimum argumentum fecisse; et contra longas Pauli deductiones et argumentationes, quales in Epistol. ad Romanos reperiuntur, nullo modo ex revelatione supranaturali scriptas fuisse concedo. Itaque tam modi loquendi, quam disserendi Apostolorum in Epistolis clarissime indicant, easdem non ex revelatione, et divino mandato, sed tantum ex ipsorum naturali judicio scriptas fuisse, et nihil continere praeter fraternas monitiones mixtas urbanitate (a qua sane Prophetica authoritas plane abhorret), qualis est illa Pauli excusatio in Epist. ad Rom. cap. 15. v. 15., ''paulo audacius scripsi vobis, fratres''. Possumus praeterea hoc ipsum ex eo concludere, quod nullibi legimus, quod Apostoli jussi sint scribere, sed tantum praedicare, quocunque irent, et dicta signis confirmare. Nam eorum praesentia, et signa absolute requirebantur ad gentes ad religionem convertendas, easque in eadem conifirmandas, ut ipse Paulus in Epist. ad Rom. cap. I. v. II. expresse indicat; ''quia valde'', inquit'', desidero, ut videam vos, ut impertiar vobis donum Spiritus, ut confirmemini''. At hic objici posset, quod eodem modo possemus concludere Apostolos nec etiam tanquam Prophetas praedicavisse : nam cum huc aut illuc praedicatum ibant, id non ex expresso mandato, sicuti olim Prophetae, faciebant. Legimus in Veteri Testamento, quod Jonas Niniven praedicatum ivit, ac simul, quod eo expresse missus est, et quod ei revelatum fuerit id, quod ibi praedicare debebat. Sic etiam de Mose prolixe narratur, quod in Aegyptum tanquam Dei legatus profectus est, et simul, quid populo Isra‚litico et Regi Pharahoni dicere, et quaenam signa ad fidem faciendam coram ipsis facere tenebatur. Esaias, Jeremias, Ezechiël expresse jubentur Israëlitis praedicare. Et denique nihil Prophetae praedicaverunt, quod Scriptura non testetur eos id a Deo accepisse. At de Apostolis nihil simile, cum huc, aut illuc ibant praedicatum, in Novo Testamento, nisi admodum raro legimus. Sed contra quaedam reperiemus, quae expresse indicant, Apostolos ex proprio consilio loca ad praedicandum elegisse : ut contentio illa ad dissidium usque, Pauli et Barnabae, de qua vide Act. cap. 15. v. 37. 38. etc. Et quod saepe etiam frustra aliquo ire tentaverint, ut idem Paulus in Epist. ad Rom. cap. I. v. 13. testatur, nempe ''his temporibus multis volui venire ad vos et prohibitus sum'', et cap. 15. v. 22. ''propter hoc impeditus sum temporibus multis, quominus venirem ad vos''. Et cap. denique ult. Epist. ad Corinth. I. v. 12. ''De Apollo autem fratre meo multum petii ab eo, ut proficisceretur ad vos cum fratribus, et omnino nulla erat ei voluntas, ut veniret ad vos; cum autem ei erit opportunitas'' etc. Quare tam ex his modis loquendi, et contentione Apostolorum, quam ex eo, quod nec, cum ad praedicandum aliquo irent, testetur Scriptura, sicut de antiquis Prophetis, quod ex Dei mandato iverant, concludere debueram, Apostolos tanquam doctores, et non tanquam Prophetas etiam praedicavisse. Verum hanc quaestionem facile solvemus, modo attendamus ad differentiam vocationis Apostolorum et Prophetarum Veteris Testamenti. Nam hi non vocati sunt, ut omnibus nationibus praedicarent et prophetarent, sed quibusdam tantum peculiaribus, et propterea expressum et singulare mandatum ad unamquamque requirebant. At Apostoli vocati sunt, ut omnibus absolute praedicarent, omnesque ad religionem converterent. Quocunque igitur ibant, Christi mandatum exequebantur, nec ipsis opus erat, ut, antequam irent, res praedicandae iisdem revelarentur; discipulis scilicet Christi, quibus ipse dixerat, ''quum autem tradiderint vos, ne sitis solliciti, quomodo aut quid loquamini; dabitur enim vobis in illa hora, quid loquemini'' etc. (vide Matth.XI. 155.cap. 10. v. 19. 20. Concludimus itaque Apostolos ea tantum ex singulari revelatione habuisse, quae viva voce praedicaverunt, et simul signis confirmaverunt (vide quae in initio II. cap. ostendimus), quae autem simpliciter nullis adhibitis, tanquam testibus, signis, scripto vel viva voce docuerunt, ea ex cognitione (naturali scilicet) loquuti sunt, vel scripserunt; qua de re vide Epist. ad Corinth. I. cap. 14. v. 6. Nec hic nobis moram injicit, quod omnes Epistolae exordiantur ab Apostolatus approbatione; nam Apostolis, ut mox ostendam, non tantum virtus ad prophetandum, sed etiam authoritas ad docendum concessa est. Et hac ratione concedimus eos tanquam Apostolos suas Epistolas scripsisse, et hac de causa exordium a sui Apostolatus approbatione unumquemque sumsisse : vel forte, ut animum lectoris facilius sibi conciliarent, et ad attentionem excitarent, voluerunt ante omnia testari, se illos esse, qui omnibus fidelibus ex suis praedicationibus innotuerant, et qui tum claris testimoniis ostenderant, se veram docere religionem et salutis viam. Nam quaecunque ego in hisce Epistolis dici video de Apostolorum vocatione, et Spiritu Sancto et divino, quem habebant, ad eorum, quas habuerant, praedicationes referri video, iis tantum locis exceptis, in quibus Spiritus Dei, et Spiritus Sanctus pro mente sana, beata et Deo dicata etc. (de quibus in primo cap. diximus) sumitur. Ex. gr. in Epist. ad Corinth. I. cap. 7. v. 40. ait Paulus, ''beata autem est, si ita maneat secundum sententiam meam, puto autem etiam ego, quod Spiritus Dei sit in me''. Ubi per ''Spiritum Dei'' ipsam suam mentem intelligit, ut ipse orationis contextus indicat : hoc enim vult, viduam, quae secundo non vult nubere marito, beatam judico secundum meam sententiam, qui caelebs vivere decrevi, et me beatum puto. Et ad hunc modum alia reperiuntur, quae hic adferre supervacaneum judico. Cum itaque statuendum sit Epistolas Apostolorum a solo lumine naturali dictatas fuisse, videndum jam est, quomodo Apostoli ex sola naturali cognitione res, quae sub eandem non cadunt, docere poterant. Verum si ad illa, quae circa Scripturae interpretationem cap. VII. hujus Tractatus diximus, attendamus, nulla hic nobis erit difficultas. Nam quamvis ea, quae in Bibliis continentur, ut plurimum nostrumXI. 156.captum superent, possumus tamen secure de iisdem disserere, modo nulla alia principia admittamus, quam ea, quae ex ipsa Scriptura petuntur; atque hoc eodem etiam modo Apostoli ex rebus, quas viderant, quasque audiverant, et quas denique ex revelatione habuerant, multa concludere, et elicere, eaque homines, si libitum iis esset, docere poterant. Deinde quamvis religio, prout ab Apostolis praedicabatur, nempe simplicem Christi historiam narrando, sub rationem non cadat, ejus tamen summam, quae potissimum documentis moralibus constat, ut tota Christi doctrina &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 27. — ''Adnotatio 27.'' &lt;A sçavoir celle que Jesus Christ avait enseignée sur la montagne, et dont saint Matthieu fait mention au chapitre 5 et suivans.&gt;&lt;/ref&gt;, potest unusquisque lumine naturali facile assequi. Denique Apostoli non indigebant lumine supernaturali ad religionem, quam antea signis confirmaverant, communi hominum captui ita accommodandam, ut facile ab unoquoque ex animo acciperetur; neque etiam eodem indigebant ad homines de eadem monendos; atque hic finis Epistolarum est, homines scilicet ea via docere et monere, quam unusquisque Apostolorum optimam judicavit ad eosdem in religione confirmandos : et hic notandum id, quod paulo ante diximus, nempe, quod Apostoli non tantum virtutem acceperant ad historiam Christi tanquam Prophetae praedicandam, eandem scilicet sgnis [signis] confirmando, sed praeterea etiam authoritatem docendi et monendi ea via, quam unusquisque optimam esse judicaret; quod utrumque donum Paulus in Epist. ad Timoth. 2. cap. I. v. II. clare his indicat, ''in quo ego constitutus sum praeco et Apostolus et doctor gentium''. Et in I. ad eund. cap. 2. v. 7., ''cujus constitutus sum ego praeco et Apostolus (veritatem dico per Christum, non mentior) doctor gentium cum fide'' NB. ''ac veritate''. His, inquam, clare utramque approbationem, nempe Apostolatus et doctoratus, indicat; at authoritatem monendi quemcunque et quandocunque voluerit, in Epist. ad Philem. v. 8. his significat, ''quamvis multam in Christo libertatem habeam praecipiendi tibi, quod convenit, tamen'' etc. Ubi notandum, quod si ea, quae Philemoni praecipere oportebat, Paulus ut Propheta a Deo acceperat, et tanquam Propheta praecipere debebat, tum profecto ipsi non licuisset Dei praeceptum in preces mutare. Quare necessario intelligendum eum loqui de libertate monendi, quae ipsi tanquam Doctori, et non tanquam Prophetae erat. Attamen nondum satis clare sequitur Apostolos viam docendi, quam unusquisque meliorem judicasset, eligere potuisse, sed tantum eos ex officio Apostolatus non solum Prophetas, sed etiam Doctores fuisse, nisi rationem in auxilium vocare velimus, quae plane docet eum, qui authoritatem docendi habet, habere etiam authoritatem eligendi, quam velit, viam. Sed satius erit rem omnem ex sola Scriptura demonstrare : Ex ipsa enim clare constat, unumquemque Apostolorum singularem viam elegisse; nempe ex his verbis Pauli Epist. ad Rom. cap. 15. v. 20., ''Sollicite curans, ut praedicarem non, ubi invocatum erat nomen Christi, ne aedificarem supra alienum fundamentum''. Sane si omnes eandem docendi viam habebant et omnes supra idem fundamentum Christianam religionem aedificaverant, nulla ratione Paulus alterius Apostoli fundamenta aliena vocare poterat, utpote quae et ipsius eadem erant : Sed quandoquidem ipsa aliena vocat, necessario concludendum, unumquemque religionem diverso fundamento superaedificasse, et Apostolis in suo doctoratu idem contigisse, quod reliquis Doctoribus, qui singularem docendi methodum habent, ut semper magis eos docere cupiant, qui plane rudes sunt, et linguas vel scientias, etiam mathematicas, de quarum veritate nemo dubitat, ex nullo alio discere inceperunt. Deinde si ipsas Epistolas aliqua cum attentione percurramus, videbimus Apostolos in ipsa religione quidem convenire, in fundamentis autem admodum discrepare. Nam Paulus ut homines in religione confirmaret, et iis ostenderet salutem a sola Dei gratia pendere, docuit neminem ex operibus, sed sola fide gloriari posse, neminemque ex operibus justificari (vide Epist. ad Rom. cap. 3. v. 27. 28.) et porro totam illam doctrinam de praedestinatione. Jacobus autem contra in sua Epistola hominem ex operibus justificari et non ex fide tantum (vide ejus Epist. cap. 2. v. 24.) et totam doctrinam religionis, missis omnibus illis Pauli disputationibus, paucis admodum comprehendit. Denique non dubium est, quin ex hoc, quod scilicet Apostoli diversis fundamentis religionem superaedificaverint, ortae sint multae contentiones et schismata, quibus ecclesia jam inde ab Apostolorum temporibus indesinenter vexata fuit, et profecto in aeternum vexabitur, donec tandem aliquando religio a speculationibus philosophicis separetur et ad paucissima et simplicissima dogmata, quae Christus suos docuit, redigatur : quod Apostolis impossibile fuit, quia Euangelium ignotum erat hominibus; adeoque ejus ne doctrinae novitas eorum aures multum laederet, eam, quoad fieri poterat, hominum sui temporis ingenio accommodaverunt (vide Epist. ad Cor. cap. 9. v. 19. 20. etc.), et fundamentis tum temporis maxime notis, et acceptis superstruxerunt : et ideo nemo Apostolorum magis philosophatus est, quam Paulus, qui ad gentibus praedicandum vocatus fuit. Reliqui autem, qui Judaeis praedicaverunt, Philosophiae scilicet contemtoribus, eorum etiam ingenio sese accomodaverunt (de hoc vide Epist. ad Galat. cap. 2. v. II. etc.) et religionem nudam a speculationibus philosophicis docuerunt. Jam autem foelix profecto nostra esset aetas, si ipsam etiam ab omni superstitione liberam videremus.

====Adnotationes====

{{finis}}</text>
      <sha1>5h4vnalyi5umpht8t4036xt67xzb7cg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tractatus theologico-politicus/Caput XII</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83749</id>
    <revision>
      <id>272517</id>
      <timestamp>2026-06-25T11:44:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36634-13</username>
        <id>32742</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Benedictus de Spinoza |OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus''' |OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus |Annus=1670 |SubTitulus= Caput XII : et qua ratione Scriptura sacra vocatur,&lt;br /&gt; et qua ratione Verbum Dei,&lt;br /&gt; et denique ostenditur ipsam, quatenus Verbum Dei continet,&lt;br /&gt; incorruptam ad nos pervenisse }} {{Liber |Ante=Caput XI |AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XI |Post=Caput XIII |PostNomen=Tract...'</comment>
      <origin>272517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19002" sha1="05x8xrxxqo8u93ot5ggy3oe8rw0ihmi" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Benedictus de Spinoza
|OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus'''
|OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus
|Annus=1670
|SubTitulus= Caput XII : et qua ratione Scriptura sacra vocatur,&lt;br /&gt; et qua ratione Verbum Dei,&lt;br /&gt; et denique ostenditur ipsam, quatenus Verbum Dei continet,&lt;br /&gt; incorruptam ad nos pervenisse
}}
{{Liber
|Ante=Caput XI
|AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XI
|Post=Caput XIII
|PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XIII
}}
Qui Biblia ut ut sunt, tanquam Epistolam Dei, e coelo hominibus missam considerant, clamabunt sine dubio me peccatum in Spiritum Sanctum commisisse, qui scilicet Dei verbum mendosum, truncatum, adulteratum, et sibi non constans statuerim, nosque ejus non nisi fragmenta habere et denique syngraphum pacti Dei, quod cum Judaeis pepigit, periisse. Verum non dubito, si rem ipsam perpendere velint, quin statim clamare desinent : Nam tam ipsa ratio, quam Prophetarum et Apostolorum sententiae aperte clamant Dei aeternum verbum et pactum, veramque religionem hominum cordibus, hoc est, humanae menti divinitus inscriptam esse, eamque verum esse Dei syngraphum, quod ipse suo sigillo, nempe sui idea, tanquam imagine suae divinitatis consignavit. Primis Judaeis Religio tanquam lex scripto tradita est, nimirum quia tum temporis veluti infantes habebantur. Verum imposterum Moses (Deuter. cap. 30. v. 6.) et Jeremias (cap. 31. v. 33.) tempus futurum ipsis praedicant, quo Deus suam legem eorum cordibus inscribet. Adeoque solis Judaeis, et praecipue Zaducaeis competebat olim pro lege in tabulis scripta pugnare, at iis minime, qui ipsam mentibus inscriptam habent : qui igitur ad haec attendere velit, nihil in supradictis reperiet, quod Dei verbo sive verae Religioni, et fidei repugnet, vel quod eam infirmare possit, sed contra nos eandem confirmare, ut etiam circa finem cap. X. ostendimus; et ni hoc esset, plane de his tacere decrevissem, imo libenter concessissem ad effugiendas omnes difficultates, in Scripturis profundissima latere mysteria : sed quia inde intolerabilis orta est superstitio, et alia perniciosissima incommoda, de quibus in praefatione cap. VII. loquutus sum, his minime supersedendum esse duxi; praesertim quia religio nullis superstitiosis ornamentis indiget, sed contra de ipsius splendore adimitur, quando similibus figmentis adornatur. At dicent, quamvis lex divina cordibus inscripta sit, Scripturam nihilominus Dei esse verbum, adeoque non magis de Scriptura, quam de Dei Verbo dicere licet, eandem truncatam, et depravatam esse : Verum ego contra vereor, ne nimis studeant esse sancti et Religionem in superstitionem convertant, imo ne simulacra et imagines, hoc est chartam et atramentum pro Dei Verbo adorare incipiant. Hoc scio, me nihil indignum Scriptura aut Dei verbo dixisse, qui nihil statuerim, quod non evidentissimis rationibus verum esse demonstraverim; et hac de causa etiam certo affirmare possim, me nihil dixisse, quod impium sit, vel quod impietatem redoleat. Fateor profanos quosdam homines, quibus religio onus est, ex his licentiam peccandi sumere posse, et sine ulla ratione, sed tantum ut voluptati concedant, hinc concludere Scripturam ubique esse mendosam et falsificatam, et consequenter nullius etiam authoritatis. Verum similibus subvenire impossibile est secundum illud tritum, quod nihil adeo recte dici potest, quin male interpretando possit depravari. Qui voluptatibus indulgere volunt, facile causam quamcumque invenire possunt, nec olim ii, qui ipsa originalia, arcam foederis, imo ipsos Prophetas et Apostolos habebant, meliores fuerunt, nec magis obtemperantes, sed omnes tam Judaei, quam Gentiles iidem semper fuerunt, et in omni aevo virtus admodum rara fuit. Attamen ut omnem amoveam scrupulum, ostendendum hic est, qua ratione Scriptura, et quaecunque res muta sacra et divina dici debeat, deinde quid sit revera verbum Dei, et quod id non contineatur in certo numero librorum, et denique Scripturam, quatenus ea docet, quae ad obedientiam et salutem necessaria sunt, non potuisse corrumpi. Nam ex his facile unusquisque judicare poterit, nos nihil contra Dei verbum dixisse, nec ullum locum impietati dedisse.

Id sacrum et divinum vocatur, quod pietati et religioni exercendae destinatum est, et tamdiu tantum sacrum erit, quamdiu homines eo religiose utuntur : quod si pii esse desinant, et id etiam simul sacrum esse desinet : at si idem ad res impias patrandas dedicent, tum id ipsum, quod antea sacrum erat, immundum et profanum reddetur. Ex. gr. locus quidam a Jacobo Patriarcha vocatus fuit [heb.] ''domus Dei'', quia ibi Deum ei revelatum coluit : sed a Prophetis ille ipse locus vocatus fuit [heb.] ''domus iniquitatis'' (vide Hamos cap. 5. v. 5. et Hoseae cap. 10. v. 5.), quia Isra‚litae ex instituto Jarobohami ibi idolis sacrificare solebant. Aliud exemplum, quod rem clarissime indicat. Verba ex solo usu certam habent significationem, et si secundum hunc eorum usum ita disponantur, ut homines eadem legentes ad devotionem moveant, tum illa verba sacra erunt, et etiam liber tali verborum dispositione scriptus. Sed si postea usus ita pereat, ut verba nullam habeant significationem, vel quod liber prorsus negligatur, sive ex malitia, sive quia eodem non indigent, tum et verba, et liber nullius usus, neque sanctitatis erunt : denique si eadem verba aliter disponantur, vel quod usus praevaluerit ad eadem in contrariam significationem sumenda, tum et verba et liber, qui antea sacri, impuri et profani erunt. Ex quo sequitur nihil extra mentem absolute, sed tantum respective ad ipsam, sacrum aut profanum aut impurum esse. Quod etiam ex multis Scripturae locis evidentissime constat. Jeremias (ut unum aut alterum adferam) cap. 7. v. 4. ait Judaeos sui temporis falso vocavisse templum Salomonis, templum Dei : nam, ut ipse in eodem capite pergit, Dei nomen illi templo tantum inesse potuerat, quamdiu ab hominibus, qui ipsum colunt, et justitiam defendunt, frequentatur; quod si ab homicidis, furibus, idololatris, aliisque nefariis hominibus frequentetur, tum foveam potius esse transgressorum. Quid de arca foederis factum sit, nihil Scriptura narrat, quod saepe miratus sum : hoc tamen certum est, eandem periisse, vel cum templo combustam fuisse, etsi nihil magis sacrum, nec majoris reverentiae apud Hebraeos fuit. Hac itaque ratione Scriptura etiam tamdiu sacra est, et ejus orationes divinae, quamdiu homines ad devotionem erga Deum movet; sed si ab iisdem prorsus negligatur, ut olim a Judaeis, nihil est praeter chartam, et atramentum, et ab iisdem absolute profanatur, et corruptioni obnoxia relinquitur, ideoque si tum corrumpitur, aut perit, falso tum dicitur verbum Dei corrumpi, aut perire : sicuti etiam tempore Jeremiae falso diceretur templum, quod tum temporis templum Dei esset, flammis periisse. Quod ipse Jeremias etiam de ipsa lege ait : Sic namque impios sui temporis increpat [heb.] ''qua ratione dicitis, periti sumus, et lex Dei nobiscum est. Certe frustra adornata fuit; calamus scribarum frustra'' (factus est), hoc est, falso dicitis vos, etsi Scriptura penes vos est, legem Dei habere, postquam ipsam irritam fecistis. Sic etiam cum Moses primas tabulas fregit, ille minime verbum Dei prae ira e manibus ejecit, atque fregit (nam quis hoc de Mose, et verbo Dei suspicari posset), sed tantum lapides, qui quamvis antea sacri essent, quia iis inscriptum erat foedus, sub quo Judaei Deo obedire se obligaverant, tamen quia postea vitulum adorando pactum illud irritum fecerant, nullius prorsus tum erant sanctitatis; et eadem etiam de causa secundae cum arca perire potuerunt. Non itaque mirum, si jam etiam prima originalia Mosis non extent, neque quod ea, quae in superioribus diximus, libris, quos habemus, contigerint, quando verum originale foederis divini, et omnium sanctissimum totaliter perire potuerit. Desinant ergo nos impietatis accusare, qui nihil contra verbum Dei loquuti sumus, nec idem contaminavimus, sed iram, si quam justam habere possint, in antiquos vertant, quorum malitia Dei arcam, templum, legem et omnia sacra profanavit, et corruptioni subjecit. Deinde si secundum illud Apostoli in 2. Epist. ad Corinth. cap. 3. v. 3. Dei Epistolam in se habent non atramento, sed Dei Spiritu, neque in tabulis lapideis, sed in tabulis carneis cordis scriptam, desinant literam adorare et de eadem adeo esse solliciti. His puto me satis explicuisse, qua ratione Scriptura Sacra et divina habenda sit. Videndum jam est, quid proprie intelligendum sit per [heb.] ''debar Jehova'' (verbum Dei). [heb.] ''dabar'' quidem significat ''verbum, orationem, edictum'' et ''rem''. Quibus autem de causis res aliqua hebraice dicitur Dei esse, et ad Deum refertur, in cap. I. ostendimus; atque ex iis facile intelligitur, quid Scriptura significare velit per verbum Dei, orationem, edictum et rem. Omnia itaque hic repetere non est opus, nec etiam quae in cap. VI. de miraculis tertio loco ostendimus. Sufficit rem tantum indicare, ut, quae de his hic dicere volumus, melius intelligantur. Nempe, quod verbum Dei, quando de subjecto aliquo praedicatur, quod non sit ipse Deus, proprie significat legem illam Divinam, de qua in IV. cap. egimus : hoc est, religionem toti humano generi universalem, sive catholicam, qua de re vide Esaiae cap. I. v. 10. etc., ubi verum vivendi modum docet, qui scilicet non in caeremoniis, sed in charitate, et vero animo consistit, eumque legem, et verbum Dei promiscue vocat. Sumitur deinde metaphorice pro ipso naturae ordine, et fato (quia revera ab aeterno divinae naturae decreto pendet et sequitur) et praecipue pro eo, quod hujus ordinis Prophetae praeviderant, idque quia ipsi res futuras per causas naturales non percipiebant, sed tanquam Dei placita vel decreta. Deinde etiam sumitur pro omni cujuscunque Prophetae edicto, quatenus id singulari sua virtute, vel dono Prophetico, et non ex communi naturali lumine perceperat, idque potissimum, quia revera Deum tanquam legislatorem percipere solebant Prophetae, ut cap. IV. ostendimus. Tribus itaque his de causis Scriptura verbum Dei appellatur : nempe quia veram docet religionem, cujus Deus aeternus est author; deinde quia praedictiones rerum futurarum, tanquam Dei decreta narrat; et denique quia ii, qui revera fuerunt ejus authores, ut plurimum non ex communi naturali lumine, sed quodam sibi peculiari docuerunt, et Deum eadem loquentem introduxerunt. Et quamvis praeter haec plura in Scriptura contineantur, quae mere historica sunt, et ex lumine naturali percepta, nomen tamen a potiore sumitur. Atque hinc facile percipimus, qua ratione Deus author Bibliorum sit intelligendus, nempe propter veram religionem, quae in iis docetur : at non quod voluerit certum numerum librorum hominibus communicare. Deinde hinc etiam scire possumus, cur Biblia in libros Veteris et Novi Testamenti dividantur : videlicet quia ante adventum Christi Prophetae religionem praedicare solebant, tanquam legem Patriae, et ex vi pacti tempore Mosis initi : post adventum autem Christi eandem tanquam legem catholicam, et ex sola vi passionis Christi omnibus praedicaverunt Apostoli; at non quod doctrina diversi sint, nec quod tanquam syngrapha foederis scripti fuerint, nec denique quod religio catholica, quae maxime naturalis est, nova esset, nisi respectu hominum, qui eam non noverant; ''in mundo erat'', ait Johannes Euangelista cap. I. v. 10., ''et mundus non novit eum''. Quamvis itaque pauciores libros, tam Veteris, quam Novi Testamenti haberemus, non tamen Dei verbo (per quod proprie, ut jam diximus, vera religio intelligitur) destitueremur, sicuti non putamus nos eodem jam destitutos esse, etsi multis aliis praestantissimis scriptis caremus, ut libro Legis, qui tanquam foederis syngraphum religiose in templo custodiebatur, et praeterea libris Bellorum, Chronologiarum, et aliis plurimis, ex quibus hi, quos Veteris Testamenti habemus, decerpti et collecti sunt : atque hoc multis praeterea rationibus confirmatur. Nempe I. quia libri utriusque Testamenti non fuerunt expresso mandato uno eodemque tempore omnibus saeculis scripti, sed casu quibusdam hominibus, idque prout tempus et eorum singularis constitutio exigebat, ut aperte indicant Prophetarum vocationes (qui ut impios sui temporis monerent, vocati sunt), et etiam Apostolorum Epistolae. II. quia aliud est Scripturam et mentem Prophetarum, aliud autem mentem Dei, hoc est, ipsam rei veritatem intelligere, ut ex eo, quod in cap. II. de Prophetis ostendimus, sequitur. Quod etiam in Historiis et miraculis locum habere ostendimus cap. VI. Atqui hoc de locis, in quibus de vera religione et vera virtute agitur, minime dici potest. III. quia Libri Veteris Testamenti ex multis electi fuerunt, et a concilio tandem Pharisaeorum collecti et probati, ut in cap. X. ostendimus. Libri autem Novi Testamenti decretis etiam Conciliorum quorundam in Canonem assumpti sunt, quorum etiam decretis plures alii, qui sacri a multis habebantur, ut spurii rejecti sunt. At horum Conciliorum (tam Pharisaeorum quam Christianorum) membra non constabant ex Prophetis, sed tantum ex Doctoribus et peritis; et tamen fatendum necessario est, eos in hac electione verbum Dei pro norma habuisse : adeoque antequam omnes libros probaverant, debuerunt necessario notitiam Verbi Dei habere. IV. quia Apostoli non tanquam Prophetae, sed (ut in praecedente Capite diximus) tanquam Doctores scripserunt, et viam ad docendum elegerunt, quam faciliorem judicaverunt fore discipulis, quos tum docere volebant : ex quo sequitur in iis (ut etiam in fine praedicti Capitis conclusimus) multa contineri, quibus jam ratione religionis carere possumus. V. denique quia quatuor habentur in Novo Testamento Euangelistae, et quis credet, quod Deus quater Historiam Christi narrare voluerit, et scripto hominibus communicare? et quamvis quaedam in uno contineantur, quae in alio non habentur, et quod unus ad alium intelligendum saepe juvat, inde tamen non concludendum est, omnia, quae in hisce quatuor narrantur, cognitu necessaria fuisse, et Deum eos elegisse ad scribendum, ut Christi Historia melius intelligeretur; nam unusquisque suum Euangelium diverso loco praedicavit, et unusquisque id, quod praedicaverat, scripsit, idque simpliciter, ut Historiam Christi dilucide narraret, et non ad reliquos explicandum. Si jam ex eorum mutua collatione facilius et melius quandoque intelliguntur, id casu contingit et paucis tantum in locis, quae quamvis ignorarentur, historia tamen aeque perspicua esset, et homines non minus beati. His ostendimus Scripturam ratione religionis tantum, sive ratione legis divinae universalis, proprie vocari verbum Dei : Superest jam ostendere eandem, quatenus proprie sic vocatur, non esse mendosam, depravatam, neque truncatam. Atqui id hic mendosum, depravatum, atque truncatum voco, quod adeo perperam scriptum et constructum est, ut sensus orationis ex usu linguae investigari, vel ex sola Scriptura depromi nequeat : nam affirmare nolo, quod Scriptura, quatenus legem Divinam continet, semper eosdem apices, easdem literas, et denique eadem verba servavit (hoc enim Masoretis, et qui literam superstitiose adorant, demonstrandum relinquo), sed tantum quod sensus, ratione cujus tantum oratio aliqua divina vocari potest, incorruptus ad nos pervenit, tametsi verba, quibus primo significatus fuit, saepius mutata fuisse supponantur. Nam hoc, ut diximus, nihil Scripturae divinitati detrahit; nam Scriptura aeque divina esset, etsi aliis verbis aut alia lingua scripta fuisset. Quod itaque legem divinam hac ratione incorruptam accepimus nemo dubitare potest. Nam ex ipsa Scriptura absque ulla difficultate, et ambiguitate percipimus ejus summam esse, Deum supra omnia amare, et proximum tanquam se ipsum : atqui hoc adulterium esse non potest, nec a festinante et errante calamo scriptum; nam si Scriptura unquam aliud docuit, necessario etiam reliqua omnia docere aliter debuit, quandoquidem hoc totius religionis fundamentum est, quo sublato tota fabrica uno lapsu ruit. Adeoque talis Scriptura illa eadem non esset, de qua hic loquimur, sed alius prorsus liber. Manet igitur inconcussum Scripturam hoc semper docuisse, et consequenter hic nullum errorem, qui sensum corrumpere possit, incidisse, qui statim ab unoquoque non animadverteretur, nec aliquem hoc depravare potuisse, cujus malitia non illico pateret. Cum itaque hoc fundamentum statuendum sit incorruptum, idem necessario fatendum est de reliquis, quae ex eo absque ulla controversia sequuntur, et quae etiam fundamentalia sunt : ut, quod Deus existit, quod omnibus provideat, quod sit omnipotens, et quod piis ex ipsius decreto bene sit, improbis vero male, et quod nostra salus a sola ejus gratia pendeat. Haec enim omnia Scriptura perspicue ubique docet, et semper docere debuit, alias reliqua omnia vana essent, et sine fundamento : nec minus incorrupta statuenda reliqua moralia, quandoquidem ab hoc universali fundamento evidentissime sequuntur. Videlicet justitiam defendere, inopi auxilio esse, neminem occidere, nihil alterius concupiscere etc. Horum inquam nihil nec hominum malitia depravare, nec vetustas delere potuit. Quicquid enim ex his deletum esset, id statim iterum horum universale fundamentum dictavisset, et praecipue documentum charitatis, quae ubique in utroque Testamento summe commendatur. Adde quod, quamvis nullum facinus execrandum excogitari possit, quod non sit ab aliquo commissum, tamen nemo est, qui ad facinora sua excusanda leges delere tentet, aut aliquid, quod impium sit, tanquam documentum aeternum et salutare introducere : ita enim hominum naturam constitutam videmus, ut unusquisque (sive Rex, sive subditus sit), si quid turpe commisit, factum suum talibus circumstantiis adornare studeat, ut nihil contra justum et decorum commisisse credatur. Concludimus itaque absolute totam legem divinam universalem, quam Scriptura docet, incorruptam ad nostras manus pervenisse. At praeter haec alia adhuc sunt, de quibus non possumus dubitare, quin bona fide nobis sint tradita. Nempe summae Historiarum Scripturae, quia notissimae omnibus fuerunt. Vulgus Judaeorum solebat olim nationis antiquitates Psalmis cantare. Summa etiam rerum a Christo gestarum et ejus passio statim per totum Romanum Imperium vulgata fuit. Quare minime credendum est, nisi maxima hominum pars in eo conveniret, quod incredibile est, id, quod harum historiarum praecipuum est, posteros aliter tradidisse, quam a primis acceperant. Quicquid igitur adulteratum est, aut mendosum, id tantum in reliquis contingere potuit : Videlicet in una aut altera historiae aut Prophetiae circumstantia, ut populus ad devotionem magis commoveretur, vel in uno aut altero miraculo, ut Philosophos torquerent, vel denique in rebus speculativis, postquam a schismaticis in religionem introduci inceperunt, ut sic unusquisque sua figmenta authoritate divina abutendo statuminaret. Sed ad salutem parum refert, sive talia depravata sint, sive minus : quod in sequenti cap. ex professo ostendam, etsi ex jam dictis et praecipue ex cap. II. jam constare puto.

{{finis}}</text>
      <sha1>05x8xrxxqo8u93ot5ggy3oe8rw0ihmi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tractatus theologico-politicus/Caput XIII</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83750</id>
    <revision>
      <id>272518</id>
      <timestamp>2026-06-25T11:45:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36634-13</username>
        <id>32742</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Benedictus de Spinoza |OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus''' |OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus |Annus=1670 |SubTitulus= Caput XIII : Ostenditur Scripturam non nisi simplicissima docere,&lt;br /&gt; nec aliud praeter obedentiam intendere ; &lt;br /&gt; nec de divina naturâ aliud docere,&lt;br /&gt; quam quod homines certa vivendi ratione imitari possunt }} {{Liber |Ante=Caput XII |AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XII...'</comment>
      <origin>272518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12952" sha1="oxcvk3qzsl3ga27l2d3bu8daw0hfwxt" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Benedictus de Spinoza
|OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus'''
|OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus
|Annus=1670
|SubTitulus= Caput XIII : Ostenditur Scripturam non nisi simplicissima docere,&lt;br /&gt; nec aliud praeter obedentiam intendere ; &lt;br /&gt; nec de divina naturâ aliud docere,&lt;br /&gt; quam quod homines certa vivendi ratione imitari possunt
}}
{{Liber
|Ante=Caput XII
|AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XII
|Post=Caput XIV
|PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XIV
}}
In cap. II. hujus Tractatus ostendimus, Prophetas singularem tantum potentiam imaginandi, sed non intelligendi habuisse, Deumque nulla Philosophiae arcana, sed res simplicissimas tantum iisdem revelavisse, seseque eorum praeconceptis opinionibus accommodavisse. Ostendimus deinde in cap. V. Scripturam res eo modo tradere, et docere, quo facillime ab unoquoque percipi possunt; quae scilicet non ex axiomatibus, et definitionibus res deducit, et concatenat, sed tantum simpliciter dicit, et ad fidem faciendam, sola experientia, miraculis scilicet, et historiis dicta confirmat, quaeque etiam tali stylo, et phrasibus narrantur, quibus maxime plebis animus commoveri potest : qua de re vide cap. VI. circa ea, quae loco III. demonstrantur. Ostendimus denique in cap. VII. difficultatem intelligendi Scripturam in sola lingua, et non in sublimitate argumenti sitam esse. His accedit, quod Prophetae non peritis, sed omnibus absolute Judaeis praedicaverunt, Apostoli autem doctrinam Euangelicam in Ecclesiis, ubi communis omnium erat conventus, docere solebant : ex quibus omnibus sequitur, Scripturae doctrinam non sublimes speculationes, neque res philosophicas continere, sed res tantum simplicissimas, quae vel a quovis tardissimo possunt percipi. Non satis itaque mirari possum eorum, de quibus supra loquutus sum, ingenia, qui scilicet tam profunda in Scriptura vident mysteria, ut nulla humana lingua possint explicari; et qui deinde in religionem tot res philosophicae speculationis introduxerunt, ut Ecclesia Academia, et Religio scientia, vel potius altercatio videatur. Verum quid miror, si homines, qui lumen supra naturale habere jactant, Philosophis, qui nihil praeter naturale habent, nolint cognitione cedere. Id sane mirarer, si quid novi, quod solius esset speculationis, docerent, et quod olim apud Gentiles Philosophos non fuerit tritissimum (quos tamen caecutiisse ajunt); nam si inquiras, quaenam mysteria in Scriptura latere vident, nihil profecto reperies, praeter Aristotelis, aut Platonis, aut alterius similis commenta, quae saepe facilius possit quivis Idiota somniare, quam literatissimus ex Scriptura investigare. Etenim absolute statuere nolumus ad doctrinam Scripturae nihil pertinere, quod solius sit speculationis; nam in superiori cap. quaedam hujus generis attulimus, tanquam Scripturae fundamentalia; sed hoc tantum volo, talia admodum pauca, atque admodum simplicia esse. Quaenam autem ea sint, et qua ratione determinentur, hic ostendere constitui; quod nobis jam facile erit, postquam novimus, Scripturae intentum non fuisse scientias docere; hinc enim facile judicare possumus, nihil praeter obedientiam eandem ab hominibus exigere, solamque contumaciam, non autem ignorantiam damnare. Deinde quia obedientia erga Deum in solo amore proximi consistit (nam qui proximum diligit, eo scilicet fine, ut Deo obsequatur, is, ut Paulus ait in Epistola ad Rom. cap. 13. v. 8. Legem implevit), hinc sequitur, in Scriptura nullam aliam scientiam commendari, quam quae omnibus hominibus necessaria est, ut Deo secundum hoc praescriptum obedire possint, et qua ignorata, homines necessario debent esse contumaces, vel saltem sine disciplina obedientiae; reliquas autem speculationes, quae huc directe non tendunt, sive eae circa Dei, sive circa rerum naturalium cognitionem versentur, Scripturam non tangere, atque adeo a Religione revelata separandas. At etsi haec unusquisque, uti diximus, jam facile videre potest, tamen, quia hinc totius Religionis decisio pendet, rem totam accuratius ostendere, et clarius explicare volo : Ad quod requiritur, ut ante omnia ostendamus, intellectualem, sive accuratam Dei cognitionem, non esse donum omnibus fidelibus commune sicuti obedientiam. Deinde cognitionem illam, quam Deus per Prophetas ab omnibus universaliter petiit, et unusquisque scire tenetur, nullam esse, praeter cognitionem Divinae ejus Justitiae, et Charitatis, quae ambo ex ipsa Scriptura facile demonstrantur. Nam I. evidentissime sequitur ex Exodi cap. 6. v. 3., ubi Deus Mosi, ad singularem gratiam, ipsi largitam, indicandum, ait [heb.] ''et revelatus sum Abrahamo, Isaaco, et Jacobo Deo Sadai, sed nomine meo Jehova non sum cognitus ipsis'' : ubi ad meliorem explicationem notandum El Sadai significare hebraice Deum, qui sufficit, quia unicuique, quod ei sufficit, dat; et quamvis saepe Sadai absolute pro Dei sumatur, non dubitandum tamen est, quin ubique nomen El Deus subintelligendum sit. Deinde notandum in Scriptura nullum nomen praeter Jehova reperiri, quod Dei absolutam essentiam, sine relatione ad res creatas indicet. Atque ideo Hebraei hoc solum nomen Dei esse proprium contendunt, reliqua autem appellativa esse; et revera reliqua Dei nomina, sive ea substantiva sint, sive adjectiva, attributa sunt, quae Deo competunt, quatenus cum relatione ad res creatas consideratur, vel per ipsas manifestatur. Ut [heb.] ''El'', vel cum litera [heb.] ''He'' paragogica [heb.] ''Eloah'', quod nihil aliud significat, quam potentem, ut notum; nec Deo competit, nisi per excellentiam, sicuti cum Paulum Apostolum appellamus; alias virtutes ejus potentiae explicantur, ut El (potens) magnus, tremendus, justus, misericors, etc. vel ad omnes comprehendendas simul hoc nomen in plurali numero usurpatur, et significatione singulari, quod in Scriptura frequentissimum. Jam quandoquidem Deus Mosi dicit, se nomine Jehova non fuisse patribus cognitum, sequitur, eos nullum Dei attributum novisse, quod ejus absolutam essentiam explicat, sed tantum ejus effecta, et promissa, hoc est, ejus potentiam, quatenus per res visibiles manifestatur. Atqui hoc Deus Mosi non dicit, ad eosdem infidelitatis accusandum, sed contra ad eorum credulitatem, et fidem extollendam, qua quamvis non aeque singularem Dei cognitionem ac Moses habuerint, Dei tamen promissa fixa rataque crediderunt, non ut Moses, qui quamvis sublimiores de Deo cogitationes habuerit, de divinis tamen promissis dubitavit, Deoque objecit, quod, loco promissae salutis, Judaeorum res in pejus mutaverit. Cum itaque Patres Dei singulare nomen ignoraverint, hocque Deus Mosi dicat factum, ad eorum animi simplicitatem et fidem laudandam, simulque ad commemorandam singularem gratiam Mosi concessam, hinc evidentissime sequitur, id quod primo loco statuimus, homines ex mandato non teneri Dei attributa cognoscere, sed hoc peculiare esse donum quibusdam tantum fidelibus concessum; nec operae pretium est hoc pluribus Scripturae testimoniis ostendere; quis enim non videt divinam cognitionem non fuisse omnibus fidelibus aequalem? et neminem posse ex mandato sapientem esse, non magis, quam vivere, et esse? Viri, mulieres, pueri, et omnes ex mandato obtemperare quidem aeque possunt, non autem sapere. Quod si quis dicat, non esse quidem opus Dei attributa intelligere, at omnino simpliciter, absque demonstratione credere, is sane nugabitur : Nam res invisibiles, et quae solius mentis sunt objecta, nullis aliis oculis videri possunt, quam per demonstrationes; qui itaque eas non habent, nihil harum rerum plane vident; atque adeo quicquid de similibus auditum referunt, non magis eorum mentem tangit, sive indicat, quam verba Psittaci, vel automati, quae sine mente, et sensu loquuntur. Verum antequam ulterius pergam, rationem dicere teneor, cur in Genesi saepe dicitur, quod Patriarchae nomine Jehova praedicaverint, quod plane jam dictis repugnare videtur. Sed si ad illa, quae cap. VIII. ostendimus, attendamus, facile haec conciliare poterimus; in praedicto enim cap. ostendimus scriptorem Pentateuchi res, et loca non iisdem praecise nominibus indicare, quae eodem tempore, de quo loquitur, obtinebant, sed iis, quibus tempore scriptoris melius innotuerant. Deus igitur in Genesi Patriarchis praedicatus nomine Jehova indicatur, non quia Patribus hoc nomine innotuerat, sed quia hoc nomen apud Judaeos summae erat reverentiae : hoc, inquam, necessario dicendum, quandoquidem in hoc nostro textu Exodi expresse dicitur, Deum hoc nomine non fuisse cognitum Patriarchis, et etiam quod Exodi cap. 3. 13. Moses Dei nomen scire cupit : quod si antea notum fuisset, fuisset saltem et ipsi etiam notum. Concludendum igitur, ut volebamus; nempe fideles Patriarchas hoc Dei nomen ignoravisse, Deique cognitionem donum Dei, non autem mandatum esse. Tempus igitur est, ut ad secundum transeamus, nempe, ad ostendendum Deum nullam aliam sui cognitionem ab hominibus per Prophetas petere, quam cognitionem divinae suae Justitiae, et Charitatis, hoc est talia Dei attributa, quae homines certa vivendi ratione imitari possunt : quod quidem Jeremias expressissimis verbis docet. Nam cap. 22. v. 15. 16. de Rege Josia loquens haec ait [heb.] ''Pater tuus quidem comedit, et bibit, et fecit judicium, et justitiam, tum ei bene'' (fuit)'', judicavit jus pauperis, et indigentis, tum ipsi bene'' (fuit), ''nam'' (NB.) ''hoc est me cognoscere, dixit Jehova'' : nec minus clara sunt, quae habentur cap. 9. v. 23 nempe [heb.] ''sed in hoc tantum glorietur unusquisque, me intelligere, et cognoscere, quod ego Jehova facio charitatem, judicium, et justitiam in terra, nam his delector, ait Jehova''. Colligitur hoc etiam praeterea ex Exodi cap. 34. v. 6. 7., ubi Deus Mosi cupienti ipsum videre, et noscere, nulla alia attributa revelat, quam quae divinam Justitiam et Charitatem explicant. Denique illud Johannis, de quo etiam in sequentibus, apprime hic notandum venit, qui scilicet, quia nemo Deum vidit, Deum per solam charitatem explicat, concluditque eum revera Deum habere, et noscere, qui charitatem habet. Videmus itaque Jeremiam, Mosen, Johannem Dei cognitionem, quam unusquisque scire tenetur, paucis comprehendere, eamque in hoc solo, ut volebamus, ponere, quod scilicet Deus sit summe justus, et summe misericors, sive unicum verae vitae exemplar. His accedit, quod Scriptura nullam Dei definitionem expresse tradit, nec alia Dei attributa amplectenda praeter modo dicta praescribat, nec ex professo, ut haec, commendet : ex quibus omnibus concludimus, intellectualem Dei cognitionem, quae ejus naturam, prout in se est, considerat, et quam naturam homines certa vivendi ratione imitari non possunt, neque tanquam exemplum sumere, ad veram vivendi rationem instituendam, ad fidem, et religionem revelatam nullo modo pertinere, et consequenter homines circa hanc sine scelere toto coelo errare posse. Minime itaque mirum, quod Deus sese imaginationibus, et praeconceptis Prophetarum opinionibus accommodaverit, quodque fideles diversas de Deo foverint sententias, ut in cap. II. multis exemplis ostendimus. Deinde minime etiam mirum, quod Sacra volumina ubique adeo improprie de Deo loquantur, eique manus, pedes, oculos, aures, mentem, et motum localem tribuant, et praeterea etiam animi commotiones, ut quod sit Zelotypus, misericors etc., et quod denique ipsum depingant tanquam Judicem, et in coelis, tanquam in solio regio sedentem, et Christum ad ipsius dextram. Loquuntur nimirum secundum captum vulgi, quem Scriptura non doctum, sed obedientem reddere studet. Communes tamen Theologi, quicquid horum lumine naturali videre potuerunt cum divina natura non convenire, metaphorice interpretandum, et quicquid eorum captum effugit, secundum literam accipiendum contenderunt. Sed, si omnia, quae in Scriptura hujus generis reperiuntur, essent necessario metaphorice interpretanda, et intelligenda, tum Scriptura non plebi et rudi vulgo, sed peritissimis tantum, et maxime Philosophis scripta esset. Quinimo, si impium esset pie, et simplicitate animi haec, quae modo retulimus, de Deo credere, profecto maxime cavere debuissent Prophetae, saltem propter vulgi imbecillitatem, a similibus phrasibus, et contra Dei attributa, prout unusquisque eadem amplecti tenetur, ante omnia ex professo, et clare docere, quod nullibi factum est : adeoque minime credendum opiniones absolute consideratas, absque respectu ad opera, aliquid pietatis, aut impietatis habere, sed ea tantum de causa hominem aliquid pie, aut impie credere dicendum, quatenus ex suis opinionibus ad obedientiam movetur, vel ex iisdem licentiam ad peccandum, aut rebellandum sumit, ita ut, siquis vera credendo fiat contumax, is revera impiam, et si contra falsa credendo obediens, piam habet fidem; veram enim Dei cognitionem non mandatum, sed donum divinum esse ostendimus, Deumque nullam aliam ab hominibus petiisse, quam cognitionem divinae suae Justitiae, et Charitatis, quae cognitio non ad scientias, sed tantum ad obedientiam necessaria est.

{{finis}}</text>
      <sha1>oxcvk3qzsl3ga27l2d3bu8daw0hfwxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tractatus theologico-politicus/Caput XIV</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83751</id>
    <revision>
      <id>272519</id>
      <timestamp>2026-06-25T11:46:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36634-13</username>
        <id>32742</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Benedictus de Spinoza |OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus''' |OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus |Annus=1670 |SubTitulus= Caput XIV : Quid sit fides, quinam fideles,&lt;br /&gt;fidei fundamenta determinantur,&lt;br /&gt;et ipsa a philosophia tandem separatur }} {{Liber |Ante=Caput XIII |AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XIII |Post=Caput XV |PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XV }} Ad veram fidei cognit...'</comment>
      <origin>272519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16718" sha1="k6o655oto05hbj2fetge1b18006y21l" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Benedictus de Spinoza
|OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus'''
|OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus
|Annus=1670
|SubTitulus= Caput XIV : Quid sit fides, quinam fideles,&lt;br /&gt;fidei fundamenta determinantur,&lt;br /&gt;et ipsa a philosophia tandem separatur
}}
{{Liber
|Ante=Caput XIII
|AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XIII
|Post=Caput XV
|PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XV
}}
Ad veram fidei cognitionem apprime necessarium esse, scire, quod Scriptura accommodata sit non tantum captui Prophetarum, sed etiam varii, et inconstantis Judaeorum vulgi, nemo qui vel leviter attendit, ignorare potest; qui enim omnia, quae in Scriptura habentur, promiscue amplectitur, tanquam universalem, et absolutam de Deo doctrinam, nec accurate cognovit, quidnam captui vulgi accommodatum sit, non poterit vulgi opiniones cum divina doctrina non confundere, et hominum commenta et placita pro divinis documentis non venditare, Scripturaeque authoritate non abuti. Quis inquam non videt, hanc maximam esse causam, cur sectarii tot, tamque contrarias opiniones, tanquam fidei documenta doceant, multisque Scripturae exemplis confirment, unde apud Belgas dudum in usum Proverbii abierit, ''geen ketter tonder letter''. Libri namque Sacri non ab uno solo, nec unius aetatis vulgo scripti fuerunt, sed a plurimis, diversi ingenii, diversique aevi viris, quorum, si omnium tempus computare velimus, fere bis mille annorum, et forte multo longius invenietur. Sectarios tamen istos nolumus ea de causa impietatis accusare, quod scilicet verba Scripturae suis opinionibus accommodant; sicuti enim olim ipsa captui vulgi accommodata fuit, sic etiam unicuique eandem suis opinionibus accommodare licet, si videt, se ea ratione Deo, in iis, quae justitiam, et charitatem spectant, pleniore animi consensu obedire posse; sed ideo eosdem accusamus, quod hanc eandem libertatem reliquis nolunt concedere, sed omnes, qui cum iisdem non sentiunt, quanquam honestissimi, et verae virtuti obtemperantes sint, tanquam Dei hostes tamen persequuntur, et contra eos, qui iis assentantur, quamvis impotentissimi animi sint, tamen tanquam Dei electos diligunt, quo nihil profecto scelestius, et reipublicae magis perniciosum excogitari potest. Ut igitur constet, quousque, ratione fidei, uniuscujusque libertas sentiendi, quae vult, se extendit, et quosnam, quamvis diversa sentientes, tanquam fideles tamen aspicere tenemur, fides, ejusque fundamentalia determinanda sunt; quod quidem in hoc Capite facere constitui, simulque fidem a Philosophia separare, quod totius operis praecipuum intentum fuit. Ut haec igitur ordine ostendam, summum totius Scripturae intentum repetamus, id enim nobis veram normam fidei determinandae indicabit. Diximus in superiori Capite, intentum Scripturae esse tantum obedientiam docere. Quod quidem nemo inficias ire potest. Quis enim non videt, utrumque Testamentum nihil esse praeter obedientiae disciplinam? nec aliud utrumque intendere, quam quod homines ex vero animo obtemperent? Nam, ut jam omittam, quae in superiori Capite ostendi, Moses non studuit Israëlitas ratione convincere, sed pacto, juramentis, et beneficiis obligare, deinde populo legibus obtemperare sub poena interminatus est, et praemiis eundem ad id hortatus; quae omnia media non ad scientias, sed ad solam obedientiam sunt. Euangelica autem doctrina nihil praeter simplicem fidem continet, nempe Deo credere, eumque revereri, sive, quod idem est, Deo obedire. Non opus igitur habeo, ad rem manifestissimam demonstrandam, textus Scripturae, qui obedientiam commendant, et quorum perplures in utroque Testamento reperiuntur, coäcervare. Deinde quidnam unusquisque exequi debeat, ut Deo obsequatur, ipsa etiam Scriptura plurimis in locis quam clarissime docet, nempe totam legem in hoc solo consistere, in amore scilicet erga proximum; quare nemo etiam negare potest, quod is, qui ex Dei mandato proximum tanquam se ipsum diligit, revera est obediens, et secundum legem beatus, et qui contra odio habet, vel negligit, rebellis est, et contumax. Denique apud omnes in confesso est, Scripturam non solis peritis, sed omnibus cujuscunque aetatis, et generis hominibus scriptam, et vulgatam fuisse : atque ex his solis evidentissime sequitur, nos ex Scripturae jussu, nihil aliud teneri credere, quam id, quod ad hoc mandatum exequendum absolute necessarium sit. Quare hoc ipsum mandatum unica est totius fidei catholicae norma, et per id solum omnia fidei dogmata, quae scilicet unusquisque amplecti tenetur, determinanda sunt. Quod cum manifestissimum sit, et quod ex hoc solo fundamento, vel sola ratione omnia legitime possunt deduci, judicet unusquisque, qui fieri potuit, ut tot dissensiones in Ecclesia ortae sint? et an aliae potuerint esse causae, quam quae in initio cap. VII. dictae sunt? Eae itaque ipsae me cogunt hic ostendere modum, et rationem determinandi ex hoc invento fundamento fidei dogmata; nam ni hoc fecero, remque certis regulis determinavero, merito credar me huc usque parum promovisse, quandoquidem unusquisque, quicquid velit, sub hoc etiam praetextu, quod scilicet medium necessarium sit ad obedientiam, introducere poterit; praesertim quando de divinis attributis fuerit quaestio. Ut itaque rem totam ordine ostendam, a fidei definitione incipiam, quae ex hoc dato fundamento sic definiri debet, nempe quod nihil aliud sit, quam de Deo talia sentire, quibus ignoratis tollitur erga Deum obedientia, et hac obedientia posita, necessario ponuntur. Quae definitio adeo clara est, et adeo manifeste ex modo demonstratis sequitur, ut nulla explicatione indigeat. Quae autem ex eadem sequuntur, paucis jam ostendam. Videlicet I. fidem non per se, sed tantum ratione obedientiae salutiferam esse, vel, ut ait, Jacob. cap. 2. v. 17. fidem per se absque operibus mortuam esse; qua de re vide totum hujus Apostoli praedictum caput. II. Sequitur, quod is, qui vere est obediens, necessario veram et salutiferam habet fidem. Obedientia enim posita, et fidem necessario poni diximus, quod etiam idem Apostolus cap. 1. v. 18. expresse ait, nempe his ''ostende mihi fidem tuam, absque operibus, et ego ostendam tibi ex operibus meis fidem meam''. Et Johannes in Epist. I. cap. 4. v. 7. 8. ''quisquis diligit'' (scilicet proximum)'', ex Deo natus est, et novit Deum, qui non diligit, non novit Deum; nam Deus est Charitas''. Ex quibus iterum sequitur, nos neminem judicare posse fidelem, aut infidelem esse, nisi ex operibus : Nempe, si opera bona sunt, quamvis dogmatibus ab aliis fidelibus dissentiat, fidelis tamen est; et contra si mala sunt, quamvis verbis conveniat, infidelis tamen est. Obedientia enim posita fides necessario ponitur, et fides absque operibus mortua est. Quod etiam idem Johannes v. 13. ejusdem cap. expresse docet. ''Per hoc'', inquit, ''cognoscimus, quod in eo manemus, et ipse manet in nobis, quod de Spiritu suo dedit nobis'', nempe Charitatem. Dixerat enim antea, Deum esse Charitatem, unde (ex suis scilicet tum receptis principiis) concludit, eum revera Spiritum Dei habere, qui Charitatem habet. Imo, quia nemo Deum vidit, inde concludit, neminem Deum sentire, vel animadvertere, nisi ex sola Charitate erga proximum, atque adeo neminem etiam aliud Dei attributum noscere posse, praeter hanc Charitatem, quatenus de eadem participamus. Quae quidem rationes si non peremtoriae sunt, satis tamen clare Johannis mentem explicant, sed longe clarius, quae habentur cap. 2. v. 3. 4. ejusdem Epist., ubi expressissimis verbis id, quod hic volumus, docet. ''Et per hoc'', inquit, ''scimus, quod ipsum novimus, si praecepta ipsius observamus. Qui dicit, novi eum, et praecepta ejus non observat, mendax est, et in eo non est veritas.'' Atque ex his iterum sequitur, eos revera Antichristos esse, qui viros honestos, et qui Justitiam amant, persequuntur, propterea quod ab ipsis dissentiunt, et cum ipsis eadem fidei dogmata non defendunt : Qui enim Justitiam et Charitatem amant, eos per hoc solum fideles esse scimus; et qui fideles persequitur, Antichristus est. Sequitur denique fidem non tam requirere vera, quam pia dogmata, hoc est, talia, quae animum ab obedientiam movent : Tametsi inter ea plurima sint, quae nec umbram veritatis habent, dummodo tamen is, qui eadem amplectitur, eadem falsa esse ignoret, alias rebellis necessario esset. Quomodo enim fieri posset, ut aliquis, qui Justitiam amare, et Deo obsequi studet, tanquam divinum adoret, quod a divina natura alienum scit esse : at animi simplicitate errare possunt homines, et Scriptura non ignorantiam, sed solam contumaciam, ut jam ostendimus, damnat; imo ex sola fidei definitione hoc necessario sequitur, cujus omnes partes ex universali jam ostenso fundamento, et unico totius Scripturae intento, nisi nostra placita admiscere lubet, peti debent; atqui haec non expresse exigit vera, sed talia dogmata, quae ad obedientiam necessaria sunt, quae scilicet animum in amore erga proximum confirment, cujus tantum ratione unusquisque in Deo (ut cum Johanne loquar) et Deus in unoquoque est. Cum itaque uniuscujusque fides ratione obedientiae, vel contumaciae tantum, et non ratione veritatis, aut falsitatis pia, vel impia sit habenda, et nemo dubitet, commune hominum ingenium varium admodum esse, nec omnes in omnibus aeque acquiescere, sed opiniones diverso modo homines regere, quippe quae hunc devotionem, eae ipsae alterum ad risum, et contemtum movent, hinc sequitur, ad fidem catholicam, sive universalem nulla dogmata pertinere, de quibus inter honestos potest dari controversia : Quae enim ejus naturae sunt, respectu unius pia, et respectu alterius impia esse possunt, quandoquidem ex solis operibus sunt judicanda. Ad fidem ergo catholicam ea solummodo dogmata pertinent, quae erga Deum obedientia absolute ponit, et quibus ignoratis, obedientia est absolute impossibilis; de reliquis autem, prout unusquisque, quia se ipsum melius novit, sibi, ad se in amore Justitiae confirmandum, melius esse viderit, sentire debet. Et hac ratione, puto, nullum locum controversiis in Ecclesia relinqui : Nec jam verebor fidei universalis dogmata, sive universae Scripturae intenti fundamentalia enumerare, quae (ut ex iis, quae in his duobus Capitibus ostendimus, evidentissime sequitur) omnia huc tendere debent, nempe, dari ens supremum, quod Justitiam et Charitatem amat, cuique omnes, ut salvi sint, obedire tenentur, eumque cultu Justitiae, et Charitate erga proximum adorare, atque hinc facile omnia determinantur, quaeque adeo nulla, praeter haec, sunt. Videlicet, I. Deum, hoc est ens supremum, summe justum, et misericordem, sive verae vitae exemplar existere; qui enim nescit, vel non credit, ipsum existere, ei obedire nequit, neque eum Judicem noscere. II. eum esse unicum : Hoc enim etiam ad supremam devotionem, admirationem, et amorem erga Deum absolute requiri nemo dubitare potest. Devotio namque, admiratio, et amor, ex sola excellentia unius supra reliquos orientur. III. eum ubique esse praesentem, vel omnia ipsi patere : Si res ipsum latere crederentur, vel ipsum omnia videre ignoraretur, de aequitate ejus Justitiae, qua omnia dirigit, dubitaretur, vel ipsa ignoraretur. IV. ipsum in omnia supremum habere jus, et dominium, nec aliquid jure coactum, sed ex absoluto beneplacito, et singulari gratia facere : Omnes enim ipsi absolute obedire tenentur, ipse autem nemini. V. Cultum Dei, ejusque obedientiam in sola Justitia, et Charitate, sive amore erga proximum consistere. VI. omnes, qui hac vivendi ratione Deo obediunt, salvos tantum esse, reliquos autem, qui sub imperio voluptatum vivunt, perditos : Si homines hoc firmiter non crederent, nihil causae esset, cur Deo potius, quam voluptatibus obtemperare mallent. VII. denique Deum poenitentibus peccata condonare : Nullus enim est, qui non peccet; si igitur hoc non statueretur, omnes de sua salute desperarent, nec ulla esset ratio, cur Deum misericordem crederent; qui autem hoc firmiter credit, videlicet Deum ex misericordia, et gratia, qua omnia dirigit, hominum peccata condonare, et hac de causa in Dei amore magis incenditur, is revera Christum secundum Spiritum novit, et Christus in eo est. Atque haec omnia nemo ignorare potest apprime cognitu necessaria esse, ut homines, nullo excepto, ex praescripto Legis supra explicato, Deo obedire possint, nam horum aliquo sublato, tollitur etiam obedientia. Caeterum quid Deus, sive illud verae vitae exemplar sit : an scilicet sit ignis, spiritus, lux, cogitatio etc., id nihil ad fidem, ut nec etiam, qua ratione sit verae vitae exemplar, an scilicet propterea, quod animum justum, et misericordem habet, vel quia res omnes per ipsum sunt, et agunt, et consequenter nos etiam per ipsum intelligimus, et per ipsum id, quod verum aequum, et bonum est videmus? perinde est, quicquid de his unusquisque statuerit. Deinde nihil etiam ad fidem, si quis credat, quod Deus secundum essentiam, vel secundum potentiam ubique sit, quod res dirigit ex libertate, vel necessitate naturae, quod leges tanquam princeps praescribat, vel tanquam aeternas veritates doceat, quod homo ex arbitrii libertate, vel ex necessitate divini decreti Deo obediat, quodque denique praemium bonorum, et poena malorum naturalis vel supranaturalis sit : Haec, et similia, inquam, nihil refert, in respectu fidei, qua ratione unusquisque intelligat; dummodo nihil eum in finem concludat, ut majorem licentiam ad peccandum sumat, vel ut minus fiat Deo obtemperans; quinimo unusquisque, ut jam supra diximus, haec fidei dogmata ad suum captum accommodare tenetur, eaque sibi eo modo interpretari, quo sibi videtur eadem facilius, sine ulla haesitatione, sed integro animi consensu amplecti posse, ut consequenter Deo pleno animi consensu obediat : Nam, ut jam etiam monuimus, sicuti olim fides secundum captum, et opiniones Prophetarum, et vulgi illius temporis revelata, scriptaque fuit, sic etiam jam unusquisque tenetur eandem suis opinionibus accommodare, ut sic ipsam, absque ulla mentis repugnantia, sineque ulla haesitatione amplectatur; ostendimus enim, fidem non tam veritatem, quam pietatem exigere, et non nisi ratione obedientiae piam, et salutiferam esse; et consequenter neminem nisi ratione obedientiae fidelem esse. Quare non ille, qui optimas ostendit rationes, optimam necessario ostendit fidem, sed ille, qui optima ostendit opera Justitiae, et Charitatis. Quae Doctrina, quam salutaris, quamque necessaria sit in republica, ut homines pacifice, et concorditer vivant : quotque, inquam, quantasque perturbationum, et scelerum causas praescindat, omnibus judicandum relinquo. Atque hic, antequam ulterius pergam, notandum venit, nos, ex modo ostensis, facile respondere posse ad objectiones, quas cap. I. movimus, quando de Deo cum Isra‚litis ex Monte Sinai loquente verba fecimus : Nam quamvis vox illa, quam Isra‚litae audiverunt, illis hominibus nullam philosophicam, seu mathematicam certitudinem de Dei existentia dare potuerat, sufficiebat tamen ad eosdem in admirationem Dei, prout ipsum antea noverant, rapiendos, et ad obedientiam instigandos : qui finis illius spectaculi fuit. Nam Deus non volebat Isra‚litas suae essentiae absoluta attributa docere (nulla enim tum temporis revelavit), sed eorum animum contumacem frangere, et ad obedientiam trahere; ideoque non rationibus, sed tubarum strepitu, tonitru, et fulminibus eosdem adorsus est. (Vide Exodi cap. 20. v. 20.)

Superest jam, ut tandem ostendam, inter fidem, sive Theologiam, et Philosophiam nullum esse commercium, nullamve affinitatem, quod jam nemo potest ignorare, qui harum duarum facultatum, et scopum, et fundamentum novit, quae sane toto coelo discrepant : Philosophiae enim scopus nihil est, praeter veritatem : Fidei autem, ut abunde ostendimus, nihil praeter obedientiam, et pietatem. Deinde Philosophiae fundamenta notiones communes sunt, et ipsa ex sola natura peti debet. Fidei autem : historiae, et lingua, et ex sola Scriptura, et revelatione petenda, ut in VII. cap. ostendimus. Fides igitur summam unicuique libertatem ad philosophandum concedit, ut quicquid velit, de rebus quibuscunque sine scelere sentire possit, et eos tantum, tanquam haereticos, et schismaticos damnat, qui opiniones docent, ad contumaciam, odia, contentiones, et iram suadendum : et eos contra fideles tantum habet, qui Justitiam et Charitatem, pro viribus suae rationis, et facultatibus, suadent. Denique, quoniam haec, quae hic ostendimus, praecipua sunt, quae in hoc tractatu intendo, volo, antequam ulterius pergam, lectorem enixissime rogare, ut haec duo Capita attentius legere, et iterum, atque iterum perpendere dignetur; et sibi persuasum habeat, nos non eo sripsisse animo, ut nova introduceremus, sed ut depravata corrigeremus, quae tandem aliquando correcta videre speramus.

{{finis}}</text>
      <sha1>k6o655oto05hbj2fetge1b18006y21l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tractatus theologico-politicus/Caput XV</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83752</id>
    <revision>
      <id>272520</id>
      <timestamp>2026-06-25T11:47:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36634-13</username>
        <id>32742</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Benedictus de Spinoza |OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus''' |OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus |Annus=1670 |SubTitulus= Caput XV : Nec theologiam rationi, nec rationem&lt;br /&gt;  theologiae ancillari, ostenditur, et ratio,&lt;br /&gt; qua nobis Sanctae Scripturae&lt;br /&gt;  authoritatem persuademus }} {{Liber |Ante=Caput XIV |AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XIV |Post=Caput XVI |PostNomen=Tractatus theologico-pol...'</comment>
      <origin>272520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19842" sha1="6d0rxotlawdu4vf4dmlo8dsdk1abagn" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Benedictus de Spinoza
|OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus'''
|OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus
|Annus=1670
|SubTitulus= Caput XV : Nec theologiam rationi, nec rationem&lt;br /&gt;  theologiae ancillari, ostenditur, et ratio,&lt;br /&gt; qua nobis Sanctae Scripturae&lt;br /&gt;  authoritatem persuademus
}}
{{Liber
|Ante=Caput XIV
|AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XIV
|Post=Caput XVI
|PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XVI
}}
Qui philosophiam a theologia separare nesciunt, disputant, num Scriptura rationi, an contra ratio Scripturae debeat ancillari ; hoc est, an sensus Scripturae rationi, an vero ratio Scripturae accommodari debeat : atque hoc a scepticis, qui rationis certitudinem negant, illud autem a dogmaticis defenditur. Sed tam hos quam illos toto coelo errare ex jam dictis constat. Nam utramque sequamur sententiam, vel rationem vel Scripturam corrumpere necesse est. Ostendimus enim Scripturam non res philosophicas, sed solam pietatem docere, et omnia, quae in eadem continentur, ad captum et praeconceptas opiniones vulgi fuisse accommodata. Qui igitur ipsam ad philosophiam accommodare vult, is sanè prophetis multa, quae ne per somnium cogitarunt, affinget, et perperam eorum mentem interpretabitur. Qui autem contra rationem et philosophiam theologiae ancillam facit, is antiqui vulgi praejudicia tanquam res divinas tenetur admittere, et iisdem mentem occupare et obcaecare ; adeoque uterque, hic scilicet sine ratione, ille vero cum ratione insaniet. Primus, qui inter pharisaeos apertè statuit Scripturam rationi esse accommodandam, fuit Maimonides (cujus quidem sententiam cap. VII recensuimus, multisque argumentis refutavimus), et quamvis hic author magnae inter eos fuerit authoritatis, eorum tamen maxima pars hac in re ab eo recedit, et pedibus it in sententiam cujusdam R. Jehudae Alpakhar, qui errorem Maimonidis vitare cupiens in alterum ei contrarium incidit. Statuit scilicet &lt;ref&gt;NB. Memini me haec olim legisse in Epistola contra Maimonidem, quae inter Epistolas, quae Maimonidis dicuntur, habetur.&lt;/ref&gt; rationem Scripturae ancillari debere, eique prorsus submitti ; nec aliquid in Scripturae ancillari debere, eique prorsus submitti ; nec aliquid in Scriptura propterea metaphorice explicandum sensit, quod literalis sensus rationi, sed tantum, quia ipsi Scripturae, hoc est, claris ejus dogmatibus repugnat ; atque hinc hanc universalem regulam format, videlicet, quicquid Scriptura dogmaticè docet &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 28. — ''Adnotatio 28.'' Vide Interpret. Scripturae, p. 75.&lt;/ref&gt;, et expressis verbis affirmat, id ex sola ejus authoritate, tanquam verum absolute admittendum ; nec ullum aliud dogma in Bibliis reperietur, quod ei directe repugnet, sed tantum per consequentiam, quia scilicet modi loquendi Scripturae saepe videntur supponere aliquid contrarium ei, quod expresse docuit : et propterea tantum eadem loca metaphoricè explicanda. Ex. gr. Scriptura clare docet, Deum esse unicum (vide Deut. cap. 6 v. 4), nec ullibi alius locus reperitur directè affirmans, dari plures Deos : at quidem plura, ubi Deus de se, et prophetae de Deo in plurali numero loquuntur, qui modus tantum loquendi supponit, non autem ipsius orationis intentum indicat, plures esse Deos, et ideo ipsa omnia metaphoricè explicanda, scilicet non quia rationi repugnat, plures dari, sed quia ipsa Scriptura directè affirmat, unicum esse Deum. Sic etiam, quia Scriptura Deut. cap. 4 v; 15 directè (ut putat) affirmat, Deum esse incorporeum, ideo, ex sola scilicet hujus loci et non rationis authoritate, tenemur credere Deum non habere corpus, et consequenter ex sola Scripturae authoritate omnia loca metaphoricè explicare tenemur, quae Deo manus, pedes etc. tribuunt, quorumque solus modus loquendi videtur Deum corporeum supponere. Haec est hujus authoris sententia, quem quatenus Scripturas per Scripturas explicare vult, laudo : at miror, quod vir ratione praeditus ipsam destruere studeat. Verum quidem est Scripturam per Scripturam explicandam esse, quamdiu de solo orationum sensu, et mente prophetarum laboramus, sed postquam verum sensum eruimus, necessariò judicio et ratione utendum, ut ipsi assensum praebeamus. Quod si ratio, quamvis reclamet Scripturae, tamen plane submittenda est, quaeso an id cum, vel sine ratione, ut caeci, facere debemus ?  Si hoc, stulte sane et sine judicio agimus; si illud? ex solo igitur rationis imperio Scripturam amplectimur, quam igitur, si eidem repugnaret, non amplecteremur. Et quaeso quis mente aliquid amplecti potest reclamante ratione? quid enim aliud est mente aliquid negare, quam quod ratio reclamat? et profecto non satis mirari possum, quod rationem, donum maximum, et lucem divinam mortuis literis, et quae humana malitia depravari potuerunt, submittere velint, et quod nullum existimetur scelus, contra mentem, verum Dei verbi syngraphum, indigne loqui, eamque corruptam, caecam, et perditam statuere; at maximum habeatur scelus, talia de litera et verbi Dei idolo cogitare. Pium esse putant, rationi et proprio judicio nihil fidere, at impium de fide eorum dubitare, qui nobis Libros Sacros tradiderunt, quod quidem mera stultitia est, non pietas. Sed quaeso quid eos sollicitat? quid timent? an Religio et fides defendi non possunt, nisi homines data opera omnia ignorent et rationi prorsus valedicant? profecto, si hoc credunt, Scripturae magis timent, quam fidunt. Sed longe absit, quod Religio et pietas rationem, aut quod ratio Religionem sibi ancillari velit, et quod utraque suum regnum summa cum concordia obtinere nequeat; qua de re statim, nam hic ante omnia istius Rabini Regulam examinare libet. Is, uti diximus, vult nos id omne, quod Scriptura affirmat aut negat, tanquam verum amplecti, vel tanquam falsum rejicere teneri : deinde Scripturam nunquam aliquid expressis verbis affirmare vel negare, contrarium ei, quod in alio loco affirmavit vel negavit. Quae duo, quam temere dicta sint, nemo ignorare potest. Nam ut jam omittam, quod non animadverterit, Scripturam diversis libris constare, diversis temporibus, diversis hominibus, et denique a diversis authoribus scriptam esse, tum hoc alterum, quod haec ex propria authoritate, et ratione et Scriptura nihil tale dicentibus, statuat; debuisset enim ostendere omnia loca, quae non nisi per consequentiam aliis repugnant, posse ex natura linguae, et ratione loci commode metaphorice explicari, deinde Scripturam ad nostras manus incorruptam venisse. Sed rem ordine examinemus, et quidem circa primum rogo, quid si ratio reclamet, an nihilominus tenemur id, quod Scriptura affirmat vel negat, tanquam verum amplecti, vel tanquam falsum rejicere? at forte addet, nihil in Scriptura reperiri, quod rationi repugnet. Verum ego insto, ipsam expresse affirmare et docere, Deum esse zelotypum (nempe in ipso Decalogo et Exod. 4. v. 14. et Deut. 4. v. 24. et pluribus aliis locis); atqui hoc rationi repugnat, ergo nihilominus tanquam verum ponendum. Imo si quaedam in Scriptura reperiantur, quae supponant Deum non esse zelotypum, ea necessario metaphorice essent explicanda, ut nihil tale supponere videantur. Sic etiam Scriptura expresse dicit, Deum in montem Sinai descendisse (vide  Exod. cap. 19. v. 20. etc.), ipsique alios motus locales tribuit, nec ullibi docet expresse, Deum non moveri, adeoque hoc etiam omnibus tanquam verum admittendum, et quod Salomon dicit, Deum nullo loco comprehendi (vide I. Reg. cap. 8. v. 27.), quandoquidem non expresse statuit, sed tantum inde sequitur, Deum non moveri, id necessario ita explicandum, ne videatur Deo motum localem detrahere. Sic etiam coeli pro Dei habitaculo, et solio sumendi essent, quia Scriptura id expresse affirmat. Et ad hunc modum plurima secundum opiniones Prophetarum et vulgi dicta, et quae sola ratio et Philosophia, non autem Scriptura, docet falsa esse, quae tamen omnia ex opinione istius authoris, quia nulla in his rationi consultatio est, tanquam vera essent supponenda. Deinde falso affirmat, unum locum alteri per consequentiam tantum repugnare, non autem directe. Nam Moses directe affirmat, ''Deum esse ignem'' (vide Deut. 4. v. 24.) et directe negat, Deum ullam habere similitudinem cum rebus visibilibus (vide Deut. 4. v. 12.), et, si regerat, hoc non directe, sed tantum per consequentiam negare Deum esse ignem, adeoque illi accommodandum, ne id negare videatur, age concedamus, Deum esse ignem, vel potius, ne cum ipso insaniamus, haec missa faciamus, et aliud exemplum in medium proferamus. Nempe Samuël &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 29. — ''Adnotatio 29.'' Interpr. Script. p. 76.&lt;/ref&gt; directe negat, Deum sententiae poenitere (vide I. Samuël. cap. 15. v. 29.) et Jeremias contra affirmat, Deum poenitere boni et mali, quod decreverat (vide Jerem. cap. 18. v. 8. 10.); quid? an ne haec quidem sibi invicem directe opponuntur? quem igitur ex istis duobus metaphorice explicare vult? Utraque sententia universalis est et utrique contraria; quod una directe affirmat, id altera directe negat. Adeoque ipse ex ipsius regula, hoc ipsum tanquam verum amplecti et simul tanquam falsum rejicere tenetur. Deinde quid refert, quod locus aliquis non directe, sed tantum per consequentiam alteri repugnet, si consequentia clara sit, et loci circumstantia, et natura metaphoricas explicationes non patiantur, quorum plurima in Bibliis reperiuntur, de quibus vide cap. Secundum (ubi ostendimus Prophetas diversas, et contrarias habuisse opiniones) et praecipue omnes illas contradictiones, quas in Historiis esse ostendimus (nempe Capitibus IX. et X.). Nec opus habeo hic omnia recensere, nam dicta sufficiunt ad absurda, quae ex hac sententia et regula sequuntur, ejusque falsitatem et authoris praecipitantiam ostendendum. Quare tam hanc, quam illam Maimonidis sententiam explodimus, et pro inconcusso statuimus, quod nec Theologia rationi, nec ratio Theologiae ancillari teneatur, sed unaquaeque suum regnum obtineat. Nempe, uti diximus, ratio regnum veritatis, et sapientiae, Theologia autem pietatis, et obedientiae : nam rationis potentia, ut jam ostendimus, non eo usque se extendit, ut determinare possit, quod homines sola obedientia absque rerum intelligentia possint esse beati : Theologia vero nihil praeter hoc dictat, nihilque praeter obedientiam imperat, et contra rationem nihil vult, neque potest : Fidei enim dogmata (ut in praecedente Capite ostendimus) eatenus tantum determinat, quatenus obedientiae sufficit; quomodo autem praecise ratione veritatis intelligenda sint, rationi determinandum relinquit, quae revera mentis lux est, sine qua nihil videt praeter insomnia, et figmenta. Atque hic per Theologiam praecise intelligo revelationem, quatenus indicat scopum, quem diximus Scripturam intendere (nempe rationem et modum obediendi, sive verae pietatis et fidei dogmata), hoc est, id quod proprie vocatur Dei verbum, quod in certo numero librorum non consistit (qua de re vide cap. XII.). Theologiam enim sic acceptam, si ejus praecepta sive documenta vitae spectes, cum ratione convenire, et si ejus intentum et finem, nulla in re eidem repugnare comperies, et propterea omnibus universalis est. Quod ad totam Scripturam in genere attinet, jam etiam cap. VII. ostendimus, ejus sensum ex sola ejus historia, et non ex universali historia Naturae, quae solius Philosophiae fundamentum est, determinandum esse; nec nobis moram injicere debet, si postquam ejus verum sensum sic investigavimus, ipsam hic illic rationi repugnare comperiamus. Nam quicquid hujus generis in Bibliis reperitur, vel quod homines salva charitate ignorare possunt, id certo scimus Theologiam sive vebum Dei non tangere, et consequenter unumquemque de iis, quicquid velit, sentire posse absque scelere. Absolute igitur concludimus, quod nec Scriptura rationi, nec ratio Scripturae accommodanda sit. Verum enimvero quandoquidem Theologiae fundamentum, quod scilicet homines vel sola obedientia salvantur, ratione non possumus demonstrare, verum sit, an falsum, potest ergo nobis etiam objici, cur igitur id credimus? si sine ratione, tanquam caeci, id ipsum amplectimur, ergo nos etiam stulte et sine judicio agimus. Quod si contra statuere velimus, hoc fundamentum ratione demonstrari posse, erit ergo Theologia Philosophiae pars, nec ab eadem esset separanda. Sed ad haec respondeo me absolute statuere hoc Theologiae fundamentale dogma non posse lumine naturali investigari, vel saltem neminem fuisse, qui ipsum demonstraverit, et ideo revelationem maxime necessariam fuisse : at nihilominus nos judicio uti posse, ut id jam revelatum morali saltem certitudine amplectamur : Dico morali certitudine, nam non est, quod expectemus, nos de eo certiores esse posse, quam ipsos Prophetas, quibus primo revelatum fuit, et quorum tamen certitudo non nisi moralis fuit, ut jam ostendimus cap. II. hujus Tractatus. Ii igitur tota errant via, qui Scripturae authoritatem mathematicis demonstrationibus ostendere conantur. Nam Bibliorum authoritas ab authoritate Prophetarum dependet, adeoque ipsa nullis fortioribus argumentis demonstrari potest, quam iis, quibus Prophetae olim suam populo persuadere solebant; imo nullo alio fundamento nostra de eadem certitudo fundari potest, quam eo, quod Prophetae suam certitudinem et authoritatem fundabant. Nam totam Prophetarum certitudinem his tribus consistere ostendimus. Nempe I. distincta, et vivida imaginatione, II. Signo, III. denique et praecipuo, animo ad aequum et bonum inclinato; nec ullis aliis rationibus fundabantur, adeoque neque etiam populo, cui olim viva voce, nec nobis, quibus scripto loquuntur, ullis aliis rationibus suam authoritatem demonstrare poterunt. At primum, quod scilicet res vivide imaginabantur, Prophetis tantum constare poterat, quare tota nostra de revelatione certitudo in reliquis duobus tantum, nempe Signo, et Doctrina fundari potest et debet. Quod quidem Moses etiam expresse docet. Nam Deuter. cap. 18. jubet populum obedire Prophetae, qui nomine Dei verum signum dedit, sed si falso aliquid, etsi nomine Dei, praedixerit, mortis tamen eundem damnare, ut et etiam eum, qui populum a vera religione seducere voluerit, tametsi suam authoritatem signis et portentis confirmaverit : qua de re vide Deut. cap. 13., unde sequitur verum Prophetam a falso dignosci ex doctrina et miraculo simul; talem enim Moses verum esse declarat, eique absque ullo fraudis timore credere jubet : atque eos falsos esse ait et reos mortis, qui falso, etsi nomine Dei, aliquid praedixerint, vel qui falsos Deos, etsi vera miracula fecissent, docuerunt. Quare nos etiam hac tantum de causa Scripturae, hoc est ipsis Prophetis credere tenemur, nimirum propter doctrinam signis confirmatam. Nam quoniam videmus Prophetas Charitatem et Justitiam supra omnia commendare, et nihil aliud intendere, hinc concludimus, eos non dolo malo, sed ex vero animo docuisse, homines obedientia et fide beatos fieri, et quia hoc insuper signis confirmaverunt, hinc nobis persuademus, eos non temere id dixisse, neque deliravisse, dum prophetabant; in quo etiam magis confirmamur, dum attendimus, quod nihil morale docuerunt, quod cum ratione planissime non conveniat; nam non temere est, quod verbum Dei in Prophetis cum ipso verbo Dei in nobis loquente omnino conveniat. Atque haec, inquam, nos aeque certi ex Bibliis, ac olim Judaei ex viva voce Prohetarum haec eadem concludebant. Nam supra in fine cap. XII. ostendimus Scripturam ratione doctrinae et praecipuarum historiarum incorruptam ad nostras manus pervenisse. Quare hoc totius Theologiae et Scripturae fundamentum, quamvis mathematica demonstratione ostendi nequeat, sano tamen judicio amplectimur. Nam inscitia quidem est, id, quod tot Prophetarum testimoniis confirmatum est, et ex quo magnum solamen iis, qui ratione non ita pollent, oritur, et Reipublicae non mediocris utilitas sequitur, et quod absolute sine periculo aut damno credere possumus, nolle tamen amplecti, idque ea sola de causa, quia mathematice demonstrari nequit : quasi vero ad vitam sapienter instituendam, nihil tanquam verum admittamus, quod ulla dubitandi ratione in dubium revocari queat, aut quod pleraeque nostrae actiones non admodum incertae sint, et alea plenae. Equidem fateor, qui putant Philosophiam et Theologiam sibi invicem contradicere, et propterea alterutram e suo regno deturbandam existimant, et huic aut illi valedicendum, eos non absque ratione studere Theologiae firma fundamenta jacere, eamque mathematice demonstrare conari. Quis enim nisi desperatus et insanus rationi temere valedicere vellet, vel artes et scientias contemnere, et rationis certitudinem negare? at interim eos absolute excusare non possumus, quandoquidem rationem in auxilium vocare volunt ad eandem repellendam, et certa ratione eandem incertam reddere conantur. Imo dum student mathematicis demonstrationibus Theologiae veritatem et authoritatem ostendere, et rationi et lumini naturali authoritatem adimere, nihil aliud faciunt quam ipsam Theologiam sub rationis imperium trahere, et plane videntur supponere, Theologiae authoritatem nullum habere splendorem, nisi lumine naturali rationis illustretur. Et, si contra jactant se interno Spiritus Sancti testimonio omnino acquiescere, et nulla alia de causa rationem in auxilium vocare, quam propter infideles, ad eosdem scilicet convincendos, nil tamen fidei eorum dictis habendum, nam jam facile ostendere possumus, eos vel ex affectibus, vel vana gloria id dicere. Ex praecedente enim Capite evidentissime sequitur, Spiritum Sanctum non nisi de bonis operibus testimonium dare; quae etiam Paulus ideo in Epist. ad Galat. cap. 5. v. 22. fructus Spiritus Sancti vocat, et ipse revera nihil aliud est, praeter animi acquiescientiam, quae ex bonis actionibus in mente oritur. De veritate autem et certitudine rerum, quae solius sunt speculationis, nullus Spiritus testimonium dat, praeter rationem, quae sola, ut jam ostendimus, veritatis regnum sibi vindicavit. Si quem ergo praeter hunc Spiritum contendunt habere, qui ipsos de veritate certos reddit, id falso jactant, et non nisi ex affectuum praejudicio loquuntur, vel prae magno timore, ne a Philosophis vincantur et publice risui exponantur, ad sacra confungiunt; sed frustra, nam quam aram sibi parare potest, qui rationis majestatem laedit? verum eos missos facio, quandoquidem me meae causae satisfecisse puto, quod ostenderim, qua ratione Philosophia a Theologia separanda sit, et in quo utraque potissimum consistat, et quod neutra neutri ancilletur, sed quod unaquaeque suum regnum sine ulla alterius repugnantia obtineat, et quod denique, ubi data fuit occasio, etiam ostenderim absurda, incommoda et damna, quae secuta sunt ex eo, quod homines has duas facultates miris modis inter se confuderint, nec accurate inter ipsas distinguere, unamque ab alia separare sciverint. Jam antequam ad alia pergam, hic expresse monere volo &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 30. — ''Adnotatio 30.'' Interpret. Script. p. 115.&lt;/ref&gt; (tametsi jam dictum sit) circa utilitatem, et necessitatem Sacrae Scripturae, sive revelationis, quod ipsam permagnam statuo. Nam, quandoquidem non possumus lumine naturali percipere, quod simplex obedientia via ad salutem sit &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 31. — ''Adnotatio 31.'' Hoc est, &lt;que nous ne savons pas naturellement&gt;(quod ad salutem s. beatitudinem satis sit, divina decreta tanquam jura seu mandata amplecti, nec opus sit, eadem ut aeternas vertitates concipere, non ratio sed revelatio docere potest, ut patet ex demonstratis cap. IV.&lt;/ref&gt;, sed sola revelatio doceat, id ex singulari Dei gratia, quam ratione assequi non possumus, fieri, hinc sequitur Scripturam magnum admodum solamen mortalibus attulisse. Quippe omnes absolute obedire possunt, et non nisi paucissimi sunt, si cum toto humano genere comparentur, qui virtutis habitum ex solo rationis ductu acquirunt, adeoque, nisi hoc Scripurae testimonium haberemus, de omnium fere salute dubitaremus.

====Adnotationes====

{{finis}}</text>
      <sha1>6d0rxotlawdu4vf4dmlo8dsdk1abagn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tractatus theologico-politicus/Caput XVI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83753</id>
    <revision>
      <id>272521</id>
      <timestamp>2026-06-25T11:49:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36634-13</username>
        <id>32742</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Benedictus de Spinoza |OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus''' |OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus |Annus=1670 |SubTitulus= Caput XVI : De reipublicae fundamentis ; &lt;br /&gt;de jure uniuscujusque naturali et civili,&lt;br /&gt;deque summarum potestatum jure }} {{Liber |Ante=Caput XV |AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XV |Post=Caput XVII |PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XVII }} Huc usque Philosophia...'</comment>
      <origin>272521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29080" sha1="kkazg5phgj1tv4ph79f3jzgku4t7rx5" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Benedictus de Spinoza
|OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus'''
|OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus
|Annus=1670
|SubTitulus= Caput XVI : De reipublicae fundamentis ; &lt;br /&gt;de jure uniuscujusque naturali et civili,&lt;br /&gt;deque summarum potestatum jure
}}
{{Liber
|Ante=Caput XV
|AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XV
|Post=Caput XVII
|PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XVII
}}
Huc usque Philosophiam a Theologia separare curavimus et libertatem philosophandi ostendere, quam haec unicuique concedit. Quare tempus est, ut inquiramus, quo usque haec libertas sentiendi, et quae unusquisque sentit, dicendi in optima Republica se extendat. Hoc ut ordine examinemus, de fundamentis Reipublicae disserendum, et prius de jure naturali uniuscujusque, ad Rempublicam et Religionem nondum attendentes.

Per jus et institutum naturae nihil aliud intelligo, quam regulas naturae uniuscujusque individui, secundum quas unumquodque naturaliter determinatum concipimus ad certo modo existendum et operandum. Ex. gr. pisces a natura determinati sunt ad natandum, magni ad minores comedendum, adeoque pisces summo naturali jure aqua potiuntur, et magni minores comedunt. Nam certum est naturam absolute consideratam jus summum habere ad omnia, quae potest, hoc est, jus naturae eo usque se extendere, quo usque ejus potentia se extendit; naturae enim potentia ipsa Dei potentia est, qui summum jus ad omnia habet : sed quia universalis potentia totius naturae nihil est praeter potentiam omnium individuorum simul, hinc sequitur unumquodque individuum jus summum habere ad omnia, quae potest, sive jus uniuscujusque eo usque se extendere, quo usque ejus determinata potentia se extendit : Et quia lex summa naturae est, ut unaquaeque res in suo statu, quantum in se est, conetur perseverare, idque nulla alterius, sed tantum sui habita ratione, hinc sequitur unumquodque individuum jus summum ad hoc habere, hoc est (uti dixi), ad existendum et operandum prout naturaliter determinatum est. Nec hic ullam agnoscimus differentiam inter homines et reliqua naturae individua, neque inter homines ratione praeditos et inter alios, qui veram rationem ignorant, neque inter fatuos, delirantes, et sanos. Quicquid enim unaquaeque res ex legibus suae naturae agit, id summo jure agit, nimirum quia agit, prout ex natura determinata est, nec aliud potest. Quare inter homines, quamdiu sub imperio solius naturae vivere considerantur, tam ille, qui rationem nondum novit, vel qui virtutis habitum nondum habet, ex solis legibus appetitus summo jure vivit, quam ille, qui ex legibus rationis vitam suam dirigit. Hoc est, sicuti sapiens jus summum habet ad omnia, quae ratio dictat, sive ex legibus rationis vivendi; sic etiam ignarus, et animi impotens summum jus habet ad omnia, quae appetitus suadet, sive ex legibus appetitus vivendi. Atque hoc idem est, quod Paulus docet, qui ante legem, hoc est, quamdiu homines ex naturae imperio vivere considerantur, nullum peccatum agnoscit.

Jus itaque naturale uniuscujusque hominis non sana ratione, sed cupiditate et potentia determinatur. Non enim omnes naturaliter determinati sunt ad operandum secundum regulas et leges rationis, sed contra, omnes ignari omnium rerum nascuntur, et antequam veram vivendi rationem noscere possunt et virtutis habitum acquirere, magna aetatis pars, etsi bene educati fuerint, transit, et nihilominus interim vivere tenentur, seque, quantum in se est, conservare, nempe ex solo appetitus impulsu : quandoquidem natura iis nihil aliud dedit, et actualem potentiam ex sana ratione vivendi denegavit, et propterea non magis ex legibus sanae mentis vivere tenentur, quam felis ex legibus naturae leoninae. Quicquid itaque unusquisque, qui sub solo naturae imperio consideratur, sibi utile vel ductu sanae rationis, vel ex affectuum impetu judicat, id summo naturae jure appetere, et quacunque ratione, sive vi, sive dolo, sive precibus, sive quocunque demum modo facilius poterit, ipsi capere licet, et consequenter pro hoste habere eum, qui impedire vult, quominus animum expleat suum.

Ex quibus sequitur Jus et Institutum naturae, sub quo omnes nascuntur, et maxima ex parte vivunt, nihil nisi quod nemo cupit, et quod nemo potest, prohibere; non contentiones, non odia, non iram, non dolos, nec absolute aliquid, quod appetitus suadet, aversari : nec mirum, nam natura non legibus humanae rationis, quae non nisi hominum verum utile, et conservationem intendunt, intercluditur, sed infinitis aliis, quae totius naturae, cujus homo particula est, aeternum ordinem respiciunt : Ex cujus sola necessitate omnia individua certo modo determinantur ad existendum et operandum. Quicquid ergo nobis in natura ridiculum, absurdum, aut malum videtur, id inde venit, quod res tantum ex parte novimus, totiusque naturae ordinem et cohaerentiam maxima ex parte ignoramus, et quod omnia ex usu nostrae rationis dirigi volumus, cum tamen id, quod ratio malum esse dictat, non malum sit respectu ordinis et legum universae naturae, sed tantum solius nostrae naturae legum respectu.

Verum enimvero, quanto sit hominibus utilius secundum leges, et certa nostrae rationis dictamina vivere, quae, uti diximus, non nisi verum hominum utile intendunt, nemo potest dubitare. Praeterea nullus est, qui non cupiat secure extra metum, quoad fieri potest, vivere; quod tamen minime potest contingere, quamdiu unicuique ad lubitum omnia facere licet, nec plus juris rationi, quam odio et irae conceditur; nam nullus est, qui inter inimicitias, odia, iram, et dolos non anxie vivat, quaeque adeo, quantum in se est, non conetur vitare. Quod si etiam consideremus homines absque mutuo auxilio miserrime, et absque rationis cultu necessario vivere, ut in cap. V. ostendimus, clarissime videbimus homines ad secure, et optime vivendum necessario in unum conspirare debuisse, ac proinde effecisse, ut jus, quod unusquisque ex natura ad omnia habebat, collective haberent, neque amplius ex vi et appetitu uniuscujusque, sed ex omnium, simul potentia, et voluntate determinaretur. Quod tamen frustra tentassent, si, nisi quod appetitus suadet, sequi vellent (ex legibus enim appetitus unusquisque diverse trahitur), adeoque firmissime statuere, et pacisci debuerunt ex solo rationis dictamine (cui nemo aperte repugnare audet, ne mente carere videatur) omnia dirigere, et appetitum, quatenus in damnum alterius aliquid suadet, fraenare, neminique facere, quod sibi fieri non vult, jusque denique alterius tanquam suum defendere. Qua autem ratione pactum hoc iniri debeat, ut ratum fixumque sit, hic jam videndum. Nam lex humanae naturae universalis est, ut nemo aliquid, quod bonum esse judicat, negligat, nisi spe majoris boni, vel ex metu majoris damni; nec aliquod malum perferat, nisi ad majus evitandum, vel spe majoris boni : Hoc est, unusquisque de duobus bonis, quod ipse majus esse judicat, et de duobus malis, quod minus sibi videtur, eliget. Dico expresse, quod sibi eligenti majus aut minus videtur, non quod res necessario ita se habeat, ut ipse judicat. Atque haec lex adeo firmiter naturae humanae inscripta est, ut inter aeternas veritates sit ponenda, quas nemo ignorare potest. At ex ea necessario sequitur neminem absque dolo promissurum &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 32. — ''Adnotatio 32.'' In statu civili, ubi communi jure decernitur, quid bonum et quid malum sit, recte dolus distinguitur in bonum et malum. Sed in statu naturali, ubi unusquisque &lt;de droit&gt; sui judex est, summumque jus habet leges sibi praescribendi, et interpretandi, imo etiam, prout sibi utilius judicat, abrogandi, ibi sane concipi non potest, quemquam dolo malo agere.&lt;/ref&gt;, se jure, quod in omnia habet, cessurum, et absolute neminem promissis staturum, nisi ex metu majoris mali vel spe majoris boni. Quod ut melius intelligatur, ponatur Latronem me cogere, ut ei promittam me mea bona, ubi velit, ipsi daturum. Jam quandoquidem, ut jam ostendi, meum jus naturale sola mea potentia determinatur, certum est, quod, si possum dolo me ab hoc Latrone liberare, ipsi, quicquid velit, promittendo, mihi id naturae jure facere licere, dolo scilicet, quicquid velit, pacisci. Vel ponatur, me absque fraude alicui promisisse me spatio viginti dierum non gustaturum cibum neque ullum alimentum, et postea vidisse me stulte primisisse, nec sine damno maximo promisso stare posse, quandoquidem ex jure naturali de duobus malis minus eligere teneor; possum ergo summo jure fidem talis pacti rumpere, et dictum, indictum ut sit, facere. Atque hoc inquam jure naturali licere, sive vera et certa ratione videam, sive ex opinione videre videar me male promisisse : sive enim id vere, sive falso videam, maximum timebo malum, quodque adeo ex naturae instituto omni modo vitare conabor. Ex quibus concludimus pactum nullam vim habere posse, nisi ratione utilitatis, qua sublata pactum simul tollitur, et irritum manet. Ac propterea stulte alterius fidem in aeternum sibi aliquem expostulare, si simul non conatur efficere, ut ex ruptione pacti ineundi plus damni quam utilitatis ruptorem sequatur : quod quidem in Republica instituenda maxime locum habere debet. At si omnes homines facile solo ductu rationis duci possent, summamque Reipublicae utilitatem et necessitatem noscere, nullus esset, qui dolos prorsus non detestaretur; sed omnes summa cum fide ex cupiditate summi hujus boni, nempe Reipublicae conservandae, pactis omnino starent, et fidem summum Reipublicae praesidium, supra omnia servarent; sed longe abest, ut omnes ex solo ductu rationis facile semper duci possint : nam unusquisque a sua voluptate trahitur, et avaritia, gloria, invidia, ira etc. saepissime mens ita occupatur, ut nullus locus rationi relinquatur : quapropter quamvis homines certis signis simplicis animi promittant, et paciscantur se fidem servaturos, nemo tamen nisi promisso aliud accedat, de fide alterius potest esse certus; quandoquidem unusquisque naturae jure, dolo agere potest, nec pactis stare tenetur, nisi spe majoris boni vel metu majoris mali. Verum quia jam ostendimus jus naturale sola potentia uniuscujusque determinari, sequitur, quantum unusquisque potentiae, quam habet, in alterum vel vi, vel sponte transfert, tantum etiam de suo jure alteri necessario cedere, et illum summum jus in omnes habere, qui summam habet potestatem, qua omnes vi cogere, et metu summi supplicii, quod omnes universaliter timent, retinere potest : quod quidem jus tamdiu tantum retinebit, quamdiu hanc potentiam, quicquid velit, exequendi, conservabit; alias precario imperabit, et nemo fortior, nisi velit, ei obtemperare tenebitur.

Hac itaque ratione sine ulla naturalis juris repugnantia, societas formari potest, pactumque omne summa cum fide semper servari; si nimirum unusquisque omnem, quam habet, potentiam in societatem transferat, quae adeo summum naturae jus in omnia, hoc est, summum imperium sola retinebit, cui unusquisque vel ex libero animo, vel metu summi supplicii parere tenebitur. Talis vero societatis jus Democratia vocatur, quae proinde definitur coetus universus hominum, qui collegialiter summum jus ad omnia, quae potest, habet. Ex quo sequitur summam potestatem nulla lege teneri, sed omnes ad omnia ei parere debere : hoc enim tacite vel expresse pacisci debuerunt omnes, cum omnem suam potentiam se defendendi, hoc est, omne suum jus in eam transtulerunt. Quippe si aliquid sibi servatum volebant, debuerant simul sibi cavere, quo id tuto defendere possent; cum autem id non fecerint, nec absque imperii divisione, et consequenter destructione facere potuerint, eo ipso se arbitrio summae potestatis absolute submiserunt : quod cum absolute fecerint idque (ut jam ostendimus) et necessitate cogente, et ipsa ratione suadente, hinc sequitur, quod, nisi hostes imperii esse velimus, et contra rationem, imperium summis viribus defendere suadentem, agere, omnia absolute summae potestatis mandata exiqui [exequi] tenemur, tametsi absurdissima imperet; talia enim ratio exequi etiam jubet, ut de duobus malis minus eligamus. Adde quod hoc periculum, se scilicet alterius imperio et arbitrio absolute submittendi, facile unusquisque adire poterat; nam, ut ostendimus, summis potestatibus hoc jus, quicquid velint, imperandi, tamdiu tantum competit, quamdiu revera summam habent potestatem : quod si eandem amiserint, simul etiam jus omnia imperandi amittunt, et in eum vel eos cadit, qui ipsum acquisiverunt, et retinere possunt. Quapropter raro admodum contingere potest, ut summae potestates absurdissima imperent; ipsis enim maxime incumbit, ut sibi prospiciant, et imperium retineant, communi bono consulere, et omnia ex rationis dictamine dirigere : violenta enim imperia, ut ait Seneca, nemo continuit diu. Quibus accedit, quod in democratico imperio minus timenda sunt absurda. Nam fere impossibile est, ut major unius coetus pars, si magnus est, in uno absurdo conveniat : deinde propter ejus fundamentum et finem, qui, ut etiam ostendimus, nullus alius est quam absurda appetitus vitare, et homines sub rationis limites, quoad ejus fieri potest, continere, ut concorditer et pacifice vivant; quod fundamentum si tollatur, facile tota fabrica ruet. His ergo providere summae tantum potestati incumbit, subditis autem, uti diximus, ejus mandata exequi, nec aliud jus agnoscere, quam quod summa potestas jus esse declarat. At forsan aliquis putabit, nos hac ratione subditos servos facere, quia putant servum esse eum, qui ex mandato agit, et liberum, qui animo suo morem gerit, quod quidem non absolute verum est; nam revera is, qui a sua voluptate ita trahitur, et nihil, quod sibi utile est, videre neque agere potest, maxime servus est, et solus ille liber, qui integro animo ex solo ductu rationis vivit. Actio autem ex mandato, hoc est, obedientia libertatem quidem aliquo modo tollit, at non illico servum facit, sed actionis ratio. Si finis actionis non est ipsius agentis, sed imperantis utilitas, tum agens servus est, et sibi inutilis : at in Republica et imperio, ubi salus totius populi, non imperantis, summa lex est, qui in omnibus summae potestati obtemperat, non sibi inutilis servus, sed subditus dicendus; et ideo illa Respublica maxime libera est, cujus leges sana ratione fundatae sunt; ibi enim unusquisque, ubi velit, liber esse potest &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 33. — ''Adnotatio 33.'' In quacunque civitate homo sit, liber esse potest. Nam certe homo eatenus liber est, quatenus ratione ducitur. At (NB aliter Hobbesius) ratio pacem omnino suadet ; haec autem obtineri nequit, nisi communia civitatis jura inviolata serventur. Ergo, quo homo ratione magis ducitur, id est, quo magis est liber, eo magis constanter civitatis jura servabit, et summae potestatis mandata, cujus subditus est, exequetur.&lt;/ref&gt;, hoc est, integro animo ex ductu rationis vivere. Sic etiam liberi, tametsi omnibus parentum mandatis obedire tenentur, non tamen servi sunt; nam parentum mandata liberorum utilitatem maxime spectant. Magnam ergo differentiam inter servum, filium et subditum agnoscimus, qui propterea sic definiuntur, nempe, servus est, qui mandatis domini, quae utilitatem imperantis tantum spectant, obtemperare tenetur; filius autem, qui id, quod sibi utile est, ex mandato parentis agit; subditus denique, qui id, quod communi et consequenter quoque sibi utile est, ex mandato summae potestatis agit. Atque his imperii democratici fundamenta satis clare ostendisse puto; de quo prae omnibus agere malui, quia maxime naturale videbatur, et maxime ad libertatem, quam natura unicuique concedit, accedere. Nam in eo nemo jus suum naturale ita in alterum transfert, ut nulla sibi imposterum consultatio sit, sed in majorem totius Societatis partem, cujus ille unam facit. Atque hac ratione omnes manent, ut antea in statu naturali, aequales. Deinde de hoc solo imperio ex professo agere volui, quia ad meum intentum maxime facit, qui de utilitate libertatis in Republica agere constitueram. Reliquarum ergo potestatum fundamentis supersedeo, nec nobis, ut earum jus noscamus, scire jam opus est, unde ortum habuerint, et saepe habeant; id enim ex modo ostensis satis superque constat. Nam quisquis summam habet potestatem, sive unus sit, sive pauci, sive denique omnes, certum est ei summum jus, quicquid velit, imperandi, competere; et praeterea, quisquis potestatem se defendendi sive sponte, sive vi coactus in alium transtulit, eum suo jure naturali plane cessisse et consequenter eidem ad omnia absolute parere decrevisse, quod omnino praestare tenetur, quamdiu Rex, sive Nobiles, sive Populus summam, quam acceperunt, potestatem, quae juris transferendi fundamentum fuit, conservant; nec his plura addere opus est.

Imperii fundamentis et jure ostensis, facile erit determinare, quid jus civile privatum, quid injuria, quid justitia, et injustitia in statu civili sit : deinde quis confoederatus, quis hostis et quid denique crimen laesae majestatis sit. Per jus enim civile privatum nihil aliud intelligere possumus, quam uniuscujusque libertatem ad sese in suo statu conservandum, quae edictis summae potestatis determinatur, solaque ejusdem authoritate defenditur. Nam postquam unusquisque jus suum ex proprio beneplacito vivendi, quo sola sua potestate determinabatur, hoc est, suam libertatem et potentiam se defendendi in alium transtulit, ex sola illius ratione jam vivere tenetur, et solo ejusdem praesidio defendere. Injuria est, cum civis vel subditus ab alio aliquod damnum contra jus civile, sive edictum summae potestatis pati cogitur : Injuria enim non nisi in statu civili potest concipi; sed neque a summis potestatibus, quibus jure omnia licent, ulla fieri potest subditis; ergo in privatis tantum, qui jure tenentur invicem non laedere, locum habere potest. Justitia est animi constantia tribuendi unicuique, quod ei ex jure civili competit : Injustitia autem est specie juris alicui detrahere, quod ei ex vera legum interpretatione competit : Vocantur etiam aequitas et iniquitas, quia qui constituti sunt ad lites dirimendas, nullum respectum personarum, sed omnes aequales habere tenentur, et jus uniuscujusque aeque defendere, non diviti invidere, neque pauperem contemnere. Confoederati sunt homines duarum civitatum, qui ne belli discrimine in periculum veniant, vel ob aliam quamcumque utilitatem inter se contrahunt invicem non laedere, sed contra necessitate cogente opitulari, idque unoquoque suum imperium retinente. Hic contractus tamdiu erit validus, quamdiu ejus fundamentum, nempe ratio periculi, sive utilitatis in medio erit : quippe nemo contrahit, nec pactis stare tenetur, nisi spe alicujus boni, vel sollicitudine alicujus mali : quod fundamentum si tollatur, pactum ex sese tollitur; quod etiam experientia satis superque docet. Nam quamvis diversa imperia inter se contrahant invicem non laedere, conantur tamen, quantum possunt, impedire, quo minus alterutrum potentius evadat, nec fidem dictis habent, nisi utriusque ad contrahendum finem et utilitatem satis perspectam habuerint; alias dolum timent, nec injuria; quis enim dictis et promissis ejus, qui summam potestatem, et jus retinet ad quidlibet faciendum, et cui sui imperii salus et utilitas summa lex debet esse, acquiescet, nisi stultus, qui summarum potestatum jus ignorat? et si praeterea ad pietatem, et religionem attendamus, videbimus insuper neminem, qui imperium tenet, absque scelere promissis stare posse cum damno sui imperii; quicquid enim promisit, quod in damnum sui imperii cadere videt, id praestare non potest, nisi fidem subditis datam solvendo, qua tamen maxime tenetur, et quam etiam servare, sanctissime promittere solent. Porro hostis est, quicunque extra civitatem ita vivit, ut neque ut confoederatus, neque ut subditus imperium civitatis agnoscit : hostem enim imperii non odium, sed jus facit, et jus civitatis in eum, qui ejus imperium nullo contrahendi genere agnoscit, idem est ac in eum, qui damnum intulit : quippe quacunque ratione poterit, eundem vel ad deditionem, vel ad confoederationem jure potest cogere. Denique crimen laesae majestatis in subditis sive civibus tantum, qui pacto tacito vel expresso omne suum jus in civitatem transtulerunt, locum habet, atque is subditus tale crimen commisisse dicitur, qui jus summae potestatis aliqua ratione arripere, seu in alium transferre conatus est. Dico conatus est, nam si non essent condemnandi nisi post factum commissum, sero plerumque post jus arreptum, aut translatum in alium id conaretur civitas. Dico deinde absolute, qui aliqua ratione jus summae potestatis arripere conatur, nullam scilicet agnoscendo differentiam, sive inde damnum sive incrementum totius Reipublicae quam clarissime sequeretur. Quacunque enim ratione id conatus est, majestatem laesit et jure damnatur, quod quidem in bello omnes fatentur jure optimo fieri; nempe si quis stationem suam non servat, sed inscio imperatore hostem adit, quamvis bono consilio, sed suo, rem aggressus fuerit, hostemque expugnaverit, capitis tamen jure damnatur, quia juramentum jusque imperatoris violavit. At quod omnes absolute cives hoc jure semper teneantur, non aeque clare omnes vident, ratio tamen eadem prorsus est. Nam quandoquidem Respublica solo summae potestatis consilio debet conservari, et dirigi, hocque jus ei soli competere absolute pacti sunt, si quis ergo solo suo arbitrio, et inscio supremo consilio negotium aliquod publicum aggressus est 198. exequi, quamvis inde incrementum civitatis, uti diximus, certo sequeretur, jus tamen summae potestatis violavit, et majestatem laesit, atque jure merito damnatur.

Superest jam, ut omnem scrupulum amoveamus, respondere, an id, quod supra affirmavimus, quod scilicet unusquisque, qui rationis usum non habet, in statu naturali ex legibus appetitus summo jure naturae vivit, non aperte juri divino revelato repugnet? nam cum omnes absolute (sive rationis usum habeant, sive minus) aeque tenerentur ex mandato divino proximum tanquam se ipsum amare, non ergo sine injuria alteri damnum inferre possumus et solis legibus appetitus vivere. Verum huic objectioni, si tantum ad statum naturalem attendimus, facile respondere possumus; nam is et natura et tempore prior est religione. Nemo enim ex natura scit &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 34. — ''Adnotatio 34.'' Quod Paulus ait homines esse sine effugio, more humano loquitur. Nam cap. 9 &lt;v. 18&gt; ejusdem Epistolae expresse docet, quod Deus, cujus vult, miseretur, et quem vult indurat, et homines nulla de causa inexcusabiles esse, quam quia in Dei potestate ita sunt, ut lutum in potestate figuli, qui ex eadem massa facit vasa, aliud ad decus, aliud autem ad dedecus, et non propterea, quod praemoniti sunt. Quod autem ad legem divinam naturalem attinet, cujus summum praeceptum esse diximus Deum amare, eo sensu legem appellavi, quo philosophi communes naturae regulas, secundum quas omnia &lt;nécessairement&gt; fiunt, leges vocant. Amor enim Dei non obedientia, sed virtus est, quae homini, qui Deum recte novit, necessario inest. At obedientia voluntatem imperantis, non rei necessitatem et veritatem respicit. Cum autem naturam Dei voluntatis ignoremus, et contra certo sciamus, quidquid fit, ex solâ Dei potentiâ fieri, nequaquam nisi ex revelatione scire possumus, an Deus aliquo honore coli velit ab hominibus tanquam princeps. Adde quod jura divina nobis ut jura seu instituta videri ostenderimus, quamdiu eorum causam ignoramus ; hac autem cognitâ illico jura esse desinunt, atque eadem ut aeternas veritates, non ut jura amplectimur, hoc est, obedientia illico in amorem transit, qui ex vera cognitione tam necessario oritur ut ex sole lumen. Ex rationis igitur ductu Deum quidem amare, sed non obedire ei possumus, quandoquidem nec jura divina, quamdiu eorum causam ignoramus, ut divina amplecti, nec Deum jura ut principem constituentem concipere ratione possumus.&lt;/ref&gt;, se ulla erga Deum teneri obedientia, imo nec ulla ratione hoc assequi, sed tantum ex revelatione signis confirmata unusquisque id habere potest. Quare ante revelationem nemo jure divino, quod non potest non ignorare, tenetur. Et ideo status naturalis cum statu religionis minime confundendus, sed absque religione et lege, et consequenter absque peccato et injuria concipiendus, ut jam fecimus, et Pauli authoritate confirmavimus. Nec tantum ratione ignorantiae statum naturalem ante jus divinum revelatum, et absque eodem concipimus, sed etiam ratione libertatis, qua omnes nascuntur. Si enim homines ex natura jure divino tenerentur, vel si jus divinum ex natura jus esset, superfluum erat, ut Deus cum hominibus contractum iniret, et pacto et juramento eosdem obligaret. Quare absolute concedendum jus divinum ab eo tempore incepisse, a quo homines expresso pacto Deo promiserunt in omnibus obedire, quo sua libertate naturali quasi cesserunt, jusque suum in Deum transtulerunt, sicuti in statu civili fieri diximus. Sed de his in sequentibus prolixius agam. Verum instari adhuc potest, quod summae potestates aeque ac subditi hoc jure divino tenentur, quas tamen diximus jus naturale retinere, et iis omnia jure licere. Quare ad hanc integram amovendam difficultatem, quae non tam ex ratione status, quam juris naturalis oritur, dico, quod unusquisque in statu naturali eadem ratione tenetur jure revelato, ac tenetur ex dictamine sanae rationis vivere; nempe quia ipsi utilius est et ad salutem necessarium; quod si nollet, cum suo periculo licet. Atque adeo ex solo proprio, non autem ex alterius decreto vivere, neque aliquem mortalem judicem, nec jure religionis vindicem agnoscere tenetur. Atque hoc jus summam potestatem retinuisse affirmo, quae quidem homines consulere potest, at neminem judicem agnoscere tenetur, nec ullum mortalem praeter se alicujus juris vindicem, nisi Prophetam, qui expresse a Deo missus fuerit, quique id indubitatis signis ostenderit. At nec tunc quidem hominem, sed Deum ipsum judicem agnoscere cogitur. Quod si summa potestas nollet Deo in jure suo revelato obedire, id ipsi cum suo periculo, et damno licet, nullo scilicet jure civili vel naturali repugnante : Jus enim civile ab ejus decreto tantum pendet : Jus autem naturale pendet a legibus naturae, quae non Religioni, humanum tantum utile intendenti, sed ordini universae naturae, hoc est, aeterno Dei decreto nobis incognito accomodatae sunt. Quod quidem Alii obscurius concepisse videntur, qui scilicet statuunt, hominem contra voluntatem Dei revelatam quidem, sed non contra ejus aeternum decretum, quo omnia praedeterminavit, posse peccare. Si quis autem jam roget, quid si summa potestas aliquid contra religionem, et obedientiam, quam Deo expresso pacto promisimus, imperet? divino an humano imperio obtemperandum? Sed quia de his in sequentibus prolixius agam, hic breviter tantum dico, Deo supra omnia obediendum, quando certam, et indubitatam habemus revelationem : Sed quia circa religionem maxime errare solent homines, et pro ingeniorum diversitate multa magno certamine fingere, ut experientia plus quam satis testatur, certum est, quod si nemo summae potestati jure teneretur obtemperare in iis, quae ipse ad religionem pertinere putat, tum jus civitatis a diverso uniuscujusque judicio et affectu penderet. Nam nemo eodem teneretur, qui id contra suam fidem, et superstitionem statutum judicaret, atque adeo unusquisque sub hoc praetextu licentiam ad omnia sumere posset : et quandoquidem hac ratione jus civitatis prorsus violatur, hinc sequitur summae potestati, cui soli jura imperii conservare, et tutari tam jure divino, quam naturali incumbit, jus summum competere de religione statuendi, quicquid judicat; et omnes ad ejusdem de eadem decreta, et mandata, ex fide ipsi data, quam Deus omnino servari jubet, obtemperare teneri. Quod si ii, qui summum tenent imperium, sint Ethnici, vel cum iis nihil contrahendum, sed potius quam jus suum in eos transferant, extrema pati deliberandum, vel si contraxerint, jusque suum in eos transtulerint, quandoquidem eo ipso se, religionemque defendendi privaverunt, iis obtemperare tenentur, fidemque servare, vel ad id cogi, excepto eo, cui Deus certa revelatione singulare contra Tyrannum promiserit auxilium, vel nominatim exceptum voluit. Sic videmus ex tot Judaeis, qui Babylone erant, tres tantum juvenes, qui de Dei auxilio non dubitabant, Nabucadonozori obtemperare noluisse; reliqui autem sine dubio, excepto etiam Dani‚le, quem Rex ipse adoraverat, jure coacti obtemperaverunt, animo forte reputantes se ex Dei decreto Regi deditos, Regemque summum obtinere imperium et divina directione conservare. Contra Eleazarus stante adhuc utcunque Patria, exemplum constantiae suis dare voluit, ut eum secuti omnia potius tolerarent, quam paterentur jus suum et potestatem in Graecos transferri, et omnia experirentur, ne in Ethnicorum fidem jurare cogerentur; quod etiam quotidiana experientia confirmatur. Qui enim Christianum imperium obtinent, ad majorem ejus securitatem non dubitant foedus cum Turcis et Ethnicis pangere, subditosque suos, qui eo habitatum eunt, jubere, ne majorem libertatem ad aliquid humanum aut divinum exercendum sumant, quam expresse contraxerunt, vel illud imperium concedit. Ut patet ex contractu Belgarum cum Japonensibus, de quo supra diximus.

====Adnotationes====

{{finis}}</text>
      <sha1>kkazg5phgj1tv4ph79f3jzgku4t7rx5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tractatus theologico-politicus/Caput XVII</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83754</id>
    <revision>
      <id>272522</id>
      <timestamp>2026-06-25T11:50:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36634-13</username>
        <id>32742</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Benedictus de Spinoza |OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus''' |OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus |Annus=1670 |SubTitulus= Caput XVII : Ostenditur neminem omnia in summam potestatem&lt;br /&gt;transferre posse, nec esse necesse : &lt;br /&gt;De republica Hebraeorum, &lt;br /&gt;qualis fuerit vivente Mose, qualis post ejus mortem, &lt;br /&gt;antequam reges elegerint, deque ejus praestantia, &lt;br /&gt;et denique de causis, cur respublica divina...'</comment>
      <origin>272522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50615" sha1="4jhwgh4u9f9nzthpi1vqingzarzqgb8" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Benedictus de Spinoza
|OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus'''
|OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus
|Annus=1670
|SubTitulus= Caput XVII : Ostenditur neminem omnia in summam potestatem&lt;br /&gt;transferre posse, nec esse necesse : &lt;br /&gt;De republica Hebraeorum, &lt;br /&gt;qualis fuerit vivente Mose, qualis post ejus mortem, &lt;br /&gt;antequam reges elegerint, deque ejus praestantia, &lt;br /&gt;et denique de causis, cur respublica divina interire,&lt;br /&gt;et vix absque seditionibus subsistere potuerit
}}
{{Liber
|Ante=Caput XVI
|AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XVI
|Post=Caput XVIII
|PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XVIII
}}
Contemplatio praecedentis Capitis de jure summarum potestatum in omnia, deque jure naturali uniuscujusque in easdem translato, quamvis cum praxi non parum conveniat, et praxis ita institui possit, ut ad eandem magis ac magis accedat, nunquam tamen fiet, quin in multis mere theoretica maneat. Nam nemo unquam suam potentiam et consequenter neque suum jus ita in alium transferre poterit, ut homo esse desinat; nec talis ulla summa potestas unquam dabitur, quae omnia ita, ut vult, exequi possit : Frustra enim subdito imperaret, ut illum odio habeat, qui eum sibi beneficio junxit, ut amet, qui ei damnum intulit, ut contumeliis non offendatur, ut a metu liberari non cupiat, et alia perplurima hujusmodi, quae ex legibus humanae naturae necessario sequuntur. Atque hoc ipsam etiam experientiam clarissime docere existimo; nam nunquam homines suo jure ita cesserunt, suamque potentiam in alium ita transtulerunt, ut ab iis ipsis, qui eorum jus, et potentiam acceperunt, non timerentur, et imperium, non magis propter cives, quanquam suo jure privatos, quam propter hostes periclitaretur; et sane si homines jure suo naturali ita privari possent &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 35. — ''Adnotatio 35.'' Suscepere duo manipulares imperium populi Romani transferendum, et transtulerunt. Tacit. 1 Histor. libro.&lt;/ref&gt;, ut nihil in posterum possent  , nisi volentibus iis, qui supremum Jus retinuerunt, tum profecto impune violentissime in subditos regnare liceret : quod nemini in mentem venire posse credo. Quare concedendum unumquemque multa sibi sui juris reservare, quae propterea a nullius decreto, sed a suo solo pendent. Attamen ut recte intelligatur, quousque imperii jus et potestas se extendat, notandum imperii potestatem non in eo praecise contineri, quod homines metu cogere potest, sed absolute in omnibus, quibus efficere potest, ut homines ejus mandatis obsequantur : non enim ratio obtemperandi, sed obtemperantia subditum facit. Nam quacunque ratione homo deliberet summae potestatis mandata exequi, sive ideo sit, quod poenam timet, sive quod aliquid inde sperat, sive quod Patriam amat, sive alio quocunque affectu impulsus, tamen ex proprio suo consilio deliberat, et nihilominus ex summae potestatis imperio agit. Non igitur ex eo, quod homo proprio consilio aliquid facit, illico concludendum eum id ex suo, et non imperii jure agere; nam quandoquidem tam cum ex amore obligatus, quam cum metu coactus ad malum evitandum, semper ex proprio consilio, et decreto agit, vel imperium nullum esset, nec ullum jus in subditos, vel id necessario ad omnia se extendit, quibus effici potest, ut homines ipsi cedere deliberent, et consequenter quicquid subditus facit, quod mandatis summae potestatis respondet, sive id amore obligatus, sive metu co‚rcitus, sive (quod quidem magis frequens) ex spe et metu simul, sive ex reverentia, quae passio est ex metu et admiratione composita, sive quacunque ratione ductus, ex jure imperii, non autem suo agit. Quod etiam hinc quam clarissime constat, quod obedientia non tam externam, quam animi internam actionem respiciat; adeoque ille maxime sub alterius imperio est, qui alteri integro animo ad omnia ejus mandata obtemperare deliberat, et consequitur eum maximum tenere imperium, qui in subditorum animos regnat; quod si qui maxime timentur, maximum tenerent imperium, tum profecto id Tyrannorum subditi tenerent, qui a suis Tyrannis maxime timentur. Deinde quamvis non perinde animis, ac linguis imperari possit, sunt tamen animi aliqua ratione sub imperio summae potestatis, quae multis modis efficere potest, ut permagna hominum pars, quicquid vult, credat, amat, odio habeat etc. Adeoque etsi haec non directo mandato summae potestatis fiant, fiunt tamen saepe, ut experientia abunde testatur, ex authoritate ipsius potentiae, et ipius directione, id est, ex ipsius jure : quare sine ulla intellectus repugnantia concipere possumus homines, qui ex solo imperii jure credunt, amant, odio habent, contemnunt, et absolute nullo non affectu corripiuntur.

At quanquam hac ratione jus et potestatem imperii satis amplam concipimus, nunquam tamen fiet, ut ullum adeo magnum detur, ut ii, qui id tenent, potentiam absolute ad omnia, quae velint, habeant, quod me jam satis clare ostendisse puto. Qua autem ratione imperium formari posset, ut nihilominus secure semper conservetur, jam dixi meum intentum non esse, id ostendere, attamen ut ad id, quod volo, perveniam, ea notabo, quae in hunc finem divina revelatio Mosen olim docuit, et deinde Hebraeorum historias, et successus perpendemus, ex quibus tandem videbimus, quaenam praecipue subditis, ad majorem imperii securitatem, et incrementum concedenda sunt a summis potestatibus.

Quod imperii conservatio praecipue pendeat a subditorum fide, eorumque virtute et animi constantia in exequendis mandatis, ratio, et experientia quam clarissime docent : qua autem ratione iidem duci debeant, ut fidem et virtutem constanter servent, non aeque facile est videre. Omnes namque tam qui regunt, quam qui reguntur, homines sunt ex labore scilicet proclives ad libidinem. Imo qui tantum varium multitudinis ingenium experti sunt, de eo fere desperant : quia non ratione, sed solis affectibus gubernatur, praeceps ad omnia, et facillime vel avaritia vel luxu corrumpitur : Unusquisque solus omnia se scire putat, et omnia ex suo ingenio moderari vult, et eatenus aliquid aequum vel iniquum, fasque nefasque existimat, quatenus in suum lucrum vel damnum cadere judicat, prae gloria aequales contemnit, nec ab iis dirigi patitur, prae invidia melioris laudis, vel fortunae, quae nunquam aequalis est, malum alterius cupit, eoque delectatur : nec opus est omnia recensere, norunt quippe omnes, quid sceleris fastidium praesentium et rerum novandarum cupiditas, quid praeceps ira, quid contemta paupertas frequenter suadeant hominibus, quantumque eorum animos occupent agitentque. His ergo omnibus praevenire et imperium ita constituere, ut nullus locus fraudi relinquatur, imo omnia ita instituere, ut omnes, cujuscunque ingenii sint, jus publicum privatis commodis praeferant, hoc opus, hic labor est. Rei quidem necessitas multa excogitare co‚git, attamen nunquam eo perventum est, ut imperium non magis propter cives, quam hostes periclitaretur, et qui id tenent, non magis illos, quam hos timerent. Testis invictissima ab hostibus Romanorum Respublica, toties a suis civibus victa et miserrime oppressa, ac praecipue in bello civili Vespasiani contra Vitellium : Qua de re vide Tacitum in initio libr. IV. Histor., ubi miserrimam urbis faciem depingit. Alexander simplicius (ut ait Curtius in fine libr. 8) famam in hoste, quam in cive aestimabat, quippe a suis credebat magnitudinem suam posse destrui etc. Et fatum suum timens amicos haec praecatur, ''Vos modo me ab intestina fraude et domesticorum insidiis praestate securum, belli martisque discrimen impavidus subibo. Philippus in acie tutior, quam in theatro fuit, hostium manum saepe vitavit, suorum effugere non valuit. Aliorum quoque Regum exitus si reputaveritis, plures a suis quam ab hoste interemptos numerabitis'' (vide Q. Curtii lib. 9. par 6.). Hac igitur de causa Reges, qui olim imperium usurpaverant, ad se scilicet securos praestandos, persuadere conati sunt, se genus suum a Diis immortalibus ducere. Nimirum quia putabant, si modo subditi et omnes eosdem non ut aequales aspicerent, sed Deos esse crederent, libenter se ab iisdem regi paterentur, seseque facile ipsis dederent. Sic Augustus Romanis persuasit se ab Enea, qui Veneris filius et inter Deos credebatur, originem suam ducere : Se templis, et effigie numinum, per flamines, et sacerdotes coli voluit (Tac. Annal. lib. I.). Alexander ut Jovis filius salutari voluit; quod quidem consilio, non autem ex superbia fecisse videtur, ut ejus responsio ad Hermolai invectivam indicat. ''Illud'', inquit, ''paene risu dignum fuit, quod Hermolaus postulabat me, ut aversarer Jovem, cujus oraculo agnoscor. An etiam, quid Dii respondeant, in mea potestate est? obtulit nomen filii mihi, recipere'' (NB.) ''ipsis rebus, quas agimus, haud alienum fuit. Utinam Indi quoque Deum esse me credant. Fama enim bella constant, et saepe, quod falso creditum est, veri vicem obtinuit''. (Curtii lib. 8. par. 8.) Quibus paucis acute rem simulatam ignaris persuadere pergit, et simul causam simulationis innuit. Quod etiam Cleo in sua oratione, qua Macedonibus conabatur persuadere, ut Regi assentarentur, fecit; postquam enim laudes Alexandri cum admiratione narrando, ejusdemque merita recensendo, simulationi speciem veri dedit, ad rei utilitatem sic transit, ''Persas quidem, non pie solum, sed etiam prudenter Reges suos inter Deos colere : Majestatem enim imperii salutis esse tutelam'', et tandem concludit, ''semet ipsum, cum Rex inisset convivium, prostraturum humi corpus. Debere idem facere caeteros et imprimis sapientia praeditos'' (vide ejusd. lib. 8. par. 5.). Sed prudentiores erant Macedones, nec homines nisi prorsus barbari sint, tam aperte falli et ex subditis inutiles sibi servi fieri patiuntur. Alii autem facilius persuadere potuerunt Majestatem sacram esse et vicem Dei in terra gerere, et a Deo, non autem ab hominum suffragio, et consensu constitui, singularique providentia et auxilio divino conservari, atque defendi. Et ad hunc modum Monarchae ad sui imperii securitatem alia excogitaverunt, quae omnia missa facio, et ut ad ea, quae volo, perveniam, ea tantum, uti dixi, notabo et perpendam, quae in hunc finem olim divina revelatio Mosen docuit.

Diximus jam supra cap. V., quod, postquam Hebraei Aegypto exiverunt nullo alterius nationis jure amplius tenebantur, sed iis ad lubitum nova jura instituere, et quas volebant, terras occupare licebat. Nam postquam ab intoleranda Aegyptiorum oppressione liberati, et nulli mortalium ullo pacto addicti erant, jus suum naturale ad omnia, quae possent, iterum adepti sunt, et unusquisque de integro deliberare poterat, num id retinere, an vero eodem cedere, idque in alium transferre volebat. Igitur in hoc statu naturali constituti, ex consilio Mosis, cui omnes maximam fidem habebant, suum jus in neminem mortalium, sed tantum in Deum transferre deliberaverunt, nec diu cunctati omnes aeque uno clamore promiserunt, Deo ad omnia ejus mandata absolute obtemperare, nec aliud jus agnoscere, nisi quod ipse revelatione Prophetica ut jus statueret. Atque haec promissio, sive juris in Deum translatio eodem modo facta est, ac in communi societate supra concepimus fieri, quando homines jure suo naturali cedere deliberant. Expresse enim pacto (vide Exod. cap. 24. v. 7.) et juramento jure suo naturali libere, non autem vi coacti, neque minis territi cesserunt, et in Deum transtulerunt. Deinde ut pactum ratum fixumque esset, et absque fraudis suspicione, nihil Deus cum ipsis pepigit, nisi postquam experti sunt ejus admirandam potentiam, qua sola servati fuerant, et qua sola in posterum servari poterant (vide Exod. cap. 19. v. 4. 5.). Nam hoc ipso, quod se sola Dei potentia servari posse crediderunt, omnem suam naturalem potentiam se conservandi, quam ex se habere antea forte putaverant, in Deum transtulerunt, et consequenter omne suum jus. Imperium ergo Hebraeorum Deus solus tenuit, quodque adeo solum ex vi pacti Regnum Dei jure vocabatur, et Deus jure etiam Rex Hebraeorum : et consequenter hujus imperii hostes, hostes Dei, et cives, quid id usurpare vellent, rei laesae divinae Majestatis, et jura denique imperii, jura et mandata Dei. Quare in hoc imperio jus civile et Religio, quae, ut ostendimus, in sola obedientia erga Deum consistit, unum et idem erant. Videlicet Religionis dogmata non documenta, sed jura et mandata erant, pietas justitia, impietas crimen et injustitia aestimabatur : Qui a Religione deficiebat, civis esse desinebat, et eo solo hostis habebatur, et qui pro Religione moriebatur, pro Patria mori reputabatur, et absolute jus civile et Religio nullo prorsus discrimine habebantur. Et hac de causa hoc imperium Theocratia vocari potuit; quandoquidem ejus cives nullo jure nisi a Deo revelato tenebantur. Verum enimvero haec omnia opinione magis, quam re constabant. Nam Hebraei revera jus imperii absolute retinuerunt, ut ex jam dicendis constabit; nempe ex modo, et ratione, qua hoc imperium administrabatur, et quam hic explicare constitui.

Quandoquidem Hebraei suum jus in nullum alium transtulerunt, sed omnes aeque ut in Democratia suo jure cesserunt, unoque ore clamaverunt, quicquid Deus loquetur (nullo expresso mediatore) faciemus, hinc sequitur omnes ab hoc pacto aequales prorsus mansisse, jusque Deum consulendi, legesque accipiendi, et interpretandi omnibus aequale fuisse, et absolute omnem imperii administrationem omnes aeque tenuisse. Hac ergo de causa omnes aeque prima vice Deum adiverunt, ut quae imperare vellet, audirent; sed in hac prima salutatione adeo perterriti fuerunt, et Deum loquentem adeo attoniti audiverunt, ut supremum sibi tempus adesse putaverint : Pleni igitur metu Mosen de novo sic adeunt, ''ecce Deum in igne loquentem audivimus, nec causa est, cur mori velimus; hic certe ingens ignis nos vorabit; si iterum nobis vox Dei audienda est, certe moriemur. Tu igitur adi, et audi omnia Dei nostri dicta, et tu'' (non Deus) ''nobis loqueris : Ad omne, quod Deus tibi loquetur, obediemus idque exequemur''. His clare primum pactum aboleverunt, suumque jus Deum consulendi ejusque edicta interpretandi in Mosen absolute transtulerunt : Non enim hic, ut antea, ad omnia, quae Deus ipsis, sed quae Deus Mosi loqueretur, obedire promiserunt (vide Deuter. cap. 5. post Decalog. et cap. 18. v. 15. 16.). Moses ergo solus legum divinarum lator, et interpres mansit, et consequenter etiam supremus Judex, quem nemo judicare poterat, et qui solus apud Hebraeos vicem Dei, hoc est, supremam majestatem habuit : quandoquidem solus jus habebat Deum consulendi, et populo divina responsa dandi, ipsumque ad ea exequenda cogendi. Solus, inquam, nam si quis, vivente Mose nomine Dei praedicare aliquid volebat, quamvis verus Propheta esset, reus tamen erat, et supremi juris usurpator (vide Numer. cap. II. v. 28.) &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 36. ''Adnotatio 36.'' In hoc loco &lt;dans les Nombres&gt; accusantur duo, &lt;dont les noms sont écrits au verset 28 du chapitre 11 de ce livre&gt; quod in castris prophetaverint, &lt;la nouvelle en vint aussitôt à Moïse,&gt; et Josua illos asservandos censet ; quod non fecisset, &lt;et que l’on n’eût eu garde de rapporter à Moïse comme une action criminelle,&gt; si unicuique, injussu Mosis, divina responsa populo dare licuisset. At Mosi reos absolvere placuit, et Josuam increpat, quod ipsi suaderet jus suum regium persequi eo tempore, quando ipsum tantum regnandi taedium tenebat, ut maluerit mori, quam solus regnare, ut patet ex v. 14 &lt;et 15&gt; ejusdem capitis. Sic enim Josuae respondit, ''Excandescisne meâ de causâ ? Utinam omnis Dei populus propheta esset'' ; hoc est, &lt;''voudrois tu qu’il n’y eût que moi à regner ; pour moy, je souhaitterois,''&gt; ''utinam ad id rediret jus Deum consulendi, ut regnum apud ipsum populum esset'' &lt;''et me laissassent aller''&gt;. Josua itaque non jus &lt;et l’autorité&gt;, sed temporis rationem ignoravit, et ideo a Mose castigatur, sicut Abisaeus a Davide, cum regem monuit, ut Shimhgi, qui certe reus &lt;leze&gt; majestatis erat, mortis damnaret ; vide 2 Sam. cap. 19 v.22-23.&lt;/ref&gt;, et hic notandum, quod, etsi Mosen populus elegerit, successorem tamen loco Mosis eligere jure non potuit : Nam simul ac jus suum Deum consulendi in Mosen transtulerunt, et absolute promiserunt ipsum loco divini oraculi habere, omne jus plane amiserunt, et quem Moses successorem eligeret, tanquam a Deo electum admittere debebant. Quod si talem elegisset, qui ut ipse totam imperii administrationem haberet, nempe jus Deum in suo tentorio solus consulendi, et consequenter authoritatem leges instituendi et abrogandi, de bello et pace decernendi, legatos mittendi, judices constituendi, successorem eligendi, et absolute summae potestatis omnia officia administrandi, imperium mere monarchicum fuisset, nec ulla alia esset differentia, nisi quod communiter monarchicum imperium ex Dei decreto, ipsi etiam Monarchae occulto, Hebraeorum autem a Dei decreto Monarchae tantum revelato certa ratione regatur, vel regi debuerit. Quae quidem differentia Monarchae dominium, et jus in omnes non minuit, sed contra auget. Caeterum quod ad populum utriusque imperii, aeque uterque subjectus est, et ignarus divini decreti : Nam uterque ab ore Monarchae pendet, et quid fas nefasque sit, ab eo solo intelligit, nec propterea quod populus credit, Monarcham nihil, nisi ex Dei decreto ipsi revelato, imperare, eidem minus, sed contra magis revera subjectus est. At Moses nullum talem successorem elegit, sed imperium ita administrandum successoribus reliquit, ut nec populare, nec aristocraticum, nec monarchicum, sed Theocraticum vocari potuerit. Nam jus leges interpretandi, et Dei responsa communicandi penes unum, et jus et potestas imperium administrandi secundum leges jam explicatas, et jam communicata responsa, penes alium erat. Qua de re vide Num. cap. 27. v. 21 &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 37. — ''Adnotatio 37.'' V. 19 et 23 hujus (quos mihi videre contigit) male interpretes vertunt. Nam v. 19 et 23 non significat, quod ei praecepta dedit, aut praeceptis instruxit, sed quod Josuam principem creaverit seu constituerit, quod in Scriptura frequens est, ut Exodi cap. 18 v. 23, 1 Sam. cap. 13 v. 14, Jos. cap. 1 v. 9, et 1 Sam. cap. 25 v. 30, etc.

&lt;Plus les interpretes s’efforcent de rendre mot à mot le verset 19 et le 23 de ce chapitre, moins ils le rendent intelligible, et je suis asseuré que tres peu de personnes en entendent le véritable sens ; car la pluspart se figurent que Dieu commande à Moyse au verset 19 d’instruire Josué en presence de l’Assemblée. Et au verset 23 qu’il luy imposa les mains, et l’instruisit ; ne prenant pas garde que cette façon de parler est fort en usage chez les Hebreux pour déclarer que l’élection du Prince est légitime, et qu’il est confirmé dans sa charge. C’est ainsi que parle Jétro en conseillant à Moyse de choisir des Coadjuteurs qui l’aidassent à juger le Peuple, ''si tu fais cecy'' (dit-il) ''alors Dieu te commandera'', comme s’il disoit que son autorité sera ferme, et qu’il pourra subsister, touchant quoy voyez l’Exode chap. 18 v. 23 et le 1&lt;sup&gt;er&lt;/sup&gt; livre de Samuel chap. 13 v. 15 et le chap. 25 v. 30 et sur tout le chap. 1 de Josué au v. 9 où Dieu lui dit, ''ne t’ay-je pas commandé, prends courage, et montre toy homme de cœur'', comme si Dieu lui disait, ''n’est ce pas moy qui t’ay constitué Prince ; ne t’espouvante donc de rien, car je seray par tout avec toy''.&gt;
&lt;/ref&gt;. Et ut haec melius intelligantur, administrationem totius imperii ordine exponam. Primo jussus est populus domum aedificare, quae quasi Dei, hoc est supremae illius imperii Majestatis aula esset. Atque haec non sumtibus unius, sed totius populi aedificanda fuit, ut domus, ubi Deus consulendus erat, communis esset juris. Regiae hujus divinae aulici, et administratores Levitae electi sunt : horum autem supremus, et quasi a Rege Deo secundus electus est Aharon frater Mosis, in cujus locum ejus filii legitime succedebant. Hic ergo, ut Deo proximus, summus legum divinarum interpres erat, et qui populo divini oraculi responsa dabat, et qui denique pro populo Deo supplicabat. Quod si cum his jus eadem imperandi haberet, nihil restabat, ut absolutus esset monarcha, sed eo privatus erat, et absolute tota tribus Levi communi imperio ita destituta fuit, ut ne quidem partem cum reliquis tribubus habuerit, quam jure possideret, unde saltem vivere posset; sed ut a reliquo populo aleretur, instituit, at ita, ut semper maximo honore a communi plebe haberetur, utpote sola Deo dicata. Deinde, militia ex reliquis duodecim tribubus formata, jussi sunt Canahanitarum imperium invadere, idque in duodecim partes dividere, et tribubus per fortes distribuere. Ad hoc ministerium electi sunt duodecim principes, ex unaquaque tribu unus, quibus simul cum Josua, et summo pontifice Eleazaro, jus datum est terras in aequales duodecim partes dividere, et per sortes distribuere. Militiae autem summus imperator Josua electus est, qui solus in rebus novis jus habebat Deum consulendi, at non ut Moses solus in suo tentorio, vel in tabernaculo, sed per summum Pontificem, cui soli responsa Dei dabantur, deinde Dei mandata per pontificem communicata statuendi, et populum ad ea cogendi, media ad eadem exequenda excogitandi et adhibendi, et militia, quot velit, et quos velit eligendi, legatos XVII. 209. suo nomine mittendi, et absolute omne jus belli a solo ejus decreto pendebat : In ejus autem locum nemo legitime succedebat, nec ab aliquo nisi a Deo immediate eligebatur, idque cogente universi populi necessitate; alias omnia belli et pacis a principibus Tribuum administrabantur, ut mox ostendam. Denique omnes ab anno vigesimo aetatis usque ad sexagesimum arma ad militandum capere jussit, et ex solo populo exercitus formare, qui non in fidem imperatoris, nec summi pontificis, sed Religionis sive Dei jurabant : qui adeo exercitus, sive ordines Dei vocabantur, et Deus contra apud Hebraeos Deus exercituum, et hac de causa arca foederis in magnis proeliis, a quorum discrimine totius populi vel victoria, vel clades pendebat, in medio exercitu ibat, ut populus Regem suum quasi praesentem videns, extremis viribus pugnaret. Ex his a Mose successoribus mandatis facile colligimus, ipsum administratores, non autem dominatores imperii elegisse. Nam nemini jus dedit, Deum solus et, ubi vellet, consulendi, et consequenter nemini authoritatem dedit, quam ipse habebat, leges statuendi, et abrogandi, de bello et pace discernendi, administratores tam templi, quam civitatum eligendi; quae omnia summi imperii tenentis officia sunt : summus enim pontifex jus quidem habebat leges interpretandi, et responsa Dei dandi, at non ut Moses, quandocunque volebat, sed tantum ab imperatore, vel summo concilio vel similibus rogatus : et contra summus exercitus imperator, et concilia Deum, quando volebant, consulere poterant, at non nisi a summo pontifice Dei responsa accipere; quare Dei dicta in ore pontificis non decreta, ut in ore Mosis, sed tantum responsa erant : a Josua autem et conciliis accepta, tum demum vim mandati et decreti habebant. Deinde hic summus pontifex, qui Dei responsa a Deo accipiebat, militiam non habebat, nec imperium jure possidebat : et contra, qui terras jure possidebant, leges statuere jure non poterant. Summus deinde pontifex tam Aharon, quam filius ejus Eleazarus, uterque a Mose quidem electus fuit, mortuo autem Mose nemo jus eligendi pontificem habuit, sed filius patri legitime succedebat. Imperator exercitus a Mose etiam electus fuit, et non ex jure summi pontificis, sed jure Mosis ipsi dato, personam imperatoris induit; et ideo mortuo Josua pontifex neminem ejus loco elegit, nec principes de novo imperatore Deum consuluerunt, sed unusquisque in militiam suae tribus, et omnes simul in universam militiam jus Josuae retinuerunt; et videtur non opus fuisse summo imperatore, nisi quando conjunctis viribus contra communem hostem pugnare debebant; quod quidem maxime locum habuit tempore Josuae, quo locum fixum nondum omnes habebant, et omnia communis juris erant; at postquam omnes tribus terras jure belli possessas, et quas adhuc possidere in mandatis erat, inter se diviserunt, nec amplius omnia omnium erant, eo ipso ratio communis imperatoris cessavit, quandoquidem tribus diversae non tam concives quam confoederatae ab ea divisione reputari debuerunt : Respectu Dei et Religionis concives quidem aestimari debuerunt; at respectu juris, quod una in aliam habebat, non nisi confoederatae : eodem fere modo (si templum commune demas), ac Praepotentes Confoederati Belgarum Ordines : Nam divisio rei communis in partes nihil aliud est, quam quod unusquisque suam partem solus jam possideat, et reliqui jure, quod in illam partem habebant, cedant. Hac igitur de causa Moses principes tribuum elegit, ut post divisum imperium unusquisque curam suae partis haberet, nempe Deum per summum pontificem de rebus suae tribus consulendi, suae militiae imperandi, urbes condendi et muniendi, judices in unaquaque urbe constituendi, hostem sui singularis imperii invadendi, et absolute omnia belli et pacis administrandi. Nec alium judicem praeter Deum noscere tenebatur &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 38. — ''Adnotatio 38.'' Magnum, quod vulgo vocant, Sanhedrin &lt;of grote vergaderinge&gt; fingunt rabini a Mose fuisse institutum ; nec rabini soli, sed plurimi inter christianos, qui cum rabinis ineptiunt. Moses quidem sibi 70 coadjutores eligit, qui cum ipso reipublicae curam haberent, quia solus sustinere non poterat onus totius populi ; sed nullam legem unquam tulit de instituendo concilio septuagintavirali, sed contra jussit, ut unaquaeque tribus in urbibus, quas Deus ipsi dederat, judices constitueret, qui secundum leges ab ipso latas lites dirimirent &lt;et de punir les delinquants&gt; et si contingeret, ut ipsi judices de jure dubitarent, ad summum pontificem (qui scilicet legum summus interpres), vel judicem, cui eo tempore subordinati essent (nam is jus habebat pontificem consulendi) adirent, ut juxta pontificis explicationem litem firimerent. Quod si contingeret, ut subordinatus &lt;of mindere&gt; judex contenderet se non teneri ex mente summi pontificis, quam ab ipso vel summa ejus potestate accepit, sententiam ferre, mortis damnabatur ; nempe a summo judice, qualis is eo tempore esset, a quo subordinatus judex constitutus fuerat ; vide Deuter. cap. 17 v. 9. Videlicet vel ut Josua, totius populi israëlitici summus imperator, vel ut unius tribus princeps, penes quem post factam divisionem jus fuit pontificem de rebus suae tribus consulendi, de bello et pace discernendi, urbes muniendi, judices constituendi &lt;dans ses villes, lesquels ne fussent subordonnez qu’à luy&gt;, etc., vel ut rex, in quem omnes, vel aliquot tribus jus suum transtulerant. '''[à compléter]'''&lt;/ref&gt;, vel quem Deus prophetam expresse misisset : Alias si a Deo defecisset, reliquae tribus ipsum non tanquam subditum judicare, sed tanquam hostem, qui fidem contractus solverat, invadere debebant. Quorum exempla in Scriptura habemus. Mortuo enim Josua filii Isra‚lis, non summus novus imperator, Deum consuluerunt; intellecto autem, quod tribus Judae omnium prima hostem suum invadere debebat, ipsa sola cum Simeone contrahit, ut junctis viribus utriusque hostem invaderent, in quo contractu reliquae tribus non fuerunt comprehensae (vide Judic. cap. I v. 1. 2. 3.), sed unaquaeque separatim (ut in praedicto cap. narratur) bellum contra suum hostem gerit, et quem vult, in ditionem et fidem accipit, etsi in mandatis esset, nulli ulla pacti conditione parcere, sed omnes exterminare : propter quod peccatum reprehenduntur quidem, a nemine autem in judicium vocantur. Nec erat, quod propterea bella contra invicem movere inciperent, et rebus alterius alii se immiscerent; contra Benjaminitas, qui reliquos offenderant et pacis vinculum ita solverant, ut nullus ex confoederatis secure apud ipsos hospitium habere posset, hostiliter invadunt, et ter proelio commisso tandem victores, omnes nocentes et innocentes jure belli aeque trucidant, quod postea sera poenitentia lamentati sunt.

His exemplis, quae de jure uniuscujusque tribus modo diximus, plane confirmantur. At forsan aliquis rogabit, quisnam successorem principis cujusque tribus eligebat? verum de hac re nihil certi ex ipsa Scriptura possum colligere; hoc tamen conjicio, quod quandoquidem unaquaeque tribus in familias erat divisa, quarum capita ex senioribus familiae eligebantur, ex his qui senior erat, loco principis jure succedebat : ex Senioribus enim Moses septuaginta coadjutores, qui cum ipso supremum concilium formabant, elegit; qui post mortem Josuae imperii administrationem habuerunt, senes in Scriptura vocantur, et denique apud Hebraeos nihil frequentius, quam per senes judices intelligere, quod omnibus notum existimo. Sed ad nostrum propositum parum refert hoc certo scire; sufficit, quod ostenderim, neminem post mortem Mosis omnia summi imperatoris officia habuisse : nam quandoquidem omnia non ab unius viri, neque unius concilii, neque populi decreto pendebant, sed quaedam ab una tribu, alia a reliquis aequali utriusque jure administrabantur, sequitur evidentissime imperium ab obitu Mosis neque monarchicum, neque aristocraticum, neque populare mansisse, sed, uti diximus, Theocraticum, I. quia imperii domus regia templum erat, et sola ejus ratione, ut ostendimus, omnes tribus concives erant; II. quia omnes cives in fidem Dei supremi sui judicis jurare debebant, cui soli in omnibus absolute obedire promiserant. Et denique quia summus omnium imperator, quando eo opus erat, a nemine nisi a solo Deo eligebatur. Quod Moses nomine Dei populo expresse praedicit Deuter. cap. 18. v. 15. et re ipsa electio Gideonis, Samsonis et Samu‚lis testatur; quare non dubitandum, quin reliqui fideles duces simili etiam modo electi feurint, etsi id ex eorum historia non constet.

His positis tempus est, ut videamus, quantum haec ratio imperii constituendi animos moderari poterat, et tam eos, qui regebant, quam qui regebantur, ita continere, ut neque hi rebelles, neque illi Tyranni fierent.

Qui imperium administrant, vel qui id tenent, quicquid facinoris committunt, id semper specie juris adumbrare, et populo id a se honeste factum persuadere student, quod facile etiam obtinent, quando tota juris interpretatio ab iis solis pendet. Nam non dubium est, quin eo ipso maximam ad omnia, quae volunt, et eorum appetitus suadet, libertatem sumant, et contra magnam iisdem adimi, si jus leges interpretandi apud alium sit, et simul si vera earundem interpretatio omnibus ita pateat, ut nemo de eadem dubitare possit. Ex quo manifestum fit, magnam Hebraeorum principibus causam facinorum sublatam fuisse, eo quod jus omne leges interpretandi Levitis datum fuerit (vide Deuteron. cap. 21. v. 5.), qui nullam imperii administrationem nec partem cum caeteris habebant, et quorum tota fortuna et honor a vera legum interpretatione pendebat. Deinde quod universus populus jussus est singulis septem annis certo in loco congregari, ubi a Pontifice leges edoceretur, et praeterea ut unusquisque solus continuo, et summa cum attentione librum legis legeret, et perlegeret (vide Deuteron. cap. 31. v. 9. etc. et cap. 6. v. 7.). Principes igitur maxime sui saltem causa curare debebant, ut omnia secundum leges praescriptas, et omnibus satis perspectas administrarent, si a populo maximo honore coli volebant, qui tum eos utpote Dei imperii ministros, et vicem Dei gerentes veneraretur; alias summum subditorum odium, quale Theologicum esse solet, fugere non poterant. Ad haec, nempe ad effraenatam Principum libidinem co‚rcendam, aliud permagni momenti accessit, videlicet quod militia ex omnibus civibus (nullo a vigesimo usque ad sexagesimum aetatis annum excepto) formabatur, et quod Principes nullum extraneum militem mercede conducere poterant. Hoc, inquam, permagni fuit momenti; nam certum est Principes sola militia, cui stipendia solvunt, populum opprimere posse. Deinde eos nihil magis timere quam libertatem militum concivium, quorum virtute, labore, et magno sui sanguinis impendio imperii libertas et gloria parta est. Ideo Alexander, cum secundo contra Darium dimicandum erat, audito Parmenionis consilio, non ipsum, qui consilium dedit, sed Polyperconta, qui cum eodem stabat, increpuit. Nam, ut ait Curtius lib. 4. par. 13., Parmenionem nuper acrius, quam vellet, increpitum rursus castigare non sustinuit, nec Macedonum libertatem, quam maxime, ut jam diximus, timebat, opprimere potuit, nisi postquam numerum militum ex captivis longe supra Macedones auxit; tum enim animo suo impotenti, et diu civium optimorum libertate co‚rcito, morem gerere potuit. Si haec itaque militum concivium libertas humani imperii principes, qui soli totam laudem victoriarum usurpare solent, retinet, multo magis Hebraeorum principes co‚rcere debuit, quorum milites non pro Principis, sed pro Dei gloria pugnabant, et solo Dei responso accepto proelium committebant.

Accessit deinde, quod omnes Hebraeorum Principes solo religionis vinculo associati erant : quare, si aliquis ab eadem defecisset, jusque divinum uniuscujusque violare incepisset, eo hostis a reliquis haberi potuerat, et jure opprimi.

Accessit III. timor novi alicujus Prophetae : modo enim probatae vitae aliquis receptis quibusdam signis ostenderet se Prophetam esse, eo ipso jus summum imperandi habebat, nempe sicuti Moses Dei nomine ei soli revelati, et non tantum ut principes per pontificem consulti; et non dubium est, quin tales populum oppressum facile ad se trahere poterant, et levibus signis, quicquid vellent, persuadere; cum contra si res recte administrabantur, princeps in tempore providere poterat, ut Propheta prius ejus judicio stare deberet, ut ab eo examinaretur, num probatae vitae esset, num certa et indubitata signa suae legationis haberet, et denique num id, quod nomine Dei dicere volebat, cum recepta doctrina, et communibus legibus patriae conveniret : quod si nec signa satis responderent, vel doctrina nova esset, eum jure mortis damnare poterat, alias sola principis authoritate et testimonio recipiebatur.

Accessit IV., quod Princeps reliquos nobilitate non excellebat, nec jure sanguinis, sed tantum ratione aetatis et virtutis administratio imperii ei competebat.

Accessit denique, quod Principes, et universa militia non magis desiderio belli, quam pacis teneri poterant. Nam militia, uti diximus, ex solis civibus constabat; quare tam res belli, quam pacis ab iisdem hominibus administrabantur. Qui igitur in castris miles, is in foro civis erat, et qui in castris dux, is in curia judex, et qui denique in castris imperator, princeps in civitate erat. Quare nemo bellum propter bellum, sed propter pacem, et ad tuendam libertatem desiderare poterat, et forte Princeps, ne summum Pontificem adire teneretur, et coram ipso praeter dignitatem stare, a rebus novis, quantum poterat, abstinebat. Haec de rationibus, quae Principes intra suos limites continebant. Videndum jam, qua ratione populus retinebatur : sed hanc etiam imperii fundamenta clarissime indicant; si quis enim ad ea vel leviter attendere velit, videbit statim haec amorem adeo singularem in civium animis parere debuisse, ut nihil difficilius aliquis in mentem inducere potuerit, quam patriam prodere, vel ab ea deficere : sed contra omnes ita affecti esse debuerint, ut extrema potius, quam alienum imperium paterentur. Nam postquam suum jus in Deum transtulerunt, suumque regnum Dei regnum esse, seque solos filios Dei, reliquas autem nationes Dei hostes esse crediderunt, in quas propterea odio infensissimo affecti erant (nam et hoc pium esse credebant, vide Psalm. 139. v. 21. 22.), nihil magis abhorrere potuerunt, quam in fidem alicujus extranei jurare, eique obedientiam promittere; nec majus flagitium, nec quid magis execrandum excogitari apud ipsos poterat, quam patriam, hoc est, ipsum regnum Dei, quem adorabant, prodere; imo aliquo extra patriam tantum habitatum ire pro flagitio habebatur, quia Dei cultus, quo semper tenebantur, non nisi in patrio solo exerceri concedebatur; utpote quae sola tellus sancta, reliqua autem immunda et profana haberetur. Ideo David, quia exulare cogebatur, sic coram Saulo conqueritur, ''Si qui te contra me instigant, homines sunt, maledicti sunt, quia me secludunt, ne spatier in Dei haereditate, sed dicunt, vade, et Deos alienos cole.'' Et hac etiam de causa nullus civis, quod hic apprime notandum, exilii damnabatur : nam qui peccat, supplicio quidem dignus est, non autem flagitio. Amor ergo Hebraeorum erga patriam non simplex amor, sed pietas erat, quae simul et odium in reliquas nationes ita quotidiano cultu fovebantur, et alebantur, ut in naturam verti debuerint : quotidianus enim cultus non tantum diversus omnino erat (quo fiebat, ut omnino singulares, et a reliquis prorsus essent separati), sed etiam absolute contrarius. Quare ex quotidiana quadam exprobratione continuum odium oriri debuit, quo nullum firmius animis haerere potuit : utpote odium ex magna devotione seu pietate ortum, quodque pium credebatur, quo sane nullum majus nec pertinacius dari potest : nec causa communis deerat, qua odium semper magis ac magis incenditur, nempe ejus reciprocatio; nam nationes eos contra odio infensissimo habere debuerunt. Quantum autem haec omnia, videlicet humani imperii libertas, erga patriam devotio, in omnes reliquos jus absolutum, et odium non tantum licitum, sed etiam pium, omnes infensos habere, morum et rituum singularitas, quantum, inquam, haec Hebraeorum animos firmare valuerint ad omnia singulari constantia et virtute pro Patria tolerandum, ratio quam clarissime docet, et ipsa experientia testata est. Nunquam enim stante urbe, sub alterius imperio durare potuerunt, et ideo Hierosolymam rebellem civitatem vocitabant (vide Hezrae cap. 4. v. 12. 15.). Secundum imperium (quod primi vix umbra fuit, postquam Pontifices jus etiam principatus usurpaverunt) difficillime a Romanis destrui potuit, quod ipse Tacitus lib. 2. Histor. his testatur, ''Profligaverat bellum Judaicum Vespasianus, oppugnatione Hierosolymorum reliqua, duro magis et arduo opere ob ingenium gentis et pervicaciam superstitionis, quam quod satis virium obsessis ad tolerandas necessitates superesset''. Verum praeter haec, quorum aestimatio a sola opinione pendet, aliud in hoc imperio, quod solidissimum est, singulare fuit, quo cives maxime retineri debuerunt, ne de defectione cogitarent, et ne unquam desiderio tenerentur deserendae patriae, nimirum ratio utilitatis, quae omnium humanarum actionum robur et vita est, atque haec inquam in hoc imperio singularis erat : Nam cives nullibi majore jure sua possidebant, quam hujus imperii subditi, qui cum principe aequalem partem terrarum, et agrorum habebant, et unusquisque suae partis aeternus dominus erat; nam si quis paupertate coactus fundum suum, vel agrum vendiderat, adventante jubilaeo ei de integro restitui debebat, et ad hunc modum alia instituta erant, ut nemo a fixis suis bonis alienari posset. Deinde paupertas nullibi tolerabilior esse poterat, quam ubi charitas erga proximum, hoc est, erga concivem summa pietate coli debebat, ut Deum suum Regem propitium haberent. Civibus igitur Hebraeis non nisi in sua patria bene esse poterat, extra eandem autem damnum maximum et dedecus. Deinde ad eosdem non tantum in patrio solo retinendum, sed ad bella etiam civilia vitandum, et causas contentionum tollendum haec apprime conducebant; nempe quod nemo suo aequali, sed soli Deo serviebat, et quod charitas et amor erga concivem summa aestimabatur pietas, qui non parum fovebatur communi odio, quo reliquas nationes, et hae eos contra, habebant. Praeterea apprime conducebat summa obedientiae disciplina, qua educabantur, quod scilicet omnia ex determinato legis praescripto facere debebant : non enim ad libitum arare licebat, sed certis temporibus et annis, et non nisi uno bestiarum genere simul : sic etiam non nisi certa ratione certoque tempore seminare, et metere licebat, et absolute eorum vita continuus obedientiae cultus erat (qua de re vide cap. V. circa usum Caeremoniarum). Quare eidem omnino assuefactis ipsa non amplius servitus, sed libertas videri debuit : unde sequi etiam debuit, ut nemo negata, sed mandata cuperet; ad quod etiam non parum conduxisse videtur, quod certis anni temporibus otio et laetitiae se dare tenebantur, non ut animo, sed ut Deo ex animo obtemperarent. Ter in anno Dei convivae erant (vide Deut. cap. 16.), septimo septimanae die ab omni opere cessare, seseque otio dare debebant, et praeter haec alia tempora signata erant, quibus laetitiae actus honesti, et convivia non quidem concedebantur, sed mandabantur; nec puto, quod aliquid hoc efficacius ad hominum animos flectendos excogitari potest; nam nulla re magis capiuntur animi, quam laetitia, quae ex devotione, hoc est, ex amore et admiratione simul oritur. Nec facile fastidio rerum usitatarum capi poterant, nam cultus diebus festis destinatus rarus, et varius erat. His accessit summa templi reverentia, quam propter singularem ejus cultum, et res, quas tenebantur observare, antequam alicui eo ire liceret, religiosissime semper servaverunt, atque adeo ut hodierni adhuc non sine magno horrore illud Manassae flagitium legant, quod scilicet idolum in ipso templo ponere sustinuerit. Erga leges etiam, quae in intimo sacrario religiosissime custodiebantur, non minor erat populo reverentia. Quare populi rumores et praejudicia hic minime timenda erant : Nemo enim de rebus divinis judicium ferre audebat, sed ad omnia, quae ipsis imperabantur ex authoritate divini responsi in templo accepti, vel legis a Deo conditae, sine ulla rationis consultatione obtemperare debebant. Atque his me summam rationem hujus imperii, etsi breviter, satis tamen clare exposuisse puto. Superest jam, ut causas etiam inquiramus, quare factum sit, ut Hebraei toties a lege defecerint, cur toties subacti fuerint, et cur tandem imperium omnino vastari potuerit. At forsan hic aliquis dicet, id evenisse ex gentis contumacia. Verum hoc puerile est; nam cur haec natio reliquis contumacior fuit? an natura? haec sane nationes non creat, sed individua, quae quidem in nationes non distinguuntur nisi ex diversitate linguae, legum et morum receptorum, et ex his duobus, legibus scilicet et moribus, tantum oriri potest, quod unaquaeque natio singulare habeat ingenium, singularem conditionem et denique singularia praejudicia. Si igitur concedendum esset, quod Hebraei supra reliquos mortales contumaces fuerint, id vitio legum vel receptorum morum imputari deberet. Et sane hoc verum est, quod, si Deus eorum imperium constantius voluisset, aliter etiam jura et leges condidisset, aliamque rationem id administrandi instituisset : quare quid aliud dicere possumus, nisi quod Deum suum iratum habuerint, non tantum, ut Jeremias cap. 32. v. 31. ait, ab urbe condita, sed jam inde a legibus conditis. Quod Ezechiël cap. 20. v. 25. etiam testatur, inquiens, ''ego etiam dedi ipsis statuta non bona, et jura, quibus non viverent, eo quod impuravi ipsos muneribus suis remittendo omnem aperturam vulvae'' (id est primogenitum)'', ut eos vastarem, ut scirent, quod ego sum Jehova''. Quae verba, et causa vastationis imperii, ut recte intelligantur, notandum, quod primum intentum fuit totum sacrum ministerium primogenitis tradere, non Levitis (vide Numer. cap. 8. v. 17.), sed postquam omnes praeter Levitas, vitulum adoraverunt, repudiati et impurati sunt primogeniti, et Levitae eorum loco electi (Deuteron. cap. 10. v. 8.), quae mutatio, quo eam magis ac magis considero, in verba Taciti me cogit erumpere, illo tempore non fuisse Deo curae securitatem illorum, fuisse ultionem. Nec satis mirari possum tantam animo coelesti fuisse iram, ut ipsas leges, quae semper solum universi populi honorem, salutem et securitatem intendunt, animo se vindicandi, et ad populum puniendum condiderit, ita ut leges non leges, hoc est, populi salus, sed potius poenae et supplicia visae sint. Omnia enim munera, quae Levitis et sacerdotibus dare tenebantur, ut etiam quod primogeniti redimi debebant, et argentum pro capite levitis dare, et denique quod Levitis solis ad sacra accedere concedebatur, eos continuo suae impuritatis, et repudiationis arguebant. Habebant deinde Levitae, quod iis continuo exprobrarent : Nam non dubium est, quin inter tot millia multi importuni Theologastri reperti fuerint : unde populo desiderium facta Levitarum, qui absque dubio homines erant, observandi, et, ut fit, omnes ob unius delictum accusandi. Hinc continuo rumores, deinde fastidium, homines otiosos et invisos, nec sanguine iis conjunctos alendi, praecipue si annona cara erat. Quid igitur mirum, si in otio, quando manifesta miracula cessabant, nec homines exquisitissimae authoritatis dabantur, populi animus irritatus, et avarus languescere inciperet, et tandem a cultu, quamvis divino, sibi tamen ignominioso et etiam suspecto deficeret, et novum cuperet; et quod Principes, qui semper ut jus summum imperii soli obtineant, viam affectant, ut populum sibi alligarent, et a Pontifice averterent, omnia ei concederent, novosque cultus introducerent. Quod si ex prima intentione Respublica constituta fuisset, jus omnibus tribubus et honor aequalis semper fuisset, et omnia securissime sese habuissent : nam quis jus sacrum suorum consanguineorum violare vellet? qui aliud mallent, quam suos consanguineos, fratres et parentes, ex pietate Religionis alere? quam ab iisdem legum interpretationem edoceri? et quam denique ab iisdem divina responsa expectare? Deinde hac ratione omnes tribus longe arctius invicem unitae mansissent, si nimirum omnibus aequale jus fuisset sacra administrandi : quin imo nihil timendum esset, si ipsa Levitarum electio aliam causam quam iram et vindictam habuisset. Sed, sicuti diximus, Deum suum iratum habuerunt, qui ipsos, ut verba Ezechiëlis iterum repetam, suis muneribus impuravit, remittendo omnem aperturam vulvae, ut eosdem vastaret. Confirmantur haec praeterea ipsis hitoriis. Simul ac populus in desertis otio abundare coepit, multi, et non de plebe viri hanc electionem aegre ferre inceperunt, et hinc occasionem ceperunt credendi Mosen nihil ex mandato divino, sed ad libitum omnia instituere, quia scilicet suam tribum prae omnibus elegerit, et jus pontificatus in aeternum suo fratri dederit; quopropter ipsum tumultu concitato adeunt clamantes omnes aeque sanctos esse, ipsumque supra omnes contra jus extolli. Nec eos ulla ratione sedare potuit, sed adhibito in signum fidei miraculo omnes extincti sunt; unde nova et universalis populi totius seditio orta est, credentis scilicet eos non Deo judice, sed arte Mosis extinctos esse, qui tandem post magnam cladem vel pestilentiam fessus sedavit, ast ita ut omnes mori mallent, quam vivere. Quare tunc temporis seditio magis desierat, quam concordia coeperat. Quod ita Scriptura testatur Deut. cap. 31. v. 21., ubi Deus Mosi, postquam ei praedixit populum post ejus mortem a divino cultu defecturum, haec ait, ''novi enim ipsius appetitum et quid hodie machinatur, dum nondum eundem duxero ad terram, quam juravi''. Et paulo post Moses ipsi populo, ''nam ego novi rebellionem tuam et contumaciam tuam. Si dum ego vobiscum vixi, rebelles fuistis contra Deum, multo magis eritis post mortem meam.'' Et revera sic etiam contigit, ut notum. Unde magnae mutationes, magnaque ad omnia licentia, luxus et socordia, quibus omnia in deterius ire coeperunt, donec saepe subacti jus divinum plane ruperunt, et regem mortalem voluerunt, ut imperii regia non Templum, sed aula esset, et ut omnes tribus non amplius juris divini, et pontificatus, sed Regum respectu concives manerent. At hinc ingens materia novis seditionibus, ex quibus etiam tandem imperii totius ruina sequuta est. Nam quid aliud Reges minus ferre possunt, quam precario regnare, et imperium in imperio pati? Qui primi ex privatis electi sunt, gradu dignitatis, ad quem ascenderant, contenti fuerunt; at postquam filii jure successionis regno potiti sunt, omnia paulatim mutare coeperunt, ut omne jus imperii soli tenerent, quo maxima ex parte carebant, quamdiu jus legum ab iisdem non pendebat, sed a Pontifice, qui eas in sacrario custodiebat, easque populo interpretabatur. Adeoque tanquam subditi legibus tenebantur, nec jure eas abrogare poterant, vel novas aequali authoritate condere. Deinde quia jus Levitarum Reges aeque, ac subditos, ut profanos, sacra administrare prohibebat, et denique quia tota sui imperii securitas a sola voluntate unius, qui Propheta videbatur, pendebat, cujus rei exempla viderant : nimirum quanta cum libertate Samuël Saulo omnia imperabat, et quam facile unam ob noxam jus regnandi in Davidem transferre potuerit : quare et imperium in imperio habebant, et precario regnabant. Ad haec ergo superanda, alia templa Diis dicare concesserunt, ut nulla Levitis amplius consultatio esset; deinde plures, qui nomine Dei prophetarent, quaesiverunt, ut Prophetas haberent, quos veris opponerent. Sed quicquid conati sunt, nunquam voti compotes esse potuerunt. Prophetae enim ad omnia parati tempus opportunum expectabant, nempe imperium successoris, quod semper dum memoria praecedentis viget, precarium est : tum facile authoritate divina aliquem in Regem infensum, et virtute clarum inducere poterant ad jus divinum vindicandum, et imperium vel ejus partem jure possidendum. Verum nec Prophetae aliquid hac ratione promovere poterant; nam etsi Tyrannum e medio tollerent, manebant tamen causae : Quare nihil aliud faciebant, quam novum Tyrannum multo civium sanguine emere. Discordiis igitur bellisque civilibus finis nullus, causae autem jus divinum violandi semper eaedem, quae etiam non nisi simul cum toto imperio e medio tolli potuerunt.

His videmus, quomodo Religio in Hebraeorum Rempublicam introducta fuerit, et qua ratione imperium aeternum esse potuerit, si justa legislatoris ira in eodem persistere concessisset. Sed quia id fieri non potuit, tandem interire debuit. Atque hic de solo primo imperio loquutus sum, nam secundum vix umbra fuit primi, quandoquidem jure Persarum, quorum subditi erant, tenebantur, et postquam libertatem adepti sunt, Pontifices jus principatus usurpaverunt, quo imperium absolutum obtinuerunt. Unde Sacerdotibus regnandi et pontificatum simul adipiscendi ingens libido, quare de hoc secundo minime opus fuit plura dicere. An vero primum, prout ipsum durabile concepimus, imitabile sit, vel pium, id quoad ejus fieri potest imitari, id ex sequentibus patebit. Hic tantum coronidis loco notari velim, id quod jam supra innuimus, nempe ex his, quae in hoc Capite ostendimus, constare jus divinum sive religionis ex pacto oriri, sine quo nullum est nisi naturale, et ideo Hebraei nulla pietate erga gentes, quae pacto non interfuerunt, ex jussu religionis tenebantur, sed tantum in concives.

====Adnotationes====

{{finis}}</text>
      <sha1>4jhwgh4u9f9nzthpi1vqingzarzqgb8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tractatus theologico-politicus/Caput XVIII</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83755</id>
    <revision>
      <id>272523</id>
      <timestamp>2026-06-25T11:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36634-13</username>
        <id>32742</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Benedictus de Spinoza |OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus''' |OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus |Annus=1670 |SubTitulus= Caput XVIII : Ex Hebraeorum Republica, et historiis quaedam dogmata Politica concluduntur. }} {{Liber |Ante=Caput XVII |AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XVII |Post=Caput XIX |PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XIX }} Quamvis Hebraeorum imperium, quale ipsum in praeceden...'</comment>
      <origin>272523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15871" sha1="2f3yw8h1dr7g4bk3lpnlj6efqvokqtc" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Benedictus de Spinoza
|OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus'''
|OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus
|Annus=1670
|SubTitulus= Caput XVIII : Ex Hebraeorum Republica, et historiis quaedam dogmata Politica concluduntur.
}}
{{Liber
|Ante=Caput XVII
|AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XVII
|Post=Caput XIX
|PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XIX
}}
Quamvis Hebraeorum imperium, quale ipsum in praecedenti Capite concepimus, aeternum esse potuerit, idem tamen nemo jam imitari potest, nec etiam consultum est. Nam si qui suum jus in Deum transferre vellent, id cum Deo, sicuti Hebraei fecerunt, expresse pacisci deberent, adeoque non tantum voluntas jus transferentium, sed etiam Dei, in quem esset transferendum, requireretur. At Deus contra per Apostolos revelavit, Dei pactum non amplius atramento, nec in tabulis lapideis, sed Dei spiritu in corde scribi. Deinde talis imperii forma iis forsan tantum utilis esse posset, qui sibi solis absque externo commercio vivere, seseque intra suos limites claudere, et a reliquo orbe segregari velint, at minime iis, quibus necesse est cum aliis commercium habere ; quapropter talis imperii forma paucissimis tantum ex usu esse potest. Verum enimvero, tametsi in omnibus imitabile non sit, multa tamen habuit dignissima, saltem ut notarentur, et quae forsan imitari consultissimum esset. Attamen, quia mea intentio, ut jam monui, non est, de Republica ex professo agere, eorum pleraque missa faciam, et tantum ea, quae ad meum scopum faciunt, notabo. Nempe quod contra Dei Regnum non pugnet, summam majestatem eligere, quae summum imperii jus habeat: Nam postquam Hebraei suum jus in Deum transtulerunt, jus summum imperandi Mosi tradiderunt, quique adeo solus authoritatem habuit leges Dei nomine condendi, et abrogandi, sacrorum ministros eligendi, judicandi, docendi, et castigandi, et omnibus denique omnia absolute imperandi. Deinde quod, quamvis sacrorum ministri legum interpretes fuerint, eorum tamen non erat, cives judicare, nec aliquem excommunicare ; hoc enim tantum judicibus, et principibus ex populo electis competebat (vide Josuae cap. 6. vers. 26., Judicum cap. 21. vers. 18. et 1. Samuëlis cap. 14. vers. 24.). Praeter haec, si etiam ad Hebraeorum successus, et historias attendere velimus, alia, digna etiam ut notentur, reperiemus. Videlicet I. quod nullae in Religione sectae fuerint, nisi postquam Pontifices in secundo imperio authoritatem habuerunt decretandi, et negotia imperii tractandi, quae authoritas ut aeterna esset, jus sibi principatus usurpaverunt, et tandem Reges appellari voluerunt. Ratio in promptu est ; in primo namque imperio nulla decretalia nomen a Pontifice habere poterant, quandoquidem nullum jus decretandi habebant, sed tantum Dei responsa, a principibus, vel conciliis rogati, dandi ; ac propterea nulla tum iis libido esse potuit, nova decretandi, sed tantum assueta, et recepta administrandi, et defendendi. Nam nulla alia ratione libertatem suam invitis principibus conservare tuto poterant, nisi leges incorruptas servando. At postquam potestatem etiam ad imperii negotia tractandum, jusque principatus juxta pontificatum adepti sunt, unusquisque tam in religione, quam in reliquis sui nominis gloriam incepit quaerere, omnia scilicet pontificali authoritate determinando, et quotidie nova de caeremoniis, de fide, et omnibus decretando, quae non minus sacra, nec minoris authoritatis esse voluerunt, quam leges Mosis ; ex quo factum, ut religio in exitiabilem superstitionem declinaret, et legum verus sensus, et interpretatio corrumperetur ; ad quod etiam accessit, quod dum pontifices viam ad principatum in initio restaurationis affectabant, omnia, ut plebem ad se traherent, assentabantur ; plebis scilicet facta, etsi impia approbando, et Scripturam pessimis ejus moribus accommodando: Quod quidem Malachias de iis conceptissimis verbis testatur ; is enim, postquam sacerdotes sui temporis increpuit, eos Dei nominis contemptores appellando, sic eos castigare pergit, ''Labia pontificis custodiunt scientiam, et lex ex ipsius ore quaeritur, quia Dei missarius est ; At vos recessistis a via, fecistis, ut lex multis esset offendiculo: Pactum Levi corrupistis, ait Deus exercituum;'' et sic porro eos accusare pergit, quod leges ad libitum interpretabantur, et nullam Dei rationem, sed tantum personarum habebant. At certum est, Pontifices haec nunquam tam caute facere potuisse, ut a prudentioribus non animadverterentur, qui proinde, crescente audacia, contenderunt, nullas alias leges teneri debere, quam quae scriptae erant ; caeterum decreta, quae decepti Pharisaei (qui, ut Josephus in Antiquitatibus habet, ex communi plebe maxime constabant), traditiones patrum vocabant, minime custodienda esse. Quicquid fuerit, nullo modo possumus dubitare, quin Pontificum adulatio, religionis, et legum corruptio, harumque incredibilis augmentatio magnam admodum, et frequentem occasionem dederint disputationibus, et altercationibus, quae numquam componi potuerunt ; nam ubi homines ardore superstitionis, magistratu alterutram partem adjuvante, litigare incipiunt, nequaquam sedari possunt, sed necessario in sectas dividuntur.

II. Notatu dignum est, quod Prophetae, viri scilicet privati, libertate sua monendi, increpandi, et exprobrandi, homines magis irritaverunt, quam correxerunt ; qui tamen a Regibus moniti, vel castigati facile flectebantur. Imo Regibus etiam piis saepe intolerabiles fuerunt, propter authoritatem, quam habebant judicandi, quid pie vel impie factum esset, et vel Reges ipsos castigandi, si quod negotium publicum, vel privatum contra eorum judicium agere sustinebant: Rex Asa, qui ex testimonio Scripturae pie regnavit, Prophetam Hananiam in pistrinum dedit (vide 2. Paralip. cap. 16.), quia ipsum libere reprehendere, et increpare sustinuit, ob pactum cum Rege Aramaeae factum ; et praeter hoc alia reperiuntur exempla, quae ostendunt, religionem plus detrimenti, quam incrementi ex tali libertate accepisse, ut jam taceam, quod hinc etiam, quod Prophetae tantum sibi jus retinuerint, magna bella civilia orta fuerint.

III. Dignum etiam, ut notetur, est, quod, quamdiu populus regnum tenuit, non nisi unum bellum civile habuerit, quod tamen absolute extinctum fuit, et victores victorum ita miseriti sunt, ut omnibus modis curaverint, eosdem in antiquam suam dignitatem, et potentiam restituere. At postquam populus regibus minime assuetus imperii primam formam in monarchicam mutavit, civilibus bellis nullus fere finis fuit, et proelia adeo atrocia commiserunt, ut omnium famam exuperaverint ; in uno enim proelio (quod fidem fere superat) quingenta millia Israëlitarum necati sunt a Judaeis ; et in alio contra Israëlitae Judaeorum multos trucidant (numerus in Scriptura non traditur), ipsum Regem capiunt, Hierosolymae murum fere demoliuntur, et ipsum Templum (ut irae nullum modum fuisse noscatur) omnino spoliant, et ingenti fratrum praedâ onusti, et sanguine satiati, acceptis obsidibus, et Rege in jam fere vastato suo regno relicto, arma deponunt, non fide, sed imbecillitate Judaeorum securi facti. Nam paucis post annis, Judaeorum viribus refectis, novum proelium rursus committunt, in quo iterum Israëlitae victores evadunt, centum et viginti millia Judaeorum trucidant, mulieres, et liberos eorum usque ad ducenta millia captivos ducunt, magnamque praedam iterum rapiunt ; atque his, et aliis proeliis, quae in historiis obiter narrantur, consumpti, praeda tandem hostibus fuerunt. Deinde si etiam tempora reputare velimus, quibus absoluta pace frui licuit, magnam reperiemus discrepantiam ; saepe enim ante reges quadraginta, et semel (quod omni opinione majus) octoginta annos sine bello externo, vel interno concorditer transegerunt. At postquam Reges imperium adepti sunt, quia non amplius ut antea pro pace, et libertate, sed pro gloria certandum erat, omnes praeter unum Salomonem (cujus virtus, sapientia scilicet, melius in pace, quam in bello constare poterat) bella gessisse legimus ; accessit deinde exitiabilis regnandi libido, quae plerisque iter ad regnum admodum cruentum fecit. Denique leges durante populi regno incorruptae manserunt, et constantius observatae fuerunt. Nam ante reges paucissimi fuerunt Prophetae, qui populum monerent, post electum autem Regem, permulti simul fuerunt ; Hobadias namque centum a caede liberavit, eosque abscondidit, ne cum reliquis occiderentur. Nec videmus, quod populus ullis falsis Prophetis deceptus fuit, nisi postquam imperium regibus cessit, quibus plerique assentari student. Adde, quod populus, cujus plerumque animus, pro re nata, magnus, vel humilis est, facile se in calamitatibus corrigebat, et ad Deum convertebat, legesque restituebat, et hoc modo sese etiam omni periculo expediebat: contra reges, quorum animi semper aeque elati sunt, nec flecti absque ignominia possunt, pertinaciter vitiis adhaeserunt, usque ad supremum urbis excidium.

Ex his clarissime videmus,
I. quam perniciosum et religioni, et Reipublicae sit, sacrorum ministris jus aliquod decretandi, vel imperii negotia tractandi, concedere ; et contra omnia multo constantius sese habere, si hi ita contineantur, ut de nulla re, nisi rogati respondeant, et ut interim recepta tantum, et maxime usitata doceant, exerceantque.

II. quam periculosum sit ad jus divinum referre res mere speculativas, legesque de opinionibus condere, de quibus homines disputare solent, vel possunt ; ibi enim violentissime regnatur, ubi opiniones, quae uniuscujusque juris sunt, quo nemo cedere potest, pro crimine habentur ; imo plebis ira, ubi hoc fit, maxime regnare solet : Pilatus namque, ut Pharisaeorum irae concederet, Christum, quem innocentem noverat, crucifigere jussit. Deinde ut Pharisaei ditiores a suis dignitatibus deturbarent, quaestiones de religione movere coeperunt, et Tsaducaeos impietatis accusare ; et ad hoc Pharisaeorum exemplum, pessimi quique hypocritae eâdem rabiê agitati, quam zelum juris divini vocant, viros probitate insignes, et virtute claros, et ob id plebi invisos, ubique persecuti sunt ; eorum scilicet opiniones publice detestando, et saevam multitudinem irâ in eosdem incendendo. Atque haec procax licentia, quia specie religionis adumbratur, non facile coërceri potest, praecipue ubi summae potestates sectam aliquam introduxerunt, cujus ipsae authores non sunt, quia tum non ut juris divini interpretes, sed ut sectarii habentur, hoc est, ut qui sectae doctores juris divini interpretes agnoscunt ; et ideo magistratuum authoritas circa haec apud plebem parum valere solet, at plurimum doctorum authoritas, quorum interpretationibus vel reges submitti debere putant. Ad haec ergo mala vitanda nihil Reipublicae tutius excogitari potest, quam pietatem, et Religionis cultum in solis operibus, hoc est, in solo exercitio charitatis, et justitiae ponere, et de reliquis liberum unicuique judicium relinquere ; sed de his postea fusius.

III. Videmus, quam necesse sit, tam Reipublicae, quam religioni, summis potestatibus jus, de eo, quod fas, nefasque sit, discernendi, concedere: Nam si hoc jus, de factis discernendi, ipsis divinis Prophetis concedi non potuit, nisi cum magno Reipublicae, et Religionis damno, multo minus iis concedendum erit, qui nec futura praedicere sciunt, nec miracula possunt facere. Verum de hoc in sequenti ex professo agam. IV. Denique videmus, quam exitiale sit populo, qui sub regibus non consuevit vivere, quique jam leges conditas habet, Monarcham eligere: Nam nec ipse tantum imperium sustinere, nec regia authoritas pati poterit leges, et jura populi ab alio minoris authoritatis instituta, et multo minus animum inducere ad easdem defendendum, praesertim quia in iis instituendis nulla ratio Regis, sed tantum populi, vel concilii, qui regnum tenere putabat, haberi potuit ; atque adeo Rex jura populi antiqua desendendo, ejus potius servus, quam dominus videretur. Novus ergo Monarcha summo studio novas leges statuere conabitur, et jura imperii in suum usum reformare, et populum eo redigere, ut non tam facile Regibus dignitatem adimere possit, quam dare. At hic praeterire nequaquam possum, non minus periculosum etiam esse Monarcham e medio tollere, tametsi omnibus modis constet eundem tyrannum esse: Nam populus regiae authoritati assuetus, eaque sola retentus, minorem contemnet, et ludibrio habebit, ac proinde, si unum e medio tollat, necesse ipsi erit, ut olim Prophetis, alium loco prioris eligere, qui non sponte, sed necessario tyrannus erit. Nam quâ ratione videre poterit civium manus caede regia cruentatas, eosque parricidio, tanquam re bene gesta, gloriari ? quod non, nisi ad exemplum in ipsum solum statuendum, commiserunt. Sane, si Rex esse vult, nec populum Regum judicem, suumque dominum agnoscere, nec precario regnare, prioris mortem vindicare debet, et contra sui causa exemplum statuere, ne populus iterum tale facinus committere audeat. At mortem tyranni civium nece non facile vindicare poterit, nisi simul ejusdem prioris tyranni causam defendat, ejusque facta approbet, et consequenter omnia prioris tyranni vestigia sequatur. Hinc igitur factum, ut populus saepe quidem tyrannum mutare, at nunquam tollere, nec imperium monarchicum in aliud alterius formae mutare potuerit. Hujus rei fatale exemplum populus Anglicanus dedit, qui causas quaesivit, quibus specie juris monarcham e medio tolleret ; at, eo sublato, nihil minus facere potuit, quam formam imperii mutare, sed post multum sanguinem effusum huc perventum est, ut novus monarcha alio nomine salutaretur (quasi tota quaestio de solo nomine fuisset), qui nulla ratione persistere poterat, nisi stirpem regiam penitus delendo, regis amicos vel amicitiâ suspectos necando, et otium pacis rumoribus aptum, bello disturbando, ut plebs novis rebus occupata, et intenta cogitationes de caede regia alio diverteret. Sero igitur animadvertit populus se pro salute patriae nihil aliud secisse, quam jus legitimi regis violare, resque omnes in pejorem statum mutare. Ergo gradum, ubi licuit, revocare decrevit, nec quievit, donec omnia in pristinum suum statum restaurata vidit. At forsan aliquis exemplo populi Romani objiciet, populum facile posse tyrannum e medio tollere, sed ego, eodem nostram sententiam omnino confirmari existimo: Nam quamvis populus Romanus longe facilius tyrannum e medio tollere, et formam imperii mutare potuerit, propterea quod jus regem, ejusque successorem eligendi penes ipsum populum erat, et quod ipse (utpote ex seditiosis, et flagitiosis hominibus conflatus) nondum regibus obedire consueverat ; nam ex sex, quos antea habuerat, tres intersecerat ; tamen nihil aliud fecit, quam loco unius plures tyrannos eligere, qui ipsum externo, et interno bello misere conflictum semper habuerunt, donec tandem imperium iterum in monarcham, mutato etiam tantum, ut in Anglia, nomine, cessit. Quod autem ad Ordines Hollandiae attinet, hi nunquam, quod scimus, Reges habuerunt, sed comites, in quos nunquam jus imperii translatum fuit: Nam, ut ipsi Praepotentes Ordines Hollandiae in inductione, tempore comitis Leycestriae ab ipsis editâ, palam faciunt, sibi authoritatem semper reservaverunt, ad eosdem comites sui officii monendum, et potestatem sibi retinuerunt ad hanc suam authoritatem, et civium libertatem defendendum, seseque de iisdem, si in tyrannos degenerarent, vindicandum, et eos ita retinendum, ut nihil, nisi concedentibus, et approbantibus ordinibus, efficere possent. Ex quibus sequitur, jus supremae majestatis semper penes ordines fuisse, quod quidem ultimus comes conatus est usurpare ; quare longe abest, quod ab eo defecerint, cum pristinum suum imperium paene jam amissum restauraverunt. His igitur exemplis id, quod diximus, omnino confirmatur, quod scilicet uniuscujusque imperii forma necessario retinenda est, nec absque periculo totalis ipsius ruinae mutari potest ; et haec sunt, quae hic operae pretium notare duxi.

{{finis}}</text>
      <sha1>2f3yw8h1dr7g4bk3lpnlj6efqvokqtc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tractatus theologico-politicus/Caput XIX</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83756</id>
    <revision>
      <id>272524</id>
      <timestamp>2026-06-25T11:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36634-13</username>
        <id>32742</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Benedictus de Spinoza |OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus''' |OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus |Annus=1670 |SubTitulus= Caput XIX : Ostenditur, jus circa sacra penes summas potestates omnino esse, &lt;br /&gt;et religionis cultum externum reipublicae paci accommodari debere, &lt;br /&gt;si recte Deo obtemperare velimus }} {{Liber |Ante=Caput XVIII |AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XVIII |Post=Caput XX |PostNome...'</comment>
      <origin>272524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24039" sha1="seqdff2kh6dmd4tq5arobhrugee3gf3" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Benedictus de Spinoza
|OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus'''
|OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus
|Annus=1670
|SubTitulus= Caput XIX : Ostenditur, jus circa sacra penes summas potestates omnino esse, &lt;br /&gt;et religionis cultum externum reipublicae paci accommodari debere, &lt;br /&gt;si recte Deo obtemperare velimus
}}
{{Liber
|Ante=Caput XVIII
|AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XVIII
|Post=Caput XX
|PostNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XX
}}
Cum supra dixi, eos, qui imperium tenent, jus ad omnia solos habere, et a solo eorum decreto jus omne pendere, non tantum civile intelligere volui, sed etiam sacrum; nam hujus etiam et interpretes esse debent, et vindices; atque hoc hic expresse notare volo, et de eo ex professo in hoc Capite agere, quia plurimi sunt, qui pernegant, hoc jus, nempe circa sacra summis potestatibus competere, neque eos interpretes juris divini agnoscere volunt; unde etiam licentiam sibi sumunt, easdem accusandi, et traducendi, imo ab Ecclesia (ut olim Ambrosius Theodosium caesarem) excommunicandi. Sed eos hac ratione imperium dividere, imo viam ad imperium affectare, infra in hoc ipso Capite videbimus; nam prius ostendere volo, Religionem vim juris accipere ex solo eorum decreto, qui jus imperandi habent; et Deum nullum singulare regnum in homines habere, nisi per eos, qui imperium tenent, et praeterea quod Religionis cultus, et pietatis exercitium Reipublicae paci, et utilitati accommodari, et consequenter a solis summis potestatibus determinari debet, quaeque adeo ejus etiam interpretes debent esse. Loquor expresse de pietatis exercitio, et externo Religionis cultu; non autem de ipsa pietate, et Dei interno cultu, sive mediis, quibus mens interne disponitur ad Deum integritate animi colendum; internus enim Dei cultus, et ipsa pietas uniuscujusque juris est (ut in fine cap. VII. ostendimus), quod in alium transferri non potest. Porro quid hic per Dei Regnum intelligam, ex cap. XIV. satis constare existimo; in eo enim ostendimus, eum legem Dei adimplere, qui justitiam, et charitatem ex Dei mandato colit : unde sequitur illud Regnum esse Dei, in quo justitia et charitas vim juris, et mandati habent. Atque hic nullam agnosco differentiam, sive Deus verum justitiae et charitatis cultum lumine naturali, sive revelatione doceat, imperetque; nihil enim refert, quomodo ille cultus revelatus sit, modo summum jus obtineat, summaque lex hominibus sit. Si igitur jam ostendam justitiam, et charitatem vim juris, et mandati non posse accipere, nisi ex jure imperii, facile inde concludam (quandoquidem jus imperii penes summas potestates tantum est) Religionem vim juris accipere ex solo eorum decreto, qui jus imperandi habent, et Deum nullum singulare regnum in homines habere, nisi per eos, qui imperium tenent. At quod cultus justitiae, et charitatis vim juris non accipit, nisi ex jure imperii, ex antecedentibus patet; ostendimus enim cap. XVI. in statu naturali non plus juris rationi, quam appetitui esse, sed tam eos, qui secundum leges appetitus, quam eos, qui secundum leges rationis vivunt, jus ad omnia, quae possunt, habere. Hac de causa in statu naturali peccatum concipere non potuimus, nec Deum tanquam judicem homines propter peccata punientem, sed omnia secundum ‰leges universae naturae communes ferri, et eundem casum (ut cum Salomone loquar) justo, ac impio, puro, ac impuro etc. contingere, et nullum locum justitiae, nec charitati esse. At, ut verae rationis documenta, hoc est (ut in cap. IV. circa legem divinam ostendimus), ipsa divina documenta vim juris absolute haberent, necesse fuisse, ut unusquisque jure suo naturali cederet, et omnes idem in omnes, vel in aliquot, vel in unum transferrent, et tum demum nobis primum innotuit, quid justitia, quid injustitia, quid aequitas, quidque iniquitas esset. Justitia igitur, et absolute omnia verae rationis documenta, et consequenter erga proximum charitas, a solo imperii jure, hoc est (per ea quae in eodem cap. ostendimus), a solo eorum decreto, qui jus imperandi habent, vim juris, et mandati accipiunt : et quia (ut jam ostendi) in solo justitiae, et charitatis, sive verae Religionis jure Dei regnum consistit, sequitur, ut volebamus, Deum nullum regnum in homines habere, nisi per eos, qui imperium tenent; et perinde, inquam, est, sive Religionem lumine naturali, sive Prophetico revelatam concipiamus; demonstratio enim universalis est, quandoquidem religio eadem est, et a Deo aeque revelata, sive hoc, sive illo modo hominibus innotuisse supponatur; et ideo, ut etiam religio Prophetice revelata vim juris apud Hebraeos haberet, necesse fuit, ut unusquisque eorum jure suo naturali prius cederet, et omnes ex communi consensu statuerent, iis tantum obedire, quae ipsis a Deo Prophetice revelarentur, eodem prorsus modo, ac in imperio democratico fieri ostendimus, ubi omnes communi consensu deliberant, ex solo rationis dictamine vivere; et quamvis Hebraei suum jus praeterea in Deum transtulerint, hoc magis mente, quam opera facere potuerunt : Nam re ipsa (ut supra vidimus) jus imperii absolute retinuerunt, donec ipsum in Mosen transtulerunt, qui etiam deinceps rex absolute mansit, et per eum solum Deus Hebraeos regnavit. Porro hac etiam de causa (quod scilicet religio ex solo jure imperii vim juris accipit) Moses nullo eos supplicio afficere potuit, qui ante pactum, et qui consequenter sui adhuc juris erant, Sabbatum violaverunt (vide Exodi cap. 16. v. 27.), sicuti post pactum (vide Num. cap. 15. v. 36.), postquam scilicet unusquisque jure suo naturali cessit, et Sabbatum ex jure imperii, vim mandati accepit. Denique hac etiam de causa destructo Hebraeorum imperio Religio revelata vim juris habere desiit; nequaquam enim dubitare possumus, quin simul, ac Hebraei jus suum in Babilonium Regem transtulerunt, continuo regnum Dei, jusque divinum cessaverit. Nam eo ipso pactum, quo promiserant, omnibus, quae Deus loqueretur, obedire, quodque Dei regni fundamentum fuerat, omnino sublatum est, nec eo amplius stare poterant, quandoquidem ab eo tempore non amplius sui juris (ut cum in desertis, vel in patria essent) sed Regis Babiloniae erant, cui in omnibus (ut cap. XVI. ostendimus) obedire tenebantur; quod etiam Jeremias eosdem cap. 29. v. 7. expresse monet. ''Consulite'', inquit, ''paci civitatis, ad quam vos captivos duxi : Nam ipsius incolumitate vobis erit incolumitas''. At incolumitati illius civitatis consulere non poterant, tanquam imperii ministri (captivi enim erant), sed tanquam servi; se scilicet, ad vitandas seditiones, in omnibus obedientes praestando, imperii jura, et leges, tametsi a legibus, quibus in patria consueverant, admodum diversa, observando, etc. Ex quibus omnibus evidentissime ‰sequitur, Religionem apud Hebraeos vim juris a solo imperii jure accepisse, et eo destructo, non amplius tanquam jussum singularis imperii, sed catholicum rationis documentum haberi potuisse; rationis, inquam; nam Catholica Religio nondum ex revelatione innotuerat. Absolute igitur concludimus religionem, sive ea lumine naturali, sive Prophetico revelata sit, vim mandati accipere ex solo eorum decreto, qui jus imperandi habent, et Deum nullum singulare regnum in homines habere, nisi per eos, qui imperium tenent. Sequitur hoc etiam, et clarius etiam intelligitur ex dictis in cap. IV. Ibi enim ostendimus, Dei decreta aeternam veritatem, et necessitatem omnia involvere, nec posse concipi, Deum tanquam principem vel legislatorem leges hominibus ferentem. Quapropter divina documenta lumine naturali, vel Prophetico revelata vim mandati a Deo immediate non accipiunt, sed necessario ab iis, vel mediantibus iis, qui jus imperandi, et decretandi habent; adeoque non nisi mediantibus iisdem concipere possumus Deum in homines regnare, resque humanas secundum justitiam, et aequitatem dirigere, quod ipsa etiam experientia comprobatur; nam nulla divinae justitiae vestigia reperiuntur, nisi ubi justi regnant, alias (ut Salomonis verba iterum repetam) eundem casum justo, ac injusto, puro, ac impuro contingere videmus; quod quidem plurimos, qui Deum in homines immediate regnare, et totam naturam in eorum usum dirigere putabant, de divina providentia dubitare fecit. Cum itaque tam experientia, quam ratione constet jus divinum a solo decreto summarum potestatum pendere, sequitur, easdem etiam ejusdem esse interpretes; qua autem ratione, jam videbimus; nam tempus est, ut ostendamus, cultum religionis externum, et omne pietatis exercitium reipublicae paci, et conservationi debere accommodari, si recte Deo obtemperare velimus. Hoc autem demonstrato facile intelligemus, qua ratione summae potestates interpretes religionis, et pietatis sunt.

Certum est, quod pietas erga patriam summa sit, quam aliquis praestare potest, nam, sublato imperio, nihil boni potest consistere, sed omnia in discrimen veniunt, et sola ira, et impietas maximo omnium metu regnat; unde sequitur nihil proximo pium praestari posse, quod non impium sit, si inde damnum totius reipublicae sequatur, et contra nihil in eundem impium committi, quod pietati non tribuatur, si propter reipublicae conservationem fiat. Ex. gr. pium est, ei, qui mecum contendit, et meam tunicam vult capere, pallium etiam dare. At ubi judicatur, hoc reipublicae conservationi perniciosum esse, pium contra est, eundem in judicium vocare, tametsi mortis damnandus sit. Hac de causa Manlius Torquatus celebratur, quod salus populi plus apud ipsum valuerit, quam erga filium pietas. Cum hoc ita sit, sequitur, salutem populi summam esse legem, cui omnes, tam humanae, quam divinae accommodari debent. At cum solius summae potestatis officium sit, determinare, quid saluti totius populi, et imperii securitati necesse sit, et quid necesse esse judicaverit, imperare, hinc sequitur, solius etiam summae potestatis officium esse, determinare, qua ratione unusquisque debet proximum pietate colere, hoc est, qua ratione unusquisque Deo obedire tenetur. Ex his clare intelligimus, qua ratione summae potestates interpretes religionis sint; deinde quod nemo Deo recte obedire potest, si cultum pietatis, qua unusquisque tenetur, publicae utilitati non accommodet, et consequenter, si omnibus summae ‰potestatis decretis non obediat. Nam quandoquidem ex Dei mandato omnes (nullo excepto) pietate colere tenemur, neminique damnum inferre, hinc sequitur, nemini licere, opem alicui cum alterius, et multo minus cum totius reipublicae damno ferre; adeoque neminem posse proximum pietate colere secundum Dei mandatum, nisi pietatem, et religionem publicae utilitati accommodet. At nullus privatus scire potest, quid reipublicae utile sit, nisi ex decretis summarum potestatum, quarum tantum est, negotia publica tractare; ergo nemo pietatem recte colere, nec Deo obedire potest, nisi omnibus summae potestatis decretis obtemperet : Atque hoc ipsa etiam praxi confirmatur. Quem enim, sive civem, sive extraneum, privatum, vel imperium in alios tenentem summa potestas reum mortis vel hostem judicavit, nemini subditorum eidem auxilium ferre licet. Sic etiam, quamvis Hebraeis dictum fuerit, ut unusquisque socium tanquam se ipsum amaret (vide Levit. cap. 19. v. 17. 18.), tenebantur tamen eum, qui contra edicta legis aliquid commiserat, Judici indicare (vide Levit. cap. 5. v. I. et Deut. cap. 13. v. 8. 9.) et eundem, si reus mortis judicabatur, interficere (vide Deut. cap. 17. v. 7.). Deinde ut Hebraei libertatem adeptam possent conservare, et terras, quas occuparent, imperio absoluto retinerent, necesse fuit, ut cap. XVII. ostendimus, religionem suo soli imperio accommodarent, seseque a reliquis nationibus separarent; et ideo iis dictum fuit, ''dilige proximum tuum, et odio habe inimicum tuum'' (vide Matth. cap. 5. v. 43); postquam autem imperium amiserunt, et Babiloniam captivi ducti sunt, Jeremias eosdem docuit, ut incolumitati (etiam) illius civitatis, in quam captivi ducti erant, consulerent, et postquam Christus eos per totum orbem dispersum iri vidit, docuit, ut omnes absolute pietate colerent; quae omnia evidentissime ostendunt, religionem reipublicae utilitati accommodatam semper fuisse. Si quis autem jam quaerat, quo ergo jure Christi discipuli, qui viri scilicet privati, religionem praedicare poterant? eosdem id fecisse dico jure potestatis, quam a Christo acceperant, adversus Spiritus impuros (vide Matth. cap. 10. v. 1.). Supra enim in fine cap. XVI. expresse monui, omnes fidem Tyranno etiam servare teneri, excepto eo, cui Deus certa revelatione singulare contra Tyrannum auxilium promiserit; quare nemini inde exemplum sumere licet, nisi etiam potestatem habeat ad facienda miracula, quod hinc etiam conspicuum fit, quod Christus discipulis etiam dixerit, ne metuerent eos, qui occidunt corpora (vide Matth. cap. 10. v. 28.). Quod si hoc unicuique dictum fuisset, frustra imperium statueretur, et illud Salomonis (Prov. cap. 24. v. 21.) ''fili mi, time Deum, et regem'', impie dictum fuisset, quod longe a vero abest; atque adeo necessario fatendum authoritatem illam, quam Christus discipulis dedit, iis tantum singulariter datam fuisse, nec inde exemplum aliis sumi posse. Caeterum adversariorum rationes, quibus jus sacrum a jure civili separare volunt, et hoc tantum penes summas potestates, illud autem penes universam ecclesiam esse contendunt, nihil moror; adeo namque frivolae sunt, ut nec refutari mereantur. Hoc unum silentio praeterire nequeo, quam misere ipsi decipiantur, quod ad hanc seditiosam opinionem (veniam verbo duriori precor) confirmandam exemplum sumant a summo Hebraeorum Pontifice, penes quem olim jus sacra administrandi fuit; quasi Pontifices illud jus a Mose non acceperint (qui, ut supra ostendimus, summum solus imperium retinuit), ex cujus etiam decreto eodem privari poterant; ipse enim non tantum Aharonem, sed etiam filium ejus Eleazarum, et nepotem Pineham elegit, et authoritatem pontificatum administrandi dedit, quam postea Pontifices ita retinuerunt, ut nihilominus Mosis, id est, summae potestatis substituti viderentur : Nam, ut jam ostendimus, Moses nullum imperii successorem elegit, sed ejus omnia officia ita distribuit, ut posteri ejus vicarii visi fuerint, qui imperium, quasi rex absens esset, non mortuus, administrabant. In secundo deinde imperio hoc jus absolute tenuerunt Pontifices, postquam cum pontificatu jus principatus etiam adepti sunt. Quare jus pontificatus ex edicto summae potestatis semper dependit, nec Pontifices id unquam nisi cum principatu tenuerunt. Imo jus circa sacra penes Reges absolute fuit (ut ex mox dicendis in fine hujus Capitis patebit) praeter hoc unum, quod manus sacris in templo administrandis admovere non licebat, quia omnes, qui suam genealogiam ex Aharone non ducebant, profani habebantur, quod sane in Christiano imperio locum nullum habet; atque ideo dubitare non possumus, quin hodierna sacra (quorum administratio singulares mores, non autem familiam requirit, unde nec ii, qui imperium tenent, tanquam profani ab eadem secluduntur) solius juris summarum potestatum sint; et nemo, nisi ex eorum authoritate, vel concessu jus potestatemque eadem administrandi, eorum ministros eligendi, Ecclesiae fundamenta, ejusque doctrinam determinandi, et stabiliendi, de moribus et pietatis actionibus judicandi, aliquem excommunicandi, vel in Ecclesiam recipiendi, nec denique pauperibus providendi habet. Atque haec non tantum demonstrantur (ut jam fecimus) vera, sed etiam apprime necessaria, tam ipsi religioni, quam reipublicae conservationi esse; norunt enim omnes, quantum jus, et authoritas circa sacra apud populum valeat, et quantum unusquisque ab ejus ore pendeat, qui eandem habet; ita ut affirmare liceat eum maxime in animos regnare, cui haec authoritas competit. Si quis ergo hanc summis potestatibus adimere vult, is imperium dividere studet, ex quo necessario, ut olim inter Hebraeorum Reges, et Pontifices contentiones, et discordiae oriri debebunt, quae nunquam sedari possunt : Imo qui hanc authoritatem summis potestatibus adimere studet, is viam (ut jam diximus) ad imperium affectat. Nam quid ipsae decernere possunt, si hoc iisdem jus denegatur? nihil profecto nec de bello, nec de pace, nec de ullo quocunque negotio, si sententiam alterius expectare tenentur, qui ipsas doceat, num id, quod utile judicant, pium sit, an impium; sed contra omnia potius ex illius decreto fient, qui jus habet judicandi, et decretandi, quid pium vel impium, fas, nefasque sit. Cujus rei exempla omnia viderunt saecula, quorum unum tantum, quod instar omnium est, adferam. Quia Romano Pontifici hoc jus absolute concessum fuit, tandem omnes paulatim Reges sub potestate habere incepit, donec etiam ad summum imperii fastigium ascenderit; et quicquid postea monarchae, et praecipue Germaniae Caesares conati sunt, ejus authoritatem vel tantillum diminuere, nihil promoverunt, sed contra eandem eo ipso multis numeris auxerunt. Verum enimvero hoc idem, quod nullus Monarcha nec ferro, nec igne, Ecclesiastici solo tantum calamo facere potuerunt, ut vel hinc tantum ejusdem vis, et potentia facile dignoscatur, et praeterea, quam necesse sit ‰summis potestatibus hanc sibi authoritatem reservare. Quod, si etiam ea, quae in superiore Capite notavimus, considerare velimus, videbimus hoc ipsum religionis et pietatis incremento non parum etiam conducere : Vidimus enim supra, ipsos Prophetas, quamvis divina virtute praeditos, tamen quia privati viri erant, libertate sua monendi, increpandi, et exprobrandi, homines magis irritavisse, quam correxisse, qui tamen a Regibus moniti vel castigati facile flectebantur. Deinde ipsos reges ab hoc tantum, quod ipsis hoc jus non absolute competebat, saepissime a religione descivisse, et cum ipsis fere totum populum, quod etiam in Christianis imperiis ob eandem causam saepissime contigisse constat. At hic forsan me aliquis rogabit, quisnam ergo, si ii, qui imperium tenent, impii esse velint, pietatem jure vindicabit? an tum etiam iidem ejus interpretes habendi sunt? Verum ego contra ipsum rogo, quid si Ecclesiastici (qui etiam homines sunt et privati, quibus sua tantum negotia curare incumbit), vel alii, penes quos jus circa sacra esse vult, impii esse velint; an tum etiam ejusdem interpretes habendi sunt? Certum quidem est, quod si ii, qui imperium tenent, qua juvat, ire velint, sive jus circa sacra habeant, sive minus, omnia tam sacra, quam profana in deterius ruent : et longe citius, si qui viri privati seditiose jus divinum vindicare velint. Quapropter hoc iisdem jus denegando nihil absolute promovetur, sed contra malum magis augetur, nam hoc ipso fit, ut necessario (sicuti Hebraeorum Reges, quibus hoc jus non absolute concessum fuit) impii sint, et consequenter, ut totius Reipublicae damnum et malum ex incerto, et contingente certum, et necessarium reddatur. Sive igitur rei veritatem, sive imperii securitatem, sive denique pietatis incrementum spectemus, statuere cogimur jus etiam divinum, sive jus circa sacra a decreto summarum potestatum absolute pendere, easque ejusdem interpretes esse, et vindices; ex quibus sequitur, illos Dei verbi ministros esse, qui populum ex authoritate summarum potestatum pietatem docent, prout ipsa ex earum decreto publicae utilitati accomodata est.

Superest jam causam etiam indicare, cur semper in Christiano imperio de hoc jure disceptatum fuit, cum tamen Hebraei nunquam, quod sciam, de eodem ambegerint. Sane monstro simile videri posset, quod de re tam manifesta, tamque necessaria quaestio semper fuerit, et quod summae potestates hoc jus nunquam absque controversia, imo nunquam nisi magno seditionum periculo, et religionis detrimento habuerint. Profecto, si hujus rei nullam certam causam assignare possemus, facile mihi persuaderem, omnia, quae in hoc Capite ostendi, non nisi theoretica esse, sive ex earum speculationum genere, quae nunquam ex usu esse possunt : Etenim ipsa primordia Christianae religionis consideranti hujus rei causa sese omnino manifestat. Christianam namque religionem non reges primi docuerunt, sed viri privati, qui, invitis iis, qui imperium tenebant, et quorum subditi erant, privatis Ecclesiis concionari, sacra officia instituere, administrare, et soli omnia ordinare, et decretare, nulla imperii ratione habita, diu consueverunt; cum autem multis jam elapsis annis religio in imperium introduci incepit, Ecclesiastici eandem, sicuti ipsam determinaverant, ipsos Imperatores docere debuerunt, ex quo facile obtinere potuerunt, ut ejus doctores, et interpretes, et praeterea Ecclesiae pastores, et quasi Dei vicarii agnoscerentur ‰et ne postea Reges Christiani hanc sibi authoritatem capere possent, optime sibi caverunt Ecclesiastici, prohibendo scilicet matrimonium supremis Ecclesiae ministris, summoque religionis interpreti. Ad quod praeterea accessit, quod Religionis dogmata ad tam magnum numerum auxerant, et cum Philosophia ita confuderant, ut summus ejus interpres summus Philosophus, et Theologus esse, et plurimis inutilibus speculationibus vacare deberet, quod tantum viris privatis, et otio abundantibus contingere potest. At apud Hebraeos longe aliter res sese habuit : Nam eorum Ecclesia simul cum imperio incepit, et Moses, qui id absolute tenebat, populum religionem docuit, sacra ministeria ordinavit, eorumque ministros elegit. Hinc igitur contra factum est, ut authoritas regia apud populum maxime valuerit, et ut jus circa sacra Reges maxime tenuerint. Nam quamvis post mortem Mosis nemo imperium absolute tenuerit, jus tamen decretandi tam circa sacra, quam circa reliqua, penes principem (ut jam ostendimus) erat; deinde, ut populus religionem, et pietatem edoceretur, non magis Pontificem, quam supremum Judicem adire tenebatur. (Vide Deut. cap. 17. v. 9. 11.) Reges denique quamvis non aequale ac Moses jus habuerint, omnis tamen fere sacri ministerii ordo, et electio ab eorum decreto pendebat : David enim fabricam templi totam concinnavit (vide Paralip. 1. cap. 28. v. 11. 12. etc.), ex omnibus deinde Levitis viginti quatuor millia elegit ad psallendum, et sex millia, ex quibus Judices, et praetores eligerentur, quatuor deinde millia janitorum, et quatuor denique millia, qui organis canerent. (Vide ejusdem libri cap. 23. v. 4. 5.) Porro eosdem in cohortes (quarum etiam primarios elegit) divisit, ut unaquaeque suo tempore, servatis vicibus, administraret. (Vide v. 6. ejusdem cap.) Sacerdotes itidem in tot cohortes divisit; sed ne omnia singulatim recensere tenear, lectorem refero ad lib. 2. Paralip. cap. 8., ubi vers. scil. 13. dicitur, ''cultum Dei, sicuti eundem Moses instituerat, fuisse ex mandato Salomonis in templo administratum'', et v. 14., ''quod ipse'' (Salomon) ''cohortes sacerdotum in suis ministeriis et Levitarum etc. constituerit, secundum jussum viri divini Davidis''. Et versu denique 15. testatur Historicus, ''quod non recesserunt a praecepto Regis imposito sacerdotibus, et Levitis in nulla re, neque in aerariis administrandis'', ex quibus omnibus, et aliis Regum historiis sequitur evidentissime, totum religionis exercitium, sacrumque ministerium a solo Regum mandato dependisse. Cum autem supra dixi, eosdem jus non habuisse, ut Moses, summum pontificem eligendi, Deum immediate consulendi, et Prophetas, qui ipsis viventibus prophetarent, damnandi; nulla alia de causa id dixi, quam quia Prophetae ex authoritate, quam habebant, novum Regem eligere poterant, et veniam parricidio dare, at non quod Regem, si quid contra leges audebat, in judicium vocare liceret, et jure contra eundem agere &lt;ref&gt;Cf. Adnot. 39. — ''Adnotatio 39'' : Hic apprime ad illa attendendum est, quae cap. XVI de jure diximus.&lt;/ref&gt;. Quapropter, si nulli fuissent Prophetae, qui singulari revelatione veniam parricidio tuto possent concedere, jus ad omnia absolute tam sacra, quam civilia omnino habuissent; quare hodiernae summae potestates, quae nec Prophetas habent, nec recipere jure tenentur (Hebraeorum enim legibus addicti non sunt), hoc jus, tametsi caelibes non sint, absolute habent, et semper retinebunt, modo tantum Religionis dogmata in magnum numerum non augeri, neque cum scientiis confundisinant.

====Adnotationes====

{{finis}}</text>
      <sha1>seqdff2kh6dmd4tq5arobhrugee3gf3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tractatus theologico-politicus/Caput XX</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83757</id>
    <revision>
      <id>272525</id>
      <timestamp>2026-06-25T11:53:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36634-13</username>
        <id>32742</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Benedictus de Spinoza |OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus''' |OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus |Annus=1670 |SubTitulus= Caput XX : Ostenditur, in libera Republica unicuique et sentire, quae velit, et quae sentiat, dicere licere }} {{Liber |Ante=Caput XIX |AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XIX }} Si aeque facile esset animis, ac linguis imperare, tuto unusquisque regnaret, et nullum imperium violentum...'</comment>
      <origin>272525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19526" sha1="9ni40e6sbfxt2g8p30v2vjsqljl23xq" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Benedictus de Spinoza
|OperaeTitulus='''Tractatus theologico-politicus'''
|OperaeWikiPagina=Tractatus theologico-politicus
|Annus=1670
|SubTitulus= Caput XX : Ostenditur, in libera Republica unicuique et sentire, quae velit, et quae sentiat, dicere licere
}}
{{Liber
|Ante=Caput XIX
|AnteNomen=Tractatus theologico-politicus/Caput XIX
}}
Si aeque facile esset animis, ac linguis imperare, tuto unusquisque regnaret, et nullum imperium violentum foret : Nam unusquisque ex imperantium ingenio viveret, et ex solo eorum decreto, quid verum, vel falsum, bonum, vel malum, aequum, vel iniquum esset, judicaret. Sed hoc, ut jam in initio cap. XVII. notavimus, fieri nequit, ut scilicet animus alterius juris absolute sit; quippe nemo jus suum naturale, sive facultatem suam libere ratiocinandi, et de rebus quibuscunque judicandi, in alium transferre, neque ad id cogi potest. Hinc ergo fit, ut illud imperium violentum habeatur, quod in animos est, et ut summa majestas injuriam subditis facere, eorumque jus usurpare videatur, quando unicuique praescribere vult, quid tanquam verum amplecti, et tanquam falsum rejicere, et quibus porro opinionibus uniuscujusque animus erga Deum devotione moveri debeat; haec enim uniuscujusque juris sunt, quo nemo, etsi velit, cedere potest. Fateor, judicium multis, et paene incredibilibus modis praeoccupari posse, atque ita, ut, quamvis sub alterius imperio directe non sit, tamen ab ore alterius ita pendeat, ut merito eatenus ejus juris dici possit : Verum quicquid ars hac in re praestare potuerit, nunquam tamen eo perventum est, ut homines unquam non experirentur, unumquemque suo sensu abundare, totque capitum, quam palatorum esse discrimina. Moses, qui non dolo, sed divina virtute judicium sui populi maxime praeoccupaverat, utpote qui divinus credebatur, et divino afflatu dicere, et facere omnia, ejus tamen rumores, et sinistras interpretationes fugere non potuit, et multo minus reliqui Monarchae, et si hoc aliqua ratione posset concipi, conciperetur saltem in monarchico imperio, at minime in democratico, quod omnes, vel magna populi pars collegialiter tenet; cujus rei causam omnibus patere existimo.

Quantumvis igitur summae potestates jus ad omnia habere, et juris, et pietatis interpretes credantur, nunquam tamen facere poterunt, ne homines judicium de rebus quibuscunque ex proprio suo ingenio ferant, et ne eatenus hoc, aut illo affectu afficiantur. Verum quidem est, eas jure posse omnes, qui cum iisdem in omnibus absolute non sentiunt, pro hostibus habere, sed nos de ipsarum jure jam non disputamus, sed de eo, quod utile est; concedo enim easdem jure posse violentissime regnare, et cives levissimis de causis ad necem ducere, at omnes negabunt, haec salvo sanae rationis judicio, fieri posse : imo quia haec non sine magno totius imperii periculo facere queunt, negare etiam possumus easdem absolutam potentiam ad haec, et similia habere, et consequenter neque etiam absolutum jus; jus enim summarum potestatum ab earum potentia determinari ostendimus.

Si itaque nemo libertate sua judicandi, et sentiendi, quae vult, cedere potest, sed unusquisque maximo naturae jure dominus suarum cogitationum est, sequitur, in republica nunquam, nisi admodum infoelici successu tentari posse, ut homines, quamvis diversa, et contraria sentientes, nihil tamen nisi ex praescripto summarum potestatum loquantur; nam nec peritissimi, ne dicam plebem, tacere sciunt. Hoc hominum commune vitium est, consilia sua, etsi tacito opus est, aliis credere : illud ergo imperium violentissimum erit, ubi unicuique libertas dicendi, et docendi, quae sentit, negatur, et contra id moderatum, ubi haec eadem libertas unicuique conceditur. Verum enimvero nequaquam etiam negare possumus, quin majestas tam verbis, quam re laedi potest, atque adeo, si impossible [impossibile] est, hanc libertatem prorsus adimere subditis, perniciosissimum contra erit, eandem omnino concedere; quapropter nobis hic inquirere incumbit, quousque unicuique haec libertas, salva reipublicae pace, salvoque summarum potestatum jure, potest, et debet concedi, quod hic, ut in initio cap. XVI. monui, praecipuum meum intentum fuit.

Ex fundamentis Reipublicae supra explicatis evidentissime sequitur, finem ejus ultimum non esse dominari, nec homines metu retinere, et alterius juris facere, sed contra unumquemque metu liberare, ut secure, quoad ejus fieri potest, vivat, hoc est, ut jus suum naturale ad existendum, et operandum absque suo, et alterius damno optime retineat. Non, inquam, finis Reipublicae est homines ex rationalibus bestias, vel automata facere, sed contra ut eorum mens, et corpus tuto suis functionibus fungantur, et ipsi libera ratione utantur, et ne odio, ira, vel dolo certent, nec animo iniquo invicem ferantur. Finis ergo Reipublicae revera libertas est. Porro ad formandam Rempublicam hoc unum necesse fuisse vidimus, nempe ut omnis decretandi potestas penes omnes, vel aliquot, vel penes unum esset. Nam quandoquidem liberum hominum judicium varium admodum est, et unusquisque solus omnia scire putat, nec fieri potest, ut omnes aeque eadem sentiant, et uno ore loquantur, pacifice vivere non poterant, nisi unusquisque jure agendi ex solo decreto suae mentis cederet. Jure igitur agendi ex proprio decreto unusquisque tantum cessit, non autem ratiocinandi, et judicandi; adeoque salvo summarum potestatum jure nemo quidem contra earum decretum agere potest, at omnino sentire, et judicare, et consequenter etiam dicere, modo simpliciter tantum dicat vel doceat, et sola ratione, non autem dolo, ira, odio, nec animo aliquid in rempublicam ex authoritate sui decreti introducendi, defendat. Ex. gr. siquis legem aliquam sanae rationi repugnare ostendit, et propterea eandem abrogandam esse censet, si simul suam sententiam judicio summae potestatis (cujus tantum est, leges condere et abrogare) submittit, et nihil interim contra illius legis praescriptum agit, bene sane de republica meretur, ut optimus quisque civis; sed si contra id faciat ad magistratum iniquitatis accusandum, et vulgo odiosum reddendum, vel seditiose studeat invito magistratu legem illam abrogare, omnino perturbator est, et rebellis. Videmus itaque, qua ratione unusquisque, salvo jure, et authoritate summarum potestatum, hoc est, salva Reipublicae pace, ea, quae sentit, dicere, et docere potest; nempe si decretum omnium rerum agendarum iisdem relinquat, et nihil contra earum decretum agat, etiamsi saepe contra id, quod bonum judicat, et palam sentit, agere debeat; quod quidem salva justitia et pietate facere potest, imo debet, si se justum, et pium praestare vult : Nam, ut jam ostendimus, justitia a solo summarum potestatum decreto pendet, adeoque nemo, nisi qui secundum earum recepta decreta vivit, justus esse potest. Pietas autem (per ea, quae in praecedente Capite ostendimus) summa est, quae circa pacem, et tranquillitatem reipublicae exercetur; atqui haec conservari non potest, si unicuique ex suae mentis arbitrio vivendum esset; adeoque impium etiam est, ex suo arbitrio aliquid contra decretum summae potestatis, cujus subditus est, facere, quandoquidem, si hoc unicuique liceret, imperii ruina inde necessario sequeretur. Quinimo nihil contra decretum, et dictamen propriae rationis agere potest, quamdiu juxta decreta summae potestatis agit; ipsa enim ratione suadente omnino decrevit, jus suum vivendi ex proprio suo judicio, in eandem transferre : Atqui hoc ipsa etiam praxi confirmare possumus; in conciliis namque tam summarum, quam minorum potestatum raro aliquid fit ex communi omnium membrorum suffragio, et tamen omnia ex communi omnium decreto, tam scilicet eorum, qui ''contra'', quam qui ''pro'' suffragium tulerunt, fiunt. Sed ad meum propositum revertor : qua ratione unusquisque Judicii libertate, salvo summarum potestatum jure, uti potest, ex fundamentis reipublicae vidimus. At ex iis non minus facile determinare possumus, quaenam opiniones in Republica seditiosae sint; eae nimirum, quae simul ac ponuntur, pactum, quo unusquisque jure agendi ex proprio suo arbitrio cessit, tollitur. Ex. gr. si quis sentiat, summam potestatem sui juris non esse, vel neminem promissis stare debere, vel oportere unumqumque ex suo arbitrio vivere et alia hujusmodi, quae praedicto pacto directe repugnant, is seditiosus est, non tam quidem propter judicium, et opinionem quam propter factum, quod talia judicia involvunt, videlicet, quia eo ipso, quod tale quid sentit, fidem summae potestati tacite, vel expresse datam solvit; ac proinde caeterae opiniones, quae actum non involvunt, nempe ruptionem pacti, vindictam, iram etc., seditiosae non sunt, nisi forte in Republica aliqua ratione corrupta, ubi scilicet superstitiosi, et ambitiosi, qui ingenuos ferre nequeunt, ad tantam nominis famam pervenerunt, ut apud plebem plus valeat eorum, quam summarum potestatum authoritas; nec tamen negamus, quasdam praeterea esse sententias, quae, quamvis simpliciter circa verum, et falsum versari videantur, iniquo tamen animo proponuntur, et divulgantur. Verum has etiam cap. XV. jam determinavimus, at ita, ut ratio nihilominus libera manserit. Quod si denique ad hoc etiam attendamus, quod fides uniuscujusque erga Rempublicam, sicuti erga Deum, ex solis operibus cognosci potest, nempe ex charitate erga proximum, nequaquam dubitare poterimus, quin optima respublica unicuique eandem philosophandi libertatem concedat, quam fidem unicuique concedere ostendimus. Equidem fateor, ex tali libertate incommoda quaedam aliquando oriri; verum quid unquam tam sapienter institutum fuit, ut nihl inde incommodi oriri potuerit? qui omnia legibus determinare vult, vitia irritabit potius, quam corriget. Quae prohiberi nequeunt, necessario concedenda sunt, tametsi inde saepe damnum sequatur. Quot enim mala ex luxu, invidia, avaritia, ebrietate, et aliis similibus oriuntur? feruntur tamen haec, quia imperio legum prohiberi nequeunt, quamvis revera vitia sint; quare multo magis judicii libertas concedi debet, quae profecto virtus est, nec opprimi potest. Adde, quod nulla ex eadem incommoda oriuntur, quae non possint (ut statim ostendam) authoritate magistratuum vitari, ut jam taceam, quod haec libertas apprime necessaria est ad scientias, et artes promovendum; nam hae ab iis tantum foelici cum successu coluntur, qui judicium liberum, et minime praeoccupatum habent.

At ponatur, hanc libertatem opprimi, et homines ita retineri posse, ut nihil mutire audeant, nisi ex praescripto summarum potestatum; hoc profecto nunquam fiet, ut nihil etiam, nisi quid ipsae velint, cogitent : atque adeo necessario sequeretur, ut homines quotidie aliud sentirent, aliud loquerentur, et consequenter ut fides, in Republica apprime necessaria, corrumperetur, et abominanda adulatio, et perfidia foverentur, unde doli, et omnium bonarum artium corruptio. Verum longe abest, ut id fieri possit, ut omnes scilicet praefinito loquantur; sed contra quo magis libertas loquendi hominibus adimi curatur, eo contumacius contra nituntur, non quidem avari, adulatores, et reliqui impotentes animi, quorum summa salus est, nummos in arca contemplari, et ventres distentos habere, sed ii, quos bona educatio, morum integritas, et virtus liberiores fecit. Ita homines plerumque constituti sunt, ut nihil magis impatienter ferant, quam quod opiniones, quas veras esse credunt, pro crimine habeantur, et quod ipsis sceleri reputetur, id, quod ipsos ad pietatem erga Deum, et homines movet, ex quo fit, ut leges detestari, et quid vis in magistratum audeant; nec turpe, sed honestissimum putent, seditiones hac de causa movere, et quodvis facinus tentare. Cum itaque humanam naturam sic comparatam esse constet, sequitur, leges, quae de opinionibus conduntur, non scelestos, sed ingenuos respicere, nec ad malignos co‚rcendum, sed potius ad honestos irritandum condi, nec sine magno imperii periculo defendi posse. Adde, quod tales leges inutiles omnino sunt; nam qui opiniones, quae legibus damnatae sunt, sanas esse credent, legibus parere non poterunt, qui contra easdem tanquam falsas rejiciunt, leges, quibus hae damnantur, tanquam privilegia recipiunt, et iisdem ita triumphant, ut magistratus easdem postea, etsi velit, abrogare non valeat. His accedunt, quas supra cap. XVIII. ex historiis Hebraeorum N° II. deduximus : Et denique quot schismata in Ecclesia ex hoc plerumque orta sunt, quod magistratus doctorum controversias legibus dirimere voluerunt? nam ni homines spe tenerentur leges, et magistratum ad se trahendi, et de suis adversariis, communi vulgi applausu triumphandi, et honores adipiscendi, nunquam tam iniquo animo certarent, nec tantus furor eorum mentes agitaret. Atque haec non tantum ratio, sed etiam experientia quotidianis exemplis docet; nempe similes leges, quibus scilicet imperatur, quid unicuique credendum sit, et contra hanc aut illam opinionem aliquid dicere, vel scribere prohibetur, saepe institutas fuisse ad largiendum, vel potius cedendum eorum ira, qui libera ingenia ferre nequeunt, et torva quadam authoritate seditiosae plebis devotionem facile in rabiem mutare, et in quos volunt, instigare possunt. At quanto satius foret, vulgi iram, et furorem cohibere, quam leges inutiles statuere, quae violari non possunt, nisi ab iis, qui virtutes, et artes amant, et Rempublicam in tantam angustiam redigere, ut viros ingenuos sustinere non possit? Quid enim majus Reipublicae malum excogitari potest, quam quod viri honesti, quia diversa sentiunt, et simulare nesciunt, tanquam improbi in exilium mittantur? quid inquam magis perniciosum, quam quod homines ob nullum scelus, neque facinus, sed quia liberalis ingenii sunt, pro hostibus habeantur, et ad necem ducantur, et quod catasta, malorum formido, pulcherrimum fiat theatrum ad summam tolerantiae, et virtutis exemplum cum insigni majestatis opprobrio ostentandum? qui enim se honestos norunt, mortem ut scelesti non timent, nec supplicium deprecantur; eorum quippe animus nulla turpis facti poenitentia angitur, sed contra honestum, non supplicium putant, pro bona causa mori, et pro libertate gloriosum. Quid ergo talium nece exempli statuitur, cujus causam inertes, et animo impotentes ignorant, seditiosi oderunt, et honesti amant? Nemo sane ex eadem exemplum capere potest, nisi ad imitandum, vel saltem ad adulandum.

Ne itaque assentatio, sed ut fides in pretio sit, et ut summae potestates imperium optime retineant, nec seditiosis cedere cogantur, judicii libertas necessario concedenda est, et homines ita regendi sunt, ut quamvis diversa, et contraria palam sentiant, concorditer tamen vivant. Nec dubitare possumus, quin haec ratio imperandi optima sit, et minora patiatur incommoda; quandoquidem cum hominum natura maxime convenit. In imperio enim democratico (quod maxime ad statum naturalem accedit) omnes pacisci ostendimus, ex communi decreto agere, at non judicare, et ratiocinari; hoc est, quia omnes homines non possunt aeque eadem sentire, pacti sunt, ut id vim decreti haberet, quod plurima haberet suffragia, retinendo interim authoritatem eadem, ubi meliora viderint, abrogandi; quo igitur hominibus libertas judicandi minus conceditur, eo a statu maxime naturali magis receditur, et consequenter violentius regnatur. Ut autem porro constet, ex hac libertate nulla oriri incommoda, quae non possint sola summae potestatis authoritate vitari : et hac sola homines, etsi palam contraria sentientes facile retineri, ne invicem laedant; exempla praesto sunt; nec opus mihi est ea longe petere : urbs Amstelodamum exemplo sit, quae tanto cum suo incremento, et omnium nationum admiratione hujus libertatis fructus experitur; in hac enim florentissima Republica, et urbe praestantissima omnes cujuscunque nationis, et sectae homines summa cum concordia vivunt, et ut alicui bona sua credant, id tantum scire curant, num dives, an pauper sit, et num bona fide, an dolo solitus sit agere : Caeterum Religio, vel secta nihil eos movet, quia haec coram judice ad justificandam, vel damnandam causam nihil juvat; et nulla omnino tam odiosa secta est, cujus sectarii (modo neminem laedant, et suum unicuique tribuant, honesteque vivant) publica magistratuum authoritate, et praesidio non protegantur : Contra cum olim Remonstrantium, et Contraremonstrantium controversia de religione a Politicis et Ordinibus provinciarum agitari incepit, tandem in schisma abiit, et multis tum exemplis constitit, leges, quae de Religione conduntur, ad dirimendas scilicet controversias, homines magis irritare, quam corrigere, alios deinde infinitam ex iisdem licentiam sumere, praeterea schismata non oriri ex magno veritatis studio (fonte scilicet comitatis, et mansuetudinis), sed ex magna libidine regnandi; ex quibus luce meridiana clarius constat eos potius schismaticos esse, qui aliorum scripta damnant, et vulgum petulantem in scriptores seditiose instigant, quam scriptores ipsi, qui plerumque doctis tantum scribunt, et solam rationem in auxilium vocant; deinde eos revera perturbatores esse, qui in libera Republica libertatem judicii, quae non potest opprimi, tollere tamen volunt.

His ostendimus I. impossibile esse libertatem hominibus dicendi ea, quae sentiunt, adimere. II. hanc libertatem, salvo jure, et authoritate summarum potestatum uniquique concedi, et eandem unumquemque servare posse, salvo eodem jure, si nullam inde licentiam sumat, ad aliquid in Rempublicam tanquam jus introducendum, vel aliquid contra receptas leges agendum. III. hanc eandem libertatem unumquemque habere posse, servata Reipublicae pace, et nulla ex eadem incommoda oriri, quae facile coerceri non possint. IV. eandem salva etiam pietate unumquemque habere posse. V. leges, quae de rebus speculativis conduntur, inutiles omnino esse. VI. Denique ostendimus, hanc libertatem non tantum servata Reipublicae pace, pietate, et summarum potestatum jure posse, sed ad haec omnia conservandum, etiam debere concedi; nam ubi ex adverso eandem hominibus adimere laboratur, et discrepantium opiniones, non autem animi, qui soli peccare possunt, in judicium vocantur, ibi in honestos exempla eduntur, quae potius martyria videntur, quaeque reliquos magis irritant, et ad misericordiam, si non ad vindictam plus movent, quam terrent; bonae deinde artes, et fides corrumpuntur, adulatores, et perfidi foventur, et adversarii triumphant, quod eorum irae concessum sit, quodque imperium tenentes suae doctrinae, cujus interpretes habentur, sectatores fecerint, ex quo fit, ut eorum authoritatem, et jus usurpare audeant, nec jactare erubescant, se a Deo immediate electos, et sua decreta divina, summarum autem potestatum contra humana esse, quae propterea divinis, hoc est, suis decretis, ut cedant, volunt; quae omnia nemo ignorare potest Reipublicae saluti omnino repugnare. Quapropter hic, ut supra cap. XVIII., concludimus nihil reipublicae tutius, quam ut pietas, et Religio in solo Charitatis, et Aequitatis exercitio comprehendatur, et jus summarum potestatum tam circa sacra, quam profana ad actiones tantum referatur, caeterum unicuique et sentire, quae velit, et quae sentiat, dicere concedatur.

His, quae in hoc Tractatu agere constitueram, absolvi. Superest tantum expresse monere, me nihil in eo scripsisse, quod non libentissime examini, et judicio summarum Potestatum Patriae meae subjiciam : Nam si quid horum, quae dixi, patriis legibus repugnare, vel communi saluti obesse judicabunt, id ego indictum volo : scio me hominem esse, et errare potuisse; ne autem errarem, sedulo curavi, et apprime, ut quicquid scriberem, legibus patriae, pietati, bonisque moribus omnino responderet.

{{finis}}</text>
      <sha1>9ni40e6sbfxt2g8p30v2vjsqljl23xq</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>